Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 447 5192831 5125389 2026-09-04T12:25:12Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5192831 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Каляндар на студзень}}</noinclude> __NOTOC__ '''1 студзеня''' — першы дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == [[Выява:EU27-2007 European Union map enlargement.svg|thumb|right|150px|Еўрапейскі Саюз (2007)]] * [[154 да н.э.]]: У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] дзень пачатку гадавога консульства перанесены на 1 студзеня. * [[417]]: Будучы [[Рымская імперыя|рымскі]] імператар [[Канстанцый III]] ажаніўся з [[Гала Плацыдзія|Галай Плацыдзіяй]]. * [[1438]]: [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альбрэхт II]] каранаваны [[каралі Венгрыі|каралём Венгрыі]]. * [[1700]]: Увядзенне ў [[Руская дзяржава|Расіі]] [[Юліянскі каляндар|Юліянскага календара]]. * [[1739]]: [[Жан-Батыст Шарль Бувэ дэ Лазье]] адкрыў у паўднёвай Атлантыцы [[востраў Бувэ|востраў]], пазней названы яго імем. * [[1801]]: У выніку аб’яднання [[Каралеўства Вялікабрытанія|Каралеўства Вялікабрытаніі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]] створана [[Вялікабрытанія]]. * [[1831]]: Улады [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] спынілі дзеянне [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута ВКЛ 1588 года]] ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губернях. * [[1889]]: Заснаваны [[Універсітэт Тасманіі]]. * [[1901]]: З шасці калоній утвораны [[Аўстралія|Аўстралійскі Саюз]], як [[дамініён]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1906]]: 1—[[2 студзеня]] ([[19 снежня|19]]—[[20 снежня]] [[1905]] [[Юліянскі каляндар|ст. ст.]]) [[Горвальскае выступленне сялян (1905)|Горвальскае выступленне сялян]]. * [[1908]]: На Беларусі пачала працаваць першая міжгародняя тэлефонная лінія [[Мінск]] — [[Барысаў]]. * [[1919]]: У [[Смаленск]]у абвешчана [[ССРБ|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь]]. * [[1919]]: Заснаваная [[Віленская беларуская гімназія]]. * [[1929]]: Адбылося ўрачыстае адкрыццё [[Акадэмія навук Беларусі|Акадэміі Навук БССР]]. * [[1946]]: Японскі імператар [[Хірахіта]] адракаецца ад свайго боскага статусу. * [[1990]]: Створаны [[Слонімскі драматычны тэатр]]. * [[1999]]: Пачалося абарачэнне [[еўра]] — агульнаеўрапейскай [[Валюта|валюты]]. * [[2007]]: [[Балгарыя]] і [[Румынія]] далучыліся да Еўрапейскага Саюза. * [[2014]]: [[Латвія]] ўвайшла ў зону еўра. * [[2015]]: [[Літва]] ўвайшла ў зону еўра. * [[2021]]: [[Вялікабрытанія]] [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|афіцыйна выйшла]] з саставу [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]. * [[2024]]: Персанаж [[Мікі Маус]] з мультфільма «[[Параходзік Вілі]]» стаў грамадскім здабыткам. * [[2024]]: Спыніла існаванне самаабвешчаная [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка]]. * [[2024]]: Членамі групы [[БРІКС]] сталі [[Егіпет]], [[Эфіопія]], [[Іран]], [[Саудаўская Аравія]] і [[ААЭ]]. * [[2026]]: [[Балгарыя]] пераходзіць на еўра, становіцца 21-й краінай [[Еўразона|еўразоны]]. == Нарадзіліся == * [[1431]]: [[Аляксандр VI|Аляксандр VI, Папа Рымскі]] * [[1449]]: [[Ларэнца Медычы]], фларэнційскі дзяржаўны дзеяч * [[1467]]: [[Жыгімонт Стары]], кароль польскі і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (пам. 1.4.[[1548]]) * [[1768]]: [[Марыя Эджварт]], англа-ірландская пісьменніца * [[1785]]: [[Джон Окслі]], даследчык [[Аўстралія|Аўстраліі]] (пам. 26.5.[[1828]]) * [[1809]]: [[Ашыль Генэ]], французскі энтамолаг * [[1852]]: [[Эжэн Анатоль Дэмарсэ]], французскі хімік, адкрыў хімічны элемент [[еўропій]] * [[1854]]: [[Джэймс Джордж Фрэзер]], англійскі антраполаг * [[1863]]: [[П'ер дэ Кубертэн]], французскі грамадскі дзеяч, ініцыятар арганізацыі сучасных [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] (пам. 2.9.[[1937]]) * [[1864]]: [[Цы Байшы]], [[кітай]]скі мастак * [[1867]]: [[Жанна Ланвен]], французская мастачка-мадэльер * [[1878]]: [[Понтус Арці]], фінскі дыпламат * [[1899]]: [[Васіль Корж]], беларускі партызан * [[1904]]: [[Мечыслаў Багаткевіч]], [[каталіцтва|каталіцкі]] рэлігійны дзеяч. Расстраляны [[гестапа]]ўцамі, пазней [[беатыфікацыя|беатыфікаваны]] * [[1909]]: [[Сцяпан Бандэра]], украінскі палітычны дзеяч (пам. 15.10.[[1959]]) * [[1912]]: [[Кім Філбі]], савецкі разведчык * [[1919]]: [[Данііл Аляксандравіч Гранін|Данііл Гранін]], рускі пісьменнік * [[1920]]: [[Барыс Рагуля]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху ў 1940-я гады, адзін з кіраўнікоў [[СБМ|Саюзу Беларускай Моладзі]], намеснік прэзідэнта [[Рада БНР|Рады БНР]] (з [[1971]]) * [[1922]]: [[Тана Чымароза]], італьянскі акцёр * [[1923]]: [[Валянціна Картэзэ]], італьянская актрыса * [[1927]]: [[Марыс Бежар]], французскі харэограф * [[1931]]: [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч]], беларускі геолаг * [[1932]]: [[Яўген Іванавіч Каршукоў|Яўген Каршукоў]], беларускі пісьменнік, перакладчык * [[1937]]: [[Станіслаў Багданкевіч]], беларускі банкір, доктар эканамічных навук, прафесар * [[1937]]: [[Пятро Паўлавіч Сушко|Пятро Сушко]], беларускі паэт, перакладчык * [[1938]]: [[Данута Бічэль-Загнетава]], беларуская паэтэса * [[1941]]: [[Мікалай Апанасавіч Ламан|Мікалай Ламан]], беларускі вучоны * 1941: [[Марцін Эванс]], англійскі вучоны * [[1944]]: [[Абдул Хамід]], прэзідэнт Бангладэш * [[1945]]: [[Вольга Іпатава]], беларуская пісьменніца * [[1946]]: [[Мілена Кананера]], італьянская мастачка па касцюмах * [[1947]]: [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі|Віталь Баркоўскі]], беларускі [[рэжысёр]] * [[1951]]: [[Салва Кіір Маярдзіт]], прэзідэнт [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] * [[1952]]: [[Юрый Захаранка]], беларускі палітык * [[1953]]: [[Хэнк Уільямс]], амерыканскі аўтар-выканаўца * [[1958]]: [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], беларускі [[мастак]], [[паэт]] * [[1959]]: [[Ніна Іванаўна Здановіч|Ніна Здановіч]], беларускі археолаг, гісторык * [[1960]]: [[Антоній Дзям'янка]], каталіцкі біскуп, Генеральны вікарый [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] * [[1960]]: [[Таццяна Рамуальдаўна Шаметавец|Таццяна Шаметавец]], беларуская артыстка балета * [[1961]]: [[Ігар Гермянчук]], беларускі журналіст, выдавец, грамадскі дзеяч * [[1961]]: [[Алтынай Абдуахімаўна Асылмуратава]], артыстка балета * [[1983]]: [[Мелані Уокер]], ямайская лёгкаатлетка, алімпійская чэмпіёнка * [[1986]]: [[Джэсіка Ганінг]], англійская актрыса * [[1993]]: [[Сіфан Хасан]], нідэрландская лёгкаатлетка == Памерлі == [[Файл:Ca' Rezzonico - Ritratto di Francesco Guardi 1764 - Pietro Longhi.jpg|thumb|100px|Франчэска Гвардзі]] * [[1515]]: [[Людовік XII]], 35-ы кароль [[Францыя|Францыі]] * [[1573]]: [[Малюта Скуратаў]], рускі ваенны і дзяржаўны дзеяч * [[1748]]: [[Іаган Бернулі]], швейцарскі [[матэматык]] * [[1782]]: [[Іаган Крысціян Бах]], нямецкі кампазітар * [[1793]]: [[Франчэска Гвардзі]], італьянскі мастак * [[1796]]: [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд]], французскі матэматык * [[1817]]: [[Марцін Генрых Клапрот]], нямецкі [[хімік]] * [[1985]]: [[Уладзімір Рыгоравіч Вейсберг]], савецкі мастак * [[2024]]: [[Ніклаўс Вірт]], швейцарскі вучоны-інфарматык == Святкуюць == * [[Выява:The Earth seen from Apollo 17.jpg|25px]] '''[[Новы год]]''' паводле [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскага календара]] * {{Сцяг ААН}}: [[Сусветны дзень міру]] * {{HTI}}: Дзень незалежнасці Гаіці * {{IRQ}}: Дзень суверэнітэту * {{CUB}}: Дзень вызвалення * {{CMR}}: Дзень незалежнасці * {{LTU}}: Дзень сцяга * {{SVK}}: Дзень Рэспублікі * {{SDN}}: Дзень незалежнасці * {{TPE}}: Дзень заснавання Кітайскай Рэспублікі * {{TZA}}: Дзень пасадкі дрэў * {{CZE}}: Дзень аднаўлення незалежнага чэшскай дзяржавы * [[Каталіцтва|Каталікі]]: Урачыстасць Святой Багародзіцы Марыі ==Спасылкі== <noinclude> {{commons|Category:1 January}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1 студзеня| ]] [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|101]] </noinclude> {{Вонкавыя спасылкі}} irxz1l670qjq0dvb8weszhk0rjv4ciu 0 2459 5193244 4443963 2026-09-05T09:40:25Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193244 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Паступальны рух''' — [[Механічны рух|рух]], пры якім [[Траекторыя|траекторыі]] ўсіх частак [[Фізічнае цела|цела]] з’яўляюцца аднолькавымі. У агульным выпадку паступальны рух адбываецца ў трохмернай прасторы, але яго асноўная асаблівасць — захаванне паралельнасці любога адрэзка самому сабе, застаецца ў сіле. [[Матэматыка|Матэматычна]] паступальны рух эквівалентны паралельны пераносу. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінематыка]] [[Катэгорыя:Тэарэтычная механіка]] [[Катэгорыя:Механічны рух]] fw5nqqwda1skzwyaux6rng76xsoe8ae 0 2468 5193058 5192537 2026-09-04T18:14:10Z Summershell67 159583 /* */ 5193058 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка | Арыгінальная назва = 조선민주주의인민공화국 | Сцяг = Flag of North Korea (20-33).svg | Родны склон = Паўночнай Карэі | Дэвіз = 강성대국 | Пераклад дэвізу = Магутная квітнеючая дзяржава | Назва гімна = 애국가 | Форма кіравання = Аднапартыйная парламенцкая рэспубліка | Заснавана = 9 верасня 1948 года | Найбуйнейшыя гарады = [[Пхеньян]], [[Хамхын]], [[Чханджын]], [[Нампхо]], [[Вансан]] | Пасады кіраўнікоў = Вышэйшы кіраўнік <br/> Старшыня Прэзідыума <br/> Вярхоўнага Народнага Схода <br/> Старшыня <br/> Кабінета Міністраў | Кіраўнікі = [[Кім Чэн Ын]] <br/> [[Чхве Рон Хэ]] <br/><br/> [[Пак Пон Джу]] | Месца па плошчы = 98 | Плошча = 120.540 | Працэнт вады = 4,87 | Этнахаронім = [[Паўночныя карэйцы]] | Месца па насельніцтву = 49 | Насельніцтва = {{рост}}24.720.407 | Год ацэнкі = 2013 | Насельніцтва па перапісу = 24.052.231 | Год перапісу = 2011 | Шчыльнасць насельніцтва = 198,3 | ВУП (ППЗ) = 40 млрд | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2011 | Месца па ВУП (ППЗ) = 99 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 1.800 | ВУП (намінал) = 14,411 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2013 | Месца па ВУП (намінал) = 120 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 583 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 171 | ІРЧП = 0,733 | Год разліку ІРЧП = 2009 | Месца па ІРЧП = 157 | Узровень ІРЧП = высокі }} '''Карэ́йская Наро́дна-Дэмакраты́чная Рэспу́бліка''', '''КНДР''' ({{Lang-ko|조선민주주의인민공화국}}), неафіцыйна часцей называюць '''Паўно́чнай Карэ́яй''' — дзяржава ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]] ў паўночнай частцы [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]]. Плошча 120 тыс. км². Мяжуе з [[Кітай|Кітаем]] на поўначы, з [[Расія]]й — на паўночным усходзе. На поўдні мяжуе з [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэяй]] і аддзяляецца ад яе дэмілітарызаванай зонай. З захаду абмываецца водамі [[Жоўтае мора|Жоўтага мора]], з усходу — [[Японскае мора|Японскім морам]]. Сталіца і найбуйнейшы горад — [[Пхеньян]]. Рэльеф горны. Найвышэйшы пункт — вулкан [[Пэктусан]]. [[Кымгансан]] («алмазныя горы») вядомыя маляўнічымі краявідамі. Карысныя выкапні: вугаль, руды чорных і каляровых металаў. Клімат мусонны: умераны і субтрапічны. Рэкі невялікія, найбуйнейшая — Амнакан ([[Ялуцзян]]). Горныя раёны пакрытыя лясамі, што калісьці займалі дзве траціны тэрыторыі. Са старажытнага часу на Карэйскім паўвостраве існавалі самастойныя дзяржавы, што адчувалі моцны кітайскі ўплыў. У 1895 Карэя патрапіла ў сферу інтарэсаў Японіі, у 1910—1945 была ў складзе Японскай імперыі. Вызвалены паўвостраў аказаўся падзеленым на дзве часткі, перамовы аб уз’яднанні зайшлі ў тупік. КНДР была ўтворана 9 верасня 1948 года з ініцыятывы марксісцкай [[Працоўная партыя Карэі|Працоўнай партыі Карэі]] як народна-дэмакратычная дзяржава на тэрыторыі [[СССР|савецкай]] зоны прысутнасці. У 1950—1953 адбылася [[Вайна ў Карэі|Карэйская вайна]], што прынесла незлічоныя ахвяры ды замацавала раздзяленне Карэі на Паўночную і Паўднёвую па 38-й паралелі. Адна з найбольш мілітарызаваных і закрытых ад знешняга свету дзяржаў. Афіцыйная ідэалогія КНДР, [[чучхэ]] — сумесь камунізму, карэйскага нацыяналізму і [[аўтаркія|аўтаркіі]]. Сябе КНДР называе сацыялістычнай дзяржавай, што абапіраецца на ўласныя сілы. Вышэйшая ўлада афіцыйна належыць Дзяржаўнаму камітэту абароны на чале з [[Кім Чэн Ын]]ам, які таксама займае пасады Вышэйшага кіраўніка і першага сакратара ЦК ППК. Дэмакратыя і свабодныя выбары адсутнічаюць, назіраецца культ асобы [[Кім Ір Сен]]а і яго нашчадкаў ва ўрадзе. Унітарная дзяржава, падзяляецца на 9 правінцый, 2 гарады цэнтральнага падпарадкавання, тры спецыяльных рэгіёны. Паўночная Карэя (зрэшты, як і іх паўднёвыя антаганісты) лічыць сябе адзінай легітымнай уладай на ўсім паўвостраве. Па колькасці насельніцтва (25 млн чал.) удвая меншая за Рэспубліку Карэю. Выключна монаэтнічная краіна. Дзяржаўная мова [[карэйская мова|карэйская]]. Большасць насельніцтва атэісты, папулярныя [[будызм]], нацыянальная рэлігія чхандагё, [[хрысціянства]]. Дзве траціны насельніцтва жыве ў гарадах, найбуйнейшыя з якіх — Пхеньян, Хамхын, Чханджын. Эканоміка планавая, дзяржаўная, з перакосам у бок цяжкай, у тым ліку ваеннай, прамысловасці. Знешнія эканамічныя сувязі мінімальныя і заключаюцца хіба што ў экспарце адзення, морапрадуктаў, карысных выкапняў; атрыманні гуманітарнай дапамогі. Мае чацвёртае па памерах войска ў свеце (1,2 млн чалавек, або 4,8 % насельніцтва). Праводзіць выпрабаванні ядзернай зброі. Паўночная Карэя — член [[ААН]] (з 1991 года), [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]] (з 1975 года), Рэгіянальнага форуму [[АСЕАН]], [[Група 77|Групы 77]]. == Этымалогія == Сучасная назва «Карэя» паходзіць ад назвы сярэдневяковай дзяржавы Каро, якая, у сваю чаргу, з’яўляецца скарачэннем ад [[Кагур]]о — магутнай старажытнакарэйскай дзяржавы, што існавала ў першай палове першага тысячагоддзя н.э. і ў час праўлення Квангэтха Вялікага (391—413) кантралявала большую частку [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]] і [[Манчжурыя|Манчжурыі]]. == Геаграфічнае становішча == {{main|Геаграфія КНДР}} КНДР займае паўночную частку [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]]. Па рацэ Амнакан (кітайская назва [[Ялуцзян]]) мяжуе з [[Кітай|Кітаем]] на поўначы. Самы паўночны ўчастак мяжы з Кітаем праходзіць па рацэ Туманган, на ніжняе цячэнне якой на паўночным усходзе прыпадае 17-кіламетравая мяжа з [[Расія]]й. На поўдні мяжуе з [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэя]] і аддзяляецца ад яе цяжкафартыфікаванай дэмілітарызаванай зонай. З захаду абмываецца водамі [[Жоўтае мора|Жоўтага мора]], з усходу — [[Усходне-Карэйскі заліў|Усходне-Карэйскі залівам]] [[Японскае мора|Японскага мора]], якое ў Карэі вядома як Усходняе мора. == Прырода == {{main|Геаграфія КНДР}} [[Файл:0409 - Nordkorea 2015 - Kumgang Gebirge (22961925095).jpg|thumb|[[Кымгансан]] або Алмазныя горы — турыстычная славутасць КНДР.]] Горы займаюць чатыры пятых тэрыторыі КНДР. Горы высокія і нізкія, раздзеленыя, як правіла, вузкімі і глыбокімі далінамі. Мараплаўцы даўніх часоў адзначалі, што праз сіметрычныя валы горных хрыбтоў карэйская зямля нагадвае ім мора ў вялікім хваляванні. Менавіта ў КНДР горы дасягаюць максімальных для Карэйскага паўвострава вышынь — у Паўднёвай Карэі няма гор вышэй за 2000 м. На поўначы краіны знаходзяцца [[Паўночная-Карэйскія горы]] з найвышэйшым пунктам усёй Карэі — гарой [[Пэктусан]] (або Пэкту, 2744 м) на мяжы з Кітаем. Патэнцыйна актыўны вулкан, свяшчэнная гара для абедзвюх Карэй, Пэктусан чароўным чынам уплецены і ў міфалогію Кімаў. Далей на поўдзень ляжаць [[Усходне-Карэйскія горы]] (Тхэбэк), што прасціраюцца да самага поўдня паўвострава. Але менавіта на КНДР прыпадае іх самая прыгожая частка — «алмазныя горы» [[Кымгансан]], вядомыя маляўнічымі краявідамі. Раўнінныя ўчасткі займаюць каля 20 % краіны, пераважна на захадзе, па ўзбярэжжы [[Жоўтае мора|Жоўтага мора]]. Нягледзячы на становішча ў складкаватым поясе, Паўночную Карэю амаль не закранаюць землятрусы, што хранічна назаляюць суседнім паўночна-ўсходняму Кітаю і Японіі. [[Карысныя выкапні]]: [[антрацыт]] і [[буры вугаль]], жалезная руда, каляровыя металы ([[вальфрам]], [[цынк]], [[свінец]], [[золата]], [[нікель]], [[малібдэн]]), магнезіт, [[графіт]]. Маюцца 124 прыродныя гарачыя крыніцы. [[Файл:Sino-Korean Friendship Bridge across the Yalu.jpg|thumb|left|[[Рака Ялуцзян]].]] [[Клімат]] умераны мусонны. Зімой халодныя патокі паветра з кантынента прыносяць сухое марознае надвор’е. Летам тэрыторыя знаходзіцца пад уплывам акіянічных паветраных мас, якія прыносяць [[ападкі]]. Тэмпература паветра ў студзені каля −11&nbsp;°C, у ліпені каля 23&nbsp;°C. Ападкаў ад 600 мм на паўночным захадзе да 1100—1400 мм на астатняй тэрыторыі. Рэкі горныя, багатыя на гідраэнергію. Найбольшыя з іх: [[Тэданган]], [[Рака Туманган|Туманган]]. Рака [[Ялуцзян|Амнанкан]] (кітайская назва Ялуцзян) дэмаркуе карэйска-кітайскую мяжу і з’яўляецца самай доўгай карэйскай рэчкай (790 км). Калісьці лясы займалі тэрыторыю ў 9 млн [[гектар]]аў. Пачынаючы з 1985 года, паводле дадзеных касмаздымкаў, Паўночная Карэя страціла 40 % лясоў. Сёння лясамі пакрытыя пераважна стромкія схілы гор. Растуць даурская лістоўніца, карэйскі кедр, аянская елка, чырвоная хвоя. Дрэвы перавіты ліянамі, у падлеску шмат папарацей, [[бамбук]]у. З [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] найбольш вядомы [[жэньшэнь]]. Жывёльны свет добра захаваўся ў гарах: водзяцца лісіцы, кабаны, гаралы, казулі, плямістыя алені, ізюбры, каланкі, часам можна сустрэць леапарда, рысь і [[Белагруды мядзведзь|белагрудага мядзведзя]]. Мора багатае рыбай, [[Трэпангі|трэпангамі]], [[кальмары|кальмарамі]]. Створаны рэзерваты — Хвангпо, Янгам. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Карэі|Гісторыя КНДР}} [[Файл:Korea-Gyeongju-Bulguksa-33.jpg|thumb|Пульгуска, будысцкі храм эпохі Сіла, аб’ект [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]], [[Паўднёвая Карэя]].]] Слядам чалавека на карэйскай зямлі каля паўмільёна гадоў. Самыя старыя ўзоры керамікі датуюцца 8000 гадамі да н.э. За прыблізна 2000 гадоў да нараджэння Хрыста адбыўся пераход да бронзы, за 700 гадоў — да жалеза. Згодна з сярэднявечным летапісам [[Самгук юса]], у 2333 да н.э. ў паўночнай Карэі і Манчжурыі з’явілася дзяржава Качасон (Старажытны Часон), аднак большасць вучоных ставяцца да такой сівой даты скептычна. З прыходам захопнікаў з Кітая каля 1100 года да н.э. пачынаецца перыяд Часон Кіджа, таксама напаўміфічны. І толькі ў VII ст.да н.э. пачынаюцца задакументаваныя старонкі гісторыі Качасона. У III ст. на поўдні паўвострава паўстае незалежная дзяржава [[Чынгук]]. Блізу канца I ст. да н.э. Качасон трапляе пад уплыў [[Імперыя Хань|ханьскага Кітая]] і знікае як дзяржава. У 57 годзе да н.э. пачынаецца перыяд [[Тры карэйскія дзяржавы|трох царстваў]]: [[Кагуро]], [[Пэкчэ]] і [[Сіла (дзяржава)|Сіла]]. Культура ва ўсіх трох дзяржавах была агульнай. Пачынаючы з [[I стагоддзе|I стагоддзя н.э.]] сярод вышэйшых колаў карэйскага грамадства пачало распаўсюджвацца [[канфуцыянства]], якое пазней было цалкам выцеснена [[будызм]]ам. Падзенне [[Імперыя Хань|Ханскай дынастыі]] на пачатку III стагоддзя пазбавіла тры карэйскія дзяржавы неабходнасці супрацьстаяць знешняй пагрозе. Кагуро, што першапачаткова ўзнікла на мяжы з Кітаем, паступова пашырыла свае ўладанні за кошт [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]]. Сталіцамі Кагуро ў розныя перыяды яе гісторыі былі Хвандо (цяпер Цзіянь на кітайскім беразе ракі [[Ялуцзян]]) і [[Пхеньян]]. У 676 Сіла падпарадкавала два астатніх каралеўствы, але надоўга гегемонам не стала: на беразе Жоўтага мора з’явілася дзяржава [[Бахай]]. Суіснаванне Бахаю і Сілы, што цягнулася да 926 года, атрымала назву «Перыяд Поўнач-Поўдзень». У VIII стагоддзі Сіла распалася на тры дзяржавы, неўзабаве аб’яднаных Тхэджо Ван Гонам ў дзяржаву Каро. Бахай жа быў разбіты плямёнамі кіданяў, а яго ўладар уцёк у Каро, дзе быў не толькі надзіва цёпла сустрэты, але і парадніўся з правячай дынастыяй, што замацавала адзінства Карэі. У перыяд Каро былі кадыфікаваны законы, створана грамадзянскае права, квітнеў будызм. Мангольскія заваёўнікі ў 1231—1270 ажыццявілі 7 паходаў на Карэю і ўрэшце зрабілі Каро васалам [[Юань (імперыя)|юаньскага Кітая]]. З канцом мангольскага панавання ў Кітаі ў 1368 скончылася і залежнасць Карэі ад вялікага суседа, прынамсі, на некалькі стагоддзяў. У 1392 генерал Лі Санге, што скінуў дынастыю Каро чатырма гадамі раней, заснаваў дынастыю Часон, якая правіла Карэяй да 1910-га. Пры каралі Сэджоне Вялікім (1418—1450) карэйская дзяржава дасягнула росквіту, былі праведзены адміністрацыйныя, сацыяльныя і эканамічныя рэформы, квітнелі культура і навука. Сам кароль распрацаваў карэйскую азбуку [[хангыль]]. Пасля двух стагоддзяў міру ў 1592—1637 гадах Карэя сутыкнулася з японскай экспансіяй, што была адбіта супольнымі карэйска-кітайскімі сіламі, а таксама з унутранай нестабільнасцю. З таго часу Часон стаў паглыбляцца ва ўсё большую самаізаляцыю і, натуральна, стагнацыю. У XIX стагоддзі, не здольная абараніць сябе, Карэя была вымушана падпісаць няроўныя дагаворы з еўрапейскімі дзяржавамі. У выніку [[Першая япона-кітайская вайна|Першай япона-кітайскай вайны]] 1894—1895 Кітай адмовіўся ад прэтэнзій на Карэйскі паўвостраў, у 1897 была абвешчана Карэйская імперыя. [[Файл:Shtykov.jpg|thumb|Генерал [[Цярэнцій Фаміч Штыкаў|Цярэнцій Штыкаў]] пакідае перамовы ў [[Сеул]]е, 1946. У 1946—1950 менавіта Штыкаў — ураджэнец [[Гарадоцкі павет|Гарадоцкага павета]] — з’яўляўся галоўным чалавекам у Паўночнай Карэі<ref>http://bse.sci-lib.com/article124709.html</ref>]] Пасля [[Руска-японская вайна|Руска-японскай]] вайны ў 1905 годзе Карэйская імперыя стала пратэктаратам Японіі, што ў выніку вайны ператварылася ў рэгіянальную сілу. У 1910 Карэя канчаткова страціла незалежнасць. Японцы прыгняталі карэйскую мову і традыцыі, а эканоміку развівалі ў патрэбным сабе кірунку. Карэйскія патрыёты (сярод іх быў і [[Кім Ір Сен]]) узняліся на барацьбу, узяўшы на ўзбраенне партызанскія метады. Найбольшым было супраціўленне блізу мяжы з Кітаем. Японскі каланіяльны рэжым працягваўся да 1945. Пасля Другой сусветнай вайны тэрыторыя Карэі фактычна аказалася падзеленай на савецкую (поўнач) і амерыканскую (поўдзень) акупацыйныя зоны. На дыпламатычным узроўні спробы аб’яднаць поўнач і поўдзень праваліліся. У жніўні 1948 года ў Паўночнай Карэі адбыліся выбары ў Вярхоўны Народны Сход, які [[9 верасня]] [[1948]] года абвясціў стварэнне КНДР, прыняў канстытуцыю і сфарміраваў урад на чале з [[Кім Ір Сен]]ам. На поўдні была абвешчана [[Рэспубліка Карэя]]. Імкнучыся да пашырэння сацыялістычнай сістэмы на ўсю тэрыторыю Карэі, улады КНДР пачалі [[Вайна ў Карэі|вайну]]. 27 ліпеня 1953 года варагуючыя бакі падпісалі пагадненне аб спыненні агню, мірнага ж дагавора не заключана дагэтуль. Пасля заканчэння Карэйскай вайны Кім Ір Сен усталяваў у краіне аўтарытарны рэжым. З пачатку 1970-х гадоў паміж КНДР і Рэспублікай Карэя ажыццяўляюцца кантакты з мэтай урэгулявання ўзаемаадносін і ўз’яднання краіны. У снежні 1991 года падпісана Пагадненне аб прымірэнні, ненападзе, супрацоўніцтве і абменах, у лютым 1992 года — Сумесная дэкларацыя аб дэнуклеарызацыі Карэйскага паўвострава (скасавана Паўднёвай Карэяй у сувязі з адмовай КНДР ад міжнароднай інспекцыі яе ядзерных аб’ектаў). У 1991 абедзве Карэі былі прыняты ў [[ААН]]. Пасля смерці Кім Ір Сена (1994) афіцыйным пераемнікам стаў яго сын [[Кім Чэн Ір]]. Пасля смерці Кім Чэн Іра кіраўніком дзяржавы стаў ягоны сын [[Кім Чэн Ын]]. == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад і палітыка КНДР}} [[Файл:Mansudae-Monument-Bow-2014.jpg|thumb|Статуі [[Кім Ір Сен]]а (Вялікага правадыра) і [[Кім Чэн Ір]]а (Любімага кіраўніка), манумент на ўзгорку Мансу.]] КНДР — аўтарытарная аднапартыйная цэнтралізаваная дзяржава. [[Канстытуцыя КНДР|Канстытуцыя 1972]] замацавала [[чучхэ]], абвешчаную Кім Ір Сенам у 1955 годзе, як дзяржаўную ідэалогію. З таго часу ў Канстытуцыю было ўнесена нямала змяненняў (1992, 1998, 2009, 2012, 2013, 2016), якія, аднак, не пахіснулі палітычных устояў. І ў канцы 2010-х Паўночная Карэя называе сябе рэвалюцыйнай сацыялістычнай дзяржавай, што абапіраецца на прынцыпы ''чучхэ'' і ''сангун''. * [[Чучхэ]] — сумесь камунізму, карэйскага нацыяналізму і [[аўтаркія|аўтаркіі]]. Увасабленне мудрасці Кім Ір Сена. Спачатку разглядалася як нацыянальная варыяцыя марксізму-ленінізму, з 1970-х лічыцца арыгінальнай палітычнай думкай. * Сангун («войска перадусім») — палітыка, што ставіць Карэйскую народную армію прыярытэтам ва ўсіх дзяржаўных справах. 9,5 млн чалавек (37 % насельніцтва краіны!) або служаць у войску, або з’яўляюцца рэзервістамі ці членамі ваенізаваных фарміраванняў. Адзінай істотнай палітычнай сілай з’яўляецца Працоўная партыя Карэі (ППК) на чале з прадстаўніком кіруючай дынастыі Кімаў. ППК узначальвае Аб’яднаны дэмакратычны айчынны фронт, куды ўваходзяць Сацыял-дэмакратычная партыя Карэі, Партыя маладых сяброў рэлігіі нябеснага шляху, масавыя грамадскія арганізацыі. Усе палітычныя работнікі краіны мусяць быць членамі фронту. Палітычныя стандарты і сам лад жыцця паўночных карэйцаў вызначаюцца «Дзесяццю прынцыпамі адной ідэалогіі». [[Файл:Mansudae-Kongressalle.JPG|thumb|Палац пасяджэнняў [[Вярхоўны Народны Сход|Вярхоўнага народнага сходу]] — карэйскага парламента.]] Сённяшні прэзідэнт КНДР — [[Кім Чэн Ын]] — займае ўсе вярхоўныя пасады ў дзяржаве (старшыня ПКП, галоўнакамандуючы і т.п.), як і ягоныя бацька [[Кім Чэн Ір]] (пасля смерці «Вечны Генеральны сакратар») і дзед [[Кім Ір Сен]] («Вечны прэзідэнт»). Сваякі прэзідэнта — «дынастыя Кімаў» — займаюць астатнія ключавыя пасады. Заканадаўчы орган — [[Вярхоўны Народны Сход]] (ВНС), што складаецца з 687 членаў, якія выбіраюцца кожныя 5 гадоў на безальтэрнатыўнай аснове. Нягледзячы на даволі шырокія паўнамоцтвы і актыўную заканатворчую працу, выпадкі, калі б ВНС крытыкаваў або змяняў дасланыя ім з вышыняў законы, невядомыя. Выканаўчая ўлада фармальна належыць прэм’ер-міністру, двум віцэ-прэм’ерам, 31 міністру і яшчэ некалькім важным чыноўнікам (напрыклад, прэзідэнту Акадэміі навук). Паводле ацэнак ААН, «сур’ёзнасць, маштабы і характар парушэнняў правоў чалавека ў КНДР не маюць якіх-небудзь аналагаў у сучасным свеце». Улады рэспублікі называюць усе гэтыя даклады і ацэнкі паклёпніцкімі і лічаць часткай міжнароднай змовы, што мае на мэце падарваць магутнасць КНДР. Зрэшты, наяўнасць праблем у сацыяльна-побытавай сферы Пхеньян не адмаўляе (хаця і гэтыя праблемы вельмі хутка будуць вырашаны!). === Знешняя палітыка === [[Файл:Trump Kim Summit at the Capella Hotel (3).jpg|thumb|left|Сустрэча [[Кім Чэн Ын]]а з [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]] на саміце ў [[Сінгапур]]ы, чэрвень 2018.]] У 1950-я — 1960-я гады Паўночная Карэя была актыўным удзельнікам сацыялістычнага блока, адным з заснавальнікаў [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]]. Пачынаючы з 1990-х, КНДР праводзіць палітыку самаізаляцыі, маючы паўнавартыя адносіны толькі з іншымі камуністычнымі ўрадамі, якіх на планеце ўсё меней (В’етнам, [[Лаос]]). У той жа час крызісныя з’явы ў эканоміцы, неабходнасць атрымання гуманітарнай дапамогі падштурхнулі ўрад КНДР да наладжвання ўзаемаадносін з развітымі краінамі. Большасць замежных амбасадаў у КНДР знаходзяцца не ў Пхеньяне, а ў [[Пекін]]е. Станам на 2015 КНДР мае дыпламатычныя адносіны з 166 краінамі і амбасады ў 47. Некаторыя краіны ўвогуле не прызнаюць паўночнакарэйскай дзяржаўнасці — [[ЗША]], [[Аргенціна]], [[Францыя]], [[Эстонія]], у першую чаргу, у сувязі са станам правоў чалавека ў КНДР. Адносіны з суседзямі, Паўднёвай Карэяй і Японіяй, і гэтак не вельмі бліскучыя, былі пагоршаны пасля выбуху паўднёвакарэйскага Боінга над Андаманскім морам у 1987 і выкрадання па меншай меры 13 японскіх грамадзян у 1970-х — 1980-х. У 2010-я асноўны нерв знешняй палітыкі звязаны з ракетнымі ядзернымі выпрабаваннямі, якімі захапляецца ўрад Кім Чэн Ына. ==== Карэйска-Беларускія адносіны ==== Дыпламатычныя адносіны з [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў лютым 1992 года. З 2016 у Мінску існуе амбасада КНДР (2-і завулак Шчадрына). Пры гэтым першы пасол — Зу Зен Бон — прыбыў у Беларусь толькі 11 красавіка 2019 года.<ref>https://sputnik.by/politics/20190411/1040759881/Posol-Severnoy-Korei-vpervye-v-istorii-Belarusi-pribyl-v-Minsk.html</ref> == Адміністрацыйны падзел == Сучаснае адміністрацыйнае дзяленне з некаторымі зменамі захавалася з канца XIX ст., апошніх гадоў дынастыі Часон. Адміністрацыйныя адзінкі дзеляцца на гарады прамога падпарадкавання (''чыкхальсі''), правінцыі (''то''), гарады (''сі''), паветы (''кун''), акругі (''куёк''), падраёны (''тон''). Паветы, у сваю чаргу, дзеляцца на павятовыя гарады (''ып''), вёскі (''ры''), працоўныя раёны (''раданджягу''). З [[2004]] году ў Паўночнай Карэі існуюць два гарады цэнтральнага падпарадкавання ([[Пхеньян]] і [[Расон]]), тры спецыяльныя рэгіёны ([[прамысловы рэгіён Кэсон]], [[турыстычны рэгіён Кымгансан]], [[спецыяльны адміністрацыйны рэгіён Сіныйджу]]) і дзевяць правінцый ([[Чагандо]], [[Хамгён-Пукто]], [[Хамгён-Намдо]], [[Хванхэ-Пукто]], [[Хванхэ-Намдо]], [[Канвандо (КНДР)|Канвандо]], [[Пхёнан-Пукто]], [[Пхёнан-Намдо]], [[Янгандо]]). == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва КНДР}} [[Файл:Population pyramid of North Korea 2016.png|thumb|Полава-ўзроставая піраміда КНДР. Для краіны характэрнае простае ўзнаўленне насельніцтва.]] З насельніцтвам у 25,4 млн чалавек КНДР удвая меншая за [[Рэспубліка Карэя|Рэспубліку Карэю]]. У аб’яднанай Карэі пражывала б каля 72 млн чалавек. За першыя два дзесяцігоддзі XXI стагоддзя насельніцтва вырасла толькі на 2,5 млн, а ў 1990-х на дынаміку адмоўна паўплываў вялікі голад 1995—1997. У XXI стагоддзі паўночныя карэйцы працягваюць адчуваць недахоп харчавання, і калі голад быў у цэлым пераможаны, то недахоп бялкоў і тлушчаў застаецца вялікай праблемай.<ref>https://www1.wfp.org/countries/democratic-peoples-republic-korea</ref> У канцы 2010-х насельніцтва паступова расце, прырост складае каля 5 чалавек на 1000 (нараджальнасць каля 14, смяротнасць — 9). [[Сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] даволі высокі (1,98). Да станоўчага боку дэмаграфічнага партрэта паўночнага карэйца адносяцца вельмі рэдкія разводы; адмоўныя бакі — вельмі познае ўступленне ў шлюб праз працяглую вайсковую службу, доўгія гадзіны знясільваючай палітпрацы, абмежаванасць жыллёвай плошчы — дзве траціны насельніцтва жывуць у двухпакаёвых кватэрах сем’ямі ў некалькі пакаленняў. Сярэдняя працягласць жыцця складае 71 год і гэта даволі някепскі паказчык для краіны з нізкімі прыбыткамі. Да таго ж смяротнасць паводле прычын блізкая да развітых краін: сардэчна-сасудзістыя захворванні і анкалогія. Сярэдні ўзрост — 34 гады, доля дзяцей і падлеткаў да 15 гадоў складае 20 %.<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kn.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190528052940/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kn.html |date=28 мая 2019 }}</ref> Эміграцыя мае мінімальныя маштабы і носіць пераважна эканамічны, а не палітычны характар: асноўная маса сучасных эмігрантаў — малаадукаваныя жанчыны з памежных з Кітаем вёсак, што з’язджаюць на заробкі ў Кітай. <ref name="lenta.ru">https://lenta.ru/articles/2015/03/11/northkorea/</ref> [[Файл:North Korea - Kumsusan (5015230319).jpg|thumb|left|Паўночныя карэйцы пазуюць на фоне палаца [[Кымсусанскі мемарыяльны палац Сонца|Кымсусан]]).]] Амаль усё насельніцтва — [[карэйцы]], маюцца нязначныя кітайская і японская меншасці. Дзяржаўная мова [[карэйская мова|карэйская]]. Карэйская мова ў розных частках паўвострава мае свае дыялекты. Літаратурная норма («культурная мова») КНДР распрацавана на аснове пхеньянскага дыялекту, паўднёвакарэйская «стандартная мова» на базе сеульскага дыялекту лічыцца вульгарнай праз вялікую колькасць запазычанняў з кітайскай і англійскай. Як сапраўдная камуністычная дзяржава КНДР вызнае [[атэізм]] на дзяржаўным узроўні, рэлігійнасць не ўхваляецца, некаторыя канфесіі пераследуюцца. Вернікі (а такія, безумоўна, ёсць) пераважна анімісты, [[будызм|будысты]] і прыхільнікі [[канфуцыянства]], хрысціяне. Каля 2,8 млн чал. складае лік прыхільнікаў нацыянальнай сінкрэтычнай амаль што афіцыйнай рэлігіі чхандагё (рэлігія нябеснага шляху). [[Файл:Hamhung view.jpg|thumb|Галоўная вуліца Хамхына — другога па велічыні горада КНДР.]] Сярэдняя шчыльнасць — 198 чал./км², у тры з паловай большая чым у сярэднім па планеце і ў два з паловай меншая, чым у паўднёвага суседа. Найбольш густа заселены заходнія раўніны і ўзбярэжжа (да 300—400 чал/км²), на ўсходнім узбярэжжы дзве плямы павышанай гушчыні — Хамхын і Вансан з іх ваколіцамі; найменш шчыльна заселены горныя раёны, асабліва на мяжы з Кітаем. У гарадах пражывае 62 % насельніцтва (2018).<ref name="cia.gov"/> Найбуйнейшыя гарады: [[Пхеньян]] (3 млн чал), Хамхын (утварае агламерацыю з Хэнамам агульнай колькасцю каля 770 тыс. жыхароў), Чханджын, Нампхо, Хэджу, [[Сіныйджу (горад)|Сіныйджу]], Вансан. == Эканоміка == {{main|Эканоміка КНДР}} Пасля раздзялення паўвострава ключавыя прамысловыя прадпрыемствы засталіся ў Паўночнай Карэі. Гэта не перашкодзіла КНДР ушчэнт прайграць паўднёваму суперніку эканамічнае спаборніцтва: у 1980-х Рэспубліка Карэя абышла КНДР па агульным аб’ёме ВУП, у 2018 ВУП на душу насельніцтва ў Паўночнай Карэі складае 1800 $, у Паўднёвай — 41 500 $. Народная гаспадарка, што будавалася пры дапамозе [[СССР]] і Кітая, напачатку паспяховая, з 1970-х трапіла ў перыяд стагнацыі, які працягваецца па сёння. Не апошнюю ролю мае тое, што эканоміка краіны будавалася як [[аўтаркія]]. Канчаткова паўночнакарэйскую гаспадарку дабілі распад сацыялістычнага блока і прыродныя катастрофы — усё гэта разам прыйшлося на 1990-я. Краіна сутыкнулася з праблемай голаду, што ў 1994—1998 забраў жыцці паводле розных падлікаў ад 240 000 да 420 000 чалавек.<ref>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1728-4457.2012.00475.x</ref> У XXI ст. прывід голаду аддаліўся, аднак міса рысу застаецца для большасці карэйцаў раскошай. Асноўны прадукт харчавання — кукуруза.<ref name="lenta.ru"/> Паводле даследавання, праведзенага [[Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН|ФАО]] і Сусветнай харчовай праграмай ААН у красавіку 2019 года, каля 10 млн жыхароў КНДР пакутавалі ад недахопу харчавання<ref>{{Cite web |url=https://news.un.org/en/story/2019/05/1037831 |title=news.un.org |access-date=4 мая 2019 |archive-date=20 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020073325/https://news.un.org/en/story/2019/05/1037831 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=229991 nashaniva.by]</ref>. [[Файл:Industry Hamhung, North Korea.jpg|thumb|Завод у Хамхыне.]] У эканоміцы КНДР дагэтуль назіраецца перакос у бок цяжкай (асабліва ваеннай) прамысловасці. Эканоміка планавага тыпу з дзяржаўнай формай уласнасці, сельская гаспадарка калектыўная. Дзяржава не бярэ са сваіх грамадзян падаткаў, адукацыя і медыцына бясплатныя. У 1950-х — 1980-х ажыццяўляліся пяцігадовыя планы паводле савецкага ўзору, у 1986 быў прыняты сямігадовы план, у 1993 прызнаны беспаспяховым. З таго часу ўрад не публікуе ніякіх планаў. У 1998, 2002 былі зроблены спробы рэформаў — фармальна легалізавана прыватнае прадпрымальніцтва, якое, аднак, дагэтуль магчыма на самым нізкім узроўні. У XXI стагоддзі даследчыкі краіны адзначаюць фарміраванне вялікага ценявога прыватнага сектару гаспадаркі (у значнай ступені за кошт кантрабанды з Кітая), на што ўлады «заплюшчваюць вочы». У 2010-х даволі паспяхова ствараецца сістэма свабодных эканамічных зон (СЭЗ), што мае на мэце прыцягненне інвестыцый і тэхналогій. Усяго іх 14, але асноўных дзве: Разон на мяжы з Кітаем і Расіяй, а таксама Прамысловы рэгіён Кэсон на мяжы з Паўднёвай Карэяй. У апошнім у 2014 працавала 52 000 паўночнакарэйскіх рабочых і было створана прадукцыі на $ 2,3 млрд.<ref>https://en.yna.co.kr/view/AEN20140612007800315</ref> '''Прамысловасць.''' Гэтая галіна складае 47 % ВУП (2017), у ёй занята каля 30 % працаздольнага насельніцтва. У здабыўной прамысловасці ключавымі галінамі з’яўляюцца вугальная і здабыча жалезных руд, а таксама руд каляровых металаў. Перспектыўнымі на нафту лічацца шэльф Японскага мора і раён на поўдзень ад Пхеньяна. Цікава адзначыць, што карэйская нафтавая выведка карыстаецца старым [[Румынія|румынскім]] свідравальным абсталяваннем. Здабыўная прамысловасць — адзіная галіна гаспадаркі, у якой КНДР пераўзыходзіць [[Рэспубліка Карэя|Рэспубліку Карэю]]. Энергетычная інфраструктура Паўночнай Карэі састарэла і знаходзіцца ў дрэнным стане. У электраэнергетыцы палову вытворчасці даюць вугальныя ЦЭС, палова прыходзіцца на [[ГЭС]]. Аўтазавод «Сыній» (Перамога) у Такчоне выпускае грузавікі. Развітая чорная (Чханджын) і каляровая металургія. Маюцца прадпрыемствы хімічнай (Вонсан) і лясной прамысловасці. Сёння важную ролю ў атрыманні замежнай валюты грае тэкстыльная галіна: чвэрць карэйскага экспарту — адзенне. [[Файл:Nordkorea Reispflanzen.jpg|thumb|100px|left|Праца на рысавым полі (1989).]] Вельмі высокая доля ў структуры ВУП '''сельскай гаспадаркі''' — 22,5 %, пры гэтым краіна адчувае пастаянны недахоп прадуктаў харчавання. Дасягнуўшы неблагога ўзроўню да пачатку 1980-х, пачынаючы з 1990-х сельская гаспадарка хранічна пакутуе на дэфіцыт угнаенняў, расце знос тэхнікі. Вырошчваюцца кукуруза, рыс, соя, бульба, цукровыя буракі, тытунь; разбіты плантацыі [[жэньшэнь|жэньшэню]]. Важная роля рыбалоўства і аквакультуры (яшчэ адна чвэрць экспарту — морапрадукты). [[Файл:DPRK M62 Naeyeon 706.jpg|thumb|Савецкі дызель M62 на вакзале Пхеньяна.]] Асноўны '''транспарт''' — чыгуначны, на які прыходзіцца 86 % перавезеных грузаў і 80 % пасажыраў. У краіне больш за 7400 км чыгункі з еўрапейскай (1435 мм) каляінай, большай часткай электрыфікаванай. Развіццё чыгуначнага транспарту стрымліваецца недахопам электраэнергіі. Да гэтага часу выкарыстоўваюцца лакаматывы на паравой цязе. Падпісаны праект хуткаснай чыгункі Кэсон — Пхеньян — Сыныйджу. Аўтамабільны транспарт у вельмі сумным стане — менш за 1000 км аўтадарог заасфальтаваныя, ды і тыя ўсе ў латках. '''Турызм''' трымаецца на двух кітах: арганізаваных экскурсіях у «самую закрытую краіну свету» і гарналыжным адпачынку (на курортах кшталту Масінёна)<ref>https://www.economist.com/banyan/2014/02/14/mounting-problems</ref>. У XXI стагоддзі наведвальнасць КНДР значна ўзрасла, урад паставіў задачу давесці колькасць замежных турыстаў у краіну да 1 млн чалавек. Асноўны гандлёвы партнёр — Кітай, на які прыходзіцца 84 % знешняга гандлю, на другім месцы — [[Індыя]]. == Святы == * [[15 студзеня]]: [[Дзень часангыля]] — нацыянальнага алфавіту * [[15 красавіка]]: Свята Сонца — дзень нараджэння першага кіраўніка, [[Кім Ір Сен]]а == Вядомыя асобы == * [[Чо Мён Рок]] * [[Кім Ён Ір]] * [[Кім Ён Чхун]] * [[Пак Ы Чун]] * [[Ан Гым Э]] * [[Ом Юн Чхоль]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8}} == Спасылкі == {{Commons|Category:North Korea}} {{КНДР у тэмах}} {{Сацыялістычныя краіны}} {{Азія}} {{Краіны ля Японскага мора}} {{Краіны ля Жоўтага мора}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўночная Карэя| ]] [[Катэгорыя:Сацыялістычныя краіны]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] s02r82s0s12qndb7825rw4ynflq00su 0 7595 5193200 5170924 2026-09-05T06:46:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193200 wikitext text/x-wiki {{Мова | імя = Украінская мова | карта = Idioma ucraniano.png | саманазва = українська мова | краіны = [[Украіна]], [[Расія]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Малдова]], [[Славакія]], [[Румынія]], [[Казахстан]] | рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]] | колькасць носьбітаў = мова камунікацыі ад 41 млн<ref name="Ethnologue">[http://photius.com/rankings/languages2.html «Ethnologue», 13 выданне]. {{ref-en}}</ref> да ~45 млн. Родная ~37 млн<ref>[http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size Статыстыка моў з сайта «ethnologue.org»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807023956/http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size |date=7 жніўня 2011 }} {{ref-en}}</ref> Другая мова ~15 млн<ref>[http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html Апытанне цэнтра эканамічных і палітычных даследванняў імя А. Разумкова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121105101026/http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html |date=5 лістапада 2012 }} {{ref-ru}}</ref> | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская]] : [[Славянскія мовы|Славянская]] :: [[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская]] | афіцыйная мова = {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]]<br />{{Сцяг|Крым}} ''[[Рэспубліка Крым]]''{{efn|Дэ-юрэ — тэрыторыя Украіны як [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]], дэ-факта пад кантролем Расійскай Федэрацыі.}}<ref name=federal>{{Спасылка | дата публікацыі = 21 сакавіка 2014| url = http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?92495| загаловак = Федэральны канстытуцыйны закон пра прыняцце ў Расійскую Федэрацыю Рэспублікі Крым і ўтварэнне ў складзе Расійскай Федэрацыі новых суб’ектаў — Рэспублікі Крым і горада федэральнага значэння Севастопаль| выдавецтва = Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі, Рада Федэрацыі| дата = 1 красавіка 2014 | мова = ru}}</ref><br />{{Сцяг|Прыднястроўе}} ''[[ПМР|Прыднястроўе]]''{{efn|Непрызнаная дзяржава.}}<ref name=Pr1>[http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 Конституція ПМР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303175520/http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 |date=3 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref><br /> '''Рэгіянальная:'''<br /> {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]] * [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]<ref name='ATU'>[http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=313004 Закон № 173 от 22.07.2005 об основных положениях особого правового статуса населенных пунктов левобережья Днестра (Приднестровья)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100019/http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=313004 |date=4 сакавіка 2016 }} Статья 6 {{ref-ru}}</ref> {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]<ref name=autogenerated224 /><ref name = Romania>[http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 HOTARARE nr. 1.206 din 27 noiembrie 2001 pentru aprobarea Normelor de aplicare a dispozitiilor privitoare la dreptul cetatenilor apartinand unei minoritati nationale de a folosi limba materna în administratia publica locala, cuprinse în Legea administratiei publice locale nr. 215/2001] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070221075455/http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 |date=21 лютага 2007 }}</ref> * [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]]{{efn|Жудзец — назва [[павет]]аў у [[Румынія|Румыніі]].}} ** 7 камун * [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]] ** 3 камуны * [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]] ** 2 камуны * [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]] ** 2 камуны {{Сцяг|Славакія}} [[Славакія]]<ref name=autogenerated224 /><ref name = karpatnews>[http://karpatnews.in.ua/news/49941 У Словаччині збільшиться кількість населених пунктів, де офіційно вживатиметься мова нацменшин]{{Недаступная спасылка}} — Karpatnews {{ref-uk}}</ref><br /> * 18 населеных пунктаў * 68 населеных пунктаў <small>([[Русінская мова|русінская]])</small> {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]<ref name=autogenerated224 >[http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=8&DF=23/01/05&CL=ENG&VL=1 List of declarations made with respect to treaty No. 148 (Status as of: 21/9/2011) // Council of Europe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226070540/https://www.coe.int/en/web/conventions/search-on-treaties/-/conventions/treaty/148/declarations |date=26 снежня 2018 }} Рэгулюецца «Еўрапейскай хартыяй рэгіянальных моў» {{ref-en}}</ref> * [[Ваяводзіна|АК Ваяводзіна]] <small>([[Русінская мова|русінская]])</small> {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]<ref name=autogenerated224 /><br /> {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]<ref name="UMUCH">[http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2&3.pdf Украінская мова ў Харватыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130505204933/http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2%263.pdf |date=5 мая 2013 }} {{ref-en}}</ref><br /> {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name=autogenerated224 /><br /> '''Мова нацыянальнай меншасці:'''<br /> {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]<ref name="languages">[http://www.vlada.cz/en/pracovni-a-poradni-organy-vlady/rnm/historie-a-soucasnost-rady-en-16666/ National Minorities Policy of the Government of the Czech Republic] {{ref-en}}</ref> | рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]]: Інстытут украінскай мовы, Украінскі моўна-інфармацыйны фонд, Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні | Код па ISO 639-1 = uk | Код па ISO 639-2(B) = ukr | Код па ISO 639-2(T) = ukr | Код па SIL = UKR }} [[Файл:Slavic languages 2000s.png|250пкс|thumb|Сучасныя славянскія мовы, традыцыйная класіфікацыя па геаграфічным прынцыпе. {{Легенда|#8B5742|украінская мова}}]] '''Украі́нская мо́ва''' ({{lang-uk|українська мова}}<ref>[http://litopys.org.ua/rizne/ukrtable.htm Історичний розвиток української мови]{{ref-uk}}</ref>, [[IPA]]: [ukrɑˈjɪɲsʲkɑ ˈmɔwɑ]) — [[нацыянальная мова]] [[Украінцы|ўкраінцаў]]. Адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Колькасць носьбітаў — каля 45 млн, большасць з якіх жыве ва [[Украіна|Украіне]]. З’яўляецца [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] ва Украіне<ref>[http://www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституція України // ст. 10-я]{{ref-uk}}</ref>, адна з дзяржаўных у [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўі]] і ў [[Рэспубліка Крым|Рэспубліцы Крым]]. Распаўсюджаная таксама ў [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''О. І. Скопненко'' Українська мова в Білорусі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Малдова|Малдове]]<ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в Молдові // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>''Убийвовк Н.'' Українська мова в Придністров'ї: минуле і перспективи // «Мово­знавство. Доповіді та повідомлення на IV Міжнар. конгресі україністів». К., 2002 {{ref-uk}}</ref>, [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Й. О. Дзендзелівський'' Українська мова в Польщі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Расія|Расіі]]<ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в європейській частині Росії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в Сибіру та на Далекому Сході // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Румынія|Румыніі]]<ref>''С. В. Семчинський''. Українська мова в Румунії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Славакія|Славакіі]]<ref>''Й. О. Дзендзелівський''. Українська мова у Словаччині // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Казахстан]]е<ref>''С. Ф. Клименко, В. В. Степаненко''. Українська мова в Казахстані // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Аргенціна|Аргенціне]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова ў Великій Британії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Канада|Канадзе]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова в Канаді // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[ЗША]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова у США // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> і іншых краінах, дзе жывуць украінцы. Украінскай мовай у свеце карыстаюцца ад 41 да 45 млн чалавек, яна з’яўляецца другой або трэцяй [[Славянскія мовы|славянскай мовай]] па колькасці носьбітаў (пасля [[Руская мова|рускай]] і, магчыма, [[Польская мова|польскай]]) і ўваходзіць у трэці дзясятак распаўсюджаных моў свету{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс моў паводле колькасці носьбітаў||en|List of languages by number of native speakers}}.}}. [[Файл:WIKITONGUES- Vira speaking Ukrainian.webm|thumb|250px|Украінская мова]] Навука пра ўкраінскую мову завецца ''{{нп3|Украінскае мовазнаўства|лінгвістычнай украіністыкай|uk|Українське мовознавство}}'' або ''{{нп3|украіназнаўства|ўкраіназнаўствам|uk|Українознавство}}''. Для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную [[Кірыліца|кірыліцу]] (т. зв. «[[Грамадзянскі шрыфт|гражданка]]»), зрэдку — [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацініцу]] ў розных варыянтах. Правілы ўкраінскай мовы рэгулюе [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]], у прыватнасці [[Інстытут украінскай мовы НАН Украіны]] (гісторыя, граматыка, лексікалогія, тэрміналогія, анамастыка, стылістыка і культура маўлення, дыялекталогія, сацыялінгвістыка), {{нп3|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд НАН Украіны|uk|Український мовно-інформаційний фонд}} (камп’ютарная лінгвістыка, слоўнікі), [[Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні НАН Украіны]] (украінская мова ў сувязях з іншымі мовамі). Штогод [[27 кастрычніка]] ва Украіне адзначаецца [[Дзень украінскага пісьменства і мовы]]. У гэты дзень праходзіць штогадовы флэш-моб — {{нп3|Радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|Усеўкраінская радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|uk|Радіодиктант національної єдності}} — акцыя {{нп3|Украінскае радыё|Украінскага радыё|uk|Українське радіо}}, якая аб’ядноўвае ўкраінцаў усяго свету вакол украінскай мовы. == Класіфікацыя == Паводле традыцыйнай генеалагічнай класіфікацыі, украінская мова адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]<ref>Сучасна українська мова : Підручник / Пономарів О. Д., Різун В. В., Шевченко Л. Ю. та ін.; за ред. Пономарева О. Д. — Вид. 2-ге. — К.: Либідь, 2001. — 400 с. — ISBN 966-06-0173-5. — С. 5 {{ref-uk}}</ref><ref>''Васенко Л. А., Дубічинський В. В., Кримець О. М.'' Фахова українська мова. Центр учбової літератури. — К., 2007. — С. 7 {{ref-uk}}</ref><ref>''С. В. Семчинський''. Генеалогічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. Найбліжэйшай генеалагічна да ўкраінскай з’яўляецца беларуская мова<ref>Беларуска-украінскія ізалексы. — Мінск, 1971. — 125 с.</ref><ref>''Сцяцко П. У.'' Словаўтваральныя рэгіяналізмы беларускай мовы, агульныя з украінскай мовай // Проблеми дослідження діалектної лексики і фразеології української мови. Тези доповідей. — Ужгород, 1978. — С. 66-67.</ref><ref>''Янкова Т. С.'' Із спостережень над перехідними говірками між українською та білоруською мовами (за матеріалами фразеології) // Праці XII Республіканської діалектологічної наради. — К.: Наукова думка, 1971. — С. 382—388. {{ref-uk}}</ref> (пачынаючы з IX—XI стагоддзяў абедзве мовы часткова фарміраваліся на сумеснай дыялектнай аснове — у прыватнасці, паводле доктара філалагічных навук, лінгвіста-славіста [[Пётр Апанасавіч Бузук|Пятра Бузука]], паўночная дыялектная група ўкраінскай мовы ўтварае дыялектны кантынуум з крайнімі паўднёвымі беларускімі гаворкамі [[Палессе|Палесся]]<ref>''Бузук П.'' Взаємовідносини між укр. та білорус. мовами. «Зап. Істор.-філол. відділу УАН», 1926, кн. 7—8 {{ref-uk}}</ref>, абодва народы ў [[сярэднія вякі]] мелі агульную [[Старабеларуская мова|пісьмовую кніжную мову]]<ref>''Гумецька Л. Л.'' Уваги до ўкр.-білорус. мовних зв’язків періоду XIV—XVII ст. // Дослідження з укр. та рос. мов. К., 1964 {{ref-uk}}</ref><ref>''Анічэнка У. В.'' Беларус.-укр. пісьмовамоўныя сувязі. Мінск, 1969.</ref>). Паводле тыпалагічнай класіфікацыі, украінская — флектыўная мова<ref>''С. В. Семчинський''. Типологічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. == Графіка == {{Асноўны артыкул|Украінскі алфавіт}} Традыцыйна для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі [[Кірыліца|кірыліцу]]. Гэта звязана з [[Праваслаўе|усходнім абрадам]] украінскай царквы, якая доўгі час была магутным, амаль адзіным пашыральнікам адукацыі. Да XVIII стагоддзя ўжываўся класічны кірылічны шрыфт, у XVI—XVII стагоддзях паралельна выкарыстоўваўся таксама «''{{нп3|Украінскі скорапіс|казацкі скорапіс|uk|Український скоропис}}''», у якім напісанне літар было іншым («хвалістым» або «барочным»)<ref>[http://litopys.org.ua/rizne/mitch.htm Віталій Мітченко. Мистецтво скоропису в просторі українського бароко] {{ref-uk}}</ref>. Агульнавядомая генетычная сувязь кірыліцы з грэчаскім алфавітам здаўна прыводзіла да таго, што ў дэкаратыўных мэтах кірылічныя надпісы часам рабіліся шрыфтамі, напісанне якіх паўтарала прапісныя грэчаскія літары (з адпаведнай стылізацыяй тых славянскіх літар, аналагаў якіх не было ў грэчаскім). Прыклады таму сустракаюцца ў гравюрах украінскіх выданняў з самага пачатку XVII стагоддзя, а таксама ў гравіраваных шрыфтах загалоўкаў{{efn|Напрыклад, гравюра з «Служебника» 1604 года (тыпаграфія Фёдара Балабана) змяшчае надпіс з цалкам сучаснымі на выгляд словамі «МÁСΛО», «ПШЕΝИЦА», «ВИΝÒ»; у слове «ХΛѢ́БЪ» толькі апошняя літара аформлена не так, як у звыклых на сёння шрыфтах<ref>Здымак 360 на старонцы 159 каталога «Украинские книги кирилловской печати XVI—XVIII вв.», М.: Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина, 1976.{{ref-ru}}</ref>.}}. Паводле звестак «Усерасійскага „слоўніка-тлумачальніка“»<ref>Всероссийский «словарь-толкователь» / Под ред. В. В. Жукова. — 1-е изд. — СПб.: А. А. Каспари, 1893—1895. — Т. 1. — С. 445.{{ref-ru}}</ref>, «грамадзянскія літары … ўпершыню ўжытыя ў друку [[Пётр Магіла|Пятра Магілы]], канчаткова ўведзеныя расійскім імператарам [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]] у 1708 годзе, г. зв. [[гражданка]] (грамадзянскі шрыфт)». З Расіі выкарыстанне гэтага шрыфту распаўсюдзілася і на іншыя народы, якія ўжывалі кірылічнае пісьмо. Такім чынам, стварэнне новай украінскай арфаграфіі адбывалася на аснове гражданкі. Сёння для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную кірылічную азбуку з 33 літар. Асаблівасцямі ўкраінскага алфавіта ў параўнанні з іншымі кірылічнымі з’яўляецца наяўнасць літар <big>''[[ґ]], [[є]]''</big> і <big>''[[ї]]''</big> (<big>''[[ґ]]''</big> ужываюць таксама ва [[Урумская мова|ўрумскім]] і, часам, у [[Беларускі алфавіт|беларускім]] алфавітах). {{Украінскі алфавіт}} * Таксама як і ў беларускай мове, ва ўкраінскай ёсць [[апостраф]]: {{lang-uk|''дев’ять''}} (дзевяць), {{lang-uk|''пам’ять''}} (памяць){{efn|Тут і далей ''курсівам'' пазначаны ўкраінскія словы паводле афіцыйнага ўкраінскага правапісу, у дужках — беларускія пераклады, акрамя выпадкаў поўнага супадзення ў напісанні.}}; * '''''Е е''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Э э'''; * '''''Є є''''' — гук [йэ], адпаведнік беларускай літары '''Е е'''. * '''''И и''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Ы ы'''; * '''''Ї ї''''' — гук [йі], які ёсць і ў беларускай мове: да іх [да '''йі'''х], выбаіна [выба'''йі'''на]; * '''''Щ щ''''' — гук [шч], не можа быць мяккім, толькі цвёрдым{{efn|Астатнія літары ўкраінскага алфавіта пазначаюцца і вымаўляюцца гэтак жа, як і ў беларускай мове.}}. У розныя гістарычныя эпохі для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі таксама [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацінскі алфавіт]] розных рэдакцый. Сёння ўкраінская лацініца не мае адзінага стандарту і афіцыйнага статусу (на афіцыйным узроўні замацаваныя толькі правілы транслітарацыі з кірыліцы на лацініцу). Яе ўжыванне вельмі абмежаванае: як правіла, гэта публікацыі на тэму ўласна ўкраінскай лацініцы<ref>[http://www.ji.lviv.ua/n23texts/chornovol.htm Ігор Чорновол. Латинка в українському правописі: ретроспектива і perspektyva]</ref>. Дыскусіі па ўніфікацыі і магчымым укараненні лацінкі ва ўкраінскім правапісе адбываліся спачатку ў [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Букавіна|Букавіне]] ў 1830-я, 1850-я гады, пасля ў 1920-я гады ва [[УССР]], а пасля ў 1991 годзе яны аднавіліся ўжо ў незалежнай Украіне. == Адрозненні ад іншых славянскіх моў == Украінская мова як асобная [[Славянскія мовы|славянская мова]] мае шматлікія рысы, якія збліжаюць або аддаляюць яе ад суседніх славянскіх моў — [[Польская мова|польскай]], [[Беларуская мова|беларускай]], [[Руская мова|рускай]], [[Балгарская мова|балгарскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]]{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс Сводэша для славянскіх моў||be-tarask|Сьпіс Сўодэша для славянскіх моваў}}.}}. Сваю спецыфіку мова праяўляе на ўзроўні словаўтваральных мадэлей і, найбольш выразна, на ўзроўні лексікі — так званых лексічных [[украінізм]]аў<ref name="Tsaruk">Українська мова серед інших слов’янських: етнологічні та граматичні параметри: Монографія / О. Царук. — Дніпропетровськ: Наука і освіта, 1998. — 324 с. {{ref-uk}}</ref>. На [[Фанетыка|фанетычным]] і [[Марфалогія мовы|марфалагічным]] узроўні ўкраінскую мову адрознівае: * найбольшая колькасць гукаў (фанем) з усіх славянскіх моў — 48<ref>Коструба П. П. Коструба. Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969.{{ref-uk}}</ref>; * высокая вакальнасць — «празрыстасць», гучнасць<ref>''Тимошенко П. Д.'' Засоби милозвучності (евфонії) української мови. УМШ, 1952, № 4 {{ref-uk}}</ref>; * паслядоўна захаваная [[флексія]] [[Клічны склон|клічнага склону]] (у адрозненне ад іншых усходнеславянскіх моў)<ref>''Тимченко Є.'' Вокатив і інструменталь в українській мові. — К.: ДУАН, 1926. {{ref-uk}}</ref>; * паралельна выкарыстоўваюцца флексіі [[давальны склон|давальнага склону]] для назоўнікаў мужчынскага роду: {{lang-uk|''директор-'''у'''''}}, {{lang-uk|''директор-'''ові'''''}} (дырэктару); * захаваны паралельныя формы стварэння будучага часу: {{lang-uk|''ходитиму, буду ходити''}} (буду хадзіць). === Лексіка === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Лексіка ўкраінскай мовы||uk|Лексика української мови}}}} Асноўны слоўнікавы фонд украінскай мовы змяшчае чатыры пласты славянскіх слоў: агульнаіндаеўрапейская лексіка ({{lang-uk|''батько''}} (бацька), {{lang-uk|''матір''}} (маці), {{lang-uk|''сестра''}} (сястра), {{lang-uk|''дім''}} (дом), {{lang-uk|''вовк''}} (воўк), {{lang-uk|''бути''}} (быць), {{lang-uk|''жити''}} (жыць), {{lang-uk|''їсти''}} (есці) і г. д.); праславянскія словы ({{lang-uk|''коса''}} (каса), {{lang-uk|''сніп''}} (сноп), {{lang-uk|''жито''}} (жыта), {{lang-uk|''віл''}} (вол), {{lang-uk|''корова''}} (карова), {{lang-uk|''ловити''}} (лавіць) і г. д.); уласна ўкраінскія словы, уласцівыя ў асноўным украінскай мове ({{lang-uk|''кисень''}} ([[кісларод]]), {{lang-uk|''водень''}} ([[вадарод]]), {{lang-uk|''мрія''}} (мроя), {{lang-uk|''зволікати''}} (марудзіць), {{lang-uk|''зайвий''}} (лішні), {{lang-uk|''байдуже''}} (абыякава), {{lang-uk|''примхи''}} (прымхі), {{lang-uk|''перекотиполе''}} (павей) і г. д.); запазычанні з іншых славянскіх моў<ref>Етимологічний словник української мови: У 7 т. / Редкол. О. С. Мельничук (голов. ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1983. — ISBN 966-00-0816-3. Т. 5: Р—Т / Уклад.: Р. В. Болдирєв та ін. — 2006. — 704 с. ISBN 966-00-0785-X. — С. 27-28 {{ref-uk}}</ref><ref>[http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm Запозичення до української мови] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141714/http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm |date=22 мая 2011 }}. Історія запозичення слів до українського словника.{{ref-uk}}</ref> (з [[Беларуская мова|беларускай]] — {{lang-uk|''розкішний''}} (раскошны), {{lang-uk|''обридати''}} (абрыднуць), {{lang-uk|''нащадок''}} (нашчадак), {{lang-uk|''ззаду''}}; з [[Польская мова|польскай]] — {{lang-uk|''перешкода''}} (перашкода), {{lang-uk|''недолугий''}} (шалапутны), {{lang-uk|''дощенту''}} (дашчэнту), {{lang-uk|''обіцяти''}} (абяцаць), {{lang-uk|''цікавий''}} (цікавы), {{lang-uk|''гасло''}} (лозунг), {{lang-uk|''мить''}} (імгненне), {{lang-uk|''шлюб''}}, {{lang-uk|''завжди''}} (заўсёды); з [[Чэшская мова|чэшскай]] — {{lang-uk|''брама'', ''огида''}} (агіда), {{lang-uk|''ярко''}} (ярка), {{lang-uk|''паркан'', ''карк''}} (карак); з [[Сербская мова|сербскай]] — {{lang-uk|''хлопець''}} (хлопец), з [[Балгарская мова|балгарскай]] — {{lang-uk|''храм'', ''глава'', ''владика''}} (уладыка), {{lang-uk|''сотворити''}} (здзейсніць); з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] мовы — {{lang-uk|''приязнь''}} (прыхільнасць), {{lang-uk|''злочин''}} (злачынства){{efn|У сувязі з вялікай колькасцю запазычанняў з польскай, нямецкай, чэшскай і латыні, у пачатку станаўлення сучасная ўкраінская мела большае лексічнае падабенства з заходнеславянскімі мовамі, чым з царкоўнаславянскай і рускай<ref>Yaroslav Hrytsak. „On Sails and Gales, and Ships Driving in Various Directions: Post-Soviet Ukraine as a Test Case for the Meso-Area Concept“. In: Kimitaka Matsuzato ed. Emerging meso-areas in the former socialist countries: histories revived or improvised?. Slavic Research Center, Hokkaido University. 2005. p. 57.{{ref-en}}</ref>. У сярэдзіне XVII ст. лінгвістычныя разыходжанні паміж украінскай і рускай мовамі мелі такі сур’ёзны характар, што існавала неабходнасць у наяўнасці талмача-перакладчыка падчас [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай рады]], між [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]] і прадстаўнікамі маскоўскага цара<ref>Nicholas Chirovsky. (1973). On the historical beginnings of Eastern Slavic Europe: readings New York: Shevchenko Scientific Society, pg. 184{{ref-en}}</ref>.}}<ref>[http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html Старослов’янізми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141625/http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html |date=22 мая 2011 }} {{ref-uk}}</ref>, запазычанні з розных цюркскіх моў — {{lang-uk|''кавун'', ''торба'', ''тютюн''}} (тытунь), запазычанні з германскіх моў — {{lang-uk|''фарба'', ''дах''}}. Рэшту лексікі складаюць познія запазычанні, сярод якіх найбольш з мёртвых класічных моў — [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] — {{lang-uk|''огірок''}} (агурок), {{lang-uk|''троянда''}} (ружа); [[Лаціна|лаціны]] — {{lang-uk|''мета''}} (мэта), {{lang-uk|''раптом''}} (раптам). У [[УССР|савецкі час]] у лексікон увайшло шмат [[русізм]]аў — {{lang-uk|''копійка''}} (капейка), {{lang-uk|''вертоліт''}} (верталёт). Апошнім часам лексічны склад актыўна папаўняецца запазычаннямі з [[Англійская мова|англійскай]] мовы. Агульнае развіццё мовы, як і ў іншых унармаваных мовах, адбываецца таксама за кошт унутраных рэсурсаў украінскай мовы: новыя словы ўзнікаюць на базе ўжо існых<ref name=mfa>[http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm Українська мова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060625132447/http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm |date=25 чэрвеня 2006 }} Сайт МЗС України{{ref-uk}}</ref>. Антрапаніміка{{efn|Антрапаніміка — тут: украінскія імёны.}} ўкраінскай мовы зазнала моцны ўплыў [[хрысціянства]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай]] мовы. Лексічна ўкраінская мова паўплывала на іншыя суседнія славянскія мовы, перш за ўсё на польскую<ref>[http://www.nbuv.gov.ua/portal/Natural/Vdpu/Soc_komun/2008_1/45.html Харченко І. До проблеми польсько-українських мовних зв’язків] {{ref-uk}}</ref> і рускую літаратурныя мовы{{efn|Абумоўлена перш за ўсё даволі працяглым знаходжаннем украінскіх зямель у складзе гэтых суседніх дзяржаў.}}. У многія мовы свету ўвайшлі ўкраінскія словы<ref>[http://litopys.org.ua/ukrmova/um121.htm З ЕНЦИКЛОПЕДІЇ «УКРАЇНСЬКА МОВА»] {{ref-uk}}</ref>: {{lang-uk|''гопак'', ''козак'', ''степ'', ''бандура'', ''борщ''}}. У польскую былі запазычаны ўкраінскія словы {{lang-pl|hreczka}} — {{lang-uk|''гречка''}}, {{lang-pl|chory}} — {{lang-uk|''хворий''}}, у рускую {{lang-ru|вареники}} — {{lang-uk|''вареники''}}, {{lang-ru|пасека}} — {{lang-uk|''пасіка''}}, {{lang-ru|бублик}} — {{lang-uk|''бублик''}}, {{lang-ru|подполковник}} — {{lang-uk|''підполковник''}} і інш. === Сувязі з беларускай лексікай === Украінскія запазычанні ў беларускай мове называюць ''[[украінізм]]амі''. Украінская лексіка пачала пранікаць у практыку беларускага пісьменства ўжо прынамсі з XV ст., чаму спрыялі творы на аснове ўкраінскіх крыніц; творы, напісаныя на беларуска-ўкраінскім этнічным памежжы, перамяшчэнне цэнтра праваслаўя ВКЛ у Кіеў і паходжанне некаторых вялікалітоўскіх пісьменнікаў з украінскіх ваяводств. Існавала таксама лексіка, што мела ўкраінскую агаласоўку, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы, а таксама змяшэнне на пісьме літар ''и''—''ы'', ''ѣ''—''и''<ref name="энцык"/>. У пэўнай ступені новая хваля ўкраінізмаў адзначаецца ў новай гісторыі, калі ў XX ст. у сучасную літаратурную беларускую мову трапілі словы, утвораныя на аснове ўкраінскіх лексічных мадэлей (напрыклад, ''барацьбіт'', ''дзеяслоў''), а таксама словы для спецыфічных паняццяў украінскай культуры (гл. вышэй). Некаторая рысы, характэрныя для ўкраінскай мовы, таксама ўласцівыя [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнім]] гаворкам беларускай мовы<ref name="энцык"/>. === Дыялекты === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Дыялекты ўкраінскай мовы||uk|Діалекти української мови}}}} [[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|thumb|260px|Карта ўкраінскіх дыялектаў:{{легенда|#5987FF|Паўночная група}}{{легенда|#FFD326|Паўднёва-ўсходняя група}}{{легенда|#FF4E44|Паўднёва-заходняя група}}]] У сучаснай украінскай мове вылучаюць тры асноўныя дыялекты<ref>''Жилко Ф. Т.'' Нариси з діалектології української мови. — К., 1966 {{ref-uk}}</ref><ref>''Бевзенко С. П.'' Українська діалектологія. — К., 1980 {{ref-uk}}</ref><ref name="AUM">Атлас української мови у 3-ох томах {{ref-uk}}</ref>: * '''''[[Паўночны дыялект украінскай мовы|паўночны (палескі) дыялект]]'''''<ref>''Никончук М. В.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um161.htm Північне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да паўночнага дыялекту належыць {{нп3|Усходнепалеская гаворка ўкраінскай мовы|усходнепалеская|uk|Східнополіський говір}}, {{нп3|Сярэднепалеская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепалеская|uk|Середньополіський говір}} і [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы|заходнепалеская]] гаворкі<ref name="AUM"/>. На поўначы дыялекты мяжуюць з пераходнымі ўкраінска-беларускімі дыялектамі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся (Берасцейшчына і Піншчыны)]]<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963</ref>. Гаворкі гэтых рэгіёнаў адрозніваецца ў бок фанетычнага змяшэння ўкраінскай мовы з рускай і беларускай мовамі. * '''''{{нп3|Паўднёва-заходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-заходні дыялект|uk|Південно-західне наріччя української мови}}'''''<ref>''Гриценко П. Е.'' [http://litopys.org.ua/ukrmova/um159.htm Південно-західне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да паўднёва-заходняга дыялекту адносяцца {{нп3|Валынская гаворка ўкраінскай мовы|валынская|uk|Волинський говір}}, {{нп3|Падольская гаворка ўкраінскай мовы|падольская|uk|Подільський говір}}, {{нп3|Надднястранская гаворка ўкраінскай мовы|надднястранская|uk|Наддністрянський говір}}, {{нп3|Надсянская гаворка ўкраінскай мовы|надсянская|uk|Надсянський говір}}, {{нп3|Пакуцка-букавінская гаворка ўкраінскай мовы|пакуцка-букавінская|uk|Покутсько-буковинський говір}}, {{нп3|Гуцульская гаворка ўкраінскай мовы|гуцульская|uk|Гуцульський говір}}, {{нп3|Бойкаўская гаворка ўкраінскай мовы|бойкаўская|uk|Бойківський говір}}, {{нп3|Закарпацкая гаворка ўкраінскай мовы|закарпацкая|uk|Закарпатський говір}}, {{нп3|Лемкаўская гаворка ўкраінскай мовы|лемкаўская|uk|Лемківський говір}} гаворкі<ref name="AUM"/>. Паўднёва-заходні дыялект адрозніваецца значнай дыялектнай раздробленасцю, абумоўленай іншамоўным уплывам ([[Польская мова|польскім]], [[Славацкая мова|славацкім]], [[Венгерская мова|венгерскім]], [[Румынская мова|румынскім]]), працяглым адасабленнем тых ці іншых гаворак у межах розных дзяржаў і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, часткова геаграфічнымі ўмовамі (адноснай ізаляцыяй у горных раёнах [[Карпаты|Карпат]]). Фанетычныя асаблівасці: цвёрды гук ''р'': {{lang-uk|''бура, гира, радно''}} (літаратурна {{lang-uk|''буря, гиря, рядно́''}} — бура, гіра, коўдра); канчатак ''-є'' замест ''-я'' і адсутнасць даўжыні зычнага: {{lang-uk|''житє, весілє, зілє''}} ({{lang-uk|''життя, весілля, зілля''}} — жыццё, вяселле, зелле); адрозненні ў склонавых канчатках: {{lang-uk|''батькови, ковальови, коньом, земльою, на поли''}} ({{lang-uk|''батькові, ковалеві, конем, землею, на полі''}} — бацьку, кавалю, канём, зямлёй, на полі); канчатак ''-ий'' замест ''-ій'': {{lang-uk|''синий, третий''}} ({{lang-uk|''синій, третій''}} — сіні, трэці). Апроч таго, да паўднёва-заходняга дыялекту некаторыя лінгвісты адносяць асобную [[Русінская мікрамова|русінскую мікрамову]]. * '''''{{нп3|Паўднёва-ўсходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-ўсходні дыялект|uk|Південно-східне наріччя української мови}}'''''<ref>''Железняк М. Г.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um160.htm Південно-східне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да гэтага дыялекту належыць {{нп3|Сярэднепадняпроўская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепадняпроўская|uk|Середньонаддніпрянський говір}}, {{нп3|Стэпавая гаворка ўкраінскай мовы|стэпавая|uk|Степовий говір}} і {{нп3|Слабажанская гаворка ўкраінскай мовы|слабажанская|uk|Слобожанський говір}} гаворкі<ref name="AUM"/>. Гаворкі {{нп3|Прыдняпроўская Украіна|Сярэдняй Наддняпраншчыны|uk|Наддніпрянська Україна}} ляглі ў аснову сучаснай украінскай літаратурнай мовы. Асаблівасці: змяшэнне ў маўленні ненаціскных ''е'' і ''и'': {{lang-uk|''сеило, веишневий, зеилений''}} (літаратурна {{lang-uk|''село, вешневий, зелений''}} — сяло, вішнёвы, зялёны); канчаткі ''-ю'' і ''-е'' ў 1-ай і 3-ай асобах: {{lang-uk|''ходю́, носю́, хо́де, но́се''}} (літаратурна {{lang-uk|''ходжу, ношу, ходить, носить''}} — хаджу, нашу, ходзіць, носіць). === Суржык === {{Асноўны артыкул|Суржык}} [[Файл:SurzhykUse.png|thumb|260px|Выкарыстанне [[суржык]]а ў рэгіёнах Украіны, дадзеныя Кіеўскага міжнароднага інстытута сацыялогіі, [[2003]] год]] [[Суржык]]ам называюць ненарматыўнае маўленне ўкраінцаў, якое ўвабрала ў сябе элементы рускай мовы — перш за ўсё лексічныя і ў меншай ступені марфалагічныя (фанетыка і граматыка застаюцца ўкраінскімі). Гэтая з’ява ўзнікла ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў, калі асіміляцыйная палітыка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перапыніла развіццё стараўкраінскай пісьмовай традыцыі на захопленых землях усходняй Украіны<ref name="масенко">Лариса Масенко. Суржик: між мовою і язиком. Київ, 2011 {{ref-uk}}</ref>. Тэрмін «суржык» для абазначэння моўнай з’явы пачалі выкарыстоўваць у першай чвэрці XX стагоддзя. Верагодна, гэты тэрмін паходзіць з народнай гаворкі, дзе ў літаральным сэнсе абазначаў сумесь розных відаў збожжа, а ў пераносным — чалавека змешанага паходжання<ref name="масенко"/>. Пры гэтым даць агульную характарыстыку суржыку вельмі цяжка з прычыны шырокай рэгіянальнай і індывідуальнай варыятыўнасці. Нягледзячы на агульныя рысы, на індывідуальным узроўні розныя людзі, гаворачы на суржыку, могуць ужываць розную колькасць русізмаў, прычым няўстойлівасць можа назірацца нават у маўленні аднаго чалавека<ref name="масенко"/>. == Фанетыка == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Фаналогія ўкраінскай мовы||uk|Українська фонетика}}}} Украінская мова мае найбольшую колькасць [[фанема|фанем]] сярод славянскіх моў — 48{{efn|Тлустым шрыфтам пазначана гучанне фанемы беларускім алфавітам.}}<ref>''Коструба П. П.'' Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969. {{ref-uk}}</ref>: * 6 галосных: {{IPA|[ɑ]}} — '''а'', {{IPA|[e]}} — е (бел. э), {{IPA|[i]}} — ''і''', {{IPA|[u]}} — '''у''', {{IPA|[o]}} — '''о''', {{IPA|[ɪ]}} — '''''и (бел. ы)'''''; * 32 асноўныя зычныя: {{IPA|[m]}} — '''м''', {{IPA|[n]}} — '''н''', {{IPA|[nʲ]}} — '''нь''', {{IPA|[b]}} — '''б''', {{IPA|[d]}} — '''д''', {{IPA|[d͡z]}} — '''дз''', {{IPA|[d͡zʲ]}} — '''дзь''', {{IPA|[d͡ʒ]}} — '''дж''', {{IPA|[dʲ]}} — '''дь''', {{IPA|[ɡ]}} — '''ґ''', {{IPA|[p]}} — '''п''', {{IPA|[t]}} — '''т''', {{IPA|[t͡s]}} — '''ц''', {{IPA|[t͡sʲ]}} — '''ць''', {{IPA|[t͡ʃ]}} — '''ч''', {{IPA|[tʲ]}} — '''ть''', {{IPA|[k]}} — '''к''', {{IPA|[w]}} — '''в''', {{IPA|[j]}} — '''й''', {{IPA|[ɦ]}} — '''г''', {{IPA|[z]}} — '''з''', {{IPA|[zʲ]}} — '''зь''', {{IPA|[ʒ]}} — '''ж''', {{IPA|[f]}} — '''ф''', {{IPA|[s]}} — '''с''', {{IPA|[sʲ]}} — '''сь''', {{IPA|[ʃ]}} — '''ш''', {{IPA|[x]}} — '''х''', {{IPA|[l]}} — '''л''', {{IPA|[lʲ]}} — '''ль''', {{IPA|[rʲ]}} — '''рь''', {{IPA|[r]}} — '''р''', * 10 падвоеных зычных: {{IPA|[ɲː]}} — '''мяккая нн''', {{IPA|[ɟː]}} — '''мяккая дд''', {{IPA|[cː]}} — '''мяккая тт''', {{IPA|[ʎː]}} — '''мяккая лл''', {{IPA|[t͡sʲː]}} — '''мяккая цц''', {{IPA|[zʲː]}} — '''мяккая зз''', {{IPA|[sʲː]}} — '''мяккая сс''', {{IPA|[t͡ʃʲː]}} — '''мяккая чч''', {{IPA|[ʒʲː]}} — '''мяккая жж''', {{IPA|[ʃʲː]}} — '''мяккая шш'''. * Яшчэ ва ўкраінскай мове ёсць 4 ётаваныя галосныя фанемы, якія не з’яўляюцца самастойнымі гукамі: [je] '''''- є (бел. е)''''', [ji] — '''''ї (бел. йі)''''', [ju] '''''- ю,''''', [ja] '''''- я'''''; === Галосныя гукі === [[Галосныя гукі|Галосных гукаў]] ва ўкраінскай мове шэсць ({{IPA|[ɑ]}} — ''a'', {{IPA|[ɛ]}} — ''e'', {{IPA|[i]}} — ''i'', {{IPA|[u]}} — ''y'', {{IPA|[ɔ]}} — ''o'', {{IPA|[ɪ]}} — ''и''), акрамя таго, ёсць напаўгалосны {{IPA|[j]}} — ''й'' (паводле іншай класіфікацыі, гэта шчылінны санорны сярэднеязычны цвёрдападнёбны мяккі зычны). Украінскія галосныя — поўнага ўтварэння. Яны вымаўляюцца дакладна і выразна як у націскной пазіцыі, так і ў ненаціскной, але ў ненаціскных пазіцыях вымаўляюцца прыкладна ўдвая карацей, і, як вынік, больш выразна, што найбольш прыкметна для галосных з вельмі падобнымі [[Артыкуляцыя (фанетыка)|артыкуляцыйнымі]] параметрамі. Аднак ва ўкраінскай мове няма кароткіх [[Рэдукаваныя галосныя|рэдукаваных галосных]], ненаціскныя галосныя, гэтак жа як і націскныя, з’яўляюцца гукамі поўнага ўтварэння. Спалучэнне ''й'' з галоснай перадаюць адной літарай (''я, є, ї, ю''), за выключэннем прыставак ''най-'', ''якнай-'', ''щонай-'', як, напрыклад, у слове ''найекологічніший'' (найбольш экалагічна чысты). Няма звыклай для беларускага алфавіта літары [[ё]], на пісьме яна перадаецца спалучэннем «''йо''» і «''ьо''», а таксама (толькі ў асобных дыялектах) спалучэннем «''йи''» і «''ьи''». === Зычныя гукі === Большасць [[Зычныя|зычных]] мае 3 разнавіднасці: цвёрды, мяккі ([[Палаталізацыя|палаталізаваны]]) і доўгі, напрыклад: ''л'', ''л^ь'', ''лл'' або ''н'', ''н^ь'', ''нн''. На пісьме разнавіднасць зычнага звычайна абазначаюць наступным галосным. У асобных выпадках ужываюць асаблівы знак мяккасці — ''ь'' і цвёрдасці — ''апостраф''. Для пазначэння даўгаты зычны пішуць двойчы запар. Гукі ''d͡z'' (''дз'') і гук ''d͡ʒ'' (''дж''), як і ў беларускай мове, не маюць адмысловых літар для пазначэння: кожны з іх пазначаюць дзвюма літарамі. <center> {| class="wikitable" |- |/nʲ/ || {{lang-uk|''знання''}} (веды/[аў])|| [znɑˈɲːɑ] || [''знан':а́''] |- |/dʲ/|| {{lang-uk|''суддя''}} (суддзя)|| [suˈɟːɑ] || [''суд':а́''] |- |/tʲ/ || {{lang-uk|''життя''}} (жыццё/[ця])|| [ʒɪ̞ˈcːɑ] || [''жи^ет':а́''] |- |/lʲ/ || {{lang-uk|''зілля''}} (зелле/[ля])|| [ˈzʲiʎːɑ] || [''з’і́л':а''] |- |/t͡sʲ/ || {{lang-uk|''міццю''}} (моцай) || [ˈmʲit͡sʲːu] || [''м’і́ц':у''] |- |/zʲ/ || {{lang-uk|''мотуззя''}} (вяроўка/[кі])|| [moˈtuzʲːɑ] || [''мо^уту́з':а''] |- |/sʲ/ || {{lang-uk|''колосся''}} (калоссе/[ся]|| [kɔˈlɔsʲːɑ] || [''коло́с':а''] |- |/t͡ʃ/ || {{lang-uk|''обличчя''}} (твар/[ру])|| [ɔˈblɪt͡ʃʲːɑ] || [''обли́ч’:а''] |- |/ʒ/ || {{lang-uk|''збіжжя''}} (збожжа)|| [ˈzbʲiʒʲːɑ] || [''зб’і́ж’:а''] |- |/ʃ/ || {{lang-uk|''затишшя''}} (зацішша)||[zɑˈtɪʃʲːɑ] || [''зати́ш’:а''] |}</center> У некаторых паўднёва-ўсходніх гаворках /rʲ/ таксама асіміляваў наступны /j/, утвараючы мяккі доўгі [rʲː], напрыклад {{lang-uk|''пірря''}} (пёры) [ˈpirʲːɐ] [п’і́р':а], літаратурна ''пір’я'' [ˈpirjɐ] [п’і́рйа]. == Вымаўленне == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы||uk|Орфоепія української мови}}}} Ва ўкраінскай літаратурнай мове {{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы|вымаўленне слоў і словазлучэнняў|uk|Орфоепія української мови}} падпарадкоўваецца наступным правілам: === Галосныя гукі === * Галосныя гукі ва ўкраінскай літаратурнай мове пад націскам вымаўляюцца выразна, дакладна: {{lang-uk|[''нака́з'']}}, {{lang-uk|[''го́рдість'']}} (гонар), {{lang-uk|[''у́сно'']}} (вусна), {{lang-uk|[''се́ла'']}} (вёскі), {{lang-uk|[''кри́ца'']}} (сталь), {{lang-uk|[''лі́вий'']}} (левы). Для літаратурнай мовы характэрнае таксама выразнае вымаўленне '''[а]''', '''[у]''', '''[і]''', '''[о]''' у ненаціскных складах: {{lang-uk|[''малина'']}} (маліна), {{lang-uk|[''кувати'']}} (куваць), {{lang-uk|[''пішоў'']}} (пайшоў), {{lang-uk|[''молоко'']}} (малако). * У ненаціскных складах '''[е]''' вымаўляецца з прыбліжэннем да '''[и]''', а '''[и]''' гучыць падобна да '''[е]'''. Напрыклад: {{lang-uk|[''се^ило'']}} (вёска), {{lang-uk|[''те^иче'']}} (цячэ), {{lang-uk|[''ди^евись'']}} (глядзі). Аднак у залежнасці ад месца ў слове, ад характару суседніх гукаў набліжэнне '''[е]''' да '''[и]''' і '''[и]''' да '''[е]''' не заўсёды аднолькавае. Перад складам з націскным '''[е]''' галосны '''[и]''' вымаўляецца як '''[еи]''', a галосны '''[е]''' перад складам з націскным '''[и]''' гучыць як '''[иі]''' {{lang-uk|[''т'''еи'''хенький'']}} (ціхенькі) {{lang-uk|[''м'''иі'''ні'']}} (мне). Ненаціскны '''[и]''' перад наступным '''[й]''' вымаўляецца выразна {{lang-uk|[''добрий'']}} (добры), {{lang-uk|[''ч'''еи'''рвоний'']}} (чырвоны)<ref>''Тоцька Н. І.'' Сучасна українська літературна мова. Фонетика, орфоепія, графіка, орфографія. — К., 1981 {{ref-uk}}</ref>. === Зычныя гукі === * Звонкія зычныя '''[дж]''', '''[дз]''', '''[дз']''' ва ўкраінскай літаратурнай мове вымаўляюцца як адзін гук, што адрознівае іх ад вымаўлення гукаспалучэнняў '''[д]''' + '''[ж]''', '''[д]''' + '''[з]''', '''[д]''' + '''[з']'''. * Шыпячыя зычныя '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''', '''[дж]''' перад галоснымі '''[а]''', '''[о]''', '''[у]''', '''[е]''', '''[и]''' і перад зычнымі вымаўляюцца ва ўкраінскай літаратурнай мове цвёрда. * У патоку маўлення зычныя гукі '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''' прыпадабняюцца наступным гукам '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''', а гукі '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''' прыпадабняюцца наступным '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''звазься''], [''стезьці''], [''смієсься''], [''не муцься''], [''ріцьці''], [''зрішши''], [''бежчесний'']}}, пішацца {{lang-uk|''зважся''}} (наважся), {{lang-uk|''стежці''}} (сцежцы), {{lang-uk|''смієшся''}} (смяешся), {{lang-uk|''не мучся''}} (не пакутуй), {{lang-uk|''річці''}} (рэчцы), {{lang-uk|''зрісши''}} (павялічыўшыся), {{lang-uk|''безчесний''}} (несумленны)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13{{ref-uk}}</ref>. * У патоку маўлення спалучэнне мяккага гука '''[т']''' з мяккімі '''[з']''', '''[с']''' або '''[ц']''' утварае падоўжаны мяккі гук '''[ц':]''' або '''[ц']'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''беріцьця''], [''тіцьці''], [''брацький'']}}, пішацца {{lang-uk|''беріться''}} (бярыцеся), {{lang-uk|''тітці''}} (цётцы), {{lang-uk|''братський''}} (братэрскі)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13, 22{{ref-uk}}</ref>. * У патоку маўлення звонкі гук '''[з]''' у спалучэнні з іншымі зычнымі вымаўляецца звонка: {{lang-uk|''з'ї[з]д''}} (з’езд), {{lang-uk|''[з]боку''}}, {{lang-uk|''[з]года''}}, {{lang-uk|''лі[з]ти''}} (лезьці), {{lang-uk|''Моро[з]ко''}} (Марозка). Прэфікс '''''з''''', як [[прыназоўнік]], перад глухім зычным пераходзіць у '''''с'''''-: вымаўляецца {{lang-uk|[сьцідити]}}, пішацца {{lang-uk|''зцідити''}} (зцадзіць), вымаўляецца {{lang-uk|[''ссушити'']}}, пішацца {{lang-uk|''зсушити''}} (засушыць). Змена прэфікса '''''з'''''- на '''''с'''''- замацоўваецца правапісам, калі прэфікс стаіць перад '''[к]''', '''[п]''', '''[т]''', '''[х]''', '''[ф]''': {{lang-uk|''сказати''}} (сказаць), {{lang-uk|''спитати''}} (спытаць), {{lang-uk|''стурбований''}} (занепакоены), {{lang-uk|''схилити''}} (схіліць), {{lang-uk|''сфотографувати''}} (сфатаграфаваць). * У патоку маўлення глухія зычныя перад звонкімі прыпадабняюцца да парных звонкіх, азванчаюцца: вымаўляецца {{lang-uk|[''бородьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''боротьба''}} (барацьба), вымаўляецца {{lang-uk|[''прозьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''просьба''}}, вымаўляецца {{lang-uk|[''ходжби'']}}, але пішацца {{lang-uk|''хоч би''}} (хоць бы). * У патоку маўлення зычныя '''[д]''', '''[т]''', '''[л]''', '''[н]''', '''[з]''', '''[с]''', '''[ц]''' у спалучэнні з мяккімі зычнымі мякчэюць: {{lang-uk|[''міцьнісьть''], [''пісьня''], [''сьвято''], [''гідьнісьть'']}}, пішацца: {{lang-uk|''міцність''}} (моцнасць), {{lang-uk|''пісня''}} (песня), {{lang-uk|''свято''}} (свята), {{lang-uk|''гідність''}} (годнасць)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 34, 79, 94{{ref-uk}}</ref>. * Зычны '''[в]''' у канцы склада, у пачатку слова перад зычным вымаўляецца як нескладовы гук '''[ў]''', які не можа прыпадабняцца глухому зычнаму '''[ф]'''. У патоку маўлення адбываецца чаргаванне гукаў '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''', што дазваляе пазбягаць непажаданага, цяжкага для вымаўлення збегу зычных гукаў. * Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''' залежыць ад таго, якім гукам — зычным ці галосным — заканчваецца папярэдняе слова і пачынаецца наступнае: {{lang-uk|''А скільки '''в'''[''ў''] нас багатства і щастя золотого''}} (а колькі ў нас багацця і шчасця залатога). * У пачатку маўлення перад словам, якое пачынаецца зычным гукам, вымаўляецца і адпаведна пішацца '''[у]''': {{lang-uk|'''''У''' лісі був, а дров не бачи'''в'''[''ў'']''}} (У лесе быў, а дроў не бачыў). Перад словам, якое пачынаецца з галоснага, гучыць зычны '''[в]''': {{lang-uk|'''''В'''[''ў''] автобусі багато людей''}} (у аўтобусе багата людзей). Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''' у пачатку слоў залежыць ад значэння слова. Правапіс замацоўвае напісанне некаторых слоў толькі з '''[у]''' ці толькі з '''[в]''': {{lang-uk|''утиск''}} (уціск), {{lang-uk|''угруповання''}} (групоўка), {{lang-uk|''уряд''}} (урад), {{lang-uk|''указ''}} (указ), {{lang-uk|''влада''}} (улада), {{lang-uk|''власний''}} (уласны), {{lang-uk|''вплив''}} (уплыў), {{lang-uk|вправа}} (управа [напрамак]), але з іншым значэннем — {{lang-uk|''управа''}} (управа [на кагосьці]), {{lang-uk|''враження''}} (уражанне), але {{lang-uk|''ураження''}} (паражэнне), {{lang-uk|''вступ''}} (уступленне), але {{lang-uk|''уступ''}} (уступ [прыступка]). == Граматыка == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Граматыка ўкраінскай мовы||uk|Граматика української мови}}}} === Словаўтварэнне === Ва ўкраінскай мове вылучаюць марфалагічныя і немарфалагічныя спосабы словаўтварэння<ref>Словотвір сучасної української літературної мови. К., 1979. {{ref-uk}}</ref>. Да марфалагічных спосабаў адносяцца наступныя тыпы ўтварэння<ref>''Клименко Н. Ф.'' Система афіксального словотворення сучасної української мови. К., 1973 {{ref-uk}}</ref>: * [[суфікс]]альны (спосаб утварэння слоў з дапамогай суфікса: {{lang-uk|''гарячий → гаряч'''еньк'''ий''}} (гарачы → гарач'''аньк'''і), {{lang-uk|''слухати → слух'''ач'''''}} (слухаць → слух'''ач'''), {{lang-uk|''вітер → вітер'''ець'''''}} (вецер → ветр'''ык'''); * [[Прыстаўка (мова)|прыставачны]] (спосаб утварэння слоў з дапамогай словаўтваральных [[прэфікс]]аў: {{lang-uk|''давати → '''на'''давати''}} (даваць → '''на'''даваць), {{lang-uk|''хто → ніхто''}}, {{lang-uk|''в’язати}} → {{lang-uk|'''ви'''в’язати''}} (вязаць → '''з'''вязаць); * прыставачна-суфіксальны (дазваляе ствараць словы адначасовым даданнем да ўтваральнай асновы словаўтваральнага прэфікса і суфікса: {{lang-uk|''межа → '''без'''меж'''н'''ий''}} (мяжа → '''бязь'''меж'''н'''ы), {{lang-uk|''при дорозі → '''при'''дорож'''н'''ій''}} (пры дарозе → '''пры'''дарож'''н'''ы); * [[Афікс|безафіксны]] (спосаб утварэння слоў шляхам скарачэння зыходнага слова: {{lang-uk|''переходити → перехід''}} (пераходзіць → пераход), {{lang-uk|''нічний → ніч''}} (начны → ноч); * складання асноў і слоў (спосаб утварэння слоў, пры якім дзве і больш асновы аб’ядноўваюцца ў адно слова: {{lang-uk|''скрэбсці неба → хмарочос''}} (часаць хмары → небаскроб), {{lang-uk|''синій + жовтий → синьо-жовтий''}} (сіні + жоўты → сіня-жоўты). Пры немарфалагічных спосабах утварэнне новага слова адбываецца: * праз зліццё цэлага словазлучэння: {{lang-uk|''цього дня → сьогодні''}} (сяго дня → сёння), {{lang-uk|''добра ніч → добраніч''}} (добрая ноч → дабранач); * праз набыццё словам новага значэння: {{lang-uk|''корінь''^{у рослин} → ''корінь''^{у математиці}}} (корань^{у раслін} → корань^{у матэматыцы}); {{lang-uk|''супутник''^людина → ''супутник''^{космічний апарат}}} (спадарожнік^{чалавек} → спадарожнік^{касмічны апарат}); * шляхам пераходу адной часціны мовы ў іншую: {{lang-uk|''операційна''}} (аперацыйная), {{lang-uk|''швидка''}} (хуткая). Яшчэ адной разнавіднасцю словаўтварэння з’яўляецца [[Абрэвіяцыя (мовазнаўства)|абрэвіяцыя]]: {{lang-uk|''медсестра ← медична сестра''}} (медсястра ← медыцынская сястра), {{lang-uk|''ЛПУ ← Ліберальна партія України''}} (ЛПУ ← Ліберальная партыя Украіны), {{lang-uk|''ДЕК ← державна екзаменаційна комісія''}} (ДЭК ← дзяржаўная экзаменацыйная камісія) і г. д. === Марфалогія === Ва ўкраінскай мове традыцыйна вылучаюць дзесяць часцін мовы<ref>''Жовтобрюх М. А., Кулик Б. М.'' Курс сучасної української літературної мови. — К., 1965. — Ч. І. {{ref-uk}}</ref><ref>''Вихованець І. Р.'' Части­ни мови в семантико-граматичному аспекті. К., 1988 {{ref-uk}}</ref>: * '''самастойныя''': [[назоўнік]], [[дзеяслоў]], [[прыметнік]], [[лічэбнік]], [[займеннік]], [[прыслоўе]]; * '''службовыя''' (не выконваюць сінтаксічнай ролі ў сказе): [[злучнік]], [[прыназоўнік]], [[Часціца (часціна мовы)|часціца]]; * [[выклічнік]]. Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік і дзеяслоў з’яўляюцца зменнымі часцінамі мовы (скланяюцца), іншыя часціны з’яўляюцца нязменнымі. Ва ўкраінскай мове вылучаюць {{нп3|Склон ва ўкраінскай мове|сем склонаў|uk|Відмінок в українській мові}}<ref>''Вихованець І. Р.'' Система відмінків української мови. К., 1987 {{ref-uk}}</ref>: ([[Назоўны склон|назоўны]], [[Родны склон|родны]], [[Давальны склон|давальны]], [[Вінавальны склон|вінавальны]], [[Творны склон|творны]], [[Месны склон|месны]], [[Клічны склон|клічны]]) і [[Граматычны лік|два лікі]] ([[Адзіночны лік|адзіночны]] і [[Множны лік|множны]])<ref>''І. Р. Вихованець''. Відмінювання // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. [[Парны лік]], які быў уласцівы [[Стараславянская мова|стараславянскай мове]], толькі часам праяўляецца ў сучаснай украінскай мове{{efn|Гэтак жа як і ў сучаснай беларускай мове.}}, напрыклад, у творным склоне: {{lang-uk|''очима, плечима''}} (вачыма, плячыма), нароўні з {{lang-uk|''очами, плечами''}} (вачамі, плячамі)<ref>''М. А. Жовтобрюх''. Двоїна // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. Існуе тры [[Граматычны род|граматычныя роды]]: [[Мужчынскі род|мужчынскі]], [[Жаночы род|жаночы]] і [[Ніякі род|ніякі]]<ref>''Самійленко С. П.'' Категорія роду // Українська мова і література в школі. — 1965, № 10; 1966, № 5{{ref-uk}}</ref>. '''Назоўнік''' змяняецца па ліках, скланяецца: <center> {| class="wikitable" |+ Скланенне назоўнікаў | Склон ''(укр.)'' || Прыклад ''(укр.)'' || Склон ''(бел.)'' || Прыклад ''(бел.)'' |- | {{lang-uk|'''називний''' '' хто / що?''}} || {{lang-uk|брат, мова}} || '''назоўны''' ''хто/што?''|| брат, мова |- | {{lang-uk|'''родовий''' ''кого / чого?''}} || {{lang-uk|брата, мови}} || '''родны''' ''каго / чаго?''|| брата, мовы |- | {{lang-uk|'''давальний''' ''кому / чому?''}} || {{lang-uk|братові/у, мові}} || '''давальны''' ''каму / чаму?''|| брату, мове |- | {{lang-uk|'''знахідний''' ''кого / що?''}} || {{lang-uk|брата, мову}} || '''вінавальны''' '' каго / што?''|| брата, мову |- | {{lang-uk|'''орудний''' ''ким / чим?''}} || {{lang-uk|братом, мовою/й}} || '''творны''' ''кім / чым?''|| братам, моваю/й |- | {{lang-uk|'''місцевий ''' ''о/на/у/по/ кому / чому?''}} || {{lang-uk|по браті/ові, у мові}} || '''месны''' ''аб/па/на/па кім / чым?''|| па браце, у мове |- | {{lang-uk|'''кличний''' ''хто / що?''}} || {{lang-uk|брате, мово}} || '''клічны'''{{efn|Нягледзячы на тое, што асобна [[клічны склон]] у беларускай мове не вылучаюць, у ёй захаваўся шэраг слоў з падобнай клічнай формай.}} || браце, '''—''' |- |}</center> '''Дзеяслоў''' мае 4 часы: [[цяперашні час|цяперашні]] — {{lang-uk|''читає''}} (чытае), [[прошлы час|прошлы]] — {{lang-uk|''читав''}} (чытаў), [[будучы час|будучы]], які мае тры формы: простую — {{lang-uk|''прочитає''}} (прачытае), складаную — {{lang-uk|''читатиме''}} (будзе чытаць / чытацьме), састаўную — {{lang-uk|''буде читати''}} (будзе чытаць), і [[Плюсквамперфект|даўномінулы час]] — {{lang-uk|''був читав''}} (быў чытаў). Усе дзеясловы дзеляцца на два [[Трыванне дзеяслова|трыванні]] — закончанае і незакончанае. У прошлым часе дзеяслоў не мае характарыстыкі асобы, затое мае характарыстыку роду<ref>''Русанівський В. М.'' Дієслово // Безпояско О. К., Городенська К. Г., Русанівський В. М. Граматика української мови: Морфологія. — К.: Либідь, 2003 {{ref-uk}}</ref>. Да дзеяслова таксама традыцыйна адносяць [[дзеепрыслоўе]] і [[дзеепрыметнік]]<ref>''Гнатюк Г. М.'' Дієприкметник у сучасній українській літературній мові. — К., 1982 {{ref-uk}}</ref>. '''Прыметнік''' — нязначная колькасць прыметнікаў мужчынскага роду разам з агульнаўжывальнай поўнай формай мае кароткую (нязменную) форму: {{lang-uk|''ясен''}} (ясны), {{lang-uk|''дрібен''}} (дробны), {{lang-uk|''зелен''}} (зялёны), {{lang-uk|''повен''}} (поўны), {{lang-uk|''славен''}} (слаўны), {{lang-uk|''красен''}} (красны), {{lang-uk|''винен''}} (вінны), {{lang-uk|''потрібен''}} (патрэбны), {{lang-uk|''певен''}} (пэўны), {{lang-uk|''годен''}} (годны), {{lang-uk|''ладен''}} (ладны), {{lang-uk|''рад''}} (рады){{efn|Калі-некалі, асабліва ў мастацкай літаратуры, падобныя кароткія формы дзеепрыметнікаў сустракаюцца і ў беларускай мове: патрэбен, красен, вінен і г. д.}}. Поўныя формы прыметнікаў могуць мець не ўласцівую ўкраінскай мове нясціслую форму (толькі прыметнікі жаночага і ніякага роду, сустракаюцца ў асноўным у народнай творчасці і паэтыцы) у назоўным і вінавальным склонах адзіночнага і множнага лікаў<ref>''Пронь К. Л.'' Нестягнені форми прикметників в українській мові // Українська мова і література в школі. — 1972. — № 7 {{ref-uk}}</ref>: {{lang-uk|''гарная''}} (пекная), {{lang-uk|''гарнеє''}} (пекнае), {{lang-uk|''гарнії''}} (пекныя); {{lang-uk|''синяя''}} (сіняя), {{lang-uk|''синєє''}} (сіняе), {{lang-uk|''синії''}} (сініі); замест традыцыйнага ўжывання {{lang-uk|''гарна'', ''гарне'', ''гарні''; ''синя'', ''синє'', ''сині''}}. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Гісторыя украінскай мовы||uk|Історія української мови}}}} {{Глядзіце таксама|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}} Пра паходжанне і станаўленне ўкраінскай мовы ёсць шмат версій<ref>''Онуфрієнко Г. С., Хваткова С. О.'' Проблема походження і періодизації української мови в концепціях і гіпотезах XX століття: Зб. наук. пр. VI Всеукр. наук.-практ. конф. «Державна етнонаціональна політика: правовий та культурологічний аспекти в умовах Півдня України» / Під заг. ред. М. В. Дєдкова. — Запоріжжя: Облдержадміністрація, ЗНТУ, 2005. {{ref-uk}}</ref>, найбольш вядомыя з якіх — [[Праславянская мова|праславянская]]<ref>''Півторак Г. П.'' Українці — звідки ми і наша мова. — К., 1993. {{ref-uk}}</ref><ref>''Німчук В. В.'' Аспекти дослідження етноглотогенезу українців // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995 {{ref-uk}}</ref><ref>''Півторак Г. П.'' Хронологічні межі формування української мови як мовної системи // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995. {{ref-uk}}</ref>, [[Старажытнаруская мова|старажытнаруская]]<ref>''Шахматов А. А.'' Очерк древнейшего периода истории русского языка. {{ref-uk}}</ref><ref>''Шахматов О. О., Кримський А. Ю.'' Нариси з історії української мови та хрестоматія з пам’ятників письменської староукраїнщини ХІ-XVIII вв. // Короткий нарис історії української мови. — К., 1924. {{ref-uk}}</ref>, паўднёваруская<ref>''Житецький П. Г.'' Очерк звуковой истории малоруського наречия. — К., 1876. {{ref-uk}}</ref><ref>''Потебня А. А.'' К истории звуков руського язика. — Воронеж, 1876. {{ref-uk}}</ref>. === Сярэднявечча === [[Файл:Словарь 1596 г. Лаврына Зызания Тустановского.jpg|thumb|злева|150px|Аркуш з першага слоўніка [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (1596), злева словы на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]], справа — адпаведнікі «простай мовай»]] Гісторыя ўкраінскай мовы пачынаецца ад [[праславянская мова|праславянскага моўнага адзінства]] (да VI ст.). Пэўна вызначана, што спецыфічныя моўныя рысы ўкраінскай мовы сустракаюцца ўжо ў помніках XI—XII стагоддзяў, якія паходзяць з Паўднёвай Русі<ref>''Франко І.'' Студії над найдавнішим київським літописом. // Франко І. Зібрання творів, т. 6. К., 1976 {{ref-uk}}</ref>. Яны сістэматычна выяўляюцца ў помніках позняга часу (XIV—XV стагоддзяў). Украінскі этнас фарміраваўся ў нетрах [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], перш за ўсё на аснове насельніцтва {{нп3|Кіеўскае княства|Кіеўскага|uk|Київське князівство}}, [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага]], [[Пераяслаўскае княства|Пераяслаўскага]], [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцкага і Валынскага]] княстваў. Кансалідацыі ўкраінскага народа, станаўленню яго мовы перашкаджала тая акалічнасць, што пасля мангольскага нашэсця ў XIII стагоддзі ўкраінскія землі ўваходзілі ў склад розных дзяржаў. Так, [[Чарнігаў|Чарнігава]]-[[Северская зямля|Севершчына]], [[Падолле]] і [[Кіеў]]шчына з Пераяслаўшчынай, а таксама вялікая частка [[Валынь|Валыні]] належалі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]] з афіцыйнаю «рус[ь]кай», г. зн. агульнай [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскай]] мовай; [[Паўночная Букавіна]] стала часткай [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]] — тут таксама доўгі час усе дзяржаўныя справы вяліся на «рус[ь]кай» мове; частку {{нп3|Заходняя Валынь|Заходняй Валыні|uk|Західна Волинь}} і [[Галічына|Галічыну]] захапіла [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]], а [[Закарпацце]] — [[Венгрыя]]. Ужо ў перыяд існавання ВКЛ гаворкі ўкраінскай мовы кантактавалі з нормамі маўлення [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]. [[Украінізм]]ы ў тагачаснай беларускай літаратуры вядомыя прынамсі з XV ст. і ўкараняліся дзякуючы творам на аснове ўкраінскіх крыніц; твораў, створаных на этнічным беларуска-ўкраінскім памежжы, а таксама дзякуючы перамяшчэнню цэнтру [[ВКЛ|літоўскага]] праваслаўя з [[Вільня|Вільні]] ў [[Кіеў]]. З іншага боку, трапленню ў старабеларускую мову ўкраінізмаў спрыялі аўтары паходжаннем з украінскіх зямель, якія тварылі на тэрыторыях сучаснай Беларусі. Да гэтых украінізмаў адносілася не толькі лексіка, але і словы з украінскай агаласоўкай, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы<ref name="энцык">{{кніга|аўтар=У. В. Анічэнка|частка=Украінізм|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2003|том=16|старонкі=206|старонак=576|isbn=985-11-0263-6|тыраж=10 000}}</ref>. Асабліва вялікае значэнне для кансалідацыі ўкраінскага народа і яго мовы, развіцця яго самасвядомасці і дзяржаўнасці меў Кіеў. Гэты горад стаў магутным цэнтрам развіцця і распаўсюджвання навукі, адукацыі і культуры, тут зарадзіліся ідэі народна-вызваленчай барацьбы супраць чужаземнага прыгнёту. У другой палавіне XVI — першай палавіне XVII стагоддзяў украінцы засялялі ў асноўным [[Кіеўшчына|Кіеўшчыну]], [[Чарнігаўшчына|Чарнігаўшчыну]], {{нп3|Палтаўшчына|Палтаўшчыну|uk|Полтавщина}}, [[Брацлаўшчына|Брацлаўшчыну]] ([[Падолле]]), {{нп3|Запарожжа (рэгіён)|Запарожжа|uk|Запорожжя}}, [[Валынь]], [[Галічына|Галічыну]], [[Паўночная Букавіна|Паўночную Букавіну]] і [[Падкарпацкая Русь|Закарпацкую Русь]]. У гэты час узмацняецца міграцыйны рух украінцаў з захаду на ўсход — на поўдзень Кіеўшчыны, Брацлаўшчыну, [[левабярэжная Украіна|левабярэжную Украіну]], [[Слабадская Украіна|Слабажаншчыну]]. Характэрныя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы ўкраінскай народнай мовы ўвайшлі ў яе першую літаратурную форму — агульную [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскую літаратурную мову]]. У некаторых тагачасных пісьмовых помніках фіксуюцца такія напісанні, як ''ш'''і'''сть'' замест ''ш'''е'''сть'', адбываецца чаргаванне '''''в''''' з '''''у''''' ('''''у'''жити'' — '''''в'''жити'', '''''у'''тиск'' — '''''в'''тиск''), ужываюцца мясцовыя народныя словы (''верховина'' — верхняя плынь ракі, ''грунь'' — пагорак, ''криничина'' — мясцовасць, багатая на крыніцы, ''полонина'' — горная паша і інш.), юрыдычная тэрміналогія (''дідич, дідизна, займище, закоп, нащадок, осадити, податок'') і інш. З [[XV стагоддзе|XV]] стагоддзя ва Украіну пранікаюць [[Рэфармацыя|рэфарматарскія ідэі]], выкліканыя з’яўленнем перакладаў [[Евангелле|евангельскіх]] тэкстаў на стараўкраінскую (старабеларускую) літаратурную мову, якая з аднафункцыянальнай (дзелавой) становіцца многафункцыянальнай, што значна пашырае яе слоўнік і ўзбагачае магчымасці выражэння. === Новы і найноўшы час === [[Файл:1897 Ukrainians.jpg|thumb|260px|Распаўсюджанне ўкраінскай мовы, [[1897]]]] [[Файл:UkrSchool.jpeg|thumb|злева|[[Русіфікацыя|Антырусіфікацыйны]] плакат «Украінскім дзецям — украінскую школу!»]] У пачатку XVIII стагоддзя ўказам расійскага цара [[Пётр I|Пятра I]] ва Усходняй Украіне было забаронена друкаваць на ўкраінскай мове рэлігійную літаратуру. Гэта адбілася на кнігавыдавецкай справе ў цэлым. Украінская мова прымусова выцяснялася рускай<ref>[http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html ''І. В. Діяк''. У братніх обіймах. (Українська мова в Російській імперії) // Українське відродження або нова русифікація (2000)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111210083555/http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html |date=10 снежня 2011 }}</ref>. Тым не менш, украінская мова працягвала функцыянаваць на заходнеўкраінскіх землях, якія знаходзіліся ў складзе [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. З канца XVIII стагоддзя зараджаецца новая ўкраінская літаратурная мова на народнай аснове. Такія ўкраінамоўныя пісьменнікі, як [[Іван Катлярэўскі]], [[Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Франко]], [[Панас Мірны]], [[Міхаіл Міхайлавіч Кацюбінскі|Міхаіл Кацюбінскі]], [[Леся Украінка]] і іншыя, сваёй творчасцю ўзнялі новую ўкраінскую літаратурную мову да ўзроўню агульнанароднай<ref>''Левченко Г. А.'' Нариси з історії української літературної мови першої половини [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] К.-Х., 1946. {{ref-uk}}</ref><ref>''Білодід І. К.'' Т. Г. Шевченко в історії укр. літ. мови. К., 1964. {{ref-uk}}</ref><ref>''Білодід І. К.'' Каменяр українського слова. К., 1966. {{ref-uk}}</ref><ref>''Тимошенко П. Д.'' Хрестоматія мат-лів з історії української літературної мови, ч. 2. К., 1961. {{ref-uk}}</ref><ref>''Грицютенко І. Є.'' Питання розвитку української літературної мови [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у висвітленні Панаса Мирного. УМШ, 1957, № 5; {{ref-uk}}</ref><ref>''Статєєва В. І'' Українські письменники про проблеми літературної мови та мовознавства кінця XIX — поч. [[XX стагоддзе|XX ст.]] Ужгород, 1997. {{ref-uk}}</ref>. У 1860-1880-х гадах развіццё ўкраінскай літаратурнай мовы штучна абмяжоўвалася царскімі забаронамі (''Валуеўскі цыркуляр'', 1863; ''[[Эмскі ўказ|Эмскі акт]]'', 1876)<ref>Національні процеси в Україні. Історія і сучасність. — К., 1997. — Ч. 1. — С. 260—261. {{ref-uk}}</ref><ref>''Грушевский М.'' Очерк истории украинского народа. — К., 1991. — С. 332—333. {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|right|270px|Доля насельніцтва рэгіёнаў Украіны, якое лічыць украінскую мову роднай, паводле перапісаў насельніцтва 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў.]] З пачатку XX стагоддзя {{нп3|Сучасная ўкраінская мова|ўкраінская літаратурная мова|uk|Сучасна українська мова}} была адзначана не толькі ў мастацкай, але ў навуковай і публіцыстычнай літаратуры. Асабліва бурна яна развіваецца пасля аднаўлення ўкраінскай дзяржаўнасці (1917) і практычна да канца 1-й трэці XX стагоддзя ўваходзіць ва ўсе сферы грамадскага жыцця, стаўшы інструментам асветы, навукі і культуры, спрыяе росту новай украінскай інтэлігенцыі. І хоць у гады бальшавіцкіх рэпрэсій рабілася ўсё, каб замарудзіць працэс развіцця ўкраінскай мовы<ref>Мовна політика в УРСР: історія лінгвоциду // Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду. Документи і матеріали. За ред. Л. Масенко. — К.: Вид. дім Києво-Могилянська академія, 2005. {{ref-uk}}</ref><ref>''Дзюба І. М.'' Інтернаціоналізм чи русифікація? — К.: Видавничий дім «KM Academia», 1998. — С. 276 {{ref-uk}}</ref>, аднак знішчыць мову, укаранёную ў сістэме адукацыі і культуры, сродках масавай інфармацыі, было ўжо немагчыма. Новае наступленне на яе было здзейснена ў {{нп3|Перыяд застою|часы застою|ru|Период застоя}} — украінская мова пачала знікаць з навучальных устаноў, навукі, іншых сфер грамадскага жыцця. Больш падрабязна пра ўціск украінскай мовы ў Савецкім Саюзе пісаў дысідэнт [[Іван Міхайлавіч Дзюба (пісьменнік)|Іван Дзюба]] ў сваёй працы «{{нп3|Інтэрнацыяналізм ці русіфікацыя?||uk|Інтернаціоналізм чи русифікація?}}» [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|left|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] У 1989 годзе дзякуючы намаганням патрыятычнай грамадскасці быў прыняты {{нп3|Закон УССР «Пра мовы ва Украінскай ССР»||uk|Закон УРСР «Про мови в Українській РСР»}}, які надаў украінскай мове статус дзяржаўнай. Гэты статус быў замацаваны ў [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыі Украіны]] 1996 года. === Назвы === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Назва ўкраінскай мовы||uk|Назва української мови}}}} Назву «ўкраінская мова» ўжывалі, пачынаючы з XVI стагоддзя, для абазначэння мовы паўднёварускіх зямель [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], аднак да сярэдзіны XIX стагоддзя асноўнай назвай гэтай мовы была «[[стараўкраінская мова|рус[ь]кая мова]]»{{efn|Руская мова — гэту назву ў той час ужывалі і да мовы сучасных беларускіх зямель.}}. Гэта пачало ўносіць блытаніну з моманту далучэння Украіны да [[Масковія|Масковіі]] (пазней да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]), бо рускія пачынаючы з XVIII стагоддзя пачалі пазначаць сваю мову падобным [[прыметнік]]ам ({{lang-ru|русский язык}}). Пасля пэўнага перыяду ваганняў між тымі ці іншымі назвамі менавіта назва «ўкраінская мова» паступова перамагла ва ўсіх украінскіх рэгіёнах. У розны час, між іншага, мелі ўжытак наступныя назвы: * ''проста мова'' ў познім [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўі]] ў процівагу кніжнай<ref>[http://kogni.narod.ru/gediminas.htm Вячеслав Вс. Иванов. Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского] {{ref-ru}}</ref>; * ''маларасійская / маларуская'' мова ці ''паўднёварасійская / паўднёваруская'' гаворка ў Расійскай імперыі; * ''русінская мова'' (афіцыйна), ''рус[ь]кая мова'' (гутаркова) ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]; * ''вуграрус[ь]кая'' або ''карпатарус[ь]кая'' гаворка ў [[Венгрыя|Венгрыі]]<ref>[http://www.ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 Національна свідомість закарпатських українців у XX столітті. Павло Чучка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150328222428/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 |date=28 сакавіка 2015 }} {{ref-uk}}</ref>. === Правапісныя нормы === {{Асноўны артыкул|Украінскі правапіс 2019 года}}[[Файл:Shevchenko Bukvar p12.jpg|thumb|160px|«''Рукописна азбука велика''» (1861) [[Тарас Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]], складзена ўкраінскім правапісным варыянтам [[1876]]—[[1905]] гадоў]] [[Файл:KB Ukrainian.svg|thumb|250px|Украінская раскладка клавіятуры]] З XVIII стагоддзя існавала і канкурыравала некалькі сістэм украінскага правапісу (да 50-ці рознай ступені распаўсюджанасці, у тым ліку і чыста індывідуальныя<ref>Український правопис. Київ: Наукова думка, 1993. С. 3 {{ref-uk}}</ref>) з розным саставам алфавіта і заснаваныя на розных прынцыпах. Іх можна падзяліць на тры асноўныя групы: * '''(Паў)фанетычныя сістэмы на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]]''' : :* правапіс [[Іван Катлярэўскі|І. Катлярэўскага]] (1798): пераходны ад этымалагічнага да фанетычнага; :* правапіс граматыкі ''А. Паўлоўскага'' (1818): гук [i] незалежна ад паходжання перадаецца цераз ''і'', [je], ['е] цераз ѣ, [jo], ['о] цераз ''іô'', [g] цераз ''кг''; няма ''и''; :* правапіс слоўніка ''Бялецкага-Насенка'' (1840-я); :* афіцыйны варыянт украінскага правапісу 1876—1905 гадоў у Расійскай імперыі (на ім пісаў свае вершы, між іншага, [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]]): максімальна набліжаны да [[дарэформенны правапіс рускай мовы|дарэформеннага рускага правапісу]], былі літары ''ы'', ''ъ'', не было ''[[є]]'', ''[[ї]]'', [[апостраф]]а. * '''Этымалагічныя сістэмы''': :* сістэма Максімовіча — «максімовічаўка» (1827); :* закарпацкі правапіс (да 1940-х). * '''Фанетычныя сістэмы на аснове змененага алфавіта''': :* правапіс «''Русалкі Днястровай''» (1837): ''и, i, ѣ, є, џ, ў''; няма ''ы'', ''ъ''; :* сістэма ''П. Куліша'' — «кулішоўка» (1850-я): ''і, i, е, є'', раздзяляльны ''ъ''; ''g'' або ''ґ''; няма ''ы''; :* сістэма ''М. Драгаманава'' — «драгаманаўка» (1870-я): ''і, i, j''; няма ''ѣ, ю, я, ш, ы, ъ''; :* сістэма ''Я. Жаляхоўскага'' — «[[жаляхоўка]]» (1886): склад алфавіта тоесны цяперашняму ўкраінскаму; :* цяперашні ўкраінскі афіцыйны правапіс (слоўнік ''Б. Грынчанка'' (1907—1909), афіцыйныя зводы арфаграфіі 1921, 1928, 1933, 1946, 1960, 1990, 1993 гадоў<ref>[http://izbornyk.org.ua/pravopys/pravopys2012.htm УКРАЇНСЬКИЙ ПРАВОПИС).{{ref-uk}}</ref>. :* у 1928—1933 гадах афіцыйна дзейнічаў [[украінскі правапіс 1928 года]], называны таксама «скрыпнікаўскім» (па прозвішчы аднаго з аўтараў правапіснага зводу ''М. Скрыпніка''). З канца 1930-х гадоў пачынаецца планамернае збліжэнне ўкраінскага правапісу з рускім. [[Украінскі правапіс 1933 года]], які ўвайшоў у абарот яшчэ да вайны, замацоўваецца рэформай 1946 года. У той жа час, «украінскі правапіс 1928 года», больш блізкі да норм [[Галіччына|галіцкіх]] гаворак, працягвае выкарыстоўваць украінская дыяспара за мяжой аж да цяперашняга часу. :* У 2019 годзе прыняты [[Украінскі правапіс 2019 года|новы правапіс]], які вярнуў частку нормаў [[Украінскі правапіс 1928 года|правапісу 1928 года]]. == Распаўсюджанасць == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Распаўсюджанасць украінскай мовы||uk|Поширеність української мови}}}} {{Глядзіце таксама|{{нп3|Украінская мова ва Украіне||uk|Українська мова в Україні}}}} === Геаграфія распаўсюджання === {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} [[Файл:УкраїнськомовніРайони-2001.png|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Раёны Украіны|раёнах]], гарадах і гарсаветах Украіны, вынік {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісу 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}}]] Геаграфічна і гістарычна тэрыторыя распаўсюджання ўкраінскай мовы размяшчаецца між арэалам распаўсюджання [[Руская мова|рускай мовы]] на паўночным усходзе (пазней таксама і на ўсходзе), [[Беларуская мова|беларускай]] на поўначы, [[Польская мова|польскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]] на захадзе, [[Балгарская мова|балгарскай]] на паўднёвым-захадзе. З неславянскіх моў украінская прыкладна ад 895 года мяжуе на захадзе з [[Венгерская мова|венгерскай]], якая належыць да [[уральскія мовы|ўральскай]] сям’і, на паўднёвым захадзе з румынскай і яе [[Малдаўская мова|малдаўскімі гаворкамі]] ([[Раманскія мовы|раманская група]]), якія прынамсі з XIII стагоддзя разарвалі непасрэдны кантакт між украінскай і [[Балгарская мова|балгарскай]] мовамі; да 1945 года і з пачатку 1990-х гадоў таксама і з крымскататарскай мовай, якая належыць да цюркскай моўнай сям’і. Раней кантакты ўкраінскай мовы з цюркскімі былі больш моцныя і разнастайныя: [[печанегі]] (X—XI стагоддзі), [[полаўцы]] (XI—XIII стагоддзі) і [[татары]] (з XIII стагоддзя) межавалі з ёй на ўсходзе і паўднёвым усходзе, а часам пранікалі і ўглыб украінскай тэрыторыі, [[туркі]] гранічылі з украінскімі землямі на поўдні (асабліва ў XVII—XVIII стагоддзях). У асобных рэгіёнах украінская мова мела цесныя кантакты таксама з румынскай ([[Букавіна]], {{нп3|Хатыншчына||uk|Хотинщина}}, [[Буджак]], [[Прыднястроўе]]), венгерскай ([[Закарпацце]]), славацкай ({{нп3|Прашыўшчына||uk|Пряшівщина}} ў Славакіі) і беларускай ([[Берасцейшчына]], [[Чарнігаўшчына]]) мовамі. Кантакты з [[Немцы|немцамі]], [[Армяне|армянамі]], [[сербы|сербамі]] і іншымі народамі былі абмежаваны ў часе і тэрытарыяльна<ref>[http://izbornyk.org.ua/shevelov/shev03.htm Історична фонологія української мови. Ю. Шевельов]. {{ref-uk}}</ref>. === Колькасць носьбітаў === [[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Адміністрацыйны падзел Украіны#Спіс тэрытарыяльных утварэнняў Украіны|абласцях]], вынік перапісу 2001 года]] Украінская мова з’яўляецца роднай мовай украінцаў, якія пражываюць на тэрыторыі Украіны (па {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісе 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}} роднай яе лічылі 32 млн 600 тыс. чалавек — 67,5 % насельніцтва Украіны, і 85,2 % этнічных украінцаў<ref>[http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Всеукраїнський перепис населення 2001 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040907225125/http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ |date=7 верасня 2004 }} {{ref-uk}}</ref>) і за межамі Украіны: у [[Расія|Расіі]] (валодае 1 млн 800 тыс. чалавек <ref>[http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls Всероссийская перепись населения 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120329195736/http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls |date=29 сакавіка 2012 }} {{ref-ru}}</ref>), [[Малдова|Малдове]] (без уліку Прыднястроўя ўкраінская з’яўляецца роднай для 181 тыс. чалавек<ref>[http://statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc Перепись населения Молдовы 2004 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081118145804/http://www.statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc |date=18 лістапада 2008 }} {{ref-ro}}, {{ref-ru}}, {{ref-en}}</ref><ref>[http://statistica.md/pageview.php?l=ru&idc=295&id=2234 Національності Молдови за регіоном]. {{ref-ro}}</ref>, [[Канада|Канадзе]] (валодае 174 тыс. чалавек<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 Перапіс насельніцтва Канады 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130309151710/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |date=9 сакавіка 2013 }} {{ref-en}}</ref>), [[ЗША]] (129 тыс. носьбітаў<ref>[http://mla.org/map_data_results&mode=lang_tops&SRVY_YEAR=2000&lang_id=641 Перапіс насельніцтва ЗША 2000 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110821064635/http://www.mla.org/map_data_results%26mode%3Dlang_tops%26SRVY_YEAR%3D2000%26lang_id%3D641 |date=21 жніўня 2011 }} {{ref-en}}</ref>), [[Казахстан]]е (размаўляюць украінскай 128 тыс. чалавек<ref>[http://www2.ohchr.org/english/issues/minorities/docs/WP5.doc Колькасць украінцаў, якія валодаюць украінскай мовай у Казахстане]. {{ref-en}}</ref>), [[Беларусь|Беларусі]] (роднай называе 116 тыс. чалавек<ref>{{cite web|author=Марына насава|title=За студзень—ліпень 2009 года колькасць насельніцтва Беларусі зменшылася на 12,9 тысячы чалавек|url=http://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|publisher=[[БелаПАН]]|date=26 жніўня 2009|access-date=5 чэрвеня 2013|archive-date=25 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625140706/https://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Большасць насельніцтва карыстаецца рускай мовай, але і беларуская нам родная|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=43525|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|год=19 верасня 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-09-19 177 (26535)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/43504/19ver-4.pdf 4]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>), [[Румынія|Румыніі]] (57 тыс. носьбітаў<ref>[http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania Нацыянальны перапіс насельніцтва 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090528100836/http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania |date=28 мая 2009 }} {{ref-en}}</ref>), [[Польшча|Польшчы]] (23 тыс. чалавек, якія пастаянна пражываюць на тэрыторыі Польшчы<ref name="polandlanguages">[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_nsp2002_tabl7.xls Польскі перапіс насельніцтва 2002 г.] {{ref-pl}}</ref> і ад 20 да 450 тыс. чалавек з ліку рабочых [[Эміграцыя|эмігрантаў]]<ref>[http://aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf Мовы меншасцей Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131126090430/http://www.aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf |date=26 лістапада 2013 }} {{ref-en}}</ref><ref>[http://khpg.org/index.php?id=1207780279 Трудова міграція українців за кордон]. {{ref-uk}}</ref>), [[Бразілія|Бразіліі]] (ня менш за 17 тыс. носьбітаў), [[Славакія|Славакіі]] (11 тыс. чалавек, якія назвалі сваю мову ўкраінскай<ref name="slovakia1">[http://mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia Мовы меншасцей у Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090726100339/http://www.mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia |date=26 ліпеня 2009 }} {{ref-en}}</ref> і 24 тыс. чалавек, якія назвалі сваёй мовай [[Русінская мова|русінскую]]<ref name="slovakia2">[http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm Сайт пасольства Украіны ў Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091215072644/http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm |date=15 снежня 2009 }} {{ref-en}}</ref>) і іншых краінах. Украінская мова займае па колькасці яе носьбітаў, паводле розных крыніц, 25<ref name="top">[http://vistawide.com/languages/top_30_languages.htm 30 найбуйнейшых моў свету]. {{ref-en}}</ref> або, магчыма, 22 месца<ref name="second">[http://langs.com.ua/movy/demogr.htm Мови світу за демографічною потужністю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101210130620/http://langs.com.ua/movy/demogr.htm |date=10 снежня 2010 }} {{ref-uk}}</ref> у свеце. Яна таксама трэцяя<ref name="top"/> або другая<ref name="second"/> па распаўсюджанасці сярод славянскіх моў. Па розных ацэнках, у свеце ў цэлым на ўкраінскай мове размаўляе ад 41 млн<ref name="Ethnologue"/> да 45 млн чалавек<ref name=mfa/>. === Украінская мова ў Інтэрнэце === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Укрнет||uk|Укрнет}}|{{нп3|Інтэрнэт ва Украіне||uk|Інтернет в Україні}}}} {{Глядзіце таксама|Украінская Вікіпедыя}} [[Файл:ВолодінняМовоюVK2015.png|right|thumb|270пкс|Суадносіны дзвюх самых распаўсюджаных моў (украінскай і рускай), валоданне якімі ўказалі карыстальнікі [[VK|сацыяльнай сеткі «ВК»]] у сваіх профілях, станам на кастрычнік 2015 года<ref>{{Cite web|url=https://www.prostir.ua/?news=yaka-mova-panuje-v-ukrajinskomu-sehmenti-internetu|title=Яка мова панує в українському сегменті Інтернету|publisher={{нп3|Громадський простір (партал)|Громадський простір|uk|Громадський простір (портал)}}|date=2016-12-12|lang=uk}}</ref>.]] [[Файл:НовиниТренди-2011—2024.gif|270px|thumb|right|Параўнанне папулярнасці ўкраінскамоўнага і рускамоўнага пошукавых запытаў «навіны» («новини» і «новости», адпаведна) у рэгіёнах Украіны з дапамогай {{нп3|Google Trends||uk|Google Trends}}, даныя за 2011, 2015, 2020 і 2024 гады<ref name="новини-2025" />.]] Па даных пошукавай сістэмы «[[Яндэкс]]», восенню 2010 года найбольшая доля запытаў на ўкраінскай мове ў гэтай сістэме была ў [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]] — 33 %, найменшая — у [[Крым]]е — 3,7 %. Аднак рускамоўнымі лічыліся тыя запыты, якія аднолькава пісаліся як на ўкраінскай, так і на рускай мовах<ref>{{ref-uk}} {{Cite web | url = http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | title = Українська інтернет-статистика | archive-url = https://web.archive.org/web/20110522143534/http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | archive-date = 22 травня 2011}}</ref>. Украінская таксама з’яўляецца адной з даступных моў у сэрвісе {{нп3|Нейронны машынны пераклад|нейронавага машыннага перакладу|uk|Нейронний машинний переклад}} {{нп3|DeepL||uk|DeepL Translator}}<ref>{{ref-en}} {{Cite web|title=DeepL learns Ukrainian|url=https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|access-date=19 снежня 2023|archive-date=14 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914141640/https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|url-status=dead}}</ref><ref>{{ref-uk}} {{Cite web|title=Онлайн-перекладач DeepL отримав підтримку української мови|url=https://ain.ua/2022/09/07/deepl-otrymav-pidtrymku-ukrayinskoyi-movy/|publisher={{нп5|AIN.UA||uk|AIN.UA}}}}</ref>. Паводле звестак рэсурсу w3techs.com, на 5 красавіка 2021 года ўкраінская мова займала 16 месца ў свеце па выкарыстанні ў інтэрнэце<ref>{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Content Languages for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/overview/content_language|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05|archive-date=17 серпня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817192928/https://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all/}}</ref> і дэманстравала імклівы рост папулярнасці<ref>{{Cite web|title=Historical yearly trends in the usage statistics of content languages for websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/history_overview/content_language/ms/y|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Ukrainian for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/details/cl-uk-|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}</ref>. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага уварвання Расіі ва Украіну]] выкарыстанне ўкраінскай мовы ў сацсетках значна павялічылася<ref>{{Cite web|title="Радикальний прогрес". У соцмережах української стало набагато більше, – дослідження|url=https://texty.org.ua/fragments/111001/radykalnyj-prohres-u-socmerezhah-ukrayinskoyi-stalo-nabahato-bilshe-doslidzhennya/}}</ref>. Станам на [[14 снежня]] [[2023]] года сайт платформы «Маніфест»<ref>{{Cite web|title=Платформа «Маніфест» створила відео про здобутки українського YouTube в 2020 році|url=https://ms.detector.media/trendi/post/26224/2020-12-18-platforma-manifest-stvoryla-video-pro-zdobutky-ukrainskogo-youtube-v-2020-rotsi/|publisher={{нп3|Дэтэктар медыя||uk|Детектор медіа}}}}</ref> змяшчае больш за 11 тысяч украінамоўных [[YouTube]]-каналаў<ref>{{Cite web|title=Маніфест — рейтинг ютуб-каналів українською|url=https://manifest.in.ua/}}</ref>. Станам на [[19 снежня]] [[2023]] года сайт «КУЛІ» (укр. ''Каталог української локалізації ігор'') змяшчае інфармацыю пра 1731 афіцыйную, 39 напаўафіцыйных і 415 {{нп3|Аматарскі пераклад відэагульняў|неафіцыйных|uk|Аматорський переклад відеоігор}} украінскіх {{нп3|Лакалізацыя відэагульняў|лакалізацый відэагульняў|uk|Локалізація відеоігор}}<ref>{{Cite web|title=Каталог української локалізації ігор (Головна сторінка)|url=https://kuli.com.ua/}}</ref>. Па даных {{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}, з 2011 па 2024 год значна павялічылася доля карыстальнікаў Google ва Украіне, якія шукалі навіны на ўкраінскай мове: у той час як у 2011 годзе папулярнасць украінскамоўнага пошукавага тэрміна «новини» перавысіла папулярнасць рускамоўнага пошукавага тэрміна «навіны» ўсяго ў пяці заходніх абласцях, то да 2015 года іх колькасць вырасла да васьмі, да 2020 года — да адзінаццаці, а да 2024 года — да шаснаццаці заходніх, цэнтральных і паўночных абласцей Украіны і горада Кіева. У той жа час пошукавыя запыты на рускай мове пераважалі ў паўднёва-ўсходніх рэгіёнах краіны<ref name="новини-2025">{{Cite web|url=https://censor.net/ua/photonews/3561109/skilky-ukrayintsiv-guglyat-novyny-ukrayinskoyu-movoyu-google-trends-proanalizuvav-zapyty|title=Як мова повертає свої позиції в країні: дані Google Trends свідчать, що українці стали частіше шукати новини державною мовою. ІНФОГРАФІКА|publisher={{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}|date=2025-07-02|lang=uk}}</ref>. == Статус == З пачатку XVII і да XX стагоддзя ўкраінская мова не мела паўнапраўнага дзяржаўнага статусу, знаходзілася пад забаронай або ў прыгнечаным становішчы (гл. [[паланізацыя]], [[русіфікацыя]]), часам наогул трапляла пад рэпрэсіі ў краінах, куды ўваходзілі ўкраінскія землі. === Ранейшыя часы === Украінская мова была дзяржаўнай ці рэгіянальнай, між іншым, у такіх дзяржавах і адміністрацыйных суб’ектах, як: * [[Файл:Flag of Galicia (Central Europe, 1849-1918).svg|22px|border]] [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]] (1850—1918)<ref>[http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html В.Я Марковський ПРАВОВИЙ СТАТУС УКРАЇНСЬКОЇ МОВИ В АВСТРО-УГОРСЬКІЙ ІМПЕРІЇ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305031713/http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html|date=5 сакавіка 2016}} {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская Народная Рэспубліка]] (1917—1921)<ref>[http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr Заруба В. М. Історія держави і права України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514071221/http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr |date=14 мая 2014 }} {{ref-uk}}</ref>; ** [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]][[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] Афіцыйна выкарыстоўвалася [[Урад Украінскай Народнай Рэспублікі ў выгнанні|Урадам УНР у выгнанні]] (1921—1992); * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская дзяржава]] (1918); * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]] (1918—1919)<ref>[http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc2/1919%20%2802%29%2015.%20zakon%20pro%20movu.php Закон Української Національної Ради про уживання української мови у внутрішнім і зовнішнім урядуванні державних властей і урядів, публічних інституцій і державних підприємств у Західній області Української Народної Республіки] {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|22px|border]] {{нп3|Кубанская Народная Рэспубліка||uk|Кубанська Народна Республіка}} (1918—1920); * [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|22px|border]] {{нп3|Зялёны Клін, Украіна|Зялёны Клін|ru|Зелёный Клин}} (1918—1922); * [[Файл:Flag of Ukrainian SSR.svg|22px|border]] Ва [[УССР|Украінскай ССР]] украінская мова афіцыйна ўжывалася ў 1920—1989 гадах нароўні з рускай, была дзяржаўнай мовай (1989—1991)<ref>[http://www.ccu.gov.ua/doccatalog/document?id=9344 Рішення Конституційного Суда України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522142649/http://www.ccu.gov.ua/doccatalog/document?id=9344 |date=22 мая 2011 }} щодо застосування державної мови органами державної влади, органами місцевого самоврядування та використання її у навчальному процесі в навчальних закладах України {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] [[Карпацкая Украіна]] (1938—1939); * [[Файл:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|22px|border]] Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на падкантрольных [[Трэці Рэйх|Трэцяму Рэйху]] ўкраінскіх землях у складзе марыянетачных і самаабвешчаных дзяржаўных утварэнняў<ref>[http://exlibris.org.ua/distrikt/ Василь Офіцинський ДИСТРИКТ ГАЛИЧИНА (1941—1944)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502235755/http://exlibris.org.ua/distrikt/ |date=2 мая 2013 }} {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|22px|border]] З 1 па 5 [[Чэрвень|чэрвеня]] [[2006]] года рэгіянальная ў [[Сербія і Чарнагорыя|Сербіі і Чарнагорыі]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/indepth/story/2006/04/060410_serbia_language.shtml З 1 червня українська — офіційна мова у Сербії] {{ref-uk}}</ref>. === Сучаснасць === {{Глядзіце таксама|Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»}} [[Файл:50 PMR 2000 ruble obverse.jpg|240px|thumb|Надпіс украінскай «''Придністровський Республіканський Банк''», грошы [[Прыднястроўе|Прыднястроўя]]]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] Паводле артыкула 10 (Раздзел I — «Агульныя палажэнні») [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[Украіна|Украіны]]<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0 Конституція України]. {{ref-uk}}</ref>, украінская мова з’яўляецца адзінай [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] Украіны. Вярхоўная Рада Украіны 25 красавіка 2019 года прыняла [[Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»]], які забяспечвае выключнае выкарыстанне ўкраінскай мовы ва ўсіх сферах дзяржаўнага жыцця. Украінскія дэпутаты таксама прыраўнялі публічнае прыніжэнне або грэбаванне дзяржаўнай мовай да правапарушэнняў, звязаных з публічным здзекам з дзяржаўных сцяга, герба і гімна<ref>[https://www.svaboda.org/a/29906059.html svaboda.org]</ref>. * {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] У выніку падзей [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма]] і наступнай [[Расійска-ўкраінская вайна|інтэрвенцыі]] Расіі ва Украіну 18 сакавіка 2014 года Расіяй і самаабвешчанымі ўладамі паўвострава Крым было зацверджана фактычнае далучэнне тэрыторыі паўвострава Крым да Расіі. На месцы дэ-факта скасаванай [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] Украіны ўладамі Расіі было абвешчана ўтварэнне [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]], адной з дзяржаўных моў якой стала ўкраінская мова<ref name=federal/>. Севастопаль (не ўваходзіць у Аўтаномную Рэспубліку Крым) расійскімі ўладамі пераўтвораны ў горад федэральнага значэння, і Севастопальская гарадская рада, паводле Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, не можа ўстанаўліваць дзяржаўную мову. За межамі Украіны і Прыднястроўя статус украінскай мовы рэгулюе «[[Еўрапейская хартыя рэгіянальных моў]]»<ref name=autogenerated224 />. ''Статус рэгіянальнай мовы:'' * {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]<ref name=autogenerated224 /> :* [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]] :** 7 камун :* [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]] :** 3 камуны :* [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]] :** 2 камуны :* [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]] :** 2 камуны * {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]] :* [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]<ref name='ATU' /> * {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[ПМР|Прыднястроўе]] (непрызнаная рэспубліка) Паводле артыкула 12 Канстытуцыі непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], украінская мова, нароўні з малдаўскай і рускай, з’яўляецца адной з трох афіцыйных моў ПМР<ref name=Pr1 />. * {{Сцягафікацыя|Славакія}}<ref name=autogenerated224 /><ref name = karpatnews /><ref>[http://www.zbierka.sk/sk/predpisy/184-1999-z-z.p-4824.pdf Predpis č. 184/1999 Z. z. Zákon o používaní jazykov národnostných menšín] {{ref-sl}}</ref> :* 18 населеных пунктаў :* 68 населеных пунктаў (русінская) * {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]<ref name=autogenerated224 /> :* [[Ваяводзіна|АК Ваяводсіна]] (русінская)<ref name = VOJVODINE>[http://dopuna.ingpro.rs/Aktuelni%20tekstovi/28259.htm Статут Аутономне Покрајине Војводине] {{ref-sr}}</ref> * {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]<ref name=autogenerated224 /> * {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]<ref name="UMUCH" /> * {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name=autogenerated224 /> ''Мова нацменшасці:'' * {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]<ref name="languages" /> === Рэлігійныя ўстановы і цэрквы === ==== Праваслаўныя цэрквы ==== Паводле артыкула 14 раздзела II «Памесны Сабор» Статута пра кіраванне [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Украінскай праваслаўнай царквой Кіеўскага патрыярхата]], яе афіцыйнай мовай сабору і вядзення пратаколаў з’яўляецца ўкраінская мова<ref>[http://www.cerkva.info/uk/statut.html СТАТУТ ПРО УПРАВЛІННЯ УКРАЇНСЬКОЇ ПРАВОСЛАВНОЇ ЦЕРКВИ КИЇВСЬКИЙ ПАТРІАРХАТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130528045643/http://cerkva.info/uk/statut.html |date=28 мая 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. Таксама ўкраінская выкарыстоўваецца як мова богаслужэнняў, навучання, пропаведзей, тэалагічнай і царкоўнай літаратуры<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~ydorosh/48366/ Патріарх Філарет: Київський Патріархат проти другої державної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref> З 1919 года ўкраінская мова нароўні з царкоўнаславянскай з’яўляецца мовай набажэнстваў ва [[Украінская аўтакефальная праваслаўная царква|Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царкве]]<ref>[http://blyzhchedoboga.com.ua/ukrayinska-avtokefalna-pravoslavna-tserkva/ Українська Автокефальна Православна Церква] — Ближче до Бога, грудень 8, 2011 {{ref-uk}}</ref>. Украінская мова выкарыстоўваецца для правядзення богаслужэнняў у некаторых парафіях ''Украінскай Праваслаўнай Царквы маскоўскага патрыярхата'', якая ўваходзіць у склад [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]] на правах самакіруемай царквы з правамі шырокай аўтаноміі<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/all_news/orthodox/uoc/51223/ В УПЦ (МП) готові перейти на українську мову Богослужінь] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref>. Украінская мова нароўні з [[Англійская мова|англійскай]] выкарыстоўваецца ва ''Украінскай праваслаўнай царкве Канады'', якая з’яўляецца самакіруемай царквой у складзе [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы]]<ref>[http://www.stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf Українська Православна Катедра Святої Софії] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130918092650/http://stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf |date=18 верасня 2013 }} {{ref-uk}}</ref> Украінскія супольнасці [[Польская праваслаўная царква|Польскай праваслаўнай царквы]] ўжываюць украінскую мову ў чытанні [[Біблія|Свяшчэннага Пісання]] і ў пропаведзі<ref>[http://uaoc.net/2011/05/polska/ Польська православна церква стає … польськомовною] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514123856/http://uaoc.net/2011/05/polska/ |date=14 мая 2014 }} — Автокефалія {{ref-uk}}</ref>. ==== Ватыкан, Святы Прастол і Каталіцкая Царква ==== Паводле першага пункту «Рашэнняў і пастаноў, ухваленых Сінодам Біскупаў [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]], які адбыўся ў [[Рым]]е ў дні з 24 верасня па 8 кастрычніка 1989 года», Украінская грэка-каталіцкая царква ў сваім набажэнстве выкарыстоўвае ўкраінскую мову, хоць яе афіцыйнай літургічнай мовай з’яўляецца царкоўна-славянская<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~nykodym/40150/ Феномен літургійної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref>. === Міжнароднае тэле- і радыёвяшчанне === Украінская мова выкарыстоўваецца шэрагам міжнародных дзяржаўных тэлеканалаў, сярод іх: * {{Сцяг|Украіна}} Закарпацкая абласная дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Тиса-1''» — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 1968 годзе{{efn|Тут і далей: вяшчае на ўкраінскай мове з моманту стварэння (калі не ўказана асобна іншага).}}<ref>[http://tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130205041230/http://www.tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 |date=5 лютага 2013 }} — Тиса {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|ЗША}} [[Голас Амерыкі]] — амерыканскі дзяржаўны тэлеканал, вяшчае на ўкраінскай мове з 1933 года<ref>[http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130308022403/http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html |date=8 сакавіка 2013 }} — Голос Америки {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} [[УТР]] (Дзяржаўная тэлерадыёкампанія Сусветная служба «''Українське телебачення і радіомовлення''») — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2003 годзе<ref>[http://www.utr.tv/channel.html Державна телерадіокомпанія "Всесвітня служба «Українське телебачення і радіомовлення»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130421085026/http://www.utr.tv/channel.html |date=21 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Еўрасаюз}} [[Euronews]] — тэлеканал Еўрапейскага вяшчальнага саюза, вядзе вяшчанне на ўкраінскай мове з 2009 года<ref>[http://ua.euronews.com/distribution/ Мовлення] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130315064827/http://ua.euronews.com/distribution/ |date=15 сакавіка 2013 }} — Euronews {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} [[Перший Ukraine]] — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2012 годзе<ref>[http://firstua.com/uk/about Перший Ukraine. Про канал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130415225009/http://firstua.com/uk/about |date=15 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. Таксама на ўкраінскай вядуць сваё вяшчанне такія прыватныя міжнародныя тэлеканалы, як [[Міжнародны славянскі канал]], [[Інтер +]], [[1+1 International]]. На ўкраінскай мове вядзе радыёвяшчанне шэраг дзяржаўных міжнародных радыёстанцый, сярод якіх: * {{Сцяг|Ватыкан}} [[Радыё Ватыкан]] — дзяржаўнае радыё [[Ватыкан]]а, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1939 года<ref name = RadioHist>[http://daa-dxer.narod.ru/history.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. З ІСТОРІЇ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120713022509/http://daa-dxer.narod.ru/history.htm |date=13 ліпеня 2012 }} {{ref-uk}}</ref><ref name = RadioStat>[http://daa-dxer.narod.ru/stations.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. РАДІОСТАНЦІЇ] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130407011133/daa-dxer.narod.ru/stations.htm |date=7 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Румынія}} [[Сусветная служба Радыё Румынія]] — дзяржаўнае радыё Румыніі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1941 года (рэгулярныя перадачы з 1994 года)<ref name = RadioHist/><ref>[http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&sec=111 Частоти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120617115219/http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&sec=111 |date=17 чэрвеня 2012 }} — Всесвітня служба Радіо Румунія {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[Радыё Прыднястроўя]] — дзяржаўнае радыё непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], створанае ў 1991 годзе<ref>[http://www.radiopmr.org/ Радио Приднестровья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702235429/http://www.radiopmr.org/ |date=2 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. * {{Сцяг|Польшча}} [[Польскае радыё для замежжа]] — дзяржаўнае радыё Польшчы, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1992 года<ref name = RadioHist/><ref>[http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 Polskie Radio dla Zagranicy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222045206/http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 |date=22 лютага 2015 }} {{ref-pl}}</ref>. * {{Сцяг|Расія}} [[Голас Расіі]] — дзяржаўнае радыё Расіі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 2003 года (праграма «Мая Украіна» Нацыянальнага радыё Украіны, уласнае вяшчанне з 2009 года)<ref name = RadioHist/><ref name = RadioStat/>. * {{Сцяг|КНР}} [[Міжнароднае радыё Кітая]] — дзяржаўнае радыё [[КНР]], украінскамоўны сайт быў запушчаны ў 2008 годзе<ref name = RadioStat/>. Таксама на ўкраінскай мове вядуць міжнароднае радыёвяшчанне прыватныя радыёстанцыі, такія як: [[Радыё Свабода]], ''[[Транссусветнае радыё]] — Украіна'', ''Голас Бібліі'', ''Радыё Тэас'', ''Адвентысцкае сусветнае радыё — Голас Надзеі''. == Гл. таксама == * [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]] * [[Мовы Украіны]] * [[Пераклады Бібліі на ўкраінскую мову]] * [[Русінская мова]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|16|Украінская мова||207}} * Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Головний редактор ''В. Кубійович''. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1954—1989.{{ref-uk}} * Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9{{ref-uk}} * Словник української мови в 11-ти т. — К.: Наукова думка, 1970—1980.{{ref-uk}} * Словник української мови. У 20-ти т. / Український мовно-інформаційний фонд НАН України; за ред. ''В. М. Русанівського''. — К.: Наукова думка, 2010. — Т. 1. А — Б. — 911 с.{{ref-uk}} * Український орфографічний словник: понад 175 тис. слів / уклали: ''В. В. Чумак'' [та ін.]; за ред. ''В. Г. Скляренка''. — Вид. 9-е, переробл. і доповн. — Київ: Дніпро, 2009. — 1011 с. — (Словники України). — ISBN 978-966-507-260-7{{ref-uk}} * Етимологічний словник української мови: В 7 т. / АН УРСР. Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні; Редкол. ''О. С. Мельничук'' (головний ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1982.{{ref-uk}} * Фразеологічний словник української мови у 2-х т. — К.: Наукова думка, 1993.{{ref-uk}} {{refend}} == Спасылкі == {{Interwiki|uk|на ўкраінскай|}} {{Вікікнігі|Украінская мова}} {{Commons|Category:Ukrainian language}} * {{YouTube|vnDt3Uly2RI|logo=1|Так буде українською}} * [http://sum.in.ua/ Тлумачальны «Слоўнік украінскай мовы» ў 11 т. (1970—1980)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201107122834/http://sum.in.ua/ |date=7 лістапада 2020 }} {{ref-uk}} * [https://lcorp.ulif.org.ua/LSlist/ «Слоўнікі Украіны on-line»: граматычны слоўнік, слоўнікі сінонімаў, антонімаў, фразеалогіі] {{ref-uk}} * [http://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru Урокі ўкраінскай мовы на Інтэрнэт Паліглоце ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230708125343/https://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru |date=8 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}} * [http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&view=category&id=31&Itemid=57 Матэрыялы для засваення ўкраінскай мовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522082321/http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&view=category&id=31&Itemid=57 |date=22 мая 2013 }} {{ref-ru}} * [https://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ Украінскі лінгвістычны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130713144227/http://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ |date=13 ліпеня 2013 }} {{ref-uk}} * [http://litmisto.org.ua/?page_id=6961 Сучасная ўкраінская літаратурная мова] {{ref-uk}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славянскія мовы}} {{Афіцыйныя мовы ў Расіі}} {{Добры артыкул|Мовазнаўства}} [[Катэгорыя:Украінская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны|*]] [[Катэгорыя:Мовы Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Мовы Малдовы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Румыніі]] [[Катэгорыя:Мовы Сербіі]] [[Катэгорыя:Мовы Славакіі]] [[Катэгорыя:Мовы Харватыі]] [[Катэгорыя:Украінцы]] i4puidrr0vhbuzxbxw0qpscp8rqye8r 0 9987 5193241 5176600 2026-09-05T09:28:38Z ~2026-48346-77 173626 /* */ Ва ўкраінскай Вікіпедыі пазначана апроч стараўкраінскай мовы, таксама старабеларускай. Праверыць праўдзівасць выкарыстання якіх моў, можна праглядзеўшы іншыя раздзелы Вікіпедыі. Разлічваю, што праўка павінна месца быць, бо гэтая гісторыя агульная для чатырох краін: Літвы, Украіны, Польшчы, Беларусі. 5193241 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Гістарычная дзяржава |саманазва = [[Старабеларуская мова|ст.-бел.]]: Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных |сцяг =Flag of the Grand Duchy of Lithuania 1578.svg |апісанне_сцяга =[[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага|Сцяг]] |герб =Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania (A. Guagnini, 1581).svg |апісанне_герба =[[Пагоня|Герб]] |p1 =Балты |p2 =Русь |flag_p2 =Yarthewise.png |утворана =XIII стагоддзе |ліквідавана =1795 |s1 =Каралеўства Прусія |flag_s1 =Flag of Prussia 1892-1918.svg |s2 =Расійская імперыя |flag_s2 =Flag of Russia.svg |Афіцыйная мова = [[старабеларуская мова|старабеларуская]], [[стараукраінская мова|стараукраінская]], [[лацінская мова|лацінская]], [[польская мова|польская]] }} '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае''', скарочана '''ВКЛ''' ([[Старабеларуская мова|ст.-бел.]] ''Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных'', {{Lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}), поўная назва '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае, Ру́скае, Жамо́йцкае і і́ншых зяме́ль''' — еўрапейская дзяржава, якая існавала з сярэдзіны [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] да [[1795]] года. Паводле польскага гісторыка Генрыка Пашкевіча, літоўскага гісторыка [[Томас Баранаўскас|Томаса Баранаўскаса]] і іншых, [[дзяржава]] ўзнікла ў канцы XII стагоддзя<ref name="Baranauskas">T. Baranauskas. ''Lietuvos valstybės ištakos''. Вільнюс, 2000</ref>. Аднак большасць гісторыкаў, у тым ліку літоўскіх, адлічваюць гісторыю Вялікага Княства Літоўскага ад 1240-х гадоў<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 29.</ref><ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — 2005. — Т. 1. — С. 46.</ref><ref>''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага / А. К. Краўцэвіч. — Rzeszów, 2000. — С. 180.</ref><ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 73.</ref><ref>{{cite book|last=Sužiedėlis|first=Saulius|title=Historical dictionary of Lithuania|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Md.|isbn=978-0-8108-4914-3|pages=119|edition=2nd}}</ref>. Генезіс дзяржавы не мае агульнапрынятай [[Канцэпцыя|канцэпцыі]] і выклікае дыскусіі<ref>Rowell S.C. ''Lithuania Ascending: A pagan empire within east-central Europe, 1295—1345''. Кембрыдж, 1994. стар.289-290</ref><ref>Ch. Allmand, ''The New Cambridge Medieval History''. Cambridge, 1998, стар.731.</ref><ref>Encyclopædia Britannica. [http://search.eb.com/eb/article-9048522 Grand Duchy of Lithuania]</ref><ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 87—96.</ref><ref>''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага / А. К. Краўцэвіч. — Rzeszów, 2000. — С. 178—180.</ref><ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — 2005. — Т. 1. — С. 48—51.</ref>. На ранніх этапах існавання дзяржавы і ў XIV—XVI стагоддзях тэрыторыя ВКЛ значна пашырылася ўключэннем [[Славяне|славянскіх]], [[Балты|балцкіх]] і іншых зямель, урэшце ахапіла ўсю сучасную [[Беларусь]], амаль усю сучасную [[Літва|Літву]], апроч [[Клайпедскі край|Клайпедскага краю]], а таксама вялікую частку сучаснай [[Украіна|Украіны]], захаднюю частку [[Расія|Расіі]], паўночна-ўсходнюю частку [[Польшча|Польшчы]] ([[Падляшша]]), [[Латвія|Латвіі]], паўднёвую частку [[Эстонія|Эстоніі]] і ўсходнюю [[Малдова|Малдовы]] ([[Прыднястроўе|Левы бераг Днястра]]). У часы росквіту ў XV стагоддзі дзяржава была найбуйнейшай у [[Еўропа|Еўропе]]<ref>R. Bideleux. ''A History of Eastern Europe: Crisis and Change''. Routledge, 1998. стар.122</ref>. Вялікае Княства Літоўскае было шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай з вялікай разнастайнасцю моў, рэлігій і культурнай спадчыны. == Гісторыя == {{main2|Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Coats of arms of the Grand Duchy of Lithuania from the Statute 1588.png|thumb|злева|Герб Вялікага Княства Літоўскага — «Пагоня», з Літоўскага Статута (1588)]] У 1253 годзе вялікі князь літоўскі [[Міндоўг]] ахрысціўся ў [[каталіцтва]] і каранаваны як [[Каралеўства Літва|кароль літоўскі]], але неўзабаве адмовіўся ад каталіцтва і такім чынам ад тытула, вярнуўся да [[язычніцтва]]. Язычніцтва значнай колькасці насельніцтва дзяржавы, у тым ліку і вялікіх князёў літоўскіх, было падставай для сталых крыжовых паходаў [[Лівонскі ордэн|Лівонскага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў. Шматэтнічная дзяржава працягвала пашырацца пры [[Гедзімін]]е<ref>Rowell, ''Lithuania Ascending'', стар.289.</ref> і пры яго сыне [[Альгерд]]зе<ref>Z. Kiaupa. «Algirdas ir LDK rytų politika.» Gimtoji istorija 2: Nuo 7 iki 12 klasės (Lietuvos istorijos vadovėlis). CD. (2003). Elektroninės leidybos namai: Vilnius.</ref>. Пераемнік [[Альгерд]]а [[Ягайла]] падпісаў [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] ў 1385 годзе, якая стала прычынай значных змен у Вялікім Княстве Літоўскім, афіцыйна ўсе язычнікімі былі ахрышчаны ў каталіцтва і створаны дынастычны саюз паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўствам Польскім]]<ref>N. Davies. ''Europe: A History''. Оксфард, 1996, стар.392.</ref>. Уладарства [[Вітаўт]]а адзначаецца як час найбольшага пашырэння тэрыторыі Вялікага Княства і паразы [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе, а таксама адзначаецца ростам колькасці прывілеяў шляхты ВКЛ. Пасля смерці Вітаўта адносіны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім значна пагоршыліся<ref name="palikimas">J. Kiaupienė. Gediminaičiai ir Jogailaičiai prie Vytauto palikimo. Gimtoji istorija 2: Nuo 7 iki 12 klasės (Lietuvos istorijos vadovėlis). CD. (2003) Elektroninės leidybos namai: Vilnius.</ref>. Магнаты ВКЛ, у тым ліку сям’я [[Радзівілы|Радзівілаў]], спрабавалі скасаваць унію з Польшчай<ref>J. Kiaupienë, «Valdžios krizës pabaiga ir Kazimieras Jogailaitis.» Gimtoji istorija 2: Nuo 7 iki 12 klasės (Lietuvos istorijos vadovėlis). CD. (2003). Elektroninės leidybos namai: Vilnius.</ref>, аднак няўдалыя войны Вялікага Княства супраць [[Маскоўскае княства|Маскоўскага княства]] дапамаглі уніі застацца некранутай. У выніку [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] 1569 года была створана так званая [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітая Абодвух Народаў]]. У складзе гэтай федэрацыі Вялікае Княства Літоўскае захавала сваю палітычную самабытнасць і мела асобныя ўрад, сістэму ўрадаў (пасад), сімволіку, законы, армію і скарб<ref>D. Stone. ''The Polish-Lithuanian state: 1386—1795''. University of Washington Press, 2001, стар.63.</ref>. У ходзе [[падзелы Рэчы Паспалітай|трох падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795)]] большая частка ВКЛ увайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а меншая — у склад [[Прускае каралеўства|Прускага Каралеўства]] і [[Габсбургская манархія|Аўстрыі]]. Ад канчатковага знікнення дзяржаву не змагло выратаваць і патрыятычнае [[Паўстанне Тадэвуша Касцюшкі|паўстанне пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] ў [[1794]] годзе, накіраванае супраць трох краін-захопнікаў — Расіі, Прусіі і Аўстрыі. === Да Люблінскай уніі === {{main|Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага}} Акалічнасці генезісу дзяржавы застаюцца прадметам навуковых і ідэалагічных спрэчак. Дзяржава ўтваралася ва ўмовах барацьбы з [[Лівонскі ордэн|Лівонскім]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім]] ордэнамі, [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскай дзяржавай]], ({{далей|*}}: [[Вайна Тэўтонскага ордэна ў Прусіі]], [[Вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ]]). Працэс фарміравання Вялікага Княства Літоўскага быў працяглым. Дынастычныя шлюбы, пагадненні паміж асобнымі княствамі (у рэдкіх выпадках захоп) прывялі да ўзнікнення федэратыўнага аб’яднання. Вядучую ролю ў ім адыгрывалі ўсходнеславянскія дзяржаўныя традыцыі з адпаведнымі законамі, мовай, рэлігіяй. Першапачатковая [[Літва (плямёны)|Літва]] з’яўлялася [[Балты|ўсходнебалцкім]] этнапалітычным аб’яднаннем ([[правадырства]]м), якое існавала ў міжрэччы верхняга [[Нёман]]а і [[Вілія|Віліі]] ў XI — першай палове XIII ст. Старажытная [[Літва (зямля)|Літоўская зямля]] займала паўночна-заходнюю частку сучаснай тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і прылеглую частку сучаснай тэрыторыі [[Літва|Літвы]], ахоплівала абшар ад [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]] да ваколіц [[Вільня|Вільні]]. На чале гэтага дадзяржаўнага ўтварэння знаходзіўся разгалінаваны [[Род (этналогія)|род]] мясцовых [[правадыр]]оў, прадстаўнікі якога канкуравалі за [[Улада|ўладу]] і шукалі новыя крыніцы ўзбагачэння. Так, у выніку інтэграцыі літоўскіх князёў-правадыроў і іх [[Дружына|дружын]] у дзяржаўна-палітычныя структуры [[Навагрудскае княства|Наваградскай зямлі]] ўзнікае Вялікае Княства Літоўскае. Тэрыторыю маладога дзяржаўнага ўтварэння насялялі групы ўсходнеславянскага (у асноўным нашчадкі [[дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[крывічы|крывічоў]]) і балцкага ([[Літва (плямёны)|літва]] і [[яцвягі]]) насельніцтва. Дадатковым імпульсам да пачатку дзяржаваўтварэння стала нарастанне знешняй пагрозы з боку нямецкіх анклаваў ва Усходняй Прыбалтыцы ([[Інфлянты]] і [[Старажытная Прусія|Прусы]]) і [[Залатая Арда|Арды]]. ВКЛ будавалася ў змешаным біэтнічным балта-славянскім рэгіёне — Літве (Наваградчына, Гарадзеншчына, Віленшчына, заходняя Меншчына) праз саюз галоўных палітычных сілаў рэгіёна — славянскіх панямонскіх гарадоў і мацнейшых балцкіх правадыроў. Першы зафіксаваны крыніцамі саюз — [[Наваградак|Наваградка]] з [[Міндоўг]]ам каля 1248 г. (пазней працягнуўся як саюз Наваградак — [[Трайдзень]]). У дзяржаўным будаўніцтве за ўзоры браліся найперш даўно існыя ў рэгіёне дзяржаўныя ўтварэнні — [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і [[Наваградскае княства|Наваградскае]] княствы, у якасці афіцыйнай была прынятая славянская, дакладней [[старабеларуская мова]]. ВКЛ, якое ўзнікла ў кантактнай зоне, не перапыніла і не змяніла характару працэсу балта-славянскіх кантактаў, а наадварот, узмацніла і прыспешыла яго праз прыняцце ўсходнеславянскай мадэлі дзяржаўнага будаўніцтва і старабеларускай мовы ў якасці дзяржаўнай. Адсюль сам генезіс ВКЛ можна разглядаць як праяву ці эпізод працэсу балта-славянскага ўзаемадзеяння. Сведчаннем гарманічнай узаемасувязі названых працэсаў з’яўляецца паспяховае развіццё ВКЛ, якое перарасло тэрытарыяльна не толькі [[Панямонне]], але і ўсю зону балта-славянскага кантакту. На першым этапе сваёй гісторыі дзяржава змагалася за выжыванне, і хоць тэрытарыяльна не павялічылася, але і не паменшылася. Вонкавыя ўмовы аказаліся спрыяльнымі для ўзнікнення моцнай дзяржаўнай арганізацыі. Некаторыя суседзі, як [[Галіцка-Валынскае княства]], Інфлянцкі, пазней і [[Тэўтонскі ордэн]]ы стваралі рэальную пагрозу звонку, але паасобку не мелі дастаткова сілы, каб ліквідаваць маладую дзяржаву. Першую смяротна небяспечную кааліцыю галіцка-валынскіх князёў з інфлянцкімі рыцарамі паспяхова разваліў Міндоўг, а наступныя гаспадары да падобнага ўжо не дапускалі. Пастаянная знешняя пагроза спрыяла фармаванню моцнай цэнтральнай улады ў асобе вялікага князя. Гэтая спецыфіка краіны пачала выяўляцца ўжо на пачатковым этапе яе гісторыі: менавіта вялікія князі, якія мабілізавалі насельніцтва на адпор знешняму ворагу, здабылі надзвычайныя ўладныя прэрагатывы. Другая спецыфічная рыса — талерантная рэлігійная і этнічная палітыка вялікіх князёў літоўскіх, адпаведная даўняй мясцовай традыцыі сужыцця розных рэлігій і этнасаў. Прынятае з тактычных разлікаў хрышчэнне ў [[каталіцтва]] (1251 г.) першым вялікім князем [[Міндоўг]]ам, потым яго каралеўская інаўгурацыя з санкцыі [[Папа Рымскі|папы рымскага]] (1253 г.) засведчылі ўзмацненне ў краіне ўплыву заходнееўрапейскай цывілізацыі. Гаспадарства перажыло цяжкі ўнутраны крызіс, распачаты забойствам Міндоўга (1263 г.). Дзяржаву ўратаваў сын Міндоўга [[Войшалк]] пры падтрымцы славянскіх гарадоў (найперш [[Пінск]]а і [[Навагрудак|Наваградка]]), коштам прызнання васальнай залежнасці ад галіцка-валынскіх князёў і стварэння дуумвірату (1264—1267 г.) з адным з іх — сваім шваграм — холмскім і белзскім князем [[Шварн Данілавіч|Шварнам Данілавічам]] (быў жанаты з сястрой Войшалка). Дзяржава захавала адзінства і ўмацавалася ў часы гаспадарання [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282 г.) і ў г. зв. «цёмны перыяд» (1283—1292 г.), пра які з-за недахопу крыніц вядома вельмі няшмат (не ведаем нават імя тагачаснага вялікага князя). У «цёмным перыядзе» крыюцца пачаткі дынастыі Гедзіміна, першым пэўна вядомым прадстаўніком яе быў [[Будзівід]], толькі аднойчы згаданы крыніцамі. Мацаванне асноў дзяржавы давяршыў сын Будзівіда [[Віцень]], які ўладарыў у 1295—1315 гадах. Гаспадарства, перададзенае ім у спадчыну брату [[Гедымін|Гедзіміну]], аказалася дастаткова моцным, каб, скарыстаўшы спрыяльныя ўмовы актывізавацца і распачаць з 1320-х гадоў імклівы рост у геаграфічнай і палітычнай прасторы Еўропы. Пасля смерці вялікага князя Гедзіміна (1341) і адносна кароткага перыяду адасаблення некаторых тэрыторый на чале дзяржавы стаў сын Гедзіміна [[Альгерд]], які княжыў у 1345—1377 гадах. Яго намаганнямі ўладанні Вялікага Княства Літоўскага пашырыліся і ўключалі Чарнігава-Северскія, Падольскія, Пераяслаўскія землі, [[Смаленскае княства]], а таксама тэрыторыі ў басейнах Днястра, Паўднёвага Буга, паўднёвага [[Дняпро|Дняпра]]. У выніку ваенных дзеянняў з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскім княствам]] у 1368—1372 гадах да княства далучаны значныя раёны на паўночным усходзе да Мажайска. Апроч таго, у XIV ст. ВКЛ увайшло ў тэрытарыяльныя спрэчкі і ваенныя канфлікты з [[Польшча]]й, найперш за [[Валынь]] і [[Галічына|Галічыну]] ({{далей|*}}: [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну]]), і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікім Княствам Маскоўскім]] за землі Масковіі і [[Русь|Русі]] ({{далей|*}}: [[Маскоўскія паходы Альгерда]]). На працягу XIV ст. ВКЛ распаўсюдзіла свае ўладанні на поўдзень і ўсход. Значна аслабіў дзяржаву ўнутраны канфлікт вакол улады (1370—1390-я), калі на карысць [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] была часова страчана [[Жамойць]]. У 1377 годзе княжацкі сталец заняў сын Альгерда [[Ягайла]]. 3 гэтага часу пачынаецца складаны перыяд барацьбы за ўладу ў княстве паміж братам Альгерда [[Кейстут]]ам, яго сынам [[Вітаўт]]ам і Ягайлам. Але яна спынілася ў сувязі з узмацненнем агрэсіі Тэўтонскага ордэна. Такая ж небяспека пагражала і Польскаму каралеўству. Таму ў 1385 годзе ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]] быў заключаны саюз (унія), паводле якога Ягайла быў абвешчаны польскім каралём са сталечным імем Уладзіслаў II. Пасля шлюбу з польскай каралевай Ядвігай ён павінен быў далучыць да Польшчы Вялікае Княства Літоўскае і ўвесці ў ім каталіцкую рэлігію ({{далей|*}} [[Крэўская унія]]). Гэта паслужыла пачаткам вострай унутрыдзяржаўнай барацьбы, якую ўзначаліў гродзенскі князь Вітаўт (брат Ягайлы). Ягайла і польскія магнаты вымушаны былі змяніць умовы Крэўскай уніі. 5 жніўня 1392 года заключана [[Востраўскае пагадненне]], паводле якога за Вялікім Княствам Літоўскім захоўвалася самастойнасць (незалежны ўрад, скарб, войска), а вялікім князем быў абвешчаны Вітаўт. Пагадненне таксама забараняла палякам набываць ці атрымліваць у спадчыну землі ў Вялікім Княстве Літоўскім. Вітаўт, абапіраючыся на сваіх намеснікаў, імкнуўся да поўнай незалежнасці дзяржавы. 3 гэтай мэтай ён збіраўся стаць каралём. Але ажыццявіць задумы перашкодзіла заўчасная смерць, магчыма, і забойства. З канца XIV ст. вярхі ВКЛ узялі курс на саюз з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]]. Да 1430 года, падчас княжання [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]], княства дасягнула максімальна вядомай магутнасці і тэрытарыяльнага пашырэння <ref>R. Bideleux. A History of Eastern Europe: Crisis and Change. Routledge, 1998. p.122</ref>, аднак, хутка пачало страчваць тэрыторыі, найперш на карысць Польшчы (паўднёва-заходнія рускія землі), а з канца XV ст. на ўсходзе на карысць Масквы. Пасля Крэўскай уніі ВКЛ і Польшча аб’ядналіся на аснове дынастычна-персанальнай уніі пры захаванні імі пэўнай самастойнасці ва ўнутранай і знешняй палітыцы. Неаднаразовае аднаўленне і перазаключэнне уній (у 1401, 1413, 1446, 1501) сведчыць, па-першае, аб іх нетрываласці, па-другое, аб наяўнасці ў жыцці абедзвюх дзяржаў такіх фактараў, якія падштурхоўвалі іх да збліжэння. У XV—XVI стст. вызначылася трывалая тэндэнцыя: чым больш абвастраліся адносіны Вільні з Масквой, тым больш ВКЛ схілялася да аб’яднання з Польшчай. Няўдачы ў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайне]], захоп войскам Івана Грознага Прыбалтыкі і Полацка адсекла ўсходнюю і цэнтральную часткі Беларусі ад мора, што было цяжкім ударам па гандлі. Сілы дзяржавы былі на мяжы магчымага. Гэта вайна, як адзначалі пазней палітыкі, прыгнала ВКЛ да новай уніі з Польшчай. === Пасля Люблінскай уніі === [[Файл:Atlas Cosmographicae (Mercator). Вялікае Княства Літоўскае. 1595.jpg|thumb|злева|Карта Вялікага Княства Літоўскага, створаная [[Г. Меркатар]]ам. З кнігі «Atlas sive Cosmographicae Meditationes». Дуйсбург. 1595. Першая карта, якая паказвае Вялікае Княства Літоўскае асобна ад іншых краін Еўропы]] [[Файл:Magnus_ducatus_Lithuania,_1780.jpg|thumb|300px|Magnus Ducatus Lithuania, Tobias Lotter, 1780]] [[Файл:Statut-1588.jpg|thumb|Тытульны ліст Статута ВКЛ (1588)]] Падчас [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] Вялікае Княства павінна было перастаць існаваць адразу пасля падпісання акта уніі ў Любліне. Аднак, баючыся незадавальнення насельніцтва і ўзрастання ўплыву [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] на гэтых землях, польскія вярхі былі вымушаны згадзіцца на захаванне Вялікага Княства як самастойнай дзяржавы. У выніку [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]] прыняло Вялікае Княства Літоўскае як роўнага партнёра, але коштам за тое паслужыла страта паўдёвых (пераважна ўкраінскіх) земляў.<ref>{{крыніцы/Юхо 1992}}…</ref> [[Рэч Паспалітая]] ўяўляла сабой раннюю форму аб’яднання на федэратыўнай аснове, дзе Вялікае Княства Літоўскае валодала пэўнай самастойнасцю.<ref>Дэвис, Норман (1939—).История Европы : [перевод с английского] / Норман Дэвис. — Москва : АСТ : Транзиткнига, 2004. — 943 с., [16] л. ил. ; 23 см. Бібліяграфія: с. 849—870. — Паказальнікі памяны, геаграфічны: б. 879—943. — 5000 экз. ISBN 5-17-024749-4 (АСТ в переплете). — ISBN 5-9578-1011-8 (Транзиткнига).</ref> Такі стан быў замацаваны [[Статуты ВКЛ|Статутам 1588]]. Але вонкавыя і ўнутраныя войны, казацкія паўстанні, [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай, 1654—1667]], [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночная вайна, 1700—1721]], аслабіблі моц Рэчы Паспалітай, і асабліва Вялікага Княства Літоўскага і яно перастала граць самастойную ролю ў міжнароднай палітыцы. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Падзелаў Рэчы Паспалітай]] Вялікае Княства ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. == Дзяржаўны лад == {{main|Вялікія князі літоўскія|Дзяржаўны і палітычны лад Вялікага Княства Літоўскага|Дзяржаўная і зямельная сімволіка Вялікага Княства Літоўскага}} Дзяржаўны і палітычны лад краіны прайшоў эвалюцыю ад вярхоўнай улады князя з яго шырокімі паўнамоцтвамі, да «залатых шляхецкіх вольнасцей», дзе яго ўлада была вельмі абмежаванаю. На чале Княства стаяў [[вялікі князь]] (гаспадар). Ён быў носьбітам вярхоўнай улады. Яго [[гаспадарскі суд]] быў вышэйшай інстанцыяй. Вялікі князь прадстаўляў выканаўчую ўладу ў краіне. Яго заканадаўчая функцыя была абмежаваная [[Сойм Вялікага княства Літоўскага|соймам]] — з’ездам дэлегатаў ад рэгіянальных збораў феадалаў (сходаў) і велікакняжацкай Радай (з XVI ст. яе звалі [[Паны-Рада]]). Калі ж вялікі князь абіраўся таксама і польскім каралём і з’яжджаў у [[Кракаў]], сталіцу [[Польшча|Польшчы]], то функцыі вышэйшай выканаўчай улады пераходзілі да Паноў-Рады. Найболей уплывовымі постацямі вышэйшага кіраўніцтва ВКЛ былі [[біскуп віленскі]] (кіраўнік каталіцкай царквы ў Літве), ваявода віленскі, маршалак літоўскі (старшыня Сойма і Паноў-Рады), [[вялікі гетман літоўскі]] (галоўнакамандуючы ўзброенымі сіламі) і [[вялікі канцлер літоўскі|вялікі канцлер]] (кіраўнік урада). Вялікае Княства Літоўскае было [[Феадалізм|феадальнай]] дзяржавай. Пад час хуткага пашырэння яго тэрыторыі ў XIII—XIV стст., мясцовыя князі і жыхары буйных гарадоў заключалі з вялікім князем дамовы аб яго вярхоўнай уладзе і захаванні мясцовага самакіравання, згодна са старым звычаям «старыны не рухаем, навіны не ўводзім». Усталёўвалася васальная залежнасць мясцовых князёў ад вялікага князя. У XIII—XIV стст., князь пачаў вырашаць некаторыя дзяржаўныя пытанні разам з Панамі-Радай, якая ў XVI ст. пераўтварылася ў прадстаўнічы орган магнатаў. Паводле прывілея [[1506]] г., вялікі князь абавязваўся не прымаць ніякіх пастаноў без згоды Паноў-рады.<ref>http://student.belreferatov.net/lib/bh/044/044003.shtml{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20030724084421/http://albaruthenia.by.ru/vkl.htm</ref> Такія абмежаванні былі замацаваныя ў [[Статуты ВКЛ|Статутах]] [[1529]], [[1566]], [[1588]] г. У XV ст. пачалі збірацца агульнадзяржаўныя з’езды — [[Сойм Вялікага княства Літоўскага|соймы]], у якіх удзельнічала і [[шляхта]]. == Тэрыторыя і адміністрацыйны падзел == [[Файл:Lithuania in the 17th century.png|thumb|right|Склад краіны ў XVII стагоддзі (паміж 1634 і 1654 гг.).]] Першапачаткова Вялікае Княства Літоўскае аб’ядноўвала 3 зямлі: уласна Літва (плошча каля 64 тыс. км²), [[Жамойць]] (27 тыс. км²) і Наваградскай (з [[Горадня]]й, [[Ваўкавыск]]ам, [[Слонім]]ам, 23 тыс. км²). Гэтае першапачатковае ядро дзяржавы ахоплівала каля 114 тыс. кв. км, прычым 80 % займала балцкае, рэшту — усходнеславянскае (''«рускае»'') насельніцтва. На працягу другой паловы XIII — першай паловы XIV стст. да яго далучыліся [[Полацкае княства|Полацкае]], [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Таропецкае княства|Таропецкае]], [[Менскае княства|Менскае]], [[Свіслацкае княства|Свіслацкае]], [[Пінскае княства|Пінскае]] і інш. княствы агульнай плошчай каля 136 тыс. км², а таксама частка Валыні з Берасцейшчынай (56 тыс. км²). У адрозненне ад Наваградчыны, на якую пазней пашырылася назва «Літва», яны захвалі назву «Русь». Гэтая двухчасткавасць дзяржавы абумовіла тытулатуру Гедзіміна і яго спадкаемцаў як «гаспадароў Літвы і Русі». У сярэдзіне XIV ст. каля 2/3 тэрыторыі дзяржавы займала «рускае» насельніцтва, каля 1/3 — балцкае. У [[1345]] [[Альгерд]] і [[Кейстут]] падзялілі паміж сабой ВКЛ на Віленскую і Троцкую паловы (пад вярхоўнай уладай Альгерда). Альгерду, а потым яго нашчадкам падпарадкоўваліся Вільня з усходняй паловай сучаснай Літвы, на Беларусі — [[Віцебск]], [[Лагойск]], [[Менск]], [[Полацк]] і [[Слуцк]], пазней — [[Кобрын]] і [[Мсціслаў]]. У Троцкую палову Кейстута і яго нашчадкаў увайшлі [[Жамойць]], [[Коўна]], [[Берасце]], [[Ваўкавыск]], [[Горадня]], [[Каменец]], [[Новагародак|Наваградак]], [[Слонім]]. Былое [[Свіслацкае княства]] з [[Бабруйск]]ай і Любашанскай валасцямі было падзелена паміж Віленскай і Троцкай паловамі. У сярэдзіне XIV ст. ВКЛ ахоплівала больш за 300 тыс. км², пры гэтым першапачатковае ядро («палітычная Літва») займала каля 38 %, а ўласна Літва з Жамойцю («этнічная Літва») — менш як 30 % яго тэрыторыі. Знешнія межы яшчэ былі нестабільныя. У [[1349]] на карысць Польшчы страчана частка Валыні (Белз, Холм, Уладзімір), ненадоўга вернутая ў [[1352]], але зноў страчаная ў [[1366]]. У [[1351]]—[[1366]] Дарагічынская зямля належала [[Мазавецкае княства|Мазавецкаму княству]] (васалу Польшчы). З [[1370]] Уладзімірскі і Крамянецкі паветы замацаваліся ў складзе ВКЛ. Адначасова на працягу 1350—1360-х адбылося істотнае павелічэнне тэрыторыі ВКЛ на усходзе: вялікі князь Альгерд, карыстаючыся аслабленнем [[Залатая Арда|Залатой Арды]], падпарадкаваў частку Смаленскай (з Мсціславам, Белым і Ржэвам), Чарнігава-Северскую, Кіеўскую і Падольскую землі. З іх заходняя частка Падолля ў [[1366]] адышла да Польшчы, Ржэўская воласць належала ВКЛ толькі часова (да 1357, у [[1359]]—[[1367]], [[1371]]—[[1381]]). Тэрыторыя ВКЛ дасягнула 630 тыс. км², доля «палітычнай Літвы» знізілася да 18 %, а этнічнай — да 14 %. Альгерд непасрэдна кантраляваў 10—15 % тэрыторыі, яго фактычны суправіцель Кейстут — прыкладна столькі ж, а 70—75 % складалі ўдзелы і вотчыны іншых князёў. Большасць старажытных валасцей захаваліся як адміністрацыйныя адзінкі, яны былі часткова пераразмеркаваны ва ўдзелы [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] ([[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]], [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Мсціслаўскае княства|Мсціслаўскае]], [[Новагародскае княства|Новагародскае]], [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Полацкае княства|Полацкае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]] княствы) ці вотчыны мясцовых княжацкіх дынастый ([[Гарадзецкае княства|Гарадзецкае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Лукомскае княства|Лукомскае]]); некаторыя значныя воласці (Берасцейская, Барысаўская, Ваўкавыская, Лагойская, Менская, Слонімская і інш.) кіраваліся намеснікамі вялікага князя. У канцы 1360-х гадоў дробныя княствы на ўсходнім памежжы ([[Вяземскае княства|Вяземскае]], [[Казельскае княства|Казельскае]], [[Навасільскае княства|Навасільскае]]) знаходзіліся ў васальнай залежнасці ад Альгерда, якая скончылася пасля [[1371]]. У выніку міжусобіц 1380-х гадоў у ВКЛ [[Ратненскае княства]] на [[Валынь|Валыні]] часова перайшло ў васальную залежнасць да караля Польшчы і Венгрыі, Жамойць у [[1384]] трапіла пад кантроль [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], Дарагічынская зямля у [[1390]] — пад кантроль [[Мазовія|Мазовіі]]. Пасля [[1392]] вялікі князь Вітаўт аднавіў працэс пашырэння тэрыторыі: у [[1396]] была далучана рэшта Смаленскай зямлі (часова аднавіла незалежнасць у [[1401]]—[[1404]]), да [[1408]] (у 1390-я ?) вернута Дарагічынская зямля, у [[1410]] — Жамойць, у [[1413]] — Заходняе Падолле. На правабярэжжы [[Дняпро|Дняпра]] ўлада ВКЛ пашыралася на стэпавы абшар да [[Чорнае мора|Чорнага мора]], але гэтая тэрыторыя заставалася амаль незаселенай. У гэты ж час адбыліся істотныя змены ў адміністрацыйныя структуры. Вітаўт далучыў да велікакняжацкага дамена былыя ўдзелы Кейстутавічаў ([[Трокі]], [[Горадня]], [[Берасце]] і інш.), ліквідаваў удзелы ў [[Віцебск]]у, [[Кіеў|Кіеве]], [[Новагародак|Новагародку]], [[Полацк]]у, [[Смаленск]]у, [[Чарнігаў|Чарнігаве]] і замяніў мясцовых князёў сваімі намеснікамі. Краіна падзялялася на судова-адміністрацыйныя акругі (княствы і намесніцтвы), межы якіх не былі вызначаны заканадаўча, а гістарычна склаліся ў мінулым. На тэрыторыі Беларусі было каля 20 княстваў і намесніцтваў, якія з’яўляліся асноўнымі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі. Яны падзяляліся на больш дробныя воласці, якія паступова распадаліся ў працэсе падаравання земляў феадалам. Да [[1427]] у склад ВКЛ увайшлі [[Вярхоўскія княствы]] (Адоеў, Карачаў, Масальск і інш.), а таксама Вяземскае княства, з мясцовымі князямі на чале. На месцы былога Навасільскага княства, запусцелага ў выніку татарскіх нападаў, утварыліся Любуцкае, Мцэнскае, Тульскае намесніцтвы. У 1420-я ВКЛ дасягнуоа свайго максімальнага пашырэння — каля 687 тыс. км² (без уліку прычарнаморскіх стэпаў). Пры гэтым тэрыторыя сучаснай Літвы займала каля 10 % сучаснай Украіны — 33 %, Расіі — 23 %, Падляшша — 1,8 %, Беларусі — каля 30 % (доля Беларусі ў этнаграфічных межах XIX ст., са Смаленшчынай і Падляшшам, дасягала 38 %). На пачатку XVI стагоддзя аформілася 2-узроўневая адм. структура. * Вышэйшы ўзровень ваяводствы і землі, а ваяводствы падзяляліся на княствы, намесніцтвы і панскія вотчыны. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа па ўладкаванні, якая падзяляла краіну на ваяводствы і паветы. Утварыліся ваяводствы: * [[Берасцейскае ваяводства]] з цэнтрам у Берасці (паветы [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі]] і [[Берасцейскі павет|Берасцейскі]]) * [[Валынскае ваяводства]] з цэнтрам у Луцку (паветы [[Крамянецкі павет|Крамянецкі]], [[Луцкі павет|Луцкі]] і [[Уладзімірскі павет|Уладзімірскі]]) * [[Віленскае ваяводства]] з цэнтрам у Вільні (паветы [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскі]], [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскі]], [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскі]], [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскі]] і [[Вількамірскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Вількамірскі]]) * [[Віцебскае ваяводства]] з цэнтрам у Віцебску (паветы [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскі]] і [[Віцебскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віцебскі]]) * [[Кіеўскае ваяводства]] з цэнтрам у Кіеве (паветы Жытомірскі, Кіеўскі, [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі]], Оўруцкі, Чаркаскі, Чарнобыльскі) * [[Менскае ваяводства]] з цэнтрам у Менску (паветы [[Менскі павет|Менскі]] і [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі]]) * [[Мсціслаўскае ваяводства]] з цэнтрам у Мсціславе (без паветаў) * [[Новагародскае ваяводства|Наваградскае ваяводства]] з цэнтрам у Наваградку (паветы [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ваўкавыскі]], [[Новагародскі павет|Наваградскі]] і [[Слонімскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Слонімскі]]) * [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскае ваяводства]] з цэнтрам у Дарагічыне (паветы [[Бельскі павет (Падляшскае ваяводства, 1513—1795)|Бельскі]], [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскі]] і [[Мельніцкі павет|Мельніцкі]]) * [[Полацкае ваяводства]] з цэнтрам у Полацку (без паветаў) * [[Троцкае ваяводства]] з цэнтрам у Троках (паветы [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскі]], [[Троцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Троцкі]], [[Ковенскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ковенскі]] і [[Упіцкі павет|Упіцкі]]) * [[Жамойць]] з цэнтрам у Расейнах (не мела паветаў, але падзялялася на воласці, была роўная ваяводству) Паводле [[Люблінская унія|уніі 1569 года]], Брацлаўскае, Валынскае, Кіеўскае (без Мазырскага павета), Падляшскае ваяводствы далучыліся да [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага Каралеўства]]. У выніку [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны з Расіяй 1609—1618]] да Вялікага Княства было далучана [[Смаленскае ваяводства]] са Старадубскім паветам. Пасля [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовай вайны]], плошча тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага склала 306 тыс. км² і не мянялася амаль стагоддзе<ref>Любавский М. К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. М., 1892; Крикун Н. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. Киев, 1992.</ref>. == Грамадства == === Гарады === {{main|Спіс гарадоў Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Grodna 1600.jpg|thumb|300px|[[Гродна]] — гравюра [[Т. Макоўскі|Т. Макоўскага]], [[1600]] г. ]] У выніку росту абмену прадукцыяй [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і рамеснымі вырабамі, спецыялізацыі [[рамяство|рамяства]] і расшырэння вытворчасці развіваліся [[горад|гарады]], павялічвалася іх колькасць. У [[XIII]]—[[XIV]] стст. на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] было каля 40 гарадоў<ref name="Крыніцы/ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ}}</ref>. У XV ст. рысы гандлёвых і рамесніцкіх цэнтраў набылі былыя [[крэпасць|крэпасці]], феадальныя замкі, некаторыя гаспадарскія двары. У XVI ст. на Беларусі ўзнікла больш за 200 своеасаблівых пасяленняў гарадскога тыпу — [[мястэчка|мястэчак]]. У сярэдзіне XVII ст. у ВКЛ было 757 гарадоў і мястэчак. Буйнымі лічыліся гарады, якія мелі 10 і больш тысяч жыхароў, сярэднімі — больш за 5, малымі — 2-5 тысяч жыхароў. У мястэчках было ад некалькіх сотняў да 1,5 тысяч жыхароў<ref name="Крыніцы/ЭГБ"/>. Гарады і буйныя мястэчкі выконвалі функцыі: эканамічную — былі цэнтрамі рамяства і [[гандаль|гандлю]], пунктамі складання тавараў, рачнога суднабудавання, месца правядзення [[кірмаш]]оў, прыпынку купцоў, рачнымі портамі; адміністрацыйную — з’яўляліся цэнтрамі ваяводстваў, паветаў, валасцей, царкоўных прыходаў, феадальных уладанняў; вайсковую — служылі крэпасцямі, месцамі збору і сканцэнтраванняў войска. па меры ператварэння гарадоў у гандлёва-рамесніцкія цэнтры ўзмацнялася іх імкненне выйсці з-пад юрысдыкцыі велікакняжацкай адміністрацыі, стварыць сваю сістэму самакіравання і судова-адміністрацыйную ўладу. З канца XIV ст. у гарадах, а пазней і ў асобных мястэчках ва ўмовах жорсткай грамадска-палітычнай барацьбы мяшчане дамагаліся [[магдэбургскае права|магдэбургскага права]]. Сацыяльны склад, маёмаснае і прававое становішча [[насельніцтва]] гарадоў былі неаднолькавыя. Гарадскія вярхі складаліся з [[шляхта|феадалаў-баяр]] і вышэйшага духавенства. Да іх набліжаліся багатыя купцы і багатыя рамеснікі. Найбольшую групу гараджан складалі рамеснікі, арганізаваныя ў цэхі, гандляры, дробныя і сярэднія купцы, земляробы. У гарадах таксама жылі феадальна-залежныя людзі, пераселеныя сюды сваімі ўладальнікамі. У часы ваеннага ліхалецця сярэдзіны [[XVII]] ст. большасць гарадоў і мястэчак была спустошана, некаторыя цалкам спалены. Асабліва пацярпелі гарады падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Б. Хмяльніцкага]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай 1654—1667 гг.]] Улічваючы цяжкі стан гарадоў, Сейм Рэчы Паспалітай вымушаны быў на працягу 1660-х гадоў прыняць пастановы аб вызваленні іх ад падаткаў. Паводле гэтых пастаноў, 22 гарады вызваляліся на 4 гады ад усіх падаткаў на карысць дзяржавы, акрамя чопавага і пошлінных збораў<ref>Грицкевич, А. П. Частновладельческие города Белорусии в XVI—XVIII вв.: (социально-экономическое исследование истории городов) / А. П. Грицкевич; АН БССР, Ин-т истории. — Мн.: Наука и техника, 1975. — 248 с., 1 л. карт. — С. 64.</ref>. Падчас [[паўночная вайна|Паўночнай вайны]] 1700—1721 гадоў большасць гарадоў і мястэчак былі разбураны. У другой палове XVIII ст. эканоміка большасці гарадоў стабілізавалася, а ў канцы стагоддзя большасць з іх пераадолела заняпад. === Рэлігія === {{main|Праваслаўная царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|Рымска-каталіцкая царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|Уніяцкая царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|Пратэстанцкая царква ў Вялікім Княстве Літоўскім}} Вялікае Княства Літоўскае было пераважна хрысціянскай краінай ([[Праваслаўе]], [[Каталіцтва]], [[Пратэстантызм]], [[Усходнія каталіцкія цэрквы|Уніяцтва]] (з [[1596]]), таксама існавала іўдзейскае і мусульманскае веравызнанне. ==== Іудзейскае веравызнанне ==== ==== Мусульманскае (ісламскае) веравызнанне ==== === Саслоўная структура === {{main|Саслоўная структура Вялікага Княства Літоўскага}} У ВКЛ дамінавалі чатыры саслоўных групы — [[шляхта]], [[духавенства]], [[мяшчане]] і [[сяляне]]. Сацыяльныя адносіны не заўсёды насілі мірны характар. Выдзяляюць шэраг грамадзянскіх войнаў на сацыяльнай аснове — [[Казацка-сялянская вайна 1648-1651|Казацка-сялянская вайна 1648—1651]], сялянскае паўстанне ў Крычаўскім старостве [[1743]] і грамадзянская вайна паміж буйнымі магнацкімі родамі ў першай чвэрці XVIII стагоддзя і г.д. Найбольш прывелеяваная групай была шляхта, якая паўстала ў [[Сярэднявечча|Сярэдневечу]], вылучалася сваёй колькасцю (каля 10 % ад усяго насельніцтва) і дужа багатымі сацыяльнымі і палітычнымі правамі. Шляхта не плаціла падаткаў, але павінна была збірацца на вайну ў ''[[Паспалітае рушэнне|Паспалітае рэшэнне]]'' (апалчэнне). Характэрным для шляхты Вялікага Княства Літоўскага быў міф аб яе паходжанні ад старажытных рымлянаў і атаясамленне сабе з [[Сарматы|сарматамі]]. Як саслоўе, шляхта была дыферэнцыяванай — вылучалася дробная, сярэдняя і буйная шляхта, або [[магнаты]]. Духавенства было трох тыпаў — каталіцкае, праваслаўнае, уніяцкае ды пратэстанцкае. Мяшчанства як саслоўе ўфармавалася ў Сярэднія вякі разам з паўстаннем местаў і гарадоў. Яно займала сярэдняе палажэнне паміж вышэйшым саслоўем — рыцарствам і ніжэйшым — сялянамі, або халопамі. Свае правы мяшчане пашыралі праз наданне [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]], якое забяспечвала ім самакіраванне. Вялікая колькасць местаў у Вялікім Княстве Літоўскім былі прыватнаўласніцкімі, што аднак, не перашкаджала самакіраванню. Галоўным заняткам мяшчан было [[рамяство]] і [[Гандаль|гандлярства]]. Рамеснікі і гандляры аб’ядноўваліся ў цэхі, якія праіснавалі да самога канца Вялікага Княства Літоўскага. Сяляне, альбо халопы былі найбуйнейшым паводле колькасці станам у Вялікім Княстве Літоўскім. На іх ляжаў асноўны падаткавы цяжар — яны плацілі падаткі і неслі шматлікія павіннасці. [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут 1588]] года канчаткова запрыгоньваў сялян, хаця ў іх захоўваліся ўласныя правы і ''de jure'' яны былі вольнымі асобамі. Сяляне падзяляліся на катэгорыі — [[халоп]]ы, [[Бабыль|бабылі]], [[кутнік]]і, людзі, [[чэлядзь]] нявольная і г.д. == Гаспадарка == {{main|Сельская гаспадарка Вялікага Княства Літоўскага|Рамяство Вялікага Княства Літоўскага|Гандаль Вялікага Княства Літоўскага}} === Велікакняжацкая === Для [[Эканоміка|гаспадаркі]] ВКЛ ў XV—XVI стст. было характэрна далейшае паглыбленне грамадскага падзелу працы. Гэта знайшло сваё адлюстраванне ў значным росце гарадскіх пасяленняў. У беларускіх гарадах вытворцы-рамеснікі аб’ядноўваліся на заходні манер у [[цэх|цэхавыя арганізацыі]]. 3 цягам часу — бліжэй да XVIII ст. — у Беларусі дзе-нідзе пачала з’яўляцца [[мануфактура|мануфактурная вытворчасць]]. Аднолькавыя працэсы сацыяльна-эканамічнага развіцця ВКЛ мелі падабенства з [[Заходняя Еўропа|заходнееўрапейскімі]] галоўным чынам па форме, але значна розніліся па свайму зместу і далёка не супадалі па часе. Калі, у Заходняй Еўропе цэхавая арганізацыя працы ў канцы XV ст. знаходзілася ўжо ў стане крызісу, то ў вялікалітоўскіх землях яна ў гэты час толькі зараджалася. Калі мануфактура ў заходнееўрапейскіх краінах стала пануючай у XVI ст., а ў канцы XVIII ст. ужо зжывала сябе, то тут мануфактурная вытворчасць пачала па-сапраўднаму развівацца якраз у XVIII ст. === Феадальная === Што тычыцца гаспадаркі феадала ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIV—XV стст., то яна не была прыстасавана да атрымання лішкаў збожжавай прадукцыі, якая магла б [[экспарт]]авацца. Панскі двор задавальняў патрэбы толькі свайго ўладальніка. Асноўным жа падаткам для сялян быў [[грашовы чынш]] і [[натуральная даніна]]. Аднак узрастанне попыту на хлеб у краінах Заходняй Еўропы і магчымасць атрымання вялікіх прыбыткаў ад продажу прымусіла ўласнікаў зямлі ў ВКЛ перабудоўваць сваю гаспадарку. Яны пачынаюць ствараць прадпрыемствы па вытворчасці збожжа. Але для гэтага трэба было: па-першае, пашырыць плошчу панскай ворнай зямлі, па-другое, прымусіць сялян працаваць на ёй. Таму распачынаецца рэарганізацыя панскага двара ў [[фальварак]]. Першыя фальваркі ў ВКЛ з’явіліся ў XV ст. Але асаблівае пашырэнне фальваркі атрымалі з сярэдзіны XVI ст. у сувязі з правядзеннем аграрнай рэформы. Найбольшы рост фальваркаў назіраўся ў [[Панямонне|Панямонні]] і [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Падзвінні]]. Фальварковая гаспадарка мела ўжо таварны характар. Гэта значыць прадукцыя, якая выраблялася ў фальварку, ішла на продаж. Засноўвалася яна па-ранейшаму на працы прыгонных сялян. Але цяпер уласнікі зямлі за карыстанне надзелам пачалі патрабаваць з іх не грашовага чыншу і натуральнай даніны, а працы на панскіх землях — выканання паншчыны. Стабільна высокі попыт на заходнееўрапейскім рынку на сельскагаспадарчую прадукцыю вызначыў аграрны характар эканомікі ВКЛ, а фальварак зрабіў вызначальным паказчыкам эканамічнага развіцця Беларусі аж да канца XVIII ст. Нават пасля спусташальных ваенных ліхалеццяў сярэдзіны XVII — пачатку XVIII стст. фальварак хутка адбудаваўся і зноў заняў сваё цэнтральнае становішча ў гаспадарчай сістэме ВКЛ. Такім чынам, галоўнай асаблівасцю эканамічнага развіцця Вялікага Княства Літоўскага ў XVI—XVIII стст. стала ўзнікненне фальварковай гаспадаркі, якая хоць і была заснавана на выкарыстанні працы прыгонных сялян, але ўжо насіла таварны характар і працавала галоўным чынам на знешні рынак. == Транспарт і шляхі зносін == Важнымі транспартнымі шляхамі ў ВКЛ былі рэкі ([[Нёман]], [[Вілія]], [[Буг]], [[Дзвіна]], [[Дняпро]], [[Прыпяць]] і іх буйныя прытокі), якія забяспечвалі даволі надзейную і танную дастаўку тавараў. У летні перыяд яны выкарыстоўваліся як водныя шляхі, а зімой — як лядовыя. Для рацыянальнага і бяспечнага выкарыстання рэк як транспартных шляхоў з XVI ст. практыкавалася іх ачыстка, напр., Нёмана і Віліі. З другой паловы XVIII ст. пачалі будавацца [[Каралеўскі канал]] і [[Агінскі канал]], якія звязалі рачныя сістэмы [[Чорнае мора|Чорнага]] і [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мораў]]. Для руху па рэках выкарыстоўвалі разнастайныя па танажы, канструкцыі і прызначэнні рачныя судны: камягі, віціны, разнастайныя лодкі, чаўны і проста плыты. Назіраліся рэгіянальныя асаблівасці ўжывання розных відаў суднаў: у басейне Нёмана пераважалі віціны і боты; Дзвіны — стругі, шкуты і якіманкі; Дняпра — баркі і байдакі; па каналах і невял. рэках плавалі баркі і паўбаркі. Для руху выкарыстоўваліся шасты, вёслы, ветразі. Сярэдняя хуткасць руху суднаў па цячэнні была 4-6 км/гадз, а супраць цячэння — 1,5-2 км/гадз. Найбольш значныя прыстані знаходзіліся ў [[Вільня|Вільні]], [[Берасце|Берасці]], [[Пінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Усцілуг]]у, з XVII ст. — у [[Стоўбцы|Стоўбцах]], [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержані]], [[Бешанковічы|Бешанковічах]] і інш. Сухапутныя дарогі былі грунтавыя і адлюстроўвалі асаблівасці рэльефу. Яны імкнуліся не перасякаць значных перашкод, рабілі рэзкія павароты, часта змянялі свой напрамак, на забалочаных месцах рабіліся насыпы і гаці. Бум будаўніцтва дарожна-транспартнай камунікацый на тэрыторыі ВКЛ прыпаў на пачатак XV ст., калі былі пракладзены дарогі, якія звязвалі ўсе вобласці дзяржавы з яго цэнтрам. Пры будаўніцтве дарог таго часу ўмела выкарыстоўваўся рэльеф мясцовасці. У сярэдзіне XVI — першай палове XVII ст. і з сярэдзіны XVIII ст. ажыццяўлялася пашырэнне існай сеткі дарог, яе добраўпарадкаванне. Дарогі падзяляліся паводле сваёй значнасці. Найбольш значныя ў дзяржаўным, гандлёвым плане дарогі называліся гасцінцамі і былі шырокія і добра абсталяваныя. Статут ВКЛ 1588 года агаворвае (раздзел 9, арт. 32), што гасцінцы ''«мають быци водле стародавного обычаю так широкие, абы на полтора прута [7,3 м] быти могли»'', тут жа выкладзены правілы праезду па дарогах: ''«воз порожний маеть уступовати возу наложоному, пеший — езному, езный — возу»''. Дарогі мелі сістэму дрэнажу, іх акопвалі з абодвух бакоў равамі, абапал высаджвалі дрэвы. У гарадах практыкавалася пабудова дарог з цвёрдым пакрыццём (спачатку дашчаным, потым брукаваным). Дарогі часта агароджваліся. У XIII—XVII стст. дарогі не мелі паказальнікаў напрамкаў руху, таму вялікае значэнне мелі асабістае веданне шляху і роля праваднікоў. У XVIII ст. на перакрыжаваннях сталі ставіць паказальнікі напрамкаў з назвай важнейшага населенага пункта па напрамку руху. Важнейшымі сухапутнымі дарогамі былі: «вялікая дарога» Смаленск-Орша-Талачын-Бобр-Барысаў-Менск-Койданава-Мір-Слонім-Ваўкавыск-Берасце; «гасцінец вялікі» Полацк-Віцебск-Орша-Копысь-Шклоў-Магілёў; Луцк-Пінск-Новагародак—Вільня; Вільня-Трокі-Коўна-Юрбарк; Вільня-Гародня-Ломжа; Вільня-Глыбокае-Полацк-Невель-Масква; Менск-Маладзечна-Вільня, Новагародак-Шчучын-Гародня-Аўгустаў; Кіеў-Гомель-Рэчыца-Бабруйск-Менск; Кіеў-Мазыр-Пінск-Кобрын-Берасце; Слуцк-Глуск-Гомель; Брацлаў-Вінніца-Корац-Дубровіца-Пінск; Берасце-Ратна-Уладзімір-Луцк і інш. Асноўную цяжкасць пры будаўніцтве дарожна-транспартных камунікацый складала абсталяванне рачных перапраў. Для пераадолення рэк выкарыстоўваліся броды, масты, а на вялікіх рэках — паромныя пераправы (перавозы). Некаторыя масты былі даволі вялікіх памераў (цераз Друць каля Бялыніч, XVI ст., цераз Бярэзіну і Гайну, XVIII ст. і інш.). Апроч пастаянных усталёўваліся часовыя пераправы пантоннага тыпу (пантонны мост быў узведзены ў час бітвы пад Оршай у 1514 цераз р. Крапіўну). Асноўным матэрыялам для пабудовы мастоў было дрэва з-за даступнасці і адноснай таннасці матэрыялу. Будавалі масты і з каменнымі апорамі (напр., у Маркаўскай воласці ў XV ст., у Гародні і Вільні ў XVI—XVIII стст.). Масты мелі як апорную, так і арачную канструкцыю. Для ўтрымання ў належным стане дарожна-інжынерных камунікацый у межах дзяржавы існавала спецыяльнае кола людзей (мастаўнічыя), што назіралі за станам дарог і мастоў. Непасрэдна за стан дарожных камунікацый адказваў уласнік ці трымальнік уладання і яго адміністрацыя, на землях якога знаходзіліся дарогі. Самі работы па ўпарадкаванні дарог (будоўля і рамонт мастоў, насыпанне грэбляў і г.д.) клаліся на падданых уладання. У дзяржаўных уладаннях існавала асобая катэгорыя насельніцтва, якая спецыялізавалася на будоўлі і рамонце мастоў — борці. Для забеспячэння добрага тэхнічнага стану і абслугоўвання мастоў і дарог шырока практыкаваўся збор маставога мыта. Гэта сістэма дазваляла атрымліваць грашовыя сродкі на ўтрыманне дарог і мастоў у залежнасці ад інтэнсіўнасці іх выкарыстання. Звычайным відам транспарту быў конны. Гужавы транспарт існаваў 2 відаў: калёсны (летні) і палазны (зімовы). Выкарыстоўваліся павозкі, падводы, фуры, карэты, у зімовы перыяд — сані. Хуткасць руху залежала ад якасці дарогі: у XVIII ст. для абозаў яна была 20-30 км за суткі, для асобных экіпажаў — 40-50 км, для верхавых — да 70-80 км за суткі. Напр., па даных 1668, дарога з Варшавы да Магілёва займала каля 13 дзён. У цэлым дзяржаўная сістэма ВКЛ па стварэнні і захаванні інжынерна-дарожных камунікацый у належным стане выконвала сваю функцыю і забяспечвала добры стан транспартных шляхоў. == Асвета == [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5553003) (cropped).jpg|thumb|left|Вялікі двор Віленскага ўніверсітэта і касцёл Св. Янаў ([[1840]]—[[1850]]-я)]] Адукацыя ў ВКЛ захоўвала свой канфесіянальны характар. У другой палове XVI ст. існавалі [[праваслаўныя школы]] з пашыранай праграмай адукацыі, дзе вывучаліся [[царкоўнаславянская граматыка]], [[матэматыка]], [[філасофія]], [[тэалогія]]. Значны ўклад у развіццё, а часткова і ў секулярызацыю школьнай асветы зрабілі брацтвы праваслаўныя — віленскае Святадухаўскае, магілёўскае, слуцкае, брэсцкае, пінскае, полацкае і інш. Каталіцкая сістэма школьнай і калегіумнай адукацыі таксама адпавядала тагачасным тэалагічным, царкоўна-рэлігійным і грамадскім патрэбам. Паводле пастаноў віленскіх [[сінод]]аў каталіцкія школы павіны былі стварацца пры кожным прыходзе ([[плябанія|плябаніі]]). Пасля ўтварэння [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і перамогі контрэфармаццыі на тэрыторыі ВКЛ пачалі пашырацца сярэднія каталіцкія навучальныя ўстановы еўрапейскага ўзроўню — [[калегіум]]ы, якія існавалі ў многіх гарадах княства. Большасць з іх знаходзілася пад апекай езуіцкіх, піярскіх і іншых каталіцкіх ордэнаў. Першай навучальнай установай падобнага тыпу быў [[Віленскі езуіцкі калегіум]], заснаваны ў [[1570]] г. асноўным кантынгентам навучэнцаў якога, была шляхецкая моладзь. Шырокай праграмай адукацыі вылучаліся [[пратэстанцкія школы]], якія ўзначальвалі дэмакратычныя дзеячы рэфармацыйнага руху. Менавіта ў рэфармацыйных колах у 1560-я гады ўзнікла ідэя стварэння першага ў ВКЛ універсітэта. Аднак пад уплывам каталіцкага духавенства такая навучальная ўстанова была падначалена [[езуіты|езуітам]] ({{далей}}: ''[[Віленскі ўніверсітэт]]''). Побач з царкоўна-рэгілійнымі формамі школьнага навучання, у ВКЛ заўсёды існавалі прыватныя формы адукацыі. Многія беларускія, літоўскія і ўкраінскія феадалы, частка заможнага мяшчанства, духавенства папаўнялі сваю адукацыю ў розных заходнееўрапейскіх універсітэтах (пераважна ў [[Кракаўская акадэмія|Кракаўскай]] і [[Кёнігсберская акадэмія|Кёнігсберскай]] акадэміях, у [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Італія|Італіі]]). Пад уплывам еўрапейскага Асветніцтва ў ВКЛ з сяр. XVIII ст. пачаліся рэформы ў школьнай калегіумнай адукацыі, у [[1773]]—[[1775]] распачала сваю дзейнасць [[Адукацыйная камісія]] ({{далей}}: ''[[Асвета]]''). == Літаратура ў ВКЛ == {{main|Літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім}} Пачаткі вялікалітоўскай літаратуры (XIII—XIV стст.) грунтаваліся на пісьмова-моўных традыцыях тых зямель Русі, якія ўвайшлі ў склад Вялікага Княства Літоўскага. На гэтым этапе пераважала перапісаная літаратура царкоўна-рэлігійнага характару часцей на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]. З XIV ст. [[старабеларуская мова|старабеларуская]] стала мовай дзяржаўнага справаводства ВКЛ, што ў сваю чаргу спрыяла яе развіццю. У эпоху [[Позняе Сярэдневякоўе|позняга сярэдневякоўя]] ў ВКЛ працягвалася станаўленне ўласна беларускай літаратуры, якое адбывалася даволі марудліва. Слаба развіваліся аратарская проза і публіцыстыка, перажывала крызіс агіяграфія. «Жыціе віленскіх мучанікаў», тэматычна звязанае з беларуска-літоўскім рэгіёнам, узнікла за межамі ВКЛ. Тым жа часам новыя якасці набыла паломніцкая проза. У XVI ст. з’явілася плеяда высокаадукаваных і таленавітых пісьменнікаў, зарадзіліся новыя віды і жанры (кніжная паэзія, рэфармацыйная публіцыстыка, гістарычна-мемуарная літаратура, драматургія). Літаратура набыла большую публіцыстычнасць і сацыяльную завостранасць, у ёй з’яўляліся творы, напісаныя з пазіцый рэнесансавага гуманізму, узмацняўся асабовы пачатак, зараджаліся індывідуальныя стылі. Этапнае значэнне ў гісторыі беларускай літаратуры і культуры ВКЛ мела дзейнасць беларускага гуманіста-асветніка, заснавальніка ўсходнеславянскага кнігадрукавання, пісьменніка і перакладчыка [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]]. Рацыяналістычна-асветніцкі дух яго каментарыяў, свецкі характар афармлення кніг садзейнічалі секулярызацыі і дэмакратызацыі літаратуры на землях Вялікага Княства Літоўскага. Скарына быў пачынальнікам беларускага вершаскладання і гімнаграфіі, ён давёў да высокай дасканаласці жанр прадмоў — зародкаў беларускага літаратуразнаўства і крытыкі, беларускай філалогіі. У другой палавіне XVI ст. ў сувязі з актывізацыяй усяго грамадска-палітычнага і культурнага жыцця ВКЛ больш хутка развівалася і літаратура. У многіх беларускіх, літоўскіх і ўкраінскіх гарадах былі адкрыты друкарні і школы розных кірункаў (пратэстанцкія, праваслаўныя, каталіцкія), выдаваліся буквары, граматыкі, слоўнікі. Творы пісаліся і друкаваліся на беларускай, царкоўна-славянскай, літоўскай, польскай і лацінскай мовах. Найбольшае развіццё атрымала палемічная публіцыстыка. На гэты ж час прыпадае зараджэнне літоўскамоўнага пісьменства на тэрыторыі ВКЛ, яго пачынальнікам быў М. Даўкша. Важную ролю ў развіцці старалітоўскага пісьменства гэтага часу адыгралі К. Сірвідас, укладальнікі і перакладчыкі духоўных твораў М. Пяткявічус, С. Яўгеліс-Целега, С. Славачынскіс, Б. С. Хілінскі. У цэлым літаратура ВКЛ эпохі контррэфармацыі развівалася ў рэчышчы барока. Характэрныя асаблівасці гэтага стылю прыкметны ўжо ў асобных творах панегірычнай паэзіі, драматургіі, палемічнай і аратарскай прозы канца XVI — пачатку XVII ст. Ідэйна-мастацкія прынцыпы барока, светаадчуванне той складанай эпохі найбольш паслядоўна выявіліся ў філасофска-рэлігійнай лірыцы. Дасягненню пэўнага адзінства творчых прынцыпаў літаратуры садзейнічалі тэарэтычныя працы, напрыклад, паэтыка Н. К. Сарбеўскага. У вельмі складаных умовах агульнага сацыяльна-эканамічнага і грамадска-палітычнага крызісу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], у складзе якой знаходзіліся Беларусь і Літва, разбуральных войнаў, напружанай ідэалагічнай барацьбы і рэлігійнай канфрантацыі, узмацнення сацыяльнага і нацыянальнага ўціску, паланізацыі адбываўся працэс развіцця беларускай і літоўскай літаратур у пераходны перыяд (другая палавіна XVII — першая палавіна XVIII ст.). Адмірала старая эстэтычная сістэма, занепадалі традыцыйныя літаратурныя жанры. Далейшая секулярызацыя і дэмакратызацыя, уплыў фальклору і інш. прывялі да ўзнікнення інтымнай лірыкі, парадыйна-сатырычнай і гумарыстычнай прозы, з’яўлення новых традыцый. Разам з тым далейшае развіццё атрымала гістарычна-мемуарная літаратура, у стварэнні якой найбольшую ролю адыгралі прадстаўнікі шляхты. Ідэі Асветніцтва садзейнічалі пераасэнсаванню і пераадоленню ў другой палавіне XVIII ст. старых літаратурных традыцый, узмацненню новых эстэтычных тэндэнцый, з’яўленню якасна новых мастацкіх твораў, якія паклалі пачатак фарміраванню нацыянальнай беларускай і літоўскай літаратур на народных мовах. === Мастацтва === === Замкі === У XIV — першай палове XVI ст. асноўным тыпам манументальных збудаванняў у ВКЛ быў замак, якому ўласціва спалучэнне горадабудаўнічых, ваенных, жылых і прадстаўнічых функцый, размяшчаліся на натуральных узвышшах і мелі ў плане паліганальную форму, адпаведную рэльефу. На рубяжы XV ст. пачынаюць будавацца мураваныя замкі. У XV—XVI стст. пашыраецца будаўніцтва мураваных і драўляных прыватнаўласніцкіх замкаў ([[Іказненскі замак]], [[Геранёнскі замак]], [[Любчанскі замак]]). У вольных гарадах, якія атрымалі самакіраванне, паводле магдэбургскага права, фарміраваліся новыя архітэктурна-гандлёвыя цэнтры, дзе канцэнтраваліся грамадскія будынкі (ратушы, цэрквы, касцёлы, крамы). Па-ранейшаму важная роля належала гарадскім умацаванням, якія ў вялікіх гарадах утваралі развітую абарончую сістэму. Увядзенне ў ваеннае будаўніцтва заходне-еўрапейскіх [[фартыфікацыя|фартыкацыйных]] сістэм спрыяла паступовай трансфармацыі замкаў у палацава-замкавыя комплексы, спалучэнню ў іх грамадскіх і абарончых функцый. <center><gallery> Выява:Trakai-Troki.jpg|[[Тракайскі замак]] Выява:Belarus-Mir-Castle-2.jpg|[[Мірскі замак]] Выява:Луцкий замок.jpg|[[Луцкі замак]] </gallery></center> === Храмы === [[Файл:Сынковичи Церковь Святого Михаила 01.jpg|thumb|250px|[[Царква Святога Міхаіла, Сынкавічы|Царква Святога Міхаіла ў Сынкавічах]]]] Праваслаўныя цэрквы на працягу XVI—XVIII стст. амаль усе будаваліся драўлянымі. У першай палове XVI ст. сфарміраваўся самабытны 4-вежавы тып праваслаўнага храма, які спалучаў сакральную і абарончую функцыіі. У XVII ст. ва ўсходніх ваяводствах ВКЛ заснаваны шэраг праваслаўных манастыроў, драўляныя саборы якіх трансфармавалі ў танным мясцовым матэрыяле, ідэю візантыйскага крыжова-купальнага храма. Інтэнсіўна будаваліся і каталіцкія храмы, для якіх характэрна [[Неф|аднанефавая]], [[Апсіда|аднаапсідная]] аб’ёмна прасторавая кампазіцыя з рознымі варыянтамі галоўных фасадаў. Манументальным цывільным і культавым збудаванням XIV ст. першай палове XVI ст. уласцівы рысы заходне-еўрапейскай [[Готыка|готыкі]] з адметнымі мясцовымі асаблівасцямі ў кампазіцыі, пабудаванай на спалучэнні рамана-візантыйскіх архітыпаў. У канструкцыі, прыстасаванай да абароны, і дэкоры, заснаваным на традыцыйнай чырвона-белай паліхроміі. У архітэктуры ўніяцкіх храмаў першай паловы XVIII ст. складваліся самабытныя рысы позняга [[барока]], так званага — віленскага. У іх кампазіцыі былі знітаваны рамана-візантыйскія ўплывы, пластычная распрацоўка фасадаў і інтэр’ераў, своеасаблівы прапарцыянальны лад і сілуэт збудаванняў. Стылістычныя прыёмы віленскага барока выкарыстоўваліся і ў будаўніцтве храмаў іншых канфесій, а таксама ў цывільным і палацавым дойлідстве. === Музыка === {{main|Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага}} Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага якое адлюстроўвае рэчаіснасць і фантазіі ў гукавых мастацкіх вобразах. Развівалася ў рамках як народнай, так і высокай культуры. Першапачаткова найбольшы ўплыў мела царкоўная музыка, у XVII стагоддзі пачалося актыўнае развіццё свецкага музычнага мастацтва, што вылілася ў стварэнне прыватных аркестраў і капэл у XVIII стагоддзі. Развіццю [[музыка|музыкі]] садзейнічалі манастырскія і брацкія школы, у якіх падрыхтоўваліся спевакі і музыкі. З XVI ст. пры калегіумах і дварах [[магнаты|магнатаў]] існавалі [[капэла|капэлы]] — калектывы мяшанага тыпу, якія складаліся з аркестра і групы салістаў-вакалістаў. Яны суправаджалі спектаклі [[тэатр]]аў, [[Баль (танцы)|балі]], [[паляванне|паляванні]], [[рэлігійная служба|рэлігійныя службы]], [[ваенныя парады]]. Музыкантаў рыхтавалі ў прыватных школах, часам за мяжой. === Тэатр === [[Файл:Несвижский театр Радзивиллов.Декорации к спектаклям.JPG|thumb|Дэкарацыі да спектакляў у [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў|Нясвіжскім тэатры Радзівілаў]].]] {{main|Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}} Тэатральнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага бярэ пачатак у народным тэатры, які ўзнік на аснове старажытных абрадаў, гульняў, [[карагод]]аў, паказаў вандроўных акцёраў-скамарохаў. З XVI ст. бытаваў народны лялечны тэатр [[батлейка]]. У XVII ст. узнікла народная драма. Характэрнай асаблівасцю школьнага тэатра XVI—XVII ст. была сатырычная накіраванасць яго інтэрмедый. З’явіліся прыгонныя, аматарскія і прафесійныя тэатры. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Вялікага Княства Літоўскага}} Армія як арганізаваная структура, пачала фарміравацца адначасова з узнікненем самой дзяржавы ў сярэдзіне XIII ст. і праіснавала да 1795 года Складалася спачатку з [[дружына|дружын]], потым [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і ўрэшце з [[найміты|наймітаў]]. З утварэннем дзяржавы ў XIII стагоддзі, дружыны з баяраў складалі асноўную ўдарную сілу, здольную ваяваць у пешым і конным страі. Пазней баяры склалі значную частку [[шляхта|шляхты]] — ваенна-служылага стану Вялікага Княства Літоўскага<ref>Перапіс войска ВКЛ 1528 года</ref>. Паспалітае рушэнне — агульная [[мабілізацыя]] ваенна-служылага стану стала асновай камплектавання ўзброеных сіл. Збор паспалітага рушэння быў марудным працэсам, а з часам стаў не агульным апалчэннем шляхецкага стану, бо значная колькасць шляхты ўхілялася ад выезду на вайну. Нізкая дысцыпліна не дазваляла выкарыстоўваць і без таго абмежаваныя баявыя магчымасці паспалітага рушэння. Да таго ж, на памежных землях з [[маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]] і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]] трэба было трымаць залогі ў [[крэпасць|крэпасцях]] і [[замак|замках]]. Шляхта ж неахвотна несці гарнізонную службу, бо лічыла сябе вольнай ад вайсковага абавязку ў мірны час. Таму замест яе ў памежных фартэцыях выкарыстоўвалі найміты. Наймітаў выкарыстоўвалі яшчэ з часоў [[Вітаўт]]а <ref>Codex epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae. С. 209, 509, 730.</ref>. Аднак у параўнанні з Заходняй Еўропай, дзе яны да сярэдзіны XVI ст. ужо вырашалі зыход большасці бітваў, наёмныя фарміраванні ў ВКЛ заставаліся дапаможнымі. Толькі пасля абрання Стэфана Баторыя і распачатай ім рэарганізацыі арміі наёмнае войска пачало адыгрываць галоўную ролю <ref>Codex epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae. С. 19.</ref>. [[Файл:Pancerny2.jpg|166px|thumb|Таварыш панцырнай харугвы]] Узор прысягі [[ротмістр]]а (1561): {{цытата|Я … Прысегаю через имя Божъе его королевской млсти и великому князству Литовъскому верне, цнотливе а зычливе на томъ ураде ротмистрова такъ на замъку, яко и в полю — служить; небезпечности вшелякое стеречь, и где бых о ней што ведал, ее не тоить, але его кролевъской млсти и речи посполитой панам радамъ великог князства Литовъского ознаймовати; а пильне врадови моему ротмистровскому и сторожы, мне поручаной, досить чинити, такъ около вартъ обороны замку, яко в захованью зуполъна роты завъжды служебных, мне поручоных; и теж на местцу и в тягнени заховатся без обътяженья подданых ег кор млсти. Так ми, Боже, помогай, и тая святая Еванъгелия<ref>Малиновский И. Сборник материалов, относящихся к истории панов-рады Великого Княжества Литовского. С.84.</ref>}} У 1786 годзе ў Рэчы Паспалітай была праведзена вайсковая рэформа, у выніку створана новая рэгулярная армія, якое складалася аднак з асобных узброеных сіл Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага. == Гл. таксама == * [[Літоўская зямля]] * [[Хроніка ВКЛ]] * [[Канцылярыя ВКЛ]] * [[Канфесійная сітуацыя ў ВКЛ XVI-XVIII стагоддзяў|Канфесійная сітуацыя ў ВКЛ XVI—XVIII стагоддзяў]] * [[Канфесіянальная гісторыя Беларусі]] * [[Ардыншчына]] * [[Каймінцы]] * [[Абрусныя]] * [[Абывацелі]] * [[Абражанне маястату]] * [[Вялікае Княства Літоўскае (1811)]] * [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)]] * [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікае Княства Літоўска-Беларускае (1918)]] * [[Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. Т. 1—3. Мн.: БелЭн, 2005—2010. * ''[[Юліюш Бардах|Бардах, Ю.]]'' Штудыі з гісторыі Вялікага Княства Літоўскага / Пераклад з польскай і французскай М. Раманоўскага і А. Істоміна; уклад. Г. Сагановіч. — 2-е выданне. — Мінск: Медысонт, 2010. — 456 с. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»). ISBN 978-985-6982-05-0 * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Выш. шк., 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — 688 с. * ''[[Эдвардас Гудавічус|Гудавичюс, Э.]]'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — Москва : Фонд им. И. Д. Сытина; Baltrus, 2005. — 680 с. * ''[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч, А.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/Пошукі_Айчыны:_'Літва'_і_'Русь'_у_сучаснай_беларускай_гістарыяграфіі.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html |date=21 верасня 2022 }} / А. Дзярновіч // Палітычная сфера. — 2012. — № 18—19(1—2). — С. 30—53. [http://pawet.net/files/dz_litva_i_rus.pdf] * ''[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Довнар-Запольский, М. В.]]'' История Белоруссии / М. В. Довнар-Запольский. — Минск : Беларусь, 2003. — 680 с. * История Беларуси в документах и материалах / Авт.-сост. И. Н. Кузнецов, [[Валянцін Генрыхавіч Мазец|В. Г. Мазец]]. — Минск : Амалфея, 2000. — 672 с. * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с. * История южных и западных славян : в 2 т. / Под ред. Г. Ф. Матвеева и З. С. Ненашевой. — 2-е изд. — Москва : МГУ, 2001. — Т. 1. Средние века и Новое время. — 2001. — 688 с. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 Праблема лакалізацыі сярэднявечнай Літвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408123400/http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 |date=8 красавіка 2009 }} // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne № 8. 1997. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' Міндаўг. Пачатак вялікага гаспадарства / А. Краўцэвіч. — Мінск : Мастацкая Літаратура, 2005. — 163 с. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4828] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150929104159/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4828 |date=29 верасня 2015 }} * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А. К.]]'' [https://web.archive.org/web/20040630021945/http://pawet.narod.ru/book/kraucewicz/index.html Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага] / А. К. Краўцэвіч. — Rzeszów, 2000. — 238 с. ISBN 985-08-0249-9 * ''[[Марцэлі Косман|Косман, М.]]'' З гісторыі і культуры Вялікага Княства Літоўскага / Уклад. Г. Сагановіча; пер. з пол. мовы С. Ішчанкі і інш. — М.: Медысонт, 2010. — 448 с. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістрычны Агляд»). ISBN 978-985-6887-60-7 * ''Крикун, Н.'' Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. * ''[[Мацвей Кузьміч Любаўскі|Любавский, М. К.]]'' Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. — М., 1892. * ''Малиновский, И.'' Сборник материалов, относящихся к истории панов-рады Великого Княжества Литовского // Известия императорского томского университета. — Томск, 1902. — Кн. 21. * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч, В. Л.]]'' Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. — Мінск : Полымя, 1993. — 160 с. * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч, В. Л.]]'' Працэс утварэння Вялікага княства Літоўскага (XIII—XIV стст.) / В. Л. Насевіч // Актуальныя пытанні гісторыі Беларусі ад старажытных часоў да нашых дзён: Зборнік артыкулаў. — Мінск: БДУ, 1992. — С. 54—63. * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]'' [https://nasevich.net/page/vkl-ad-uzniknennya-da-kreuskay-unii-2003-2005 ВКЛ ад узнікнення да Крэўскай уніі] (аўтарскі варыянт тэксту для 2-га тома «Гісторыі Беларусі» у 6 тамах: — Мінск: Экоперспектива, 2008. С. 60-96). — nasevich.net * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В.]]'', ''Спірыдонаў М.'' [https://nasevich.net/page/rus-u-skladze-vyalikaga-knyastva-litouskaga-u-xvi-st-1996 «Русь» у складзе Вялікага княства Літоўскага ў XVI ст.] // З глыбі вякоў. Наш край: Гістарычна-культуралагічны зборнік. — Мінск : Навука і тэхніка, 1996. — Вып. 1. — С. 4—27. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Спірыдонаў|Спиридонов, М. Ф.]]'' [http://viduramziu.istorija.net/etno/spiridonov-ru.htm «Литва» и «Русь» в Беларуси в 16 в.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112011300/http://viduramziu.istorija.net/etno/spiridonov-ru.htm |date=12 лістапада 2013 }} // Наш Радавод. Гродна, 1996. — Кн. 7. — С. 206—211. * ''[[Міхал Тымоўскі|Тымовский, М.]]'' История Польши / М. Тымовский, [[Ян Кеневіч|Я. Кеневич]], [[Ежы Хольцэр|Е. Хольцер]]. — М. : Весь Мир, 2004. — 544 с. * ''[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юха, Я. А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі / Я. А. Юха. — Мінск: Універсітэцкае, 1992. — 270 с. * ''[[Уршуля Аўгустыняк|Augustyniak, U.]]'' Historia Polski 1572—1795 / U. Augustyniak. — Warszawa : PWN, 2008. — 1006 s. * ''[[Томас Баранаўскас|Baranauskas, T.]]'' Lietuvos valstybės ištakos / T. Baranauskas. — Vilnius: Vaga, 2000. — 317 p. ISBN 5-415-01495-0 * [[Оскар Халецкі|Halecki O.]] Litwa, Ruś i Żmudź jako części składowe Wielkiego Księstwa Litewskiego // RAU. — T. 59. (Ser. 2. T. 34.). — Kraków, 1916. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * Polska na przestrzeni wieków / H. Samsonowicz [i in.]; redactor wydania J. Tazbir. — 2-e wyd. — Warszawa : WPN, 2006. — 803 s. * ''[[Станіслаў Шчур|Szczur, S.]]'' Historia Polski średniowiecze / S. Szczur. — Kraków : Wydawnictwo Literackie, 2002. — 676 s. * Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — Kraków : Fogla, 2001. — T. 6 : Polska w czasach przełomu (1764—1815) / S. Grodziski. — Kraków : Fogla, 2001. — 302 s. * Codex epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae. 1376—1430, ed. A. Prochaska // Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. IV, cz. 1. — Cracoviae, 1882. == Спасылкі == {{commonscat|}} * [http://szliachta.org/p07_art/vkl01-05/vkl01.html Партрэты Вялікага Княства ў Юркавым куточку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111135321/http://szliachta.org/p07_art/vkl01-05/vkl01.html |date=11 студзеня 2012 }} * [http://www.belcoins.com/numinfo.phtml?art=80 В. А. Юргенсон (Минск) НАСЛЕДНЫЕ ВЕЛИКИЕ КН. ЛИТОВСКИЕ ПОСЛЕ 1795 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170421000334/http://www.belcoins.com/numinfo.phtml?art=80 |date=21 красавіка 2017 }} * [https://web.archive.org/web/20011120110749/http://www.geocities.com/litva_kronika/ Magnus Ducatus Lituaniae] * [http://starbel.narod.ru/statut1588.htm Статут ВКЛ 1588 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180705232849/http://starbel.narod.ru/statut1588.htm |date=5 ліпеня 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20010626153901/http://www.angelfire.com/jazz/lavresh/Book/unia/unia.html Тэкст Берасцейскай уніі 1596 г.] * [http://starbel.narod.ru/metr2/metr2.htm Даследаванні метрык ВКЛ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091207182349/http://starbel.narod.ru/metr2/metr2.htm |date=7 снежня 2009 }} * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=3662 Алесь Белы. Хроніка Белай Русі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104080815/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=3662 |date=4 лістапада 2011 }} * [http://www.svaboda.org/prahram/belraz/razd4.html Аляксандр Краўцэвіч. Ці магло ВКЛ не ўтварыцца?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070602123523/http://www.svaboda.org/prahram/belraz/razd4.html |date=2 чэрвеня 2007 }} * {{cite web|title = Гербы шляхты ВКЛ|url = http://www.lyczkowski.net/be/hierby-bielaruskaj-slachty/pradmova.html|access-date = 6 снежня 2017|archive-date = 4 ліпеня 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170704222906/http://www.lyczkowski.net/be/hierby-bielaruskaj-slachty/pradmova.html|url-status = dead}} {{ref-be}} * [http://old.knihi.com/urban/charaktar.html Паўла Урбан. Пра нацыянальны характар Вялікага Княства Літоўскага і гістарычны тэрмін «Літва»]{{Недаступная спасылка}} * [http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html Сагановіч Генадзь. Невядомая вайна: 1654—1667] * Адміністрацыйная {{cite web|title=Мапа ВКЛ|url=http://www.lyczkowski.net/be/mapa/vialikaje-kniastva-litouskaje.html|url-status=dead|access-date=6 снежня 2017|archive-date=15 лістапада 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115122035/http://www.lyczkowski.net/be/mapa/vialikaje-kniastva-litouskaje.html}} {{ref-be}} * [http://old.knihi.com/caropka/imia.html Чаропка Вітаўт. Імя ў летапісе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107181417/http://old.knihi.com/caropka/imia.html |date=7 лістапада 2011 }} * [http://old.knihi.com/caropka/uladary.html Чаропка Вітаўт. Уладары Вялікага Княства]{{Недаступная спасылка}} * [http://jivebelarus.net/history/gistografia/On-the-trail-of-one-myth.html Ермаловіч Мікола. Па слядах аднаго міфа] * [http://www.belhistory.eu/tag/vyalikae-knyastva-lito%D1%9Eskae/ Артыкулы па гісторыі ВКЛ у перыедыку Беларускі Гістарычны Агляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140203014331/http://www.belhistory.eu/tag/vyalikae-knyastva-lito%d1%9eskae/ |date=3 лютага 2014 }} * [http://libarts.basnet.by/view.php?dir=8 Вялікае Княства Літоўскае : ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130621194310/http://libarts.basnet.by/view.php?dir=8 |date=21 чэрвеня 2013 }} віртуальная выстаўка на сайце Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я.Коласа НАН Беларусі * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]'' [https://nasevich.net/page/nacyyanalnae-pytanne-u-vyalikim-knyastve-litouskim-2010 «Нацыянальнае пытанне» ў Вялікім Княстве Літоўскім] : Даклад на круглым стале «Cучасны погляд на прычыны заняпаду ВКЛ». Мінск, 13 лістапада 2010 г. — nasevich.net {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі 2}} {{ВКЛ у тэмах}} [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1236—1569)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1569—1795)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Княствы ў беларускай гісторыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] t9k3vkhgi9k0saur14dptpysv8a58nm 0 10007 5193083 5189379 2026-09-04T19:07:05Z Için warum 153459 удакладненне паводле крыніц, Ванагас пра Маладзечна не пісаў 5193083 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Маладзечна}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Маладзечна |краіна = Беларусь |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |статус з = 1929 }} '''Маладзе́чна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Maladziečna}}) — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] на [[Уша (прыток Віліі)|рацэ Уша]], адміністрацыйны цэнтр [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. За 73 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Насельніцтва — {{num|88290|чал.}} (2025)<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=Белстат|access-date=1 красавіка 2025|archive-date=28 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328084902/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|url-status=dead}}</ref>. == Назва == Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] і [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назва Маладзечна ўтварылася ад слова «маладзец» у значэнні — «дзяцюк, ваяр княжацкай дружыны»<ref name="KTSB" /><ref>А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 150.</ref>. Паводле сайта Маладзечанскага райвыканкама, назву горад атрымаў, хутчэй усяго, ад назвы невялікай рэчкі Маладачанкі, пры ўпадзенні якой у раку [[Уша (прыток Віліі)|Уша]] быў пабудаваны замак<ref>[https://molodechno.gov.by/region/istoriya/ molodechno.gov.by]</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Маладзечна}} У раёне Маладзечна ў бронзавым веку (XI тысячагоддзе да н. э. — VII стагоддзе да н. э.) жылі плямёны [[Культура шнуравой керамікі|культуры шнуравой керамікі]]. Насельнікі займаліся жывёлагадоўляй і земляробствам, хоць больш старадаўнія заняткі — паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва — таксама займалі значнае месца у іх гаспадарчай дзейнасці. Наступная стадыя ў развіцці насельніцтва рэгіёна — [[культура штрыхаванай керамікі]]. Жыллём для насельнікаў служылі хаты слупавой канструкцыі<ref>Каханоўскі Г. А. Маладзечна: Гіст.-экан. нарыс.— Мн.: Полымя, 1988.— 120 с.: іл.— (Гарады Беларусі). ISBN 5-345-000787-6</ref>. На захадзе ад Маладзечна ў пачатку II тысячагоддзя спынілася ўмоўная мяжа паміж старалітоўскай племянной тэрыторыяй і тэрыторыяй, якую ў выніку экспансіі (імаверна пры [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславе]]) кантралявалі крывічы<ref>Е. Ахманскі. Літоўская этнічная племянная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагоддзя // Arche. № 2. 2016. С. 91.</ref>. Пра гэта сведчаць тапонімы каля Маладзечна тыпу [[Палачаны]], [[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]] (ад імя тыпу *Гарадзіла). {{няма АК 2|Пазней адбылася літоўская палітычная (і часткова дэмаграфічная, у выглядзе перасялення літоўскага баярства) экспансія ў адваротным кірунку, пра гэта сведчыць суцэльная прастора тапонімаў, вытворных ад балцка-літоўскіх імёнаў, ажно да Менску (непасрэдна ля Маладзечна — [[Цівідаўка]] і [[Насілава]], ад імёнаў тыпу ''Ti-vydas, Nasilà'').|4|09|2026}} Першы пісьмовы ўспамін Маладзечна ў прысяжным лісце князя ноўгарад-северскага [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Альгердавіча]] <!-- Не Карыбут, ён прысягнуў яшчэ ў 1386 годзе ў Луцку і не быў ноўгарад-северскім князем, а княжыў у Навагрудку. -->каралю [[Ягайла|Ягайлу]] і датуецца 16 снежня 1388 года{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}<ref>Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии / Изд. А. Сапунова и кн. В. Друцкого-Любецкого. — Витебск: Губернская типо-литография, 1896. — [2], 264, 144 с., 33 л. ил., карт.: ил. — С. 221.</ref>. З 1413 года мясцовасць у складзе [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У XV ст. каля сутокаў Маладачанкі і Ушы (на яе правым забалочаным беразе) пабудавалі [[Маладзечанскі замак|драўляны замак]], які неаднаразова цярпеў ад пажараў (у 1519 двойчы, у 1533 годзе) і быў зруйнаваны ў XVIII ст. Цэнтр намесніцтва, у 1500 годзе згадваецца намеснік маладзечанскі [[Іван Кошка]], акольнічы смаленскі. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў, Маладзечна ўвайшло ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1567 годзе тут праходзілі папярэднія перамовы прадстаўнікоў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага датычна ўмоў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У канцы XVI ст. Маладзечна сярод 20 найбуйнейшых гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У розныя часы мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх-Мсціслаўскіх]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], [[Агінскія|Агінскіх]] і інш. У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе Маладзечна пэўны час займалі шведскія войскі. У 1757 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў мястэчку прывілей на гандаль. У 1758 годзе ўладальнік паселішча [[Міхал Казімір Агінскі]] збудаваў тут касцёл [[Святы Казімір|Св. Казіміра]], пры якім з 1762 года дзейнічаў кляштар трынітарыяў (скасаваны расійскімі ўладамі ў 1831)<ref name="KChB" />. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Маладзечна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1847 [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 4 снежня каля мястэчка расійскія войскі разбілі ар’ергард французскай арміі маршала Віктора. Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання 1830—1831 гадоў]], 14 красавіка 1831 года атрад [[Міхал Ходзька|Міхала Ходзькі]] пры падтрымцы местачкоўцаў выбіў расійскі гарнізон з Маладзечна. Аднак ужо 22 красавіка 1831 года царскія карнікі занялі паселішча, пачалі дзейнічаць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. У 1864 годзе для [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі краю]] расійскія ўлады адкрылі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|настаўніцкую семінарыю]], выкладанне ў ёй вялося рускай мовай пад наглядам [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. У 1873 годзе будова [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] спрыяла пераўтварэнню невялікага мястэчка ў чыгуначны вузел. <gallery mode="packed" heights="120" caption="Старыя выявы Маладзечна"> Файл:Maładečna. Маладэчна (D. Strukov, XIX).jpg|Грэка-каталіцкая царква Файл:Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1887).jpg|Панарама мястэчка Файл:Maładečanskaja synagoga. Маладэчанская сынагога (1887).jpg|Сінагога Файл:Maładečna. Маладэчна (XIX, II).jpg|Царква-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] [[Маскоўскі патрыярхат|МП]] </gallery> У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Маладзечна з восені 1915 года апынулася ў прыфрантавой паласе. Тут дыслацыраваліся часці расійскай 10-й арміі Заходняга фронту, размяшчаўся яе штаб, пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года выдавалася армейская газета «Бюллетень военно-революционного комитета 10-й армии». У сакавіку 1917 года быў створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. З 23 сакавіка па 13 красавіка 1917 года тут праходзіў 1-ы з’езд 10-й арміі. У гарнізоннай пякарні, дзе працавала 60 салдат і 140 вольнанаёмных рабочых, у ліпені 1917 года створана першая бальшавіцкая арганізацыя. Савецкая ўлада ўстаноўлена 7 (20) лістапада 1917 года. З 18 лютага 1918 года Маладзечна акупіравана германскімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 18 снежня 1918 года адноўлена савецкая ўлада, 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езда КП(б)Б горад у складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года Маладзечна занята польскімі войскамі. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Маладзечна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе было самастойнай гмінай Вілейскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1927 года — цэнтр [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]], а 26 красавіка 1929 года атрымала статус [[горад]]а<ref>https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/</ref><ref>http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924190336/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon |date=24 верасня 2019 }}</ref>. З 1922 па 1939 гады на тэрыторыі фальварка Гелянова (з 1929 года ў складзе горада) размяшчаўся [[Гарнізон у Гелянове|гарнізон]] 86-га пяхотнага палка [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. У 1939 годзе Маладзечна ўвайшло ў [[БССР]], у 1940 годзе горад стаў цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Імёны людзей, звязаных з Маладзечнам, ёсць у спісах ахвяр [[Катынскі расстрэл|катынскага расстрэла]], так, былі забіты падпаручнік Стэфан Чапурно<ref name=":1">Убиты в Катыни книга памяти, Москва, Общество «Мемориал» — Издательство «Звенья» 2015 ISBN 978-5-78700-123-5</ref><ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 92</ref>, лекар 12-га дывізіёна 19-га палка ў Маладзечна, падпаручнік запасу Тадэвуш Ставіньскі<ref name=":1" /><ref name=":2">Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, чыноўнік падатковага ведамства ў Маладзечне, паручнік пяхоты Антоні Дэрвіньскі, які нарадзіўся ў Маладзечне<ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, паручнік Вацлаў Лужынскі, выпускнік мясцовай гімназіі<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Загінулі таксама вайскоўцы ды паліцыянты, якія ў розныя часы служылі ў Маладзечне, напрыклад капітан пяхоты Чэслаў Жэшатарскі<ref>Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003, s. 466</ref>. У 1940 годзе ў Маладзечне адкрылася педагагічнае вучылішча, таксама на гэты час у горадзе працавалі 2 клубы, бібліятэка, бальніца, 2 аптэкі. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. З 20 верасня 1944 года горад стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 20 студзеня 1960 года пасля скасавання Маладзечанскай вобласці ўвайшоў у склад [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].<ref name=":0">https://news.tut.by/society/669362.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126143547/https://news.tut.by/society/669362.html |date=26 студзеня 2020 }}</ref> 28 чэрвеня 1958 года створана Маладзечанскае музычнае вучылішча, якое 1 верасня 2011 года перайменавана ва УА «[[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага]]». [[Файл:Maladechna Emblems.jpg|alt=Maladechna_Emblems.jpg|centre|thumb|Гербы Маладзечна]] [[Файл:Coat of arms of Maladzechna 1988-1999, Belarus (MQ).jpg|alt=Coat_of_arms_of_Maladzechna_1988-1999|міні|Герб Маладзечна 1988—1999]] 17 сакавіка 1988 года зацверджаны першы герб Маладзечна<ref>Рашэнне № 38 выканкама Маладзечанскага гарадскога Савета народных дэпутатаў</ref>. Аўтары герба: доктар гістарычных навук, краязнаўца, археолаг, дырэктар краязнаўчага музея [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Генадзь Каханоўскі]] (1936—1994) і мастак Юрый Герасіменка-Жызнеўскі (1948—1997). У пачатку 1990-х гадоў старшыня Маладзечанскага гарвыканкама [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] правеў самую буйную кампанію па дэсаветызацыі тапанімікі ў Рэспубліцы Беларусь.<ref name=":0" /> Так, 25 красавіка 1993 года на цэнтральнай плошчы Маладзечна ў прысутнасці некалькіх тысяч гараджан адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка «Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі». Раней па ініцыятыве настаўніка Лявона Цімохіна і дырэктара завода жалезабетонных вырабаў Мікалая Івашкевіча з [[Салавецкія астравы|Салаўкоў]] прывезлі камень, які стаў асновай для помніка. Пасля пры падрыхтоўцы да «[[Дажынкі|Дажынак]]» помнік перанеслі ў Зялёны Гарадок — гістарычны раён горада побач з гарадскім паркам, затым далей у парк.<ref name="Пакутнікам" /> 3 мая 1991 года першым намеснікам старшыні Маладзечанскага гарвыканкама прызначаны [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]]. 18 сакавіка 1997 года ў горадзе адбылася ўрачыстая кансекрацыя новага касцёла Св. Іосіфа<ref name="catholic" />. 21 снежня 1999 года зацверджаны новы герб Маладзечна (аўтары герба: А. А. Шпунт і мастак І. А. Шпунт)<ref>Рашэнне № 23 Маладзечанскага гарадскога Савета дэпутатаў, новы герб занесены ў Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь 10 лютага 2000 пад № 39</ref>. <gallery mode="packed" heights="170" caption="Горад на старых фотаздымках"> Файл:Maładečna, Zamkavaja, Trynitarski. Маладэчна, Замкавая, Трынітарскі (1930).jpg|[[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] Файл:Maładečna, Hielanova, Mienskaja brama. Маладэчна, Гелянова, Менская брама (1937) (2).jpg|[[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Трыўмфальная брама]], знішчаная пасля вайны Файл:Maładečna, Vilenskaja. Маладэчна, Віленская (1930).jpg|Капліца Файл:Maładečna, Stancyja.jpg|Чыгуначная станцыя </gallery> 17 кастрычніка 2002 года адкрыты Палац культуры (ДУ «Палац культуры г. Маладзечна»). 31 мая 2005 года адбылося аб’яднанне Маладзечанскага раёна і горада Маладзечна ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Маладзечанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Маладзечна<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-88/2005-88(004-005).pdf&oldDocPage=2 Указ Президента Республики Беларусь от 31 мая 2005 года № 248 «Об объединении Молодечненского района и города Молодечно в одну административно-территориальную единицу»]</ref>. У 2011 годзе ў горадзе прайшоў фестываль «[[Дажынкі]]-2011». 21 кастрычніка 2011 года адкрыты Лядовы палац з аквапаркам (Спартыўна-забаўляльны цэнтр ДУ «Мінская абласная комплексная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа „Алімпік-2011“»). У 2013 годзе ў межы горада ўключаныя некаторыя вуліцы вёскі Рагазы, частка тэрыторыі Цюрлёўскага сельсавета<ref name="сельсавет" />. 10 сакавіка 2017 года адбылася акцыя пратэсту (каля 1000 чалавек) названая як «Марш недармаедаў» ці «Марш раззлаваных беларусаў». Людзі сабраліся на цэнтральнай плошчы і пасля мітынгу прайшлі маршам да будынка падатковай інспекцыі. Пратэставалі супраць так званага «дэкрэта аб дармаедстве» і «падатку на беспрацоўных» ([[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта прэзідэнта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]) і іншых дзеянняў уладаў. Гучалі лозунгі: «Нет декрету № 3 — [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашенко]] уходи», «Баста», «Ганьба», «[[Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь]]» і іншыя.<ref>https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180616103953/https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ |date=16 чэрвеня 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=13 кастрычніка 2017 |archive-date=16 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130242/https://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://belsat.eu/ru/news/protest-protiv-dekreta-3-planiruetsya-10-marta-v-molodechno-onlajn/</ref><ref>https://news.tut.by/economics/534762.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190729193919/https://news.tut.by/economics/534762.html |date=29 ліпеня 2019 }}</ref> 13 ліпеня 2019 года адбылося адкрыццё «Вуліцы стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска») на міні-рынку па вул. Ф. Скарыны. На дзень адкрыцця працавалі 12 павільёнаў ежы, прастора для выстаў і вулічных выступаў. Лічыцца мясцовай славутасцю.<ref>https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021184248/https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.sb.by/articles/ulitsa-na-udivlenie.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.belmir.by/2019/07/14/кот-франциско-и-48-граффити-в-молодечно/</ref><ref>https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182702/https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref> 19 мая 2020 года адменены Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2020» у сувязі з пагрозай распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі [[COVID-19]]. Фестываль у Маладзечне ў 1993 годзе заснаваны па ініцыятыве [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка|Генадзя Карпенкі]]. З 1993 па 1996 праводзіўся штогод, пасля раз у два гады. З 2011 года зноў праводзіўся штогод, ажно да 2020.<ref>https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200527121718/https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ |date=27 мая 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |title=Архіўная копія |access-date=20 мая 2020 |archive-date=5 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205224713/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |url-status=dead }}</ref> 31 ліпеня 2020 года кандыдат у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] разам з [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Веранікай Цапкала]] і [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыяй Калеснікавай]] падчас перадвыбарчага мітынгу на гарадскім стадыёне сабралі па розных ацэнках ад 3 да 5 тысяч жыхароў.<ref>https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301231542/https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ |date=1 сакавіка 2021 }}</ref><ref>https://nn.by/?c=ar&i=256298</ref><ref>https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815040957/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 |date=15 жніўня 2020 }}</ref><ref>https://news.tut.by/society/694890.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130203539/https://news.tut.by/society/694890.html |date=30 лістапада 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |title=Архіўная копія |access-date=30 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808180216/https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |archivedate=8 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/news/mityng-svyatlany-tsihanouskaj-u-maladzechne-strym/</ref><ref>https://charter97.org/be/news/2020/7/31/387735/</ref> 9—11 жніўня 2020 года на цэнтральнай плошчы сабралася да 2 тысяч жыхароў, якія [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэставалі]] супраць фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], што сканчалася жорсткімі сілавымі разгонамі і затрыманнямі (арыштамі) да 80-90 чалавек штодня, часта з збіццём і катаваннямі пасля і суправаджалася поўным адключэннем інтэрнэту ўсімі правайдэрамі каля трох сутак. 13-22 жніўня прысутнасць супрацоўнікаў сілавых структур у горадзе практычна не назіралася. 16 жніўня адбылася найбольш масавая за ўсю гісторыю пратэстная акцыя на цэнтральнай плошчы горада — па розных ацэнках ад 5 да 7 тысяч жыхароў. З 23 жніўня сілавікі пачалі з’яўляцца падчас акцый [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] на цэнтральнай плошчы і ў іншых раёнах горада, затрымліваць пратэстуючых супраць гвалту і фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — распачаліся масавыя [[палітычныя рэпрэсіі]]. 17 снежня 2020 года начальнік Маладзечанскага РАУС палкоўнік міліцыі [[Вадзім Сяргеевіч Прыгара]] дададзены ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з-за ўдзелу ў арганізацыі масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] і падрыву дэмакратыі ў [[Беларусь|Беларусі]].<ref>https://euroradio.fm/pad-sankcyi-es-trapili-dana-holdyngz-kiraunictva-spravami-prezidenta-agat</ref><ref>https://charter97.org/ru/news/2020/12/18/404495/</ref><ref>https://belsat.eu/ru/news/evrosoyuz-utverdil-novyj-paket-sanktsij-protiv-vlastej-belarusi</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=12 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212143708/https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/eu-belarus-sanctions/31005607.html</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.opensanctions.org/entities/NK-H27cy8t25f98NpuCoipXTt/|title=Vadzim Siarhejevich PRYGARA|website=OpenSanctions.org|date=1980-10-31|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr/Gels/RegistreDetail?idRegistre=3395|title=Détail du registre - Gels des Avoirs - Direction Générale Du Trésor|website=gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vm.ee/en/sanctions-government-republic-view-situation-belarus#top|title=The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus {{!}} Välisministeerium|website=vm.ee|access-date=2023-07-20}}</ref> 19 ліпеня 2021 года сілавікі прыйшлі з ператрусам у рэдакцыю маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]», была канфіскавана тэхніка. Ператрус прайшоў і ў галоўрэда выдання Аляксандра Манцэвіча, пасля яго з жонкай павезлі на допыт, пасля чаго адпусцілі<ref>https://euroradio.fm/peratrus-u-regiyanalnay-gazece-u-maladzechne</ref><ref>https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027181639/https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.mail.ru/incident/47179010/ |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027181453/https://news.mail.ru/incident/47179010/ |archivedate=27 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/belarus-smi/31366760.html</ref>. 22 ліпеня 2021 года «Рэгіянальная газета» спыніла выпуск друкаванай версіі выдання па незалежных ад рэдакцыі прычынах<ref>https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027133705/https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://www.instagram.com/p/CRo0Rp7ITMY/</ref><ref>{{Cite web |url=https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archive-date=23 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723082032/https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |url-status=dead }}</ref>, а 20 студзеня 2022 года інфармацыйную прадукцыю сайта і тэлеграм-канала «Рэгіянальнай газеты» суд Маладзечанскага раёна прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі. 15 кастрычніка 2021 года судом ліквідавана Рэспубліканскае маладзёжнае грамадскае аб’яднанне «NSNL» (РМГА «Некст Стоп — Нью Лайф»), дзякуючы якому ў Маладзечне з’явілася «Вуліца стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска»). Арганізацыя была заснавана ў 1989 годзе, а ў Маладзечне пачала дзейнічаць ад 2019 года. Сябры NSNL займаліся актывізмам-урбанізмам, праблемамі інклюзіі, правоў чалавека, гендара. Ліквідацыя найбольш імаверна адбылася ў рамках «зачысткі» [[КДБ Беларусі]] грамадскіх арганізацый, якія фармавалі грамадзянскую супольнасць Беларусі.<ref>https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://t.me/rh_by/9442</ref><ref>https://reform.by/265536-garadskaja-prastora-nas-gjeta-kazarma-v-belarusi-likvidirovany-urbanisticheskie-organizacii</ref> 15 сакавіка 2022 года аднавіла працу Маладзечанская цэнтральная бібліятэка імя М. Багдановіча<!-- Тут трэба вікіфікаваць не Багдановіча, а бібліятэку, калі пра яе можа быць артыкул. --> пасля васьмігадовага рамонту.<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=20 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163617/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |url-status=dead }}</ref> У верасні 2022 года закрыты рэчавы рынак, які працаваў больш за 20 гадоў з канца 1990-х (ТАА «Маладзечанскі кірмаш», дырэктар Святлана Пузянкова на момант закрыцця).<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028164650/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit |url-status=dead }}</ref> 5 ліпеня 2022 пасля рэканструкцыі адкрыты футбольны комплекс «Дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы № 4 горада Маладзечна».<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05072022/v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-futbolnyj-kompleks/|title=В Молодечно торжественно открыли футбольный комплекс|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2022-07-05|access-date=2023-10-30|last2=Войтова|first2=Ольга|url-status=dead}}</ref> 15 сакавіка 2023 года затрымалі 64-гадовага заснавальніка і галоўнага рэдактара «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» Аляксандра Манцэвіча, завялі крымінальную справу, пасля перавялі ў следчы ізалятар, відавочна ў межах [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]], скіраваных супраць незалежных СМІ ў Беларусі. Праваабарончыя арганізацыі прызналі яго [[Палітычныя зняволеныя|палітычным вязнем]].<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606225157/https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |archivedate=6 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://nashaniva.com/312744</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/32330967.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323225942/https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |archivedate=23 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/in-focus/23-03-2023-masavyya-represii-pratsyagvayutstsa</ref><ref>https://euroradio.fm/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-raspachali-kryminalnuyu-spravu</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/313849|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» прызналі палітвязнем|website=Наша Ніва|access-date=2023-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/111344|title=Заява аб прызнанні Аляксандра Манцэвіча палітычным зняволеным|website=spring96.org|date=2023-04-06|access-date=2023-11-07}}</ref> 9-10 чэрвеня 2023 адбыўся ХХII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2023».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|title=НАЦЫЯНАЛЬНЫ ФЕСТЫВАЛЬ БЕЛАРУСКАЙ ПЕСНІ І ПАЭЗІІ “МАЛАДЗЕЧНА - 2023” - июнь, 2023 - Дворец культуры г.Молодечно|website=mdk.by|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150219/https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html|title=Гала-канцэрт закрыцця «Любімыя песні. Спяваем разам» ХХII Нацыянальнага фестывалю беларускай песні і паэзіі “Маладзечна – 2023” - Навіны - Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі “МАЛАДЗЕЧНА”|website=festyval.by|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150221/https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/ru/node/281662|title=Урачыста завяршыўся XXII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна — 2023»|website=zviazda.by|date=2023-06-11|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026154726/https://zviazda.by/ru/node/281662}}</ref> 15 ліпеня 2023 адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка ЗАГСа ў цэнтры Маладзечна з удзелам міністра юстыцыі Сяргея Хаменкі і старшыні Мінскага аблвыканкама Аляксандра Турчына. У будынку ЗАГСа размясцілася таксама служба «Адно акно».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://minjust.gov.by/be/press/news/_notaries_zags/_15072023/|title=У Маладзечне ўрачыста адкрылі новы ЗАГС|website=Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|date=15.07.2023}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/nastoyashchiy-dvorets-v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-novyy-zags.html|title=Настоящий дворец – в Молодечно торжественно открыли новый ЗАГС|first=Андрей|last=ЗАХАРОВ|website=www.sb.by|date=2023-07-15|access-date=2023-10-26}}</ref> 4-14 жніўня 2023 года ў Маладзечне праведзены гульні па пляжным валейболе ў рамках II [[Гульні краін СНД 2023|Гульняў краін СНД 2023]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|title=Молодечненцы на Играх стран СНГ бесились с красками, ели солдатскую кашу, а в гости приехали Премьер-министр и зампредседателя Миноблисполкома|website=KRAJ.BY - Спорт|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150222/https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/sport/view/uchastnikov-ii-igr-stran-sng-vstrechajut-v-gostinitse-molodechno-580350-2023/|title=Участников II Игр стран СНГ встречают в гостинице "Молодечно"|website=www.belta.by|date=2023-08-04|access-date=2023-10-26}}</ref> Гульні мелі вельмі нізкую папулярнасць сярод жыхароў Беларусі, нягледзячы на магчымасць бясплатнага наведвання і прымус бюджэтнікаў як гледачоў.<ref>{{Cite web|url=https://t.me/Belarus_Files/948|title=Беларусский расследовательский центр|website=Telegram|access-date=2023-10-26}}</ref> 25 верасня 2023 года старшыню Маладзечанскага райвыканкама [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Горлава Юрыя Мікалаевіча]] вызваліў ад пасады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] і прызначыў сваім памочнікам — інспектарам па Гомельскай вобласці.<ref name=":3">{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/juryj-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-belarusi-inspektaram-pa-gomelskaj-voblastsi-132850-2023/|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта Беларусі - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2023-09-25|access-date=2023-10-26}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/novosti-aprb/yuryy-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-inspektaram-pa-gomelskay-voblasci|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2023-10-26}}</ref> 3 лістапада 2023 года вынесены прысуд галоўнаму рэдактару «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» і палітвязню [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандру Манцэвічу]] — 4 гады калоніі і штраф у памеры 400 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]], што складае 14 800 [[Беларускі рубель|рублёў]] (~4500 [[Долар ЗША|USD]]). Журналіста абвінавацілі ў дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь паводле арт. 369-1 Крымінальнага кодэкса. Крымінальную справу вёў суддзя Аляксей Іршын, дзяржабвінавачанне падтрымліваў памочнік пракурора Аляксандр Марцінчык.<ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/113227|title=“Сваёй віны не прызнаю”: вынесены прысуд рэдактару “Рэгіянальнай газеты” Аляксандру Манцэвічу|website=spring96.org|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/53115.html|title=Главреда «Рэгіянальнай газеты» приговорили к четырем годам колонии за «дискредитацию Беларуси»|website=Зеркало|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-mantsevich/32668741.html|title=В Беларуси главного редактора "Региональной газеты" Александра Манцевича приговорили к четырем годам колонии|website=Настоящее Время|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-11-2023-galouny-redaktar-regiyanalnaj-gazety-alyaksandr-mantsevich-asudzhany-na-4-gady|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» Аляксандра Манцэвіча засудзілі на 4 гады|author=Раман Шавель|website=Belsat TV|date=03.11.2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/redaktar-regiyanalnay-gazety-alyaksandr-mancevich-asudzhdany-na-4-gady-kalonii|title=Рэдактар "Рэгіянальнай газеты" Аляксандр Манцэвіч асуджаны на 4 гады калоніі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-11-03}}</ref> 4 студзеня 2024 года старшынёй Маладзечанскага райвыканкама стаў Павел Валянцінавіч Губко, упершыню за многія гады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] прызначыў на гэту пасаду ўраджэнца [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]].<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /> 5 жніўня 2024 года — у дачыненні да суддзі і намесніка старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольгі Анатольеўны за вынясенне палітычна матываваных прысудаў, падрыў вяршэнства закона, рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і дэмакратычнай апазіцыі, у ліку чарговых 28 асоб за іх ролю ў працяглых унутраных рэпрэсіях і парушэннях правоў чалавека у Беларусі, напярэдадні чацвёртай гадавіны сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года ў Беларусі]], [[Савет Еўрапейскага саюза]] прыняў рашэнне аб увядзенні санкцый.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348588|title=Стаў вядомы поўны спіс сілавікоў і прапагандыстаў, супраць якіх ЕС сёння абвясціў санкцыі|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348583|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2024/2113/oj|title=Implementing regulation - EU - 2024/2113 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/99147/|title=У новы санкцыйны спіс ЕС уключаны суддзя, які вынес прыгавор па “справе БелаПАН”|website=Pozirk|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zerkalo.io/route/lang/bel/?l=https%3A%2F%2Fnews.zerkalo.io%2Feconomics%2F75026.html|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Zerkalo.io|date=5 жнiўня 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/es-vvel-sankcii-protiv-28-belarusskih-silovikiov-i-propagandistov|title=ЕС ввел санкции против 28 беларусских силовиков и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/48761|title=Евросоюз ввел новые санкции против пропагандистов и судей в Беларуси|website=Маланка Медиа|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2024/8/5/605532/|title=Новые санкции ЕС против белорусских силовиков и пропагандистов: опубликован полный список|website=charter97.org|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/08/05/belarus-eu-lists-further-28-individuals-for-participation-in-internal-repression/|title=Belarus: EU lists further 28 individuals for participation in internal repression|website=Consilium|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://euneighbourseast.eu/be/news/latest-news/belarus-es-dadae-%D1%9E-sankczyjny-spis-yashche-28-asoba%D1%9E-za-%D1%9Edzel-u-represiyah-unutry-krainy/|title=Беларусь: ЕС дадае ў санкцыйны спіс яшчэ 28 асобаў за ўдзел у рэпрэсіях унутры краіны|first=Militsa|last=Eggert|website=EU NEIGHBOURS east|date=2024-08-07|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://europeanbelarus.org/2024/08/05/313145.html|title=Евросоюз ввел санкции против белорусских силовиков и пропагандистов|website=Еўрапейская Беларусь|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://motolko.help/by-news/es-uvyoy-novyya-sankczyi-supracz-rezhymu-y-belarusi/|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць рэжыму ў Беларусі|last=МатолькаДапамажы|website=МатолькаДапамажы|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/viasna96/27065|title=Вясна / Правы чалавека ў Беларусі|website=Telegram|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://unn.ua/ru/news/yes-vvel-sanktsii-protiv-yeshche-28-belorusskikh-chinovnikov-za-repressii|title=ЕС ввел санкции против еще 28 белорусских чиновников за репрессии {{!}} УНН|last=https://www.facebook.com/UNNews|website=unn.ua|date=2024-12-24|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/es-vvel-sanktsii-protiv-gendirektora-belta-i-rjada-zhurnalistov-652355-2024/|title=ЕС ввел санкции против гендиректора БЕЛТА и ряда журналистов|website=belta.by|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21530743|title=ЕС расширил санкции против Белоруссии|website=TACC|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://luka.zone/person/e3adae14-e9e7-4a40-ab56-c4a06e5cfeb0|title=Ольга Анатольевна Дубовик|author=Дело E3ADAE14|website=luka.zone}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://telegra.ph/Dubovik-Olga-Anatolevna-09-03|title=Дубовик Ольга Анатольевна|first=Дзiкае|last=Паляванне|website=Telegraph|date=2024-09-03|access-date=2024-12-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zubr.cc/judge/877/|title=Судья Дубовик Ольга Анатольевна|website=zubr.cc|access-date=2024-12-25}}</ref> 14 жніўня 2024 года — суддзя і намесніца старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольга Анатольеўна ўключана ў санкцыйны спіс [[Швейцарыя|Швейцарыі]] за ўдзел у правядзенні [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычных рэпрэсій]] у Беларусі, вынясенне неправасудных палітычна матываваных прысудаў і іншыя злачынствы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/100755/|title=Швейцарыя пашырыла беларускі санкцыйны спіс на 27 імёнаў|website=Pozirk|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2024/8/15/606935/|title=Швэйцарыя ўнесла ў санкцыйны спіс 27 грамадзянаў Беларусі|website=charter97.org|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/82344698/shvejcariya-rasshirila-sankcii-protiv-belarusskih-chinovnikov-v-spisok-voshli-27-chelovek-prichastnyh-k-repressiyam|title=Швейцария расширила санкции против беларусских чиновников: в список вошли 27 человек, причастных к репрессиям|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=ru.belsat.eu|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus-nau.org/post/%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83|title=Швейцария ударила по диктатору|website=The NAM info|date=2024-08-19|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/shvejcarija-vvela-sankcii-protiv-belarusskih-sudej-i-propagandistov|title=Швейцария ввела санкции против беларусских судей и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-15|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|title=Ordinance on measures against Belarus|website=www.seco.admin.ch|access-date=2024-12-28|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228104229/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|url-status=dead}}</ref> 11 верасня 2025 года — галоўны рэдактар ​​маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандр Манцэвіч]] меркавана (дакументы не выдаваліся) быў фармальна памілаваны ў ліку 52-х [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]], дастаўлены пад канвоем на мяжу і ў ліку 51-га палітычнага зняволенага фактычна дэпартаваны (выдвараны) з [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Літва|Літву]], у рамках здзелкі адміністрацыі прэзідэнта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] (праз спецпасланніка Джона Коўла) з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкам А. Г.]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376772|title=Журналіст Манцэвіч, блогеры Казлоў і Вінаградаў, палітык Кучук. паплечнікі Аўтуховіча і Статкевіча. Хто яшчэ з палітвязняў вызваліўся сёння?|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/12-zhurnalistau-i-blogerau-vyjshli-na-volju/|title=12 журналістаў і блогераў выйшлі на волю|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-09-12|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3578597,%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%86%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D1%8D%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=Святлана Ціханоўская: Гэта не вызваленне, гэта дэпартацыя з Беларусі - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/52-palitvjaznja-vyjszli-na-volju|title=52 палітвязня выйшлі на волю! Поўны спіс вызваленых (абноўлена)|last=НЧ|website=Новы Час|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref> == Кіраўнікі горада == ;Маладзечанскі гарвыканкам * [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1991—1994), першы намеснік [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]] (1991—1994). * [[Мікалай Усцімавіч Чурсін]] (1995—2005), першы намеснік Яфім Аронавіч Ідэльчык (1995—200?). ;Маладзечанскі райвыканкам (з 2005 года аб’яднаны з гарвыканкамам) * Сямён Міхайлавіч Касабуцкі (2005—2009). * Генадзь Мечыслававіч Кучко (2009—2010). * [[Фёдар Аляксандравіч Дамаценка]] (верасень 2010<ref>[https://www.belta.by/president/view/prezident-belarusi-prinjal-kadrovye-reshenija-135807-2010 Президент Беларуси принял кадровые решения]</ref> — 2013). * Аляксандр Дзмітрыевіч Яхнавец (5 сакавіка 2013 года<ref>{{Cite web|url=http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|title=Молодечненский районный исполнительный комитет {{!}} РУКОВОДСТВО РЕГИОНА {{!}} Молодеченский район{{!}}Молодечно{{!}}Молодеченский райисполком{{!}}Новости Молодеченского района|website=web.archive.org|date=2015-10-05|access-date=2023-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005114404/http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|archivedate=5 кастрычніка 2015|url-status=}}</ref> — жнівень 2018). * [[Юрый Мікалаевіч Горлаў]] (31 жніўня 2018<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |title=https://kraj.by/news/sobitiya/u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel |access-date=18 верасня 2018 |archive-date=18 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918194104/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |url-status=dead }}</ref> — 25 верасня 2023<ref name=":3" /><ref name=":4" />). * Павел Валянцінавіч Губко (з 4 студзеня 2024 года<ref name=":5">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1704370190|title=Разгляд кадравых пытанняў {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2024-01-05}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|title=Александр Турчин новому председателю Молодечненского райисполкома: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|website=KRAJ.BY - События|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105114348/https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|url-status=dead}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05012024/turchin-novomu-predsedatelyu-molodechnenskogo-rajona-glavnaya-zadacha-povyshenie-blagosostoyaniya-lyudej/|title=Турчин новому руководителю Молодечненского района: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2024-01-05|access-date=2024-01-05|last2=Лапицкая|first2=Екатерина}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|title=Молодечненская газета - Александр Турчин представил председателя Молодечненского райисполкома|website=mgazeta.by|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105154310/https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|url-status=dead}}</ref>). == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=250|type=line|x=1501,1623,1850,1897,1921,1931,1939,1941,1944,1959,1970,1972,1973,1978,1991,1995,2004,2006,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020, 2021, 2022|y=882,1000,1330,2393,1997,5964,6600,9500,4750,26300,50000,56100,58000,68000,93500,98100,98384,98400,95012,94195,93885,93736,93802,94155,94686,94922,95233,95011,92136,91171,91063,90136}}</div> * 1501 год — 882 чал.; * 1623 год — 1000 чал.; * 1850 год — 1330 чал.; * 1861 год — 746 чал.; * 1897 год — 2393 чал.; * 1921 год — 1997 чал.; * 1929 год — 5991 чал.; * 1931 год — 5964 чал.; * 1939 год — 6600 чал.; * 1941 год — 9500 чал.; * 1944 год — 4750 чал.; * 1959 год — 28 384 чал.; * 1970 год — 50 413 чал.; * 1972 год — 56 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1978 год — 58 000 чал.; * 1978 год — 68 000 чал.; * 1979 год — 72 612 чал.; * 1989 год — 91 726 чал.; * 1991 год — 93 500 чал.; * 1995 год — 98 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1996 год — 96 600 чал.; * 2004 год — 98 384 чал.; * 2006 год — 98 514 чал.; * 2007 год — 98 432 чал.; * 2008 год — 98 415 чал.; * 2009 год — 94 282 чал.<ref>{{Cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=belstat.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|archive-date=2010-10-30}}</ref>; * 2010 год — 94 195 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2011 год — 93 885 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2012 год — 93 736 чал.<ref name="2012-Estimate" />; * 2013 год — 93 802 чал.<ref name="2013-Estimate" />; * 2014 год — 94 155 чал.<ref name="2014-Estimate" />; * 2015 год — 94 686 чал.<ref name="2015-Estimate" />; * 2016 год — 94 922 чал.<ref name="2016-Estimate" />; * 2017 год — 95 233 чал.<ref name="2017-Estimate" />; * 2018 год — 95 011 чал.; * 2019 год — 92 136 чал.; * 2020 год — 91 719 чал.; * 2021 год — 91 063 чал.; * 2022 год — 90 136 чал.; * 2023 год — 89 268 чал.<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |title=Архіўная копія |access-date=13 чэрвеня 2023 |archive-date=17 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417144537/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |url-status=dead }}</ref>; * 2024 год — 89 068 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|author=web.archive.org|access-date=27 кастрычніка 2024|archive-date=28 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328174010/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> * 2025 год — 88 290 чал.<ref name=":9" /> <timeline> ImageSize = width:960 height:650 PlotArea = left:80 right:40 top:40 bottom:40 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:100000 ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:10 align:left bar:1501 from:0 till:882 bar:1623 from:0 till:1000 bar:1850 from:0 till:1330 bar:1861 from:0 till:746 bar:1897 from:0 till:2393 bar:1921 from:0 till:1997 bar:1929 from:0 till:5991 bar:1931 from:0 till:5964 bar:1939 from:0 till:6600 bar:1941 from:0 till:9500 bar:1944 from:0 till:4750 bar:1959 from:0 till:28384 bar:1970 from:0 till:50413 bar:1972 from:0 till:56100 bar:1973 from:0 till:58000 bar:1978 from:0 till:68000 bar:1979 from:0 till:72612 bar:1989 from:0 till:91726 bar:1991 from:0 till:93500 bar:1995 from:0 till:98100 bar:1999 from:0 till:96600 bar:2004 from:0 till:98384 bar:2006 from:0 till:98514 bar:2007 from:0 till:98432 bar:2008 from:0 till:98415 bar:2009 from:0 till:94282 bar:2010 from:0 till:94195 bar:2011 from:0 till:93885 bar:2012 from:0 till:93736 bar:2013 from:0 till:93802 bar:2014 from:0 till:94155 bar:2015 from:0 till:94686 bar:2016 from:0 till:94922 bar:2017 from:0 till:95233 bar:2018 from:0 till:95011 bar:2019 from:0 till:92136 bar:2020 from:0 till:91719 bar:2021 from:0 till:91063 bar:2022 from:0 till:90136 bar:2023 from:0 till:89268 bar:2024 from:0 till:89068 bar:2025 from:0 till:88290 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1501 at: 882 text: 882 shift:(7) bar:1623 at: 1000 text: 1000 shift:(7) bar:1850 at: 1330 text: 1330 shift:(7) bar:1861 at: 746 text: 746 shift:(7) bar:1897 at: 2393 text: 2393 shift:(7) bar:1921 at: 1997 text: 1997 shift:(7) bar:1929 at: 5991 text: 5991 shift:(7) bar:1931 at: 5964 text: 5964 shift:(7) bar:1939 at: 6600 text: 6600 shift:(7) bar:1941 at: 9500 text: 9500 shift:(7) bar:1944 at: 4750 text: 4750 shift:(7) bar:1959 at: 28384 text: 28384 shift:(7) bar:1970 at: 50413 text: 50413 shift:(7) bar:1972 at: 56100 text: 56100 shift:(7) bar:1973 at: 58000 text: 58000 shift:(7) bar:1978 at: 68000 text: 68000 shift:(7) bar:1979 at: 72612 text: 72612 shift:(7) bar:1989 at: 91726 text: 91726 shift:(7) bar:1991 at: 93500 text: 93500 shift:(7) bar:1995 at: 98100 text: 98100 shift:(7) bar:1999 at: 96600 text: 96600 shift:(7) bar:2004 at: 98384 text: 98384 shift:(7) bar:2006 at: 98514 text: 98514 shift:(7) bar:2007 at: 98432 text: 98432 shift:(7) bar:2008 at: 98415 text: 98415 shift:(7) bar:2009 at: 94282 text: 94282 shift:(7) bar:2010 at: 94195 text: 94195 shift:(7) bar:2011 at: 93885 text: 93885 shift:(7) bar:2012 at: 93736 text: 93736 shift:(7) bar:2013 at: 93802 text: 93802 shift:(7) bar:2014 at: 94155 text: 94155 shift:(7) bar:2015 at: 94686 text: 94686 shift:(7) bar:2016 at: 94922 text: 94922 shift:(7) bar:2017 at: 95233 text: 95233 shift:(7) bar:2018 at: 95011 text: 95011 shift:(7) bar:2019 at: 92136 text: 92136 shift:(7) bar:2020 at: 91719 text: 91719 shift:(7) bar:2021 at: 91063 text: 91063 shift:(7) bar:2022 at: 90136 text: 90136 shift:(7) bar:2023 at: 89268 text: 89268 shift:(7) bar:2024 at: 89068 text: 89068 shift:(7) bar:2025 at: 89068 text: 88290 shift:(7) </timeline> == Геаграфія == У Маладзечне вылучаюцца мікрараёны: Залінейны, Старое Месца, Парашкі (ЗПМ), 11-ы, 10-ы, 6-ы, 1-ы, 2-і, 3-і, 4-ы, Цэнтральны, Гелянова, Здземелева, Паўднёвы (Рагазы). == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, лёгкай, харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Вузел чыгунак на [[Мінск]], [[Полацк]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і аўтадарог на Мінск, Вільню, курортны пасёлак [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]]. Гасцініца «Маладзечна», знаходзіцца побач цэнтральнай плошчы, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага вакзала і аўтавакзала.<ref>{{Cite web|url=http://molodechnohotel.by/about-hotel/|title=Аб гатэлі "Маладзечна"}}</ref>. У 1970 годзе пачаў працу завод сілавых паўправадніковых вентыляў (з 1994 года — ААТ «Электрамодуль»)<ref>{{Cite web|lang=|url=https://elmodul.by/about|title=Аб кампаніі ААТ "Электрамодуль"|website=elmodul.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1984 годзе пачаў працу завод парашковай металургіі (з 1991 года ВРУП «[[Маладзечанскі завод парашковай металургіі]]»)<ref>{{Cite web|url=http://molzpm.by/|title=ВРУП "Маладзечанскі завод парашковай металургіі"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc7d337b6871c5c3172f8|title=ПРУП "Мол ЗПМ", УНП 600066447. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1980 годзе арганізаваны Маладзечанскі завод лёгкіх металаканструкцый праз зліццё двух заводаў: металаканструкцый і лёгкіх металаканструкцый. Першы ўведзены ў эксплуатацыю ў 1968 годзе, другі — у 1978 годзе<ref>{{Cite web|url=https://mzmk.by/about|title=Аб Заводзе {{!}} Маладзечанскі ЗМК ААТ|website=mzmk.by|access-date=2024-11-02|archive-date=22 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222090236/https://mzmk.by/about|url-status=dead}}</ref>. У 1989 годзе створана беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства «Мiнскi мэблевы цэнтр» (СП «ММЦ» ТАА) — мэблевая фабрыка па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву<ref>{{Cite web|url=https://spmmz.com/material/about|title=Аб прадпрыемстве|website=Мэблевая фабрыка Беларусі па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc8f737b6871c5c32bfc3|title=СП "ММЦ" ТАА, УНП 600003222. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02|quote=Беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства "Мiнскi Мэблевы Цэнтр" таварыства з абмежаванай адказнасцю}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-600003222|title=СП "ММЦ" ООО, УНП 600003222 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. У 2006 годзе адбылося поўнае спыненне вытворчай дзейнасці і пачаўся працэс ліквідацыі (банкруцтва) РУП «Маладзечанская фабрыка музычных інструментаў»<ref>{{Cite web|url=https://www.bankrot.by/news-1680|title=Беларусы застануцца без сваіх піяніна і баянаў|author=Міхась Радкевіч|website=bankrot.by|date=13.09.2009|publisher=Беларуская штодзённая інтэрнэт-газета "Штодзённік"|access-date=2024-11-02|archive-date=21 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421084254/https://www.bankrot.by/news-1680|url-status=dead}}</ref>. У 2012 годзе пачаў працу завод вагавымяральнага абсталявання (ЗАТ «ЗВА»)<ref>{{Cite web|url=https://zvo.by/about/|title=Аб заводзе|website=ЗАТ "Завод вагавымяральнага абсталявання"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc74237b6871c5c310b03|title=ЗАТ "ЗВА", УНП 691357099. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-691357099|title=ЗАО "ЗВО", УНП 691357099 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. == Адукацыя == У Маладзечне 14 сярэдніх школ, мастацкая школа, 6 вучылішч, у т.л. медыцынскае і [[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага|музычнае]], політэхнічны каледж, [[Маладзечанскі гандлёва-эканамічны каледж Белкаапсаюза|гандлёва-эканамічны каледж]], 4 публічныя бібліятэкі. === СШ № 8 === Сярэдняя навучальная ўстанова па адрасе [[Вуліца Касманаўтаў (Маладзечна)|вуліца Касманаўтаў]]-3. Упершыню пра будаўніцтва школы згадана на жнівеньскай нарадзе настаўнікаў Маладзечна ў 1963/1964 навучальным годзе. Школа будавалася на новай вуліцы з сакавіка 1965 года, за красавік узведзены 2-гі паверх, у маі — трэці, пачалося будаўніцтва майстэрняў, актавай і спартыўнай залаў. Адкрыццё школы адбылося 1 верасня 1965 года<ref name="ІШ">[https://school8molod.ucoz.ru/index/o_nas/0-8 История школы] {{ref-ru}}</ref>, установа атрымала ганаровае імя Юрыя Гагарына. Першы дырэктар — Уладзімір Цітавіч Каралькоў, першыя намеснікі дырэктара — Ілья Раманавіч Салавейчык, Пётр Пятровіч Валынец і Уладзімір Іосіфавіч Нічыпаровіч.<ref>{{Cite web |url=https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |title=История школы и выпускники |access-date=21 лістапада 2022 |archive-date=21 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121075329/https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |url-status=dead }}</ref> Сярод выпускнікоў школы: [[Андрэй Віталевіч Гендрых]] — намеснік начальніка Службы спецыяльнай сувязі [[Федэральная служба аховы Расіі|ФСА Расіі]]; {{нп3|Генадзь Яўгенавіч Тур||d|Q115165197}} — беларускі ўрач-анколаг; [[Алег Багданавіч Нячаеў]] — беларускі ўрач-анестэзіёлаг; [[Юрый Касабуцкі|Юрый Казіміравіч Касабуцкі]] — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі; [[Людміла Багданаўна Церах]] — дацэнт кафедры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларускай акадэміі мастацтваў; [[Аляксандр Іванавіч Асіповіч]] — беларускі гісторык; [[Анатоль Анатолевіч Лабінскі]] — беларускі ўрач-анколаг-хірург; [[Васіль Генрыхавіч Богдан]] — беларускі ўрач-хірург; {{нп3|Ігар Анатолевіч Франчук||uk|Франчук Ігор Анатолійович}} — украінскі прадпрымальнік, народны дэпутат Украіны II, III і IV скліканняў. == Культура == [[Файл:Palace of Culture in Maladzechna.JPG|thumb|Палац культуры]] У горадзе знаходзяцца [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]], [[Мінскі абласны драматычны тэатр]], [[Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка»]]. У горадзе штогод праводзіцца больш 30 культурных мерапрыемстваў, у т.л. рэспубліканскі тэатральны фестываль «[[Маладзечанская сакавіца]]» і [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі]] (з 1993). У 2006 і 2013 гадах горад стаў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»<ref name="РГ_2006"/>. У Маладзечне працуюць [[рэп]] і хіп-хоп гурты ([[Usplёsk]], [[Буркіна Фасо (гурт)|Буркіна Фасо]], [[ХЗКН]], [[Stickoxydal]] і іншыя). [[Файл:Молодечно.jpg|thumb|справа|Дзяржаўны політэхнічны каледж]] Выпускаецца гісторыка-краязнаўчы і літаратурна-мастацкі альманах «[[Куфэрак Віленшчыны (2000)|Куфэрак Віленшчыны]]» == Транспарт == === Аўтамабільны транспарт === Праз Маладзечна праходзяць рэспубліканскія аўтамабільныя дарогі {{Таблічка-by|Р|28}} (Мінск-Маладзечна-Нарач), {{Таблічка-by|Р|56}} (Маладзечна-Валожын), {{Таблічка-by|Р|106}} (Маладзечна-Смаргонь). {|class=toccolours style="text-align:center" align="center" !colspan=10|Адлегласць ад Маладзечна(аўтамабільнымі шляхамі) |- ||||||| [[Вільня]] ~ 145 км<br />[[Осла]] ~ 2206 км<br />[[Гданьск]] ~ 710 км || [[Талін]] ~ 706 км<br />[[Хельсінкі]] ~ 793 км<br />[[Рыга]] ~ 401 км || [[Полацк]] ~ 222 км<br />[[Санкт-Пецярбург]] ~ 783 км<br />[[Мурманск]] ~ 2101 км || |||| |- ||||||| [[Гродна]] ~ 266 км<br />[[Варшава]] ~ 609 км<br />[[Берлін]] ~ 1176 км |||[[Файл:Compass Rose North.svg|150px|center|Ружа вятроў|альт=Ружа вятроў]]|| [[Магілёў]] ~ 285 км<br />[[Смаленск]] ~ 387 км<br />[[Казань]] ~ 1600 км |||||| |- ||||||| [[Брэст]] ~ 421 км<br />[[Кракаў]] ~ 838 км<br />[[Барселона]] ~ 3008 км || [[Львоў]] ~ 683 км<br />[[Адэса]] ~ 1082 км<br />[[Стамбул]] ~ 1905 км || [[Мінск]] ~ 77 км<br />[[Ерэван]] ~ 2650 км<br />[[Доха]] ~ 5221 км |||||| |} === Чыгуначны транспарт === Будаўніцтва Лібава-Роменскай чыгункі (1870-я) спрыяла ператварэнню мястэчка ў чыгуначны вузел. У пачатку XX стагоддзя праз Маладзечна прайшла яшчэ адна чыгунка — Балагое-Сядлецкая, якая злучыла важныя рэгіёны Расійскай імперыі. Маладзечна стаў чыгуначным вузлом. У 1907 годзе ўзведзены будынак вакзала ў стылі «мадэрн», які захаваўся да цяперашняга часу. Маладзечна — чыгуначны вузел з кірункамі на [[Мінск]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і [[Полацк]]. Пасажырскімі цягнікамі звязаны з [[Масква|Масквой]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецербургам]], [[Рыга]]й, [[Калінінград]]ам, [[Гродна]], [[Віцебск]]ам і іншымі. === Гарадскі транспарт === Пасажырскія перавозкі па горадзе ажыццяўляюцца толькі аўтобусамі. Грузавыя і пасажырскія перавозкі ў горадзе ажыццяўляе філіял «Аўтобусны парк № 4» ААТ «Мінаблаўтатранс». У будучыні плануецца замяніць аўтобусы на [[электробус]]ы. == СМІ == * «Маладзечанская газета». Орган раённай улады. * «[[Рэгіянальная газета]]». Недзяржаўнае выданне. Уваходзіць у склад [[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»]] * Маладзечанскае кабельнае тэлебачанне «МКТВ» * Радыё «Маладзечна». == Грамадскае жыццё == ==== Дарослыя ==== * Прадстаўніцтва партыі [[Партыя БНФ|БНФ]] * Аддзяленне праваабарончай арганізацыі [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]] ==== Моладзь ==== * [[Беларуская асацыяцыя клубаў ЮНЭСКА|Клубы ЮНЭСКА]] «[[Планета (клуб ЮНЭСКА)|Планета]]» і «[[Касіапея (клуб ЮНЭСКА)|Касіапея]]» * [[Скаўцкі рух|Скаўцкая дружына]] «[[Маладэчына (cкаўцкая дружына)|Маладэчына]]». * Аддзел [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] == Рэлігійнае жыццё == У горадзе зарэгістравана 5 [[Рэлігійная суполка|рэлігійных суполак]]. == Турыстычная інфармацыя == Маладзечна ўваходзіць у турыстычны маршрут «У краі Нарачанскім»<ref name="TEB"/>. Гатэль «Маладзечна» знаходзіцца побач з цэнтральнай плошчай, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага і аўтобуснага вакзалаў. У горадзе працуе краязнаўчы музей. == Славутасці == * [[Касцёл Святога Айца Піо (Маладзечна)|Касцёл Святога Айца Піо]] * [[Касцёл Святога Юзафа (Маладзечна)|Касцёл Святога Юзафа]] * [[Маладзечанскі замак|Гарадзішча]] (XV—XVII стст.) — {{ГККРБ 4|613В000295}} * Гістарычная забудова горада (XIX — пач. XX стст.) * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] (XVIII ст.) — {{ГККРБ 4|612Г000294}} [[Файл:Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі.jpg|міні|Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі]] [[Файл:Stalag 342.JPG|thumb|Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Настаўніцкая семінарыя]] (1762) * Сінагога (XIX—XX стст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Маладзечна)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1867—1871) * Чыгуначная станцыя (1907) '''Страчаная спадчына''' * [[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Брама Трыўмфальная]] (1920-я) * Уніяцкая царква Святых Казьмы і Дзям’яна (XVIII ст.) * Касцёл (1-я пал. XX ст.) * [[Палац Агінскіх, Маладзечна|Палац Агінскіх]] (XVIII ст.) * Царква (XVI ст.) <gallery mode="packed" heights="170" caption="Краявіды Маладзечна"> Maładečna - Vialiki Haściniec.jpg|<small>Вуліца Вялікі Гасцінец — галоўная вуліца горада</small> Файл:New church in Maladziečna - panoramio.jpg|<small>Касцёл Святога Айца Піо</small> Файл:Eastern Orthodox Church in Maladzechna, Belarus.JPG|<small>Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы</small> MaladzetšnaStation Minsk Region1.jpg|<small>[[Маладзечна (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]</small> Maładečna - Broadway.jpg|<small>«Брадвей» — пешаходная частка вуліцы Прытыцкага, папулярнае сярод моладзі месца сустрэч</small> Amfiteatr-molo.jpeg|<small>Амфітэатр, узведзены да Дажынак-2011</small> Файл:Belarus-Maladzechna-Steam Locomotive-1.jpg|<small>Помнік-паравоз</small> Файл:Statue near Maladzechna train station.jpeg|<small>Помнік вандроўніцы з коткай</small> </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Маладзечна}} * [[Юрый Антонаў]] (нар. 1945) — савецкі і расійскі кампазітар і спявак. * [[Меер Аксельрод]] (1902—1970) — савецкі мастак. * [[Зэлік Аксельрод]] (1904—1941) — яўрэйскі савецкі паэт і перакладчык. * [[Валянцін Анатолевіч Борзды]] (нар. 1968) — беларускі скульптар. * [[Уладзімір Боська]] (нар. 1984) — пісьменнік, драматург, музыка. * [[Аляксандр Арсенавіч Варанецкі]] (нар. 1951) — акцёр цырка, клоўн. * [[Сяржук Вітушка]] (1965—2012) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]]. Кіраўнік мінскага таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]». * [[Алег Груздзіловіч]] (нар. 1958) — беларускі журналіст. * [[Фёдар Фёдаравіч Гулевіч]] (нар. 1952) — беларускі акцёр цырка, клоўн. * [[Ігар Дзедусенка]] (нар. 1990) — беларускі класічны гітарыст. * [[Юрый Касабуцкі]] (нар. 1970) — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі. * [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка]] (1946—2018) — беларускі акцёр тэатра і кіно. * [[Дзмітрый Феафанавіч Матусевіч]] (нар. 1978) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Ян Станіслаў Сапега]] (1589—1635) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. * [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі]] (нар. 1970) — генерал-маёр, міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь (з 2021). * [[Уладзімір Іванавіч Сытчанка]] (1951—2021) — беларускі мастак. * [[Кандрат Зігмундавіч Церах]] (нар. 1935) — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). У 1963—1965 гадах — дырэктар Маладзечанскага гархарчпрамгандлю. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Балгарыя}} [[Велінград]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг|Латвія}} [[Елгава]], [[Латвія]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Ірпінь]], [[Украіна]] * {{Сцяг|Расія}} [[Каломна]], [[Расія]] * {{Сцяг|Літва}} [[Панявежыс]], [[Літва]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Пётркаў Трыбунальскі]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Сакулка]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Расія}} [[Светлы (Калінінградская вобласць)|Светлы]], [[Расія]]<ref name="Светлы"/> * {{Сцяг|Малдова}} [[Фларэшць]], [[Малдова]] * {{Сцяг|Расія}} Фрунзенскі раён, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]<ref name="rh"/> * {{Сцяг|Расія}} [[Чарапавец]], [[Расія]] * {{Сцяг|Германія}} [[Эслінген-на-Некары]], [[Германія]] == Іншае == На думку А. Ванагаса, назвы рэк Maldenis і Mald-upis у Літве хутчэй за ўсё звязаныя з літ. maldas "чарот"<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Маладзечна]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 240.</ref> <ref name="KChB">{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008}} С. 215.</ref> <ref name="Пакутнікам">[http://rh.by/by/124/50/3205/ Помнік мучанікам устанавілі ў Зялёным Гарадку. Публікацыя ў «Рэгіянальнай газеце»]</ref> <ref name="catholic">[http://catholic.by/port/news/belarus/2-3/2007-03-18.htm 10-годдзе кансекрацыі касцёла Св. Юзафа ў Маладзечне] // «[[Catholic.by]]», 20 сакавіка 2007</ref> <ref name="сельсавет">[http://www.rh.by/by/231/50/6955/ Маладзечанскі раён. Маладзечна прырасло Рагазамі. На 2 сельсаветы меней. Падрабязнасці] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="2011-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}</ref> <ref name="2012-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}</ref> <ref name="2013-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}</ref> <ref name="2014-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="РГ_2006">«Адна зямля» ў Маладзечне //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 21 ліпеня 2006 г., № 29 (583)</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Молодечно}}</ref> <ref name="Светлы">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Маладзечна ўстанавіла партнёрскія адносіны з горадам Светлым Калінінградскай вобласці Расіі] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="rh">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Развитие и расширение международных связей в Санкт-Петербурге на примере Фрунзенского района] {{ref-ru}}</ref> }} == Літаратура == * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 31. Акты о литовских татарах. — Вильна, 1906. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf С.108, 138—139, 161—162, 193, 196—197, 222—228, 255—256.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315103732/http://runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf |date=15 сакавіка 2012 }} * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 39. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 года. — Вильна, 1912. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf С. 270, 259, 260, 299, 406—407, 465, 470.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130922105644/http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf |date=22 верасня 2013 }} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Молодечно}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=263|артыкул=Маладзечна|аўтар=[[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|647—648|Mołodeczno}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Маладзе́чна|458—459}} == Спасылкі == {{Commons}} {{OSM relation|6722552|Маладзечна}} * {{radzima2|maladzechna|Маладзечна}} * [http://www.rh.by «Рэгіянальная газета» анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }} * [http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm Агульныя звесткі пра Занальны дзяржаўны архіў г. Маладзечна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061214025144/http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm |date=14 снежня 2006 }} * [http://bhcmld.bizland.com/ Маладзечанскае аддзяленне РАА «БХК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050210023415/http://bhcmld.bizland.com/ |date=10 лютага 2005 }} * Надвор’е ў горадзе [https://www.gismeteo.by/weather-molodechno-11818/ Маладзечна] {{Маладзечанскі раён}} {{Гарады Мінскай вобласці}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Маладзечна| ]] siucn5xrfrt198rmmq91ihgosewfqm3 0 10855 5192941 4677420 2026-09-04T13:43:56Z Аляксандр Белы 46814 Спасылка на Зельніцтва 5192941 wikitext text/x-wiki '''Збіра́льніцтва''' — збіранне, здабыванне гатовых дароў прыроды, у асн. прадметаў харчавання і лекавых траў; самы старажытны занятак чалавецтва, што паслужыў у свой час вытокам земляробства. '''Збіральніцтва''' мала змянілася на працягу тысячагоддзяў і ў сваім архаічным выглядзе захавалася да нашага часу. Разам з тым прыкметна зменшыліся яго маштабы, што абумоўлена скарачэннем прыродных рэсурсаў, перш за ўсё — масіваў першабытных лясоў, балотных ландшафтаў, г.зв. няўдобіц, лугавін, а таксама безгаспадарчым умяшаннем чалавека ў экалагічнае асяроддзе. У традыцыйнай народнай гаспадарцы здаўна істотную ролю адыгрывалі збор лясных ягад, пладоў, грыбоў, лугавых траў (кармавых, лекавых, дэкаратыўных), караняплодаў, падсечка дрэў і нарыхтоўка раслінных сокаў, збіранне [[мёд]]у дзікіх пчол і інш. Кожны з гэтых заняткаў патрабаваў ведання мясцовай экалогіі, харчовых і лекавых якасцей тых ці інш. раслін, аптымальных тэрмінаў іх збору, спосабаў першаснай апрацоўкі, кансервацыі і ўжывання. Шчодрасць лясных дароў рабіла іх даступнымі амаль для кожнага, яны не з'яўляліся ласункам для сельскага жыхара. Лясныя ягады — [[суніцы]], [[чарніцы]], [[брусніцы]], [[буякі]], [[маліна|маліны]], [[парэчка|парэчку]], [[агрэст]], [[ажына|ажыну]] — ужывалі часцей свежымі. Яны выкарыстоўваліся асобна і ў якасці складовых кампанентаў многіх кулінарных вырабаў — [[пірог|пірагоў]], [[варэнікі|варэнікаў]], [[кісель|кісялю]], [[кулага|кулагі]], розных напояў. Значную колькасць ягад нарыхтоўвалі ў запас: брусніцы парылі ў гаршках, ссыпалі ў кадушкі і бочкі, дадаючы прыправы; з іх рабілі сокі і павідла (на мёдзе); чарніцы часцей сушылі; [[журавіны]] захоўвалі замарожанымі, дадавалі ў [[квашаная капуста|квашаную капусту]], выраблялі з іх сокі і напоі. Ягады [[каліна|каліны]] і [[рабіна|рабіны]] збіралі позняй восенню, захоўвалі на гарышчах; суквецці каліны закладалі таксама ў стажкі разам з сенам, дзе яны вылежвалі пэўны тэрмін. У значным аб'ёме назапашвалі ў лесе [[груша|грушы]], [[яблык]]і, [[жолуд|жалуды]], [[арэхі]]. Грушы, як і жалуды, ссыпалі ў засекі свірнаў ці стопак, дзе яны даспявалі, сушылі ў пячах. Яблыкі разразалі на скрылькі, нанізвалі на суровыя ніткі, вязанкамі сушылі на сонцы; пад восень іх закладвалі ў стажкі сена, дзе яны захоўваліся нярэдка на працягу ўсей зімы. Прыкметнае месца ў традыцыйнай гаспадарцы мела збіранне розных відаў [[грыбы|грыбоў]]. Перавагу аддавалі [[баравік]]ам, [[падасінавік]]ам (чырвонагаловікі), у вялікай колькасці збіралі [[абабак|абабкі]], [[махавік]]і, [[масляк]]і (казлякі), [[лісічкі]], [[апенькі]], [[рыжык]]і, [[зялёнка|зялёнкі]], [[ваўнянкі]]. 3 [[мухамор]]аў рабілі атруту для насякомых. У кожнай мясцовасці былі свае звычаі і асаблівасці ва ўжыванні тых ці інш. відаў грыбоў, у спосабах іх апрацоўкі і захавання. Большасць грыбоў ужывалі свежымі (смажанымі ці варанымі), значную частку закладвалі ў кадушкі на засол; баравікі, падасінавікі, абабкі сушылі ў запас. Сушаныя грыбы і ягады сяляне збывалі на мясцовых кірмашах, прадавалі скупшчыкам, якія развозілі іх далёка за межы [[Беларусь|Беларусі]], асабліва ў стэпавыя раёны [[Украіна|Украіны]]. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[крапіва|крапіву]], [[лебяда|лебяду]], [[кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[соль|соллю]], дадавалі [[кмен]]у і інш. духмяных эёлак, квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[клён]]а і [[дуб]]а выкарыстоўвалі пры выпечцы [[хлеб]]а. 3 [[іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[чабор]]у, [[мацярдушка|мацярдушкі]], [[зверабой|зверабою]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. Мноства лекавых раслін сушылі на зіму. У якасці лекаў выкарыстоўвалі адвары з галінак маліны, парэчкі, [[вішня|вішні]], кары дуба, [[крушына|крушыны]], каліны. Дзікарослыя расліны мелі і шмат іншых ужыткаў у традыцыйнай гаспадарцы, апроч харчавання і народнай медыцыны - дэзінфекцыя жытла, ветэрынарыя, будаўніцтва і г.д. (Гл. Зельніцтва). У [[Палессе|Палессі]] і [[Паазер’е|Паазер'і]] яшчэ ў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] сустракаўся своеасаблівы промысел — збор яек дзікіх птушак. Вясною ў нядзелю і па святах маладыя хлопцы гуртамі адпраўляліся ў [[Пінскія балоты]] збіраць яйкі дзікіх качак і гусей і «прыносілі іх столькі, колькі ў стане данесці кожны. Тады ва ўсей вёсцы наладжвалася сапраўднае свята: у кожнай хаце дармавая яечня». Збіральніцтва займала прыкметнае месца ў народным жыцці і на працягу многіх стагоддзяў рэгулявалася звычаёвым правам. Паводле [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статуту Вялікага княства Літоўскага (1588)]], сяляне захоўвалі права «ўступу» у дзяржаўныя і панскія лясы дзеля збору грыбоў, ягад, мёду дзікіх пчол і інш. Пазней яны паступова страчвалі такое права і павінны былі плаціць за яго чынш ці адрабляць на карысць землеўладальніка некалькі дзён у годзе. Збіральніцтва — адзін з нямногіх старажытных промыслаў, які захаваў ва ўмовах урбанізацыі і прамысловай рэвалюцыі сваю архаічную форму і індывідуальны характар ручной працы. У наш час збіральніцтва часцей мае форму аматарскага занятку, актыўнага адпачынку на ўлонні прыроды. == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Цітоў|Збіральніцтва}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Галіны эканомікі]] k80g6lwyd6uykhziranvcuurd3ul1j8 5192944 5192941 2026-09-04T13:45:02Z Аляксандр Белы 46814 удакладненне дробнае 5192944 wikitext text/x-wiki '''Збіра́льніцтва''' — збіранне, здабыванне гатовых дароў прыроды, у асн. прадметаў харчавання і лекавых траў; самы старажытны занятак чалавецтва, што паслужыў у свой час вытокам земляробства. '''Збіральніцтва''' мала змянілася на працягу тысячагоддзяў і ў сваім архаічным выглядзе захавалася да нашага часу. Разам з тым прыкметна зменшыліся яго маштабы, што абумоўлена скарачэннем прыродных рэсурсаў, перш за ўсё — масіваў першабытных лясоў, балотных ландшафтаў, г.зв. няўдобіц, лугавін, а таксама безгаспадарчым умяшаннем чалавека ў экалагічнае асяроддзе. У традыцыйнай народнай гаспадарцы здаўна істотную ролю адыгрывалі збор лясных ягад, пладоў, грыбоў, лугавых траў (кармавых, лекавых, дэкаратыўных), караняплодаў, падсечка дрэў і нарыхтоўка раслінных сокаў, збіранне [[мёд]]у дзікіх пчол і інш. Кожны з гэтых заняткаў патрабаваў ведання мясцовай экалогіі, харчовых і лекавых якасцей тых ці інш. раслін, аптымальных тэрмінаў іх збору, спосабаў першаснай апрацоўкі, кансервацыі і ўжывання. Шчодрасць лясных дароў рабіла іх даступнымі амаль для кожнага, яны не з'яўляліся ласункам для сельскага жыхара. Лясныя ягады — [[суніцы]], [[чарніцы]], [[брусніцы]], [[буякі]], [[маліна|маліны]], [[парэчка|парэчку]], [[агрэст]], [[ажына|ажыну]] — ужывалі часцей свежымі. Яны выкарыстоўваліся асобна і ў якасці складовых кампанентаў многіх кулінарных вырабаў — [[пірог|пірагоў]], [[варэнікі|варэнікаў]], [[кісель|кісялю]], [[кулага|кулагі]], розных напояў. Значную колькасць ягад нарыхтоўвалі ў запас: брусніцы парылі ў гаршках, ссыпалі ў кадушкі і бочкі, дадаючы прыправы; з іх рабілі сокі і павідла (на мёдзе); чарніцы часцей сушылі; [[журавіны]] захоўвалі замарожанымі, дадавалі ў [[квашаная капуста|квашаную капусту]], выраблялі з іх сокі і напоі. Ягады [[каліна|каліны]] і [[рабіна|рабіны]] збіралі позняй восенню, захоўвалі на гарышчах; суквецці каліны закладалі таксама ў стажкі разам з сенам, дзе яны вылежвалі пэўны тэрмін. У значным аб'ёме назапашвалі ў лесе [[груша|грушы]], [[яблык]]і, [[жолуд|жалуды]], [[арэхі]]. Грушы, як і жалуды, ссыпалі ў засекі свірнаў ці стопак, дзе яны даспявалі, сушылі ў пячах. Яблыкі разразалі на скрылькі, нанізвалі на суровыя ніткі, вязанкамі сушылі на сонцы; пад восень іх закладвалі ў стажкі сена, дзе яны захоўваліся нярэдка на працягу ўсей зімы. Прыкметнае месца ў традыцыйнай гаспадарцы мела збіранне розных відаў [[грыбы|грыбоў]]. Перавагу аддавалі [[баравік]]ам, [[падасінавік]]ам (чырвонагаловікі), у вялікай колькасці збіралі [[абабак|абабкі]], [[махавік]]і, [[масляк]]і (казлякі), [[лісічкі]], [[апенькі]], [[рыжык]]і, [[зялёнка|зялёнкі]], [[ваўнянкі]]. 3 [[мухамор]]аў рабілі атруту для насякомых. У кожнай мясцовасці былі свае звычаі і асаблівасці ва ўжыванні тых ці інш. відаў грыбоў, у спосабах іх апрацоўкі і захавання. Большасць грыбоў ужывалі свежымі (смажанымі ці варанымі), значную частку закладвалі ў кадушкі на засол; баравікі, падасінавікі, абабкі сушылі ў запас. Сушаныя грыбы і ягады сяляне збывалі на мясцовых кірмашах, прадавалі скупшчыкам, якія развозілі іх далёка за межы [[Беларусь|Беларусі]], асабліва ў стэпавыя раёны [[Украіна|Украіны]]. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[крапіва|крапіву]], [[лебяда|лебяду]], [[кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[соль|соллю]], дадавалі [[кмен]]у і інш. духмяных эёлак, квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[клён]]а і [[дуб]]а выкарыстоўвалі пры выпечцы [[хлеб]]а. 3 [[іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[чабор]]у, [[мацярдушка|мацярдушкі]], [[зверабой|зверабою]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. Мноства лекавых раслін сушылі на зіму. У якасці лекаў выкарыстоўвалі адвары з галінак маліны, парэчкі, [[вішня|вішні]], кары дуба, [[крушына|крушыны]], каліны. Дзікарослыя расліны мелі і шмат іншых ужыткаў у традыцыйнай гаспадарцы, апроч харчавання і народнай медыцыны - дэзінфекцыя жытла, ветэрынарыя, будаўніцтва і г.д. (Гл. [[Зельніцтва]]). У [[Палессе|Палессі]] і [[Паазер’е|Паазер'і]] яшчэ ў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] сустракаўся своеасаблівы промысел — збор яек дзікіх птушак. Вясною ў нядзелю і па святах маладыя хлопцы гуртамі адпраўляліся ў [[Пінскія балоты]] збіраць яйкі дзікіх качак і гусей і «прыносілі іх столькі, колькі ў стане данесці кожны. Тады ва ўсей вёсцы наладжвалася сапраўднае свята: у кожнай хаце дармавая яечня». Збіральніцтва займала прыкметнае месца ў народным жыцці і на працягу многіх стагоддзяў рэгулявалася звычаёвым правам. Паводле [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статуту Вялікага княства Літоўскага (1588)]], сяляне захоўвалі права «ўступу» у дзяржаўныя і панскія лясы дзеля збору грыбоў, ягад, мёду дзікіх пчол і інш. Пазней яны паступова страчвалі такое права і павінны былі плаціць за яго чынш ці адрабляць на карысць землеўладальніка некалькі дзён у годзе. Збіральніцтва — адзін з нямногіх старажытных промыслаў, які захаваў ва ўмовах урбанізацыі і прамысловай рэвалюцыі сваю архаічную форму і індывідуальны характар ручной працы. У наш час збіральніцтва часцей мае форму аматарскага занятку, актыўнага адпачынку на ўлонні прыроды. == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Цітоў|Збіральніцтва}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Галіны эканомікі]] j8d40q0plgqahs67d24qlq61e469iwt 0 10969 5193144 5131539 2026-09-04T23:25:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193144 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Забела}} '''Тодар Іванавіч Забела''' ([[сакавік]] {{ДН|||1896}}, пас. [[Чабусы]], Асавецкая воласць, [[Бабруйскі павет]], [[Мінская губерня]], цяпер [[Любанскі раён]] — {{ДС|||1935}}, г. [[Елабуга]], [[Татарстан]]) — беларускі савецкі [[гісторыя|гісторык]], аўтар прац па гісторыі [[Беларусь|Беларусі]] эпохі [[феадалізм]]у. == Біяграфія == З заможнай шляхецкай сям’і [[Сякера (герб)|герба «Тапор»]]<ref name="yasynvash.by">[http://yasynvash.by/ru/articles/7/ Анатоль Статкевіч-Чабаганаў Забэлы герба «Тапор» //«Роднае слова». — 2010. — № 8]</ref>. Скончыў гімназію (1916). Навучаўся на медыцынскім факультэце ў [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскім універсітэце]], паздней на гісторыка-філалагічным факультэце. Ревалюцыйныя падзеі і полькая акупацыя не далі завяршыць навучання. Выкладаў лацінскую мову як рэпэтытар, працаваў Кіеўскім губернскім камітэце. Вярнуўшыся на Радзіму (1920) выкладаў у сельскай школе. Быў старшынёй культурна-гістарычнай секцыі краязнаўчага таварыства ў Магілёве, арганізоўваў драматычныя і антырэлігійныя гурткі, нават прымаў удзел у стварэнні калгасаў<ref name="yasynvash.by"/>. З 1921 у Мінску<ref>[[Уладзімір Міхнюк]] Забела Тодар Іванавіч // ЭГБ. — Том 3. — Мн.1996. — с.390</ref>. Скончыў педагагічны фак-т [[БДУ]] (1925)<ref>[[Уладзімір Міхнюк]] Забела Тодар Іванавіч // Вялікае княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 3 т. — Том 1. — Мн.2007. — с.636-537.</ref>. Аспірант, вучань [[У. І. Пічэта|У. І. Пічэты]]. Першы з беларускіх гісторыкаў, хто падрабязна даследаваў [[феадалізм|феадальнае]] памесце і быт [[прыгон]]нага сялянства. Старшыня культурна-гістарычнай секцыі Магілёўскага таварыства БАН. Арыштаваны 24 ліпеня 1930 па справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]». ''Яму [Фёдару Іванавічу] прыгадалі ўсё: і тое, што ён сын памешчыка і былы дваранін, і тое, што служыў у асабістым гетманскім канвоі ў Кіеве. Але самае галоўнае абвінавачванне заключалася ў арганізацыі Забэлам філіяла «Саюза вызвалення Беларусі» ў горадзе на Дняпры, што катэгарычна адмаўляў падсудны. Калі ў яго на допыце спыталі, што яму вядома пра [[нацыянал-дэмакрат]]аў, Фёдар Іванавіч адказаў:- Вядома мне наступнае: імкненне нацдэмакратаў нацыянальныя пытанні ставіць вышэй за класавыя, вывядзенне тэорыі самабытнасці, сцягванне аграрнай палітыкі партыі ў бок капіталізму, што адлюстравалася ў хутарызацыі і пасялкоўшчыне, ідэалізацыя мінулага Беларусі.''<ref name="yasynvash.by"/> Асуджаны «[[Тройка НКУС|тройкай]]» за «''шкодніцтва і антысавецкую агітацыю''» (ст.58/4, 7, 10, 11 КК РСФСР) да 5 гадоў высылкі ў г. [[Елабуга]]. Вызвалены 27 ліпеня 1935. Рэабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР 10 ліпеня 1957. == Навуковая спадчына == # Дыпломная праца «Дворная гаспадарка на Беларусі ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] і быт падданага сялянства». # Артыкул «Панская гаспадарка на Беларусі і быт падданага сялянства ў другой палове XVIII стагоддзя» ([[1928]]). # Даследаванне «Землеўласнік і земляроб па Статуту Літоўскаму 1588 г.» (пад кір. Пічэты). # Сацыяльна-эканамічны нарыс «Месца Берасцейскае ў XVI стагоддзі» (1929). # Распрацоўваў тэму «Лівонія ў другой палове XVI стагоддзя», але быў рэпрэсаваны ([[1930]]), і больш яго працы не публікаваліся. У сваіх поглядах на сялянскую гаспадарку Беларусі 18 ст. быў пад уплывам [[Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскага]], падтрымліваў думку таго пра заняпад эканомікі Беларусі ў той час, пра яе слабую сувязь з рынкам. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Уладзімір Міхнюк]] Забела Тодар Іванавіч // ЭГБ. — Том 3. — Мн.1996. — с.390 * [[Уладзімір Міхнюк]] Забела Тодар Іванавіч // Вялікае княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 3 т. — Том 1. — Мн, 2007. — с.636-537. * [[Эмануіл Рыгоравіч Іофе|Эмануіл Іофе]] Даследчык эпохі феадалізму // {{крыніцы/ПГКБ|1987|2}}. С.24—26. * [[Эмануіл Рыгоравіч Іофе|Эмануіл Іофе]] Даследчык эпохі феадалізму // Беларуская мінуўшчына. — 1996. — № 6. == Спасылкі == * [http://lists.memo.ru/d12/f498.htm Мемориал — списки жертв] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304202025/http://lists.memo.ru/d12/f498.htm |date=4 сакавіка 2016 }} * [https://www.istpravda.ru/bel/research/347/ К истории сталинских репрессий в БССР, Игорь Мельников, «Историческая правда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131028081733/http://www.istpravda.ru/bel/research/347/ |date=28 кастрычніка 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Забела Фёдар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Любанскім раёне]] rrtkj9cugdwobkc0b998sjuoat19tch 0 11261 5193235 5006078 2026-09-05T08:56:21Z M.L.Bot 261 5193235 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Кіеўская Русь |саманазва = Русь |статус = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = Coin of Yaroslav the Wise (reverse).svg |карта = Location of Kyivan Rus.png |апісанне = Карта Кіеўскай Русі пасля смерці Яраслава ў 1054 г. }} [[File:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|thumb|Усходнеславянскія княствы]] {{Гісторыя Беларусі}} '''Кіеўская Русь''' або '''Кіеўская дзяржава''', '''дзяржава Рурыкавічаў''', гістарычная '''Русь''' або '''Руская зямля''' — раннефеадальная [[дзяржава]] са сталіцай у [[Кіеў|Кіеве]]<ref>[https://www.academia.edu/30994416/Диба_Юрій._Формування_території_Руської_землі_ІХ_-_Х_ст._у_контексті_функціонування_трансєвропейського_торговельного_шляху_Булгар-Київ-Реґенсбурґ Диба Юрій. Формування території “Руської землі” ІХ - Х ст. у контексті функціонування трансєвропейського торговельного шляху Булгар-Київ-Реґенсбурґ]</ref>. Склалася ў Х ст. і захоўвала адноснае адзінства да 1130-х гадоў. Займала тэрыторыю ад Прычарнаморскіх стэпаў да [[Паўночная Дзвіна|Паўночнай Дзвіны]], ад [[Днестр|Днястра]] і [[Заходні Буг|Буга]] да Волга-Окскага міжрэчча. == Гісторыя, дзяржаўнасць == Нараджэнне Кіеўскай Русі — працяглы працэс гісторыі [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]]. У VII—X стст. існавалі дадзяржаўныя [[Правадырства|тэрытарыяльна-палітычныя аб'яднанні]] (племянныя саюзы) [[дулебы|дулебаў]] (потым іх месца занялі [[бужане]] і [[валыняне]]), [[паляне (усходнеславянскае племя)|палян]], [[драўляне|драўлян]], [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[белыя харваты|харватаў]], [[ціверцы|ціверцаў]], [[улічы|улічаў]], [[севяране|севяран]], [[вяцічы|вяцічаў]], [[радзімічы|радзімічаў]], [[крывічы|крывічоў]] (іх заходняя галіна — [[палачане]]), [[Славене|ільменскіх славен]]. Паводле звестак летапісаў, гэтыя [[Правадырства|ўсходнеславянскія аб'яднанні]] (княжанні) мелі свае гарады-цэнтры: у палян [[Кіеў]], у ільменскіх славен [[Ноўгарад]], у крывічоў [[Полацк]] і [[Смаленск]], у дрыгавічоў [[Тураў]], у севяран [[Чарнігаў]], у драўлян Іскарасцень ([[Корасцень]]). Інтэграцыйныя тэндэнцыі ў славян выходзілі за межы этнапалітычных аб'яднанняў. Так, [[Славене|наўгародскія славене]] і крывічы разам з фінскім племем весь стварылі паўночны саюз княжанняў. Аналагічны працэс на базе [[Правадырства|княжання]] палян працякаў у Сярэднім Падняпроўі. [[File:Russkaya pravda razvorot.jpg|thumb|Старонка з кароткай рэдакцыі "Рускай праўды"]] Каля 850 ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] з'явіліся [[варагі]], якія, паводле летапіснага падання, называліся руссю (адсюль назва дзяржавы — Русь). Іх з'яўленне не мела вырашальнага значэння для ўзнікнення ўсходнеславянскай дзяржаўнасці, але паскорыла яго. Паўночны саюз [[Правадырства|княжанняў]] у [[862]] запрасіў правіць у Ноўгарадзе варага [[Рурык]]а. Яго пераемнік варажскі князь [[Алег Вешчы|Алег]] (879—912) у [[882]] авалодаў Кіевам, забіўшы князёў [[Аскольд]]а і [[Дзір]]а, пашырыў уладу на многія ўсходнеславянскія і некаторыя неславянскія тэрыторыі. Князь Ігар (912—945) ажыццявіў два паходы (у 941 і 944) на Царград ([[Канстанцінопаль]]), у 943 — на [[Каўказ]]. У 945 яго забілі драўляне, якія паўсталі супраць празмернага збірання даніны. Удава Ігара [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга, княгіня кіеўская]] (945—964) у [[956]] жорстка расправілася з драўлянамі, аднак усталявала нормы даніны, час і месцы (пагосты) яе збору. Сын Ігара і Вольгі князь [[Святаслаў Ігаравіч]] (964—972) значна пашырыў межы дзяржавы, разграміў [[Хазарскі каганат]], Волжска-Камскую Булгарыю, перамог ясаў і касогаў, далучыў да Кіеўскай Русі вяцічаў. Найвышэйшага росквіту Кіеўская Русь дасягнула ў часы княжання [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] (980—1015) і яго сына [[Яраслаў Мудры|Яраслава Мудрага]] (1019—1054). Каля 980 Уладзімір захапіў [[Полацк]], забіў [[Полацкае княства|полацкага]] князя [[Рагвалод]]а, а князёўну [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеду Рагвалодаўну]] прымусіў стаць сваёй жонкай. Пры ім амаль завершана аб'яднанне ўсходнеславянскіх зямель, умацавана дзяржаўнае кіраванне, уведзена [[хрышчэнне Русі|хрысціянства як дзяржаўная рэлігія]] (988—989). Ён ажыццявіў паходы на [[Яцвягі|яцвягаў]], далучыў да Кіеўскай Русі так званыя [[Чэрвенскія гарады]] па Заходняму Бугу. Пры Яраславе ўзмацніліся гандлёвыя, палітычныя і культурныя сувязі з Паўночным Прычарнамор'ем, [[Візантыя]]й{{efn|Гандлёвыя дамовы з Візантыяй былі ў шэрагу першых дакументаў, пры састаўленні якіх усходнія славяне карысталіся кірылічным пісьмом і стараславянскай мовай.}}, Блізкім Усходам, Сярэдняй Азіяй, з прыбалтыйскімі, скандынаўскімі і нямецкімі землямі, з Польшчай, Венгрыяй, Францыяй. Пачалося складанне зборніка законаў — так званая [[Руская Праўда|Руская праўда]]. Аднак у канцы яго княжання намеціліся княжацкія міжусобіцы і распад Кіеўскай Русі на самастойныя дзяржаўныя ўтварэнні. Прычынамі распаду Кіеўскай Русі былі: далейшае развіццё [[феадалізм]]у, узмацненне мясцовай знаці, эканамічнае і палітычнае ўзмацненне асобных княстваў, якія імкнуліся выйсці з-пад улады кіеўскага князя. У першай чвэрці ХІ ст. ад Кіева аддзяліўся [[Полацкае княства|Полацк]], спрабавалі аддзяліцца Ноўгарад, Тураў. Значныя намаганні па спыненні міжусобнай барацьбы і аб'яднання сіл Русі супраць [[Полаўцы|полаўцаў]] прыклалі князь [[Уладзімір Усеваладавіч Манамах]] (1113—1125) і яго сын [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслаў Уладзіміравіч]] (1125—1132). У 1116, 1119 Манамах учыніў паходы супраць [[Менскае княства|менскага]] князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]] і захапіў яго ў палон. У 1127 [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслаў]] арганізаваў вялікі паход на [[Полацкая зямля|Полацкую зямлю]] з мэтай яе падпарадкавання. Пасля смерці Мсціслава Кіеўская Русь распалася на самастойныя княствы, найбольшыя з іх: [[Кіеўскае княства]], [[Чарнігаўскае княства]], [[Смаленскае княства]], [[Тураўскае княства]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскае]], Галіцкае, [[Валынскае княства|Валынскае]] і іншыя княствы, [[Наўгародская рэспубліка]]. Улада над імі кіеўскіх князёў стала намінальнай. Самастойным княствам-дзяржавай працягвала заставацца [[Полацкае княства]]. Адасобленыя княствы не змаглі процістаяць у 1230-я гг. [[Мангола-татарскае нашэсце|навале мангола-татараў]] і большасць іх трапіла ў працяглую няволю. Заходнія землі Кіеўскай Русі ўвайшлі ў [[Вялікае Княства Літоўскае]]. == Эканоміка == У ІХ—ХІ стст. князі Кіеўскай Русі збіралі даніну са свабодных абшчыннікаў. Падчас палюддзя князь з дружынай з'яўляўся ў назначаным месцы і атрымліваў даніну з мясцовага насельніцтва. Збіранне даніны архаічным спосабам, большасць сярод сялян свабодных абшчыннікаў, якія плацілі гэту даніну, значная доля рабскай працы (рабамі напачатку былі ваеннапалонныя) пацвярджаюць, што ў Кіеўскай Русі ў Х—ХІ стст. не было феадальнага грамадства, але ўжо існавалі асобныя яго элементы. У Кіеўскай Русі не склалася ў развітой форме іерархічная структура зямельнай уласнасці — «феадальная лесвіца», характэрная для заходнееўрапейскага феадалізму. Са зборніка законаў Руская праўда вынікае, што ў Кіеўскай Русі доўга існавалі перажыткі родаплемяннога ладу. Смерды былі паўсвабоднымі княжацкімі даннікамі, чэлядзь і халопы — рабамі. У другой пал. ХІ — 1-й пал. XII ст. ўтвараецца вотчына, заснаваная на ўласнасці на зямлю, што складала аснову панавання феадалаў. Збяднелыя абшчыннікі ператвараліся ў феадальна залежных сялян і станавіліся закупамі. Эканоміка Кіеўскай Русі была шматукладнай. Да пач. XIII ст. гаспадарка значна феадалізавалася, але гэты працэс не быў завершаны. == Узнікненне і рост гарадоў == На тэрыторыі Кіеўскай Русі ў ІХ—Х стст. летапісы называюць каля 20 гарадоў. Да пач. XIII ст. ёсць звесткі пра 271 горад. Буйныя гарады з'яўляліся адміністрацыйнымі, эканамічнымі і культурнымі цэнтрамі асобных зямель, княстваў ці валасцей, былі крэпасцямі і адыгрывалі вялікую ролю ў абароне ад варожых нашэсцяў. У гарадах Кіеўскай Русі былі развіты гандаль (спачатку з далёкімі краінамі) і рамяство, асабліва ў XII — пач. XIII ст., калі тут знаходзіліся двары феадалаў, засноўваліся цэрквы і манастыры. Сацыяльны склад насельніцтва гарадоў вызначаўся разнастайнасцю: купецтва, рамеснікі, баяры, князі, дружыннікі, духавенства. Пры дварах феадалаў знаходзіліся чэлядзь і халопы. У этнічных адносінах пераважалі мясцовыя жыхары, было нямала выхадцаў з іншых славянскіх племянных княжанняў і прадстаўнікоў неславянскага насельніцтва. Жыхары гарадоў былі звязаны з сельскай гаспадаркай, мелі агароды, гадавалі жывёлу. Малыя гарады доўга захоўвалі аграрна-гандлёвы ці аграрна-рамесніцкі характар. [[File:Golden Gate Kiev 2018 G1.jpg|thumb|"Залатыя вароты" ў Кіеве]] Буйнейшым горадам усходняга славянства быў [[Кіеў]]. Спачатку на высокім беразе [[Дняпро|Дняпра]] існаваў куст протагарадскіх славянскіх паселішчаў. У ІХ—Х стст. Кіеў сфарміраваўся як сапраўдны горад, у XII—XIII стст. ён налічваў да 40 тыс. жыхароў. У другой пал. XII ст. пасля распаду Русі ўтварылася Кіеўскае княства, да якога адносіліся гарады Вышгарад, Белгарад, Канеў, Родзень, Іскарасцень і інш. Буйнейшымі гарадамі Галіцка-Валынскага княства былі Галіч, Перамышль, [[Уладзімір-Валынскі|Уладзімір]], [[Львоў]]. Найважнейшым горадам на шляху «з варагаў у грэкі» быў [[Ноўгарад]]. У 1136 ён стаў своеасаблівай сярэдневяковай рэспублікай. У Наўгародскай зямлі былі гарады [[Пскоў]], Ладага, Ізборск, ва Уладзіміра-Суздальскай — Растоў, Белавозера, [[Суздаль]], Уладзімір (на Клязьме). Упершыню пад 1147 у летапісе названа [[Масква]]. У ІХ—XII стст. на тэрыторыі Беларусі вядомы гарады: [[Полацк]] (862), [[Віцебск]] (974), [[Тураў]] (980), Ізяслаў ([[Заслаўе]], канец Х ст.), [[Бярэсце]] (1019), [[Копысь]] (1059), [[Браслаў]] (1065), [[Менск]] і [[Орша]] (абодва 1067), [[Друцк]], [[Лукомль]], [[Лагойск]] (усе 1078), [[Пінск]] (1097), [[Барысаў]] (1102), [[Слуцк]] (1116), [[Клецк]] (1127), [[Гродна|Гародня]] (1127), [[Крычаў]] (1136), Прупой ([[Слаўгарад]], 1136), [[Гомель]] (1142), [[Рагачоў]] (1142), [[Брагін]] (1147), [[Давыд-Гарадок]] (сярэдзіна XII ст.), [[Мазыр]] і [[Мсціслаў]] (абодва 1156), [[Чачэрск]] (1159) і інш. == Дзяржаўна-палітычны лад == Кіеўская Русь складалася з розных тэрытарыльных адзінак. Яны называліся воласць, зямля, вобласць. У другой чвэрці ХІІ ст. некаторыя з іх сталі княствамі-дзяржавамі: [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Смаленскае княства|Смаленскае]], [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскае]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Суздальскае]] і інш. Кіеўскай Руссю кіраваў [[князь]] кіеўскі пры дапамозе ваеннай [[Дружына|дружыны]]. Пэўную ролю ў вырашэнні важных пытанняў адыгрывала княжацкая рада з баяр і старэйшых дружыннікаў — баярская дума. У некаторых гарадах існавала [[веча]] — народны сход. Да адміністрацыі належалі пасаднікі, тысяцкія, агнішчане, цівуны, мечнікі, вірнікі, ратайныя старасты. Кульмінацыйным пунктам развіцця Кіеўскай Русі было княжанне Уладзіміра Святаславіча. Ён часова падпарадкаваў сваёй уладзе Полацк, раздаў воласці-княствы сваім шматлікім сынам. Адносіны яго дзяцей да бацькі нагадвалі васалітэт. Сыны кіеўскага князя глядзелі на свае ўладанні як на вотчыны. Першым пачаў імкнуцца да поўнай самастойнасці тураўскі князь [[Святаполк Уладзіміравіч]], потым [[Яраслаў Мудры]], які княжыў у Ноўгарадзе. Калі ён пераехаў у Кіеў, то падзяліў тэрыторыю Кіеўскай Русі з братам — тмутараканскім князем [[Мсціслаў Уладзіміравіч|Мсціславам]] і прызнаў самастойнасць [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Пасля смерці Мсціслава (1036) уладу на ўсходнеславянскіх землях захоўвалі толькі 2 княжацкія галіны — [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслаў Мудры]] ў Кіеве і праўнук Рагвалода [[Брачыслаў Ізяславіч]] у Полацку. У той час, калі ўсе землі на тэрыторыі Кіеўскай дзяржавы пераходзілі паводле старшынства да нашчадкаў Яраслава, Полацк устойліва знаходзіўся ў руках мясцовага княжацкага роду (гл. [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічы]]). Полацкія князі намагаліся пашырыць свае ўладанні ў першую чаргу за кошт тэрыторый, здаўна заселеных [[Крывічы|крывічамі]]. Асабліва вызначаўся ў гэтым [[Усяслаў Брачыславіч]] (1044—1101). Перыядычныя спробы кіеўскіх князёў прымусіць Полацк і Менск падпарадкавацца ўладзе Кіева прыводзілі да ваенных сутычак. Працэс распаду Кіеўскай Русі пасля смерці Яраслава Мудрага ўзмацніўся. Кожнае ўладанне яго сыноў Яраславічаў стала падзяляцца на ўдзелы. Княствы-землі падзяліліся паміж прадстаўнікамі адной дынастыі. Любецкі з'езд 1097 пацвердзіў прынцып валодання валасцямі («отчннамн») паводле формулы «няхай кожны (князь) трымае зямлю свайго бацькі». Для новага этапу гісторыі Кіеўскай Русі характэрны вельмі заблытаныя адносіны паміж прадстаўнікамі дынастыі Рурыкавічаў, якія варагавалі паміж сабой і змагаліся за кіеўскі трон, што фармальна лічыўся велікакняжацкім. == Этнічнае развіццё == У выніку інтэнсіўнага асваення славянамі значнай часткі Усходне-Еўрапейскай раўніны ў VIII—IX стст. склаліся этнічна блізкія супольнасці славянскага насельніцтва, якія ў летапісе названы княжаннямі. Продкі ўсходніх славян, якія рассяліліся ў Прыпяцкім Палессі, асімілявалі балцкія плямёны. У выніку гэтага на тэрыторыі, якую займалі прыдняпроўскія балты, узніклі ўсходнеславянскія плямёны — [[дрыгавічы]], [[крывічы]], [[радзімічы]] — продкі сучасных беларусаў. На тэрыторыі, дзе раней жылі іранскамоўныя (скіфа-сармацкія) плямёны, узніклі [[паляне (усходнеславянскае племя)|паляне]], [[севяране]], [[улічы]] і інш. — продкі сучасных украінцаў. У другой пал І-га тыс. адбывалася асіміляцыя фіна-ўгорскіх плямён, якая прывяла да ўзнікнення наўгародскіх славен, вяцічаў, часткова верхняволжскіх крывічоў — продкаў сучасных рускіх. У летапісных запісах XII ст. тая частка ўсходніх славян, якая жыла вакол Кіева, Пераяслаўля, Чарнігава, лічылася Руссю. Першапачаткова толькі гэта тэрыторыя называлася Рускай зямлёй. 3 пач. [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] назва Русь пашырылася на ўсіх усходніх славян. Але тады не было адзінай мовы, якой бы карысталася ўсё насельніцтва Кіеўскай Русі. У гутарцы крывічоў, [[наўгародская дзяржава|наўгародцаў]], кіян існавалі пэўныя адрозненні, але жыхары розных краёў Кіеўскай Русі маглі без асаблівых цяжкасцей разумець адзін аднаго. 3 часам у мове развіваліся асаблівасці, якія пазней акрэслілі спецыфіку беларускай, украінскай і рускай моў. У XII ст. ўзнікла назва [[Украіна]] (з асновы «край»), якая потым дала назву [[украінцы|ўкраінскаму народу]]. == Царква і культура == [[File:Kiev Sofiakathedraal.jpg|thumb|Сафійскі сабор у Кіеве, сучасны выгляд]] Прыняцце [[хрысціянства]] ў Кіеве ў [[988]] па візантыйскім абрадзе мела значныя вынікі ў землях усіх усходніх славян. На чале царквы на Русі стаяў мітрапаліт, які назначаўся канстанцінопальскім патрыярхам. Усходнеславянская царква была часткай візантыйскай «грэка-праваслаўнай» царквы. Яе структура адпавядала структуры свецкай улады. У канцы Х ст. ўзнікла Кіеўская мітраполія, пачалі стварацца царкоўныя акругі — епархіі (епіскапіі): каля 992 — Полацкая, у 1005 — Тураўская. Усходнеславянская царква кіравалася канонамі (правіламі і пастановамі) візантыйскай царквы. Драбленне Кіеўскай Русі выклікала і драбленне царкоўнай арганізацыі. Епархіі ўсё больш адасабляліся ад мітраполіі, хоць культавае адзінства захоўвалася. Кіеўскі мітрапаліт ставіў епіскапаў на кафедры, першапачаткова сам выбіраў кандыдатаў з грэкаў, якія прыязджалі на Русь, а зрэдку і з слав. манахаў. Пазней выбранне кандыдата стала правам мясцовай свецкай улады. Епіскап быў у сваёй епархіі вышэйшым прадстаўніком царквы. Духавенства падтрымлівала свецкую ўладу і клапацілася пра ўласныя царкоўныя выгоды. Царква атрымлівала ад князёў дзесятую частку дзяржаўных даходаў, мела і значныя зямельныя ўладанні. Яна адстойвала прагрэсіўную на той час ідэю неабходнасці моцнай княжацкай улады. Свецкія ўлады ў сваю чаргу аказвалі садзейнічанне царкве. У выніку большасць духавенства далучалася не да пакрыўджаных, бедных і пакутных, а да багатых і моцных. Царква зрабіла моцны ўплыў на развіццё новай феад. культуры. [[File:Polatsk-St. Euphrosine1.JPG|thumb|Спаса-Ефрасіннеўская царква ў Полацку]] Найбольш важнай галіной мастацтва была архітэктура. Разам з хрысціянствам з Візантыі ў гарады ўсходніх славян прыйшлі мураванае дойлідства і манументальны жывапіс. Мураваная архітэктура прадстаўлена пабудовамі культавага характару — саборамі і цэрквамі. Мураваныя будынкі ўзводзіліся найбольш у Кіеве. Усходнеславяская архітэктура ХІ ст. прадстаўлена помнікамі манументальнага дойлідства Кіева, Ноўгарада, Полацка, у кожным з іх пабудаваны Сафійскі сабор. У XII ст. ўзнік і пашырыўся новы тып царкоўных будынкаў. Аслабленне княжацкай улады, распад вялікіх княстваў на дробныя адбіліся на развіцці архітэктурных формаў. Замест грандыёзных збудаванняў, якія ўзводзіліся ў ХІ ст. ў буйных гарадах, з'явілася значная колькасць будынкаў невялікіх памераў, з адным купалам (Міхайлаўскі Залатаверхі сабор у Кіеве, Полацкі [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]], царква Спаса-на-Нярэдзіцы ў Ноўгарадзе, Успенскі і Дзмітрыеўскі саборы ва Уладзіміры на Клязьме). У наваколлі гарадоў размяшчаліся манастыры з цэрквамі і саборамі. Ва ўдзельных княствах узнікаюць самастойныя архітэктурныя школы (кіеўская, наўгародская, полацкая, уладзіміра-суздальская і інш.). Разам з культавым будаўніцтвам развівалася свецкая архітэктура (княжацкія палаты і інш.). Высокага ўзроўню дасягнула манументальнае мастацтва — мазаіка, фрэска (Кіеў, Ноўгарад, Полацк). Значнае месца адводзілася выявам святых (вобраз Хрыста, выявы апосталаў, евангелістаў), распаўсюджанай была кампазіцыя «Еўхарысція». Развіваўся іканапіс. Скульптура (каменныя абразкі, рэльефы) паводле свайго характару была блізкая да разьбы па дрэве. Пашырэнне адукацыі і пісьменнасці абумовіла развіццё мастацтва афармлення рукапісных кніг мініяцюрамі, застаўкамі, канцоўкамі, ініцыяламі. У дэкаратыўна-прыкладным мастацтве пашыраны ювелірныя вырабы (бранзалеты, колты, завушніцы, дыядэмы, грыўні), перагародчатыя эмалі, розныя прылады (чашы, абклады для кніг і абразоў), керамічныя вырабы (посуд, глазураваныя размаляваныя пліткі). Шэдэўр усходнеславянскага мастацтва — [[крыж Ефрасінні Полацкай]], зроблены ў 1161 майстрам-ювелірам Л. Богшам у Полацку. === Літаратура === На раннім этапе развіцця літаратура Кіеўскай Русі рэалізоўвалася як агульнаруская духоўная з'ява. У XI — пачатку XII ст. асноўнымі цэнтрамі літаратурнай актыўнасці былі [[Кіеў]] і [[Ноўгарад]]. Помнікі, што cтвараліся там, уключаліся ў зварот па ўсёй Русі і нярэдка адаптаваліся пад мясцовы кантэкст. Ключавымі тэмамі літаратуры былі хрысціянізацыя, асэнсаванне [[Цэнтралізацыя|дзяржаўнага адзінства]] і неабходнасць спынення [[феадальная раздробленасць|княжацкіх усобіц]]. Значная колькасць пісьменнікаў і перапісчыкаў у гэты час прыходзіла ў Кіеў з ускраін, што сведчыць пра цесныя культурныя кантакты паміж рэгіёнамі. Станаўленне [[гістарыяграфія|гістарычнага пісьменства]] ў Кіеўскай Русі таксама было непарыўна звязана з хрысціянізацыяй і фарміраваннем агульнадзяржаўнай свядомасці. Асэнсоўваючы гісторыю як вызначаны Богам шлях народа, [[летапіс]]ы, найперш «[[Аповесць мінулых гадоў]]», прэзентавалі Кіеў як цэнтр усходнеславянскага свету, сцвярджалі Русь як дзяржаву, роўную іншым хрысціянскім дзяржавам Еўропы. У «Аповесці...» маюць месца як пісьмовыя (некаторыя з якіх маглі быць зафіксаваны яшчэ ў X — XI ст.), так і [[фальклор|вусна-паэтычныя]] мастацкія традыцыі, што сведчыць пра глыбіню гістарычнай памяці старажытнарускага грамадства. Нягледзячы на феадальную раздробленасць, усходнеславянскія княствы захоўвалі актыўнае культурнае ўзаемадзеянне. Новыя мастацкія, архітэктурныя, літаратурныя рысы, што з’яўляліся ў адным горадзе, хутка распаўсюджваліся ў іншых рэгіёнах. Напрыклад, дынамічная кампазіцыя крыжовакупальнага храма, распрацаваная [[дойлід Іаан|Іаанам]] у [[Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр|Спаса-Еўфрасіннеўскім манастыры]], стала агульнарускай рысай культавай архітэктуры. Полацкія дойліды працавалі ў [[Смаленск]]у і Ноўгарадзе, што сведчыць пра міжрэгіянальны перанос архітэктурных традыцый. Аналагічнае назіраецца і ў літаратуры: шырокая перапіска паміж [[Кірыла Тураўскі|Кірылам Тураўскім]] і [[Андрэй Багалюбскі|Андрэем Багалюбскім]], напрыклад, паказвае, як ідэі і творы распаўсюджваліся паміж Паўднёвай і Паўночна-Усходняй Руссю. == Гл. таксама == * [[Русь]] * [[Русь (назва)]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Заўвагі == {{notelist}} == Літаратура == *Греков Б. Киевская Русь. [6 изд.] М., 1953; *История СССР с древнейших времен до наших дней. Т. 1. М., 1966; *Толочко П. Древняя Русь: Очерки соц.-полит. истории. Киев, 1987; *Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і Новагародскі перыяды. Мн., 1990; *Фроянов Н. Древняя Русь: Опыт исследования истории соц. и полит. борьбы. М.; СПб., 1995; *Штыхаў Г. Кіеўская Русь // ЭГБ у 6 т. Т. 4. Мн., 1997. * {{кніга|аўтар = Рэд.: [[В. А. Чамярыцкі]]|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў|выданне = 2-е выданне|месца = Мн.|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2007|том = 1|старонкі = 19, 45—46, 62}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Кіеўская Русь}} {{Русь|state=collapsed}} {{Славянскія краіны}} {{Сярэднявечча}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Беларусь у тэмах}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кіеўская Русь| ]] 309v8xcrx6e6j4v1u3av7julvsqqrve 5193238 5193235 2026-09-05T09:15:59Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя, дзяржаўнасць */ 5193238 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Кіеўская Русь |саманазва = Русь |статус = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = Coin of Yaroslav the Wise (reverse).svg |карта = Location of Kyivan Rus.png |апісанне = Карта Кіеўскай Русі пасля смерці Яраслава ў 1054 г. }} [[File:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|thumb|Усходнеславянскія княствы]] {{Гісторыя Беларусі}} '''Кіеўская Русь''' або '''Кіеўская дзяржава''', '''дзяржава Рурыкавічаў''', гістарычная '''Русь''' або '''Руская зямля''' — раннефеадальная [[дзяржава]] са сталіцай у [[Кіеў|Кіеве]]<ref>[https://www.academia.edu/30994416/Диба_Юрій._Формування_території_Руської_землі_ІХ_-_Х_ст._у_контексті_функціонування_трансєвропейського_торговельного_шляху_Булгар-Київ-Реґенсбурґ Диба Юрій. Формування території “Руської землі” ІХ - Х ст. у контексті функціонування трансєвропейського торговельного шляху Булгар-Київ-Реґенсбурґ]</ref>. Склалася ў Х ст. і захоўвала адноснае адзінства да 1130-х гадоў. Займала тэрыторыю ад Прычарнаморскіх стэпаў да [[Паўночная Дзвіна|Паўночнай Дзвіны]], ад [[Днестр|Днястра]] і [[Заходні Буг|Буга]] да Волга-Окскага міжрэчча. == Гісторыя, дзяржаўнасць == Фарміраванне дзяржавы Рурыкавічаў — працяглы працэс у гісторыі [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]]. У VII—X стст. існавалі дадзяржаўныя [[Правадырства|тэрытарыяльна-палітычныя аб'яднанні]] (правадырствы, племянныя саюзы) [[дулебы|дулебаў]] (яго змянілі [[бужане]] і [[валыняне]]), [[паляне (усходнеславянскае племя)|палян]], [[драўляне|драўлян]], [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[белыя харваты|харватаў]], [[ціверцы|ціверцаў]], [[улічы|улічоў]], [[севяране|севяран]], [[вяцічы|вяцічаў]], [[радзімічы|радзімічаў]], [[крывічы|крывічоў]] (іх заходняй галіны — [[палачане|палачан]]), [[Славене|ільменскіх славен]]. Паводле летапісаў, гэтыя ўсходнеславянскія аб'яднанні (княжанні) мелі свае гарады-цэнтры: у палян [[Кіеў]], у ільменскіх славен [[Ноўгарад]], у крывічоў [[Полацк]] і [[Смаленск]], у дрыгавічоў [[Тураў]], у севяран [[Чарнігаў]], у драўлян Іскарасцень ([[Корасцень]]). Інтэграцыйныя тэндэнцыі ў славян выходзілі за межы этнапалітычных аб'яднанняў. Так, [[Славене|наўгародскія славене]] і крывічы разам з фінскім племем [[Весь|вессю]] стварылі паўночны саюз княжанняў. Аналагічны працэс на базе княжання палян ішоў у Сярэднім Падняпроўі. [[File:Russkaya pravda razvorot.jpg|thumb|Старонка з кароткай рэдакцыі "Рускай праўды".]] Каля 850 года ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] з'явіліся [[варагі]], якія, паводле летапіснага падання, называліся руссю (адсюль назва дзяржавы — Русь). Іх з'яўленне не мела вырашальнага значэння для ўзнікнення ўсходнеславянскай дзяржаўнасці, але паскорыла яго. Паўночны саюз княжанняў у 862 годзе запрасіў правіць у Ноўгарадзе варага [[Рурык]]а. Яго пераемнік варажскі князь [[Алег Вешчы|Алег]] (879—912) у 882 годзе авалодаў Кіевам, забіўшы князёў [[Аскольд]]а і [[Дзір]]а, пашырыў уладу на многія ўсходнеславянскія і некаторыя неславянскія тэрыторыі. Князь Ігар (912—945) ажыццявіў два паходы (у 941 і 944) на Царград ([[Канстанцінопаль]]), у 943 — на [[Каўказ]]. У 945 годзе Ігара забілі драўляне, паўсталыя супраць празмернага збірання даніны. Удава Ігара -- княгіня [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга]] (945—964) у 956 годзе жорстка расправілася з драўлянамі, аднак вызначыла нормы даніны, час і месцы (пагосты) яе збору. Сын Ігара і Вольгі -- князь [[Святаслаў Ігаравіч]] (964—972) значна пашырыў межы дзяржавы, разграміў [[Хазарскі каганат]], Волжска-Камскую Булгарыю, перамог ясаў і касогаў, далучыў да сваёй дзяржавы вяцічаў. Найвышэйшага росквіту дзяржава Рурыкавічаў дасягнула ў часы княжання [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] (980—1015) і яго сына [[Яраслаў Мудры|Яраслава Мудрага]] (1019—1054). Каля 980 года Уладзімір захапіў [[Полацк]], забіў [[Полацкае княства|полацкага]] князя [[Рагвалод]]а, а князёўну [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеду]] вымусіў стаць сваёй жонкай. Пры ім амаль завершана аб'яднанне ўсходнеславянскіх зямель, умацавана дзяржаўнае кіраванне, уведзена [[хрышчэнне Русі|хрысціянства як дзяржаўная рэлігія]] (988—989). Уладзімір здзейсніў паходы на [[Яцвягі|яцвягаў]], далучыў да дзяржавы так званыя [[Чэрвенскія гарады]] ў басейне Бугу. Пры Яраславе ўзмацніліся гандлёвыя, палітычныя і культурныя сувязі з Паўночным Прычарнамор'ем, [[Візантыя]]й, Блізкім Усходам, Сярэдняй Азіяй, з балтыйскімі, скандынаўскімі і нямецкімі землямі, з Польшчай, Венгрыяй, Францыяй. Складзены зборнік законаў — так званая "[[Руская Праўда|Руская праўда]]". Аднак у канцы яго княжання намеціліся міжусобіцы і урэшце распад дзяржавы на самастойныя княствы. Прычынамі распаду былі: развіццё [[феадалізм]]у, узмацненне мясцовай знаці, эканамічнае і палітычнае ўзмацненне асобных княстваў, якія імкнуліся выйсці з-пад улады кіеўскага князя. У першай чвэрці ХІ ст. ад Кіева аддзяліўся [[Полацкае княства|Полацк]], спрабавалі аддзяліцца Ноўгарад, Тураў. Значныя намаганні па спыненні міжусобнай барацьбы і аб'яднання сіл Русі супраць [[Полаўцы|полаўцаў]] прыклалі князь [[Уладзімір Усеваладавіч Манамах]] (1113—1125) і яго сын [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслаў Уладзіміравіч]] (1125—1132). У 1116, 1119 гадах Манамах здзейсніў паходы супраць менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]] і захапіў яго ў палон. У 1127 годзе вялікі князь Мсціслаў арганізаваў вялікі паход на [[Полацкая зямля|Полацкую зямлю]] ка падпарадкаваць яе. Пасля смерці Мсціслава дзяржава распалася на самастойныя княствы, найбольшыя з іх: [[Кіеўскае княства]], [[Чарнігаўскае княства]], [[Смаленскае княства]], [[Тураўскае княства]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскае]], Галіцкае, [[Валынскае княства|Валынскае]] і іншыя, [[Наўгародская рэспубліка]]. Улада над імі кіеўскіх князёў стала намінальнай. Самастойным княствам-дзяржавай заставалася [[Полацкае княства]]. Разасобленыя княствы не здолелі процістаяць у 1230-я гады [[Мангола-татарскае нашэсце|мангольскаму нашэсцю]] і большасць іх трапіла ў працяглую залежнасці. Заходнія княствы Рурыкавічаў увайшлі ў [[Вялікае Княства Літоўскае]]. == Эканоміка == У ІХ—ХІ стст. князі Кіеўскай Русі збіралі даніну са свабодных абшчыннікаў. Падчас палюддзя князь з дружынай з'яўляўся ў назначаным месцы і атрымліваў даніну з мясцовага насельніцтва. Збіранне даніны архаічным спосабам, большасць сярод сялян свабодных абшчыннікаў, якія плацілі гэту даніну, значная доля рабскай працы (рабамі напачатку былі ваеннапалонныя) пацвярджаюць, што ў Кіеўскай Русі ў Х—ХІ стст. не было феадальнага грамадства, але ўжо існавалі асобныя яго элементы. У Кіеўскай Русі не склалася ў развітой форме іерархічная структура зямельнай уласнасці — «феадальная лесвіца», характэрная для заходнееўрапейскага феадалізму. Са зборніка законаў Руская праўда вынікае, што ў Кіеўскай Русі доўга існавалі перажыткі родаплемяннога ладу. Смерды былі паўсвабоднымі княжацкімі даннікамі, чэлядзь і халопы — рабамі. У другой пал. ХІ — 1-й пал. XII ст. ўтвараецца вотчына, заснаваная на ўласнасці на зямлю, што складала аснову панавання феадалаў. Збяднелыя абшчыннікі ператвараліся ў феадальна залежных сялян і станавіліся закупамі. Эканоміка Кіеўскай Русі была шматукладнай. Да пач. XIII ст. гаспадарка значна феадалізавалася, але гэты працэс не быў завершаны. == Узнікненне і рост гарадоў == На тэрыторыі Кіеўскай Русі ў ІХ—Х стст. летапісы называюць каля 20 гарадоў. Да пач. XIII ст. ёсць звесткі пра 271 горад. Буйныя гарады з'яўляліся адміністрацыйнымі, эканамічнымі і культурнымі цэнтрамі асобных зямель, княстваў ці валасцей, былі крэпасцямі і адыгрывалі вялікую ролю ў абароне ад варожых нашэсцяў. У гарадах Кіеўскай Русі былі развіты гандаль (спачатку з далёкімі краінамі) і рамяство, асабліва ў XII — пач. XIII ст., калі тут знаходзіліся двары феадалаў, засноўваліся цэрквы і манастыры. Сацыяльны склад насельніцтва гарадоў вызначаўся разнастайнасцю: купецтва, рамеснікі, баяры, князі, дружыннікі, духавенства. Пры дварах феадалаў знаходзіліся чэлядзь і халопы. У этнічных адносінах пераважалі мясцовыя жыхары, было нямала выхадцаў з іншых славянскіх племянных княжанняў і прадстаўнікоў неславянскага насельніцтва. Жыхары гарадоў былі звязаны з сельскай гаспадаркай, мелі агароды, гадавалі жывёлу. Малыя гарады доўга захоўвалі аграрна-гандлёвы ці аграрна-рамесніцкі характар. [[File:Golden Gate Kiev 2018 G1.jpg|thumb|"Залатыя вароты" ў Кіеве]] Буйнейшым горадам усходняга славянства быў [[Кіеў]]. Спачатку на высокім беразе [[Дняпро|Дняпра]] існаваў куст протагарадскіх славянскіх паселішчаў. У ІХ—Х стст. Кіеў сфарміраваўся як сапраўдны горад, у XII—XIII стст. ён налічваў да 40 тыс. жыхароў. У другой пал. XII ст. пасля распаду Русі ўтварылася Кіеўскае княства, да якога адносіліся гарады Вышгарад, Белгарад, Канеў, Родзень, Іскарасцень і інш. Буйнейшымі гарадамі Галіцка-Валынскага княства былі Галіч, Перамышль, [[Уладзімір-Валынскі|Уладзімір]], [[Львоў]]. Найважнейшым горадам на шляху «з варагаў у грэкі» быў [[Ноўгарад]]. У 1136 ён стаў своеасаблівай сярэдневяковай рэспублікай. У Наўгародскай зямлі былі гарады [[Пскоў]], Ладага, Ізборск, ва Уладзіміра-Суздальскай — Растоў, Белавозера, [[Суздаль]], Уладзімір (на Клязьме). Упершыню пад 1147 у летапісе названа [[Масква]]. У ІХ—XII стст. на тэрыторыі Беларусі вядомы гарады: [[Полацк]] (862), [[Віцебск]] (974), [[Тураў]] (980), Ізяслаў ([[Заслаўе]], канец Х ст.), [[Бярэсце]] (1019), [[Копысь]] (1059), [[Браслаў]] (1065), [[Менск]] і [[Орша]] (абодва 1067), [[Друцк]], [[Лукомль]], [[Лагойск]] (усе 1078), [[Пінск]] (1097), [[Барысаў]] (1102), [[Слуцк]] (1116), [[Клецк]] (1127), [[Гродна|Гародня]] (1127), [[Крычаў]] (1136), Прупой ([[Слаўгарад]], 1136), [[Гомель]] (1142), [[Рагачоў]] (1142), [[Брагін]] (1147), [[Давыд-Гарадок]] (сярэдзіна XII ст.), [[Мазыр]] і [[Мсціслаў]] (абодва 1156), [[Чачэрск]] (1159) і інш. == Дзяржаўна-палітычны лад == Кіеўская Русь складалася з розных тэрытарыльных адзінак. Яны называліся воласць, зямля, вобласць. У другой чвэрці ХІІ ст. некаторыя з іх сталі княствамі-дзяржавамі: [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Смаленскае княства|Смаленскае]], [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскае]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Суздальскае]] і інш. Кіеўскай Руссю кіраваў [[князь]] кіеўскі пры дапамозе ваеннай [[Дружына|дружыны]]. Пэўную ролю ў вырашэнні важных пытанняў адыгрывала княжацкая рада з баяр і старэйшых дружыннікаў — баярская дума. У некаторых гарадах існавала [[веча]] — народны сход. Да адміністрацыі належалі пасаднікі, тысяцкія, агнішчане, цівуны, мечнікі, вірнікі, ратайныя старасты. Кульмінацыйным пунктам развіцця Кіеўскай Русі было княжанне Уладзіміра Святаславіча. Ён часова падпарадкаваў сваёй уладзе Полацк, раздаў воласці-княствы сваім шматлікім сынам. Адносіны яго дзяцей да бацькі нагадвалі васалітэт. Сыны кіеўскага князя глядзелі на свае ўладанні як на вотчыны. Першым пачаў імкнуцца да поўнай самастойнасці тураўскі князь [[Святаполк Уладзіміравіч]], потым [[Яраслаў Мудры]], які княжыў у Ноўгарадзе. Калі ён пераехаў у Кіеў, то падзяліў тэрыторыю Кіеўскай Русі з братам — тмутараканскім князем [[Мсціслаў Уладзіміравіч|Мсціславам]] і прызнаў самастойнасць [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Пасля смерці Мсціслава (1036) уладу на ўсходнеславянскіх землях захоўвалі толькі 2 княжацкія галіны — [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслаў Мудры]] ў Кіеве і праўнук Рагвалода [[Брачыслаў Ізяславіч]] у Полацку. У той час, калі ўсе землі на тэрыторыі Кіеўскай дзяржавы пераходзілі паводле старшынства да нашчадкаў Яраслава, Полацк устойліва знаходзіўся ў руках мясцовага княжацкага роду (гл. [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічы]]). Полацкія князі намагаліся пашырыць свае ўладанні ў першую чаргу за кошт тэрыторый, здаўна заселеных [[Крывічы|крывічамі]]. Асабліва вызначаўся ў гэтым [[Усяслаў Брачыславіч]] (1044—1101). Перыядычныя спробы кіеўскіх князёў прымусіць Полацк і Менск падпарадкавацца ўладзе Кіева прыводзілі да ваенных сутычак. Працэс распаду Кіеўскай Русі пасля смерці Яраслава Мудрага ўзмацніўся. Кожнае ўладанне яго сыноў Яраславічаў стала падзяляцца на ўдзелы. Княствы-землі падзяліліся паміж прадстаўнікамі адной дынастыі. Любецкі з'езд 1097 пацвердзіў прынцып валодання валасцямі («отчннамн») паводле формулы «няхай кожны (князь) трымае зямлю свайго бацькі». Для новага этапу гісторыі Кіеўскай Русі характэрны вельмі заблытаныя адносіны паміж прадстаўнікамі дынастыі Рурыкавічаў, якія варагавалі паміж сабой і змагаліся за кіеўскі трон, што фармальна лічыўся велікакняжацкім. == Этнічнае развіццё == У выніку інтэнсіўнага асваення славянамі значнай часткі Усходне-Еўрапейскай раўніны ў VIII—IX стст. склаліся этнічна блізкія супольнасці славянскага насельніцтва, якія ў летапісе названы княжаннямі. Продкі ўсходніх славян, якія рассяліліся ў Прыпяцкім Палессі, асімілявалі балцкія плямёны. У выніку гэтага на тэрыторыі, якую займалі прыдняпроўскія балты, узніклі ўсходнеславянскія плямёны — [[дрыгавічы]], [[крывічы]], [[радзімічы]] — продкі сучасных беларусаў. На тэрыторыі, дзе раней жылі іранскамоўныя (скіфа-сармацкія) плямёны, узніклі [[паляне (усходнеславянскае племя)|паляне]], [[севяране]], [[улічы]] і інш. — продкі сучасных украінцаў. У другой пал І-га тыс. адбывалася асіміляцыя фіна-ўгорскіх плямён, якая прывяла да ўзнікнення наўгародскіх славен, вяцічаў, часткова верхняволжскіх крывічоў — продкаў сучасных рускіх. У летапісных запісах XII ст. тая частка ўсходніх славян, якая жыла вакол Кіева, Пераяслаўля, Чарнігава, лічылася Руссю. Першапачаткова толькі гэта тэрыторыя называлася Рускай зямлёй. 3 пач. [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] назва Русь пашырылася на ўсіх усходніх славян. Але тады не было адзінай мовы, якой бы карысталася ўсё насельніцтва Кіеўскай Русі. У гутарцы крывічоў, [[наўгародская дзяржава|наўгародцаў]], кіян існавалі пэўныя адрозненні, але жыхары розных краёў Кіеўскай Русі маглі без асаблівых цяжкасцей разумець адзін аднаго. 3 часам у мове развіваліся асаблівасці, якія пазней акрэслілі спецыфіку беларускай, украінскай і рускай моў. У XII ст. ўзнікла назва [[Украіна]] (з асновы «край»), якая потым дала назву [[украінцы|ўкраінскаму народу]]. == Царква і культура == [[File:Kiev Sofiakathedraal.jpg|thumb|Сафійскі сабор у Кіеве, сучасны выгляд]] Прыняцце [[хрысціянства]] ў Кіеве ў [[988]] па візантыйскім абрадзе мела значныя вынікі ў землях усіх усходніх славян. На чале царквы на Русі стаяў мітрапаліт, які назначаўся канстанцінопальскім патрыярхам. Усходнеславянская царква была часткай візантыйскай «грэка-праваслаўнай» царквы. Яе структура адпавядала структуры свецкай улады. У канцы Х ст. ўзнікла Кіеўская мітраполія, пачалі стварацца царкоўныя акругі — епархіі (епіскапіі): каля 992 — Полацкая, у 1005 — Тураўская. Усходнеславянская царква кіравалася канонамі (правіламі і пастановамі) візантыйскай царквы. Драбленне Кіеўскай Русі выклікала і драбленне царкоўнай арганізацыі. Епархіі ўсё больш адасабляліся ад мітраполіі, хоць культавае адзінства захоўвалася. Кіеўскі мітрапаліт ставіў епіскапаў на кафедры, першапачаткова сам выбіраў кандыдатаў з грэкаў, якія прыязджалі на Русь, а зрэдку і з слав. манахаў. Пазней выбранне кандыдата стала правам мясцовай свецкай улады. Епіскап быў у сваёй епархіі вышэйшым прадстаўніком царквы. Духавенства падтрымлівала свецкую ўладу і клапацілася пра ўласныя царкоўныя выгоды. Царква атрымлівала ад князёў дзесятую частку дзяржаўных даходаў, мела і значныя зямельныя ўладанні. Яна адстойвала прагрэсіўную на той час ідэю неабходнасці моцнай княжацкай улады. Свецкія ўлады ў сваю чаргу аказвалі садзейнічанне царкве. У выніку большасць духавенства далучалася не да пакрыўджаных, бедных і пакутных, а да багатых і моцных. Царква зрабіла моцны ўплыў на развіццё новай феад. культуры. [[File:Polatsk-St. Euphrosine1.JPG|thumb|Спаса-Ефрасіннеўская царква ў Полацку]] Найбольш важнай галіной мастацтва была архітэктура. Разам з хрысціянствам з Візантыі ў гарады ўсходніх славян прыйшлі мураванае дойлідства і манументальны жывапіс. Мураваная архітэктура прадстаўлена пабудовамі культавага характару — саборамі і цэрквамі. Мураваныя будынкі ўзводзіліся найбольш у Кіеве. Усходнеславяская архітэктура ХІ ст. прадстаўлена помнікамі манументальнага дойлідства Кіева, Ноўгарада, Полацка, у кожным з іх пабудаваны Сафійскі сабор. У XII ст. ўзнік і пашырыўся новы тып царкоўных будынкаў. Аслабленне княжацкай улады, распад вялікіх княстваў на дробныя адбіліся на развіцці архітэктурных формаў. Замест грандыёзных збудаванняў, якія ўзводзіліся ў ХІ ст. ў буйных гарадах, з'явілася значная колькасць будынкаў невялікіх памераў, з адным купалам (Міхайлаўскі Залатаверхі сабор у Кіеве, Полацкі [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]], царква Спаса-на-Нярэдзіцы ў Ноўгарадзе, Успенскі і Дзмітрыеўскі саборы ва Уладзіміры на Клязьме). У наваколлі гарадоў размяшчаліся манастыры з цэрквамі і саборамі. Ва ўдзельных княствах узнікаюць самастойныя архітэктурныя школы (кіеўская, наўгародская, полацкая, уладзіміра-суздальская і інш.). Разам з культавым будаўніцтвам развівалася свецкая архітэктура (княжацкія палаты і інш.). Высокага ўзроўню дасягнула манументальнае мастацтва — мазаіка, фрэска (Кіеў, Ноўгарад, Полацк). Значнае месца адводзілася выявам святых (вобраз Хрыста, выявы апосталаў, евангелістаў), распаўсюджанай была кампазіцыя «Еўхарысція». Развіваўся іканапіс. Скульптура (каменныя абразкі, рэльефы) паводле свайго характару была блізкая да разьбы па дрэве. Пашырэнне адукацыі і пісьменнасці абумовіла развіццё мастацтва афармлення рукапісных кніг мініяцюрамі, застаўкамі, канцоўкамі, ініцыяламі. У дэкаратыўна-прыкладным мастацтве пашыраны ювелірныя вырабы (бранзалеты, колты, завушніцы, дыядэмы, грыўні), перагародчатыя эмалі, розныя прылады (чашы, абклады для кніг і абразоў), керамічныя вырабы (посуд, глазураваныя размаляваныя пліткі). Шэдэўр усходнеславянскага мастацтва — [[крыж Ефрасінні Полацкай]], зроблены ў 1161 майстрам-ювелірам Л. Богшам у Полацку. === Літаратура === На раннім этапе развіцця літаратура Кіеўскай Русі рэалізоўвалася як агульнаруская духоўная з'ява. У XI — пачатку XII ст. асноўнымі цэнтрамі літаратурнай актыўнасці былі [[Кіеў]] і [[Ноўгарад]]. Помнікі, што cтвараліся там, уключаліся ў зварот па ўсёй Русі і нярэдка адаптаваліся пад мясцовы кантэкст. Ключавымі тэмамі літаратуры былі хрысціянізацыя, асэнсаванне [[Цэнтралізацыя|дзяржаўнага адзінства]] і неабходнасць спынення [[феадальная раздробленасць|княжацкіх усобіц]]. Значная колькасць пісьменнікаў і перапісчыкаў у гэты час прыходзіла ў Кіеў з ускраін, што сведчыць пра цесныя культурныя кантакты паміж рэгіёнамі. Станаўленне [[гістарыяграфія|гістарычнага пісьменства]] ў Кіеўскай Русі таксама было непарыўна звязана з хрысціянізацыяй і фарміраваннем агульнадзяржаўнай свядомасці. Асэнсоўваючы гісторыю як вызначаны Богам шлях народа, [[летапіс]]ы, найперш «[[Аповесць мінулых гадоў]]», прэзентавалі Кіеў як цэнтр усходнеславянскага свету, сцвярджалі Русь як дзяржаву, роўную іншым хрысціянскім дзяржавам Еўропы. У «Аповесці...» маюць месца як пісьмовыя (некаторыя з якіх маглі быць зафіксаваны яшчэ ў X — XI ст.), так і [[фальклор|вусна-паэтычныя]] мастацкія традыцыі, што сведчыць пра глыбіню гістарычнай памяці старажытнарускага грамадства. Нягледзячы на феадальную раздробленасць, усходнеславянскія княствы захоўвалі актыўнае культурнае ўзаемадзеянне. Новыя мастацкія, архітэктурныя, літаратурныя рысы, што з’яўляліся ў адным горадзе, хутка распаўсюджваліся ў іншых рэгіёнах. Напрыклад, дынамічная кампазіцыя крыжовакупальнага храма, распрацаваная [[дойлід Іаан|Іаанам]] у [[Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр|Спаса-Еўфрасіннеўскім манастыры]], стала агульнарускай рысай культавай архітэктуры. Полацкія дойліды працавалі ў [[Смаленск]]у і Ноўгарадзе, што сведчыць пра міжрэгіянальны перанос архітэктурных традыцый. Аналагічнае назіраецца і ў літаратуры: шырокая перапіска паміж [[Кірыла Тураўскі|Кірылам Тураўскім]] і [[Андрэй Багалюбскі|Андрэем Багалюбскім]], напрыклад, паказвае, як ідэі і творы распаўсюджваліся паміж Паўднёвай і Паўночна-Усходняй Руссю. == Гл. таксама == * [[Русь]] * [[Русь (назва)]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Заўвагі == {{notelist}} == Літаратура == *Греков Б. Киевская Русь. [6 изд.] М., 1953; *История СССР с древнейших времен до наших дней. Т. 1. М., 1966; *Толочко П. Древняя Русь: Очерки соц.-полит. истории. Киев, 1987; *Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і Новагародскі перыяды. Мн., 1990; *Фроянов Н. Древняя Русь: Опыт исследования истории соц. и полит. борьбы. М.; СПб., 1995; *Штыхаў Г. Кіеўская Русь // ЭГБ у 6 т. Т. 4. Мн., 1997. * {{кніга|аўтар = Рэд.: [[В. А. Чамярыцкі]]|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў|выданне = 2-е выданне|месца = Мн.|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2007|том = 1|старонкі = 19, 45—46, 62}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Кіеўская Русь}} {{Русь|state=collapsed}} {{Славянскія краіны}} {{Сярэднявечча}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Беларусь у тэмах}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кіеўская Русь| ]] 0x75yqqce8m0b7hwro1s1mhd2n76xal 0 14748 5193207 4990528 2026-09-05T07:40:28Z M.L.Bot 261 5193207 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Барыс Давыдавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = меркаваны [[Князі полацкія|князь полацкі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = магчыма [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік = магчыма [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = Васілька, Вячка, Уладзімір-Войцех | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Барыс Давыдавіч''' (зг. 1216) — гіпатэтычны [[Князі полацкія|князь полацкі]] вядомы толькі са звестак [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]]. Полацкага князя Барыс Давыдавіч не згадваюць ні летапісы, ні заходнія крыніцы. Толькі Васіль Тацішчаў, са спасылкай на сваю выпіску з [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]], так званую «Аповесць пра Святохну», паведамляе пад 1217 годам, што князь Барыс ажаніўся другім шлюбам са Святохнай, дачкой [[Балтыйскае Памор’е|паморскага]] князя Казіміра, і ў гэтым шлюбе меў сына ''Уладзіміра-Войцеха''. Святохна прыняла [[праваслаўе]], але трымала пры сябе ксяндза. Ненавідзела сыноў Барыса з першага шлюбу — ''Васільку'' і ''Вячку'', праз [[Баяры|баяр]] наводзіла іх на думку прасіць у бацькі ўдзелаў з [[Ніжняе Падзвінне|Дзвінскіх воласцей]]. Барыс адпусціў сыноў з неахвотай, Святохна ў адсутнасці пасынкаў пачала выгняць прыхільных ім баяр з вышэйшых пасад княства і ўводзіць на тыя месцы сваіх памаран. Незадаволеныя палачане патрабавалі выгнання чужынцаў і вяртання старэйшых сыноў Барыса. Тады Святохна ад імя [[тысяцкі|тысяцкага]] Сімяона, [[пасаднік]]а Воіна і [[ключнік]]а Дабрыні, сваіх галоўных праціўнікаў, сфальсіфікавала ліст да пасынкаў з перакананнем скінуць бацьку са стальца, пакараць мачаху і зводнага брата Уладзіміра. Ліст перадалі князю Барысу, абвінавачаныя баяры кляліся ў нявіннасці, але прыхільнікі Святохны забілі іх. Шмат хто паверыў ва ўсё гэта, але Васілька Барысавіч знайшоў спосаб выкрыць паклёп мачахі. У дзень Спаса палачане паўсталі па [[веча]]вым звоне, узялі Святохну пад варту, забілі або выгналі ўсіх памаран і, нічога не зрабіўшы князю Барысу, паслалі баяр па яго сына Васільку.{{sfn|Татищев|1964|с=204-211}} Звесткі Тацішчава выклікаюць шмат спрэчак. Па-першае, ёсць падазрэнне, што гэта гістарычны памфлет на нямецкае засілле пры расійскім імператарскім двары ў часы Тацішчава{{sfn|Лыжин|1858|}}. Па-другое, звесткі анахранічыя і маглі б апісваць сітуацыю апошняй чвэрці XII ст., але не пачатку XIII ст., і падаць іх пад 1217 годам летапісец мог толькі з нейкай нагоды. Нагодай імаверна выглядае смерць полацкага князя [[Уладзімір Полацкі|Уладзіміра]] ў 1216 годзе і невядомыя падзеі пасля яе, якія зматывавалі летапісца звярнуцца да ранейшай гісторыі. Некаторыя даследчыкі лічаць{{хто?}}, што Барыс Давыдавіч мог княжыць да Уладзіміра, то-бок кароткі час пасля [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]]. Многія радаводы атаясняюць сыноў Барыса — Васільку і Вячку, з гістарычна пэўнымі герцыкскім князем [[Усевалад Герцыкскі|Усеваладам]] і кукенойскім князем [[Вячка Кукенойскі|Вячкам]], што найбольш спрэчна адносна Усевалада. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Rymar Edward'' Rodowód książąt pomorskich. — Szczecin, 1995. — T.1. — 323 s. — S. 215, 218. * ''Rymar Edward'' Rodowód książąt pomorskich. — Szczecin: Książnica Pomorska, 2005. — ss. 607: il., mapy. — ISBN 83-87879-50-9 * {{Артыкул|ref=Лыжин|аўтар=Лыжин Н. П.|загаловак=Два памфлета времен Анны Иоанновны|год=1858|выданне=ИОРЯС|месяц=СПб|том=VII|выпуск=I|старонкі=49-64}} * {{кніга|аўтар=Татищев В. Н.|частка=|загаловак=История Российская|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1964|том=3|старонкі=204—211|старонак=360|серыя=|isbn=|ref=Татищев}} {{Ізяславічы Полацкія}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя]] 8u7gkbjcesj5dmyxvpg81h7xjt4leo9 5193226 5193207 2026-09-05T08:27:52Z M.L.Bot 261 5193226 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Барыс Давыдавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = меркаваны [[Князі полацкія|князь полацкі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = магчыма [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік = магчыма [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = Васілька, Вячка, Уладзімір-Войцех | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Барыс Давыдавіч''' (зг. 1216) — гіпатэтычны [[Князі полацкія|князь полацкі]], вядомы толькі са звестак [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]]. Князя Барыса Давыдавіча не згадваюць ні летапісы, ні заходнія крыніцы. Толькі Васіль Тацішчаў, са спасылкай на сваю выпіску з [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]], так званую «Аповесць пра Святохну», паведамляе пад 1217 годам, што князь Барыс ажаніўся другім шлюбам са Святохнай, дачкой [[Балтыйскае Памор’е|паморскага]] князя Казіміра, і ў гэтым шлюбе меў сына ''Уладзіміра-Войцеха''. Святохна прыняла [[праваслаўе]], але трымала пры сябе ксяндза. Ненавідзела сыноў Барыса з першага шлюбу — Васільку і Вячку, праз [[Баяры|баяр]] наводзіла іх на думку прасіць у бацькі ўдзелаў з [[Ніжняе Падзвінне|Дзвінскіх воласцей]]. Барыс неахвотна адпусціў сыноў, у адсутнасць пасынкаў Святохна спрабавала замяніць прыхільных да іх баяр на вышэйшых пасадах княства сваімі памаранамі. Незадаволеныя палачане патрабавалі выгнання чужынцаў і вяртання старэйшых сыноў Барыса. Тады Святохна сфальсіфікавала ліст ад імя сваіх галоўных праціўнікаў -- [[тысяцкі|тысяцкага]] Сімяона, [[пасаднік]]а Воіна і [[ключнік]]а Дабрыні, да пасынкаў з перакананнем скінуць бацьку са стальца, пакараць мачаху і зводнага брата Уладзіміра. Ліст перадалі князю Барысу, абвінавачаныя баяры кляліся ў нявіннасці, але прыхільнікі Святохны забілі іх. Шмат хто паверыў ў гэта, але Васілька Барысавіч здолеў выкрыць паклёп. У дзень Спаса палачане паўсталі па [[веча]]вым звоне, узялі Святохну схапілі, забілі або выгналі ўсіх памаран і, нічога не зрабіўшы князю Барысу, паслалі баяр па яго сына Васільку.{{sfn|Татищев|1964|с=204-211}} Звесткі Тацішчава выклікаюць сумненні. Па-першае, падазраюць, што гэта гістарычны памфлет на нямецкае засілле пры расійскім імператарскім двары ў часы Тацішчава{{sfn|Лыжин|1858|}}. Па-другое, звесткі анахранічыя і маглі б апісваць сітуацыю апошняй чвэрці XII ст., але не пачатку XIII ст., падаць іх пад 1217 годам летапісец мог толькі з нейкай нагоды. Нагодай імаверна выглядае смерць полацкага князя [[Уладзімір Полацкі|Уладзіміра]] ў 1216 годзе і невядомыя падзеі пасля яе, што магло зматываваць летапісца звярнуцца да ранейшай гісторыі. Некаторыя даследчыкі лічаць{{хто?}}, што Барыс Давыдавіч мог княжыць да Уладзіміра, то-бок кароткі час пасля [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]]. Многія радаводы атаясняюць сыноў Барыса — Васільку і Вячку, з гістарычна пэўнымі герцыкскім князем [[Усевалад Герцыкскі|Усеваладам]] і кукенойскім князем [[Вячка Кукенойскі|Вячкам]], што найбольш спрэчна адносна Усевалада. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Rymar Edward'' Rodowód książąt pomorskich. — Szczecin, 1995. — T.1. — 323 s. — S. 215, 218. * ''Rymar Edward'' Rodowód książąt pomorskich. — Szczecin: Książnica Pomorska, 2005. — ss. 607: il., mapy. — ISBN 83-87879-50-9 * {{Артыкул|ref=Лыжин|аўтар=Лыжин Н. П.|загаловак=Два памфлета времен Анны Иоанновны|год=1858|выданне=ИОРЯС|месяц=СПб|том=VII|выпуск=I|старонкі=49-64}} * {{кніга|аўтар=Татищев В. Н.|частка=|загаловак=История Российская|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1964|том=3|старонкі=204—211|старонак=360|серыя=|isbn=|ref=Татищев}} {{Ізяславічы Полацкія}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя]] dc7ybnoj6vyiyzhjaq4nctjtaom1l4t 4 16411 5193070 5184921 2026-09-04T18:35:39Z JerzyKundrat 174 5193070 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == Армат (футбольны клуб) == Out of project scope. Cross-wiki spam. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 4 верасня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) :{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} qg49vdld9okzvh18fll9fy9kfh8cu55 5193071 5193070 2026-09-04T18:36:08Z JerzyKundrat 174 5193071 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Армат (футбольны клуб)]] == Out of project scope. Cross-wiki spam. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 4 верасня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) :{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} 0o8fv2j5jzw3jpl4zpca0v6kujejbut 0 16968 5193092 5186572 2026-09-04T20:23:07Z Dzmitry133 154509 Выпраўлена памылковая назва парахода з «Головлей» на «Галавачоў»; выдалена памылковае згадванне помніка У. І. Леніну, якога ў Стрэшыне няма. 5193092 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = [[Гарадскія пасёлкі Беларусі|гарадскі пасёлак]] |беларуская назва = Стрэшын |выява = Strešyn. Стрэшын (4.07.2009).jpg |подпіс = [[Свята-Пакроўская царква (Стрэшын)]] |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 43 |lat_sec = 42 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 06 |lon_sec = 49 |CoordScale = 5000 |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |сельсавет = Стрэшынскі |першае згадванне = XII стагоддзе |статус з = 1938 |часавы пояс = UTC+3 |тэлефонны код = 2334 |паштовы індэкс = 247223 |аўтамабільны код = 3 |катэгорыя ў Commons = Strešyn |OpenStreetMap = 5598390 }} '''Стрэ́шын'''<ref name="NNP"/> — [[Гарадскія пасёлкі Беларусі|гарадскі пасёлак]] у [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Стрэшынскі сельсавет|Стрэшынскага сельсавета]]. Размешчаны на правым беразе [[Дняпро|Дняпра]], за 21 км ад [[Жлобін]]а і за 105 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Геаграфія == Стрэшын знаходзіцца на правым беразе [[Дняпро|Дняпра]], каля ўпадзення ў яго ракі Стрэшынкі. На захад ад пасёлка размешчана сетка меліярацыйных каналаў. У наваколлі маюцца паклады жалезнай руды, гліны і пяску. == Транспарт == Аўтамабільныя дарогі злучаюць Стрэшын з [[Жлобін]]ам, [[Рэчыца]]й і [[Светлагорск]]ам. На правым беразе Дняпра знаходзіцца прыстань. Забудова пасёлка пераважна драўляная і цагляная, сядзібнага тыпу. == Геральдыка == Герб і сцяг Стрэшына зацверджаны рашэннем Жлобінскага раённага Савета дэпутатаў ад 27 снежня 2000 года № 8-6 і зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь 30 жніўня 2001 года пад № 67. На гербе ў блакітным полі іспанскага шчыта змешчаны срэбны грэчаскі крыж. Аўтар герба — М. М. Ялінская. Кампазіцыя сімвала звязана з планам [[Свята-Пакроўская царква (Стрэшын)|Стрэшынскай Пакроўскай царквы]]<ref>{{cite web |url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=2616 |title=г. п. Стрешин |website=Официальные геральдические символы Республики Беларусь |access-date=25 жніўня 2026 |language=ru}}</ref>. == Гісторыя == Выяўленае археолагамі гарадзішча на паўднёва-ўсходняй ускраіне Стрэшына сведчыць пра засяленне гэтай тэрыторыі са старажытных часоў. У XII стагоддзі тут існаваў драўляны замак, абаронены валам і ровам, вакол якога сфарміравалася неўмацаванае паселішча. Спачатку гэтая тэрыторыя адносілася да [[Полацкае княства|Полацкага]], а з сярэдзіны XII стагоддзя — да [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага княства]]. У 1391 годзе Стрэшынская воласць перайшла ва ўладанне [[Віленскі капітул|Віленскага капітула]]. У 1399 годзе Стрэшын згадваецца ў даравальнай грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, якой за віленскімі канонікамі замацоўваліся землі паміж Стрэшынам і [[Рагачоў|Рагачовам]]. Паселішча таксама ўнесена ў «[[Спіс гарадоў далёкіх і блізкіх]]». У 1430 годзе Стрэшын згаданы сярод уладанняў вялікага князя [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлы]]. У грамаце караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра IV]] ад 5 мая 1480 года Стрэшын названы сярод гарадоў, у якіх купцу Цярэнцьевічу дазваляўся бяспошлінны гандаль. У пачатку XVI стагоддзя паселішча цярпела ад нападаў крымскіх татараў. У 1529 годзе віленскія канонікі атрымалі права збіраць пошліны з тавараў, якія правозіліся праз Стрэшын. У 1563 годзе Стрэшын быў значна разбураны ў час ваенных дзеянняў паміж [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]] і [[Рускае царства|Маскоўскай дзяржавай]]. У актах Магілёўскага магістрата за 1578 і 1579 гады ён называўся горадам. У 1592 годзе Стрэшын згаданы ў [[Баркалабаўскі летапіс|Баркалабаўскім летапісе]]. У пачатку XVII стагоддзя тут быў заснаваны каталіцкі касцёл, які не захаваўся. У ліпені 1654 года казакі пад кіраўніцтвам Івана Залатарэнкі ўзялі Стрэшын штурмам і спалілі замак. Пазней умацаванне было адноўлена і праіснавала да канца XVIII стагоддзя. У 1755 годзе ў склад Стрэшынскага маёнтка ўваходзілі 709 двароў. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе Стрэшын апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Стрэшын і воласць, якія раней належалі Віленскаму капітулу, былі секвестраваны і перададзены графу [[Іван Андрэевіч Астэрман|Івану Астэрману]]. У 1807 годзе ў паселішчы пабудавалі мураваную [[Свята-Пакроўская царква (Стрэшын)|Пакроўскую царкву]] ў стылі [[класіцызм]]у. Стрэшын быў цэнтрам воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]]. У 1880 годзе ў склад воласці ўваходзілі 26 вёсак з 1372 дварамі. Праз мястэчка праходзіла паштовая дарога з Горваля ў Жлобін. Тут дзейнічалі народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, карчмы і млыны. Паводле перапісу 1897 года, у Стрэшыне працавалі паравы млын, дзесяць крам, дзве гарбарныя майстэрні, карчма і паштовае аддзяленне; двойчы на год праводзіліся кірмашы<ref name="Дамбравецкі">{{cite web |url=https://www.zhlobin.site/zhlobinskiya-paselishchy-epohi-dambavieckaha/ |title=Аляксандр Дамбавецкі і паселішчы яго эпохі ў Жлобіне |website=Гісторыя Жлобіна |access-date=25 жніўня 2026 |language=be}}</ref>. У 1909 годзе пры мясцовай школе дзейнічала бібліятэка. 27 красавіка 1910 года жыхары Стрэшына сустракалі мошчы [[Ефрасіння Полацкая|прападобнай Ефрасінні Полацкай]], якія на параходзе «Галавачоў» перавозілі з [[Кіеў|Кіева]] ў [[Полацк]]<ref name="Аднаўленне">{{cite web |url=https://www.zhlobin.site/adnaulenne-i-peradvajenny-rost-1908-1913-hadou/ |title=Аднаўленне і перадваенны рост 1908—1913 гадоў |website=Гісторыя Жлобіна |date=31 сакавіка 2026 |access-date=25 жніўня 2026 |language=be}}</ref>. У лютым 1918 года Стрэшын быў акупаваны германскімі войскамі і вызвалены 6 снежня 1918 года. У 1924—1927 і 1939—1956 гадах паселішча з’яўлялася цэнтрам [[Стрэшынскі раён|Стрэшынскага раёна]]. З 27 верасня 1938 года Стрэшын мае статус гарадскога пасёлка. У 1931—1932 гадах былі арганізаваны калгасы «1 Мая» і «Усход», дзейнічалі крухмальны і цагельна-ганчарны заводы, алейні, кравецкая і шавецкая майстэрні, ветракі і кузня. У 1939 годзе яўрэі складалі каля 33 % насельніцтва Стрэшына. Пасёлак быў акупаваны нямецкімі войскамі з 11 жніўня 1941 года да 29 лістапада 1943 года. У верасні 1941 года акупанты стварылі [[Гета ў Стрэшыне|гета]], у якім апынуліся каля 480 чалавек. Забойствы яўрэяў, у тым ліку дзяцей, пачаліся неўзабаве пасля акупацыі. Пры эксгумацыі пахаванняў у 1944 годзе былі выяўлены 463 целы. У Стрэшыне дзейнічаў атрад народнага апалчэння колькасцю 172 чалавекі. У баях каля пасёлка загінулі больш за 500 савецкіх воінаў, пахаваных у брацкай магіле ў цэнтры Стрэшына. У студзені 1944 года тут размяшчаўся палявы шпіталь. У памяць пра жыхароў, якія загінулі на франтах і ў партызанскай барацьбе, у 1965 годзе ўсталяваны мемарыял. У 1962 годзе да Стрэшына далучылі пасёлкі Ворон-Гаёк і Грымячы Мох, у 1966 годзе — Ліпы і Новы Свет. У 1972 годзе ў Стрэшын перасялілі жыхароў пасёлка Ніўкі. У 1990—1992 гадах у пасёлку пабудавалі 115 цагляных дамоў для перасяленцаў з тэрыторый [[Карма (раён)|Кармянскага раёна]], забруджаных пасля [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == У пасёлку дзейнічаюць лясніцтва і прадпрыемствы мясцовай гаспадаркі. Раней працавала цагельня. == Культура == У Стрэшыне працуюць Дом культуры, бібліятэка і музей дзяржаўнай установы адукацыі «Стрэшынская сярэдняя школа Жлобінскага раёна». == Славутасці == === Стрэшынскае гарадзішча і замак === На паўднёва-ўсходняй ускраіне Стрэшына, на мысе правага берага Дняпра, знаходзіцца гарадзішча XII стагоддзя, вядомае як Замкавая гара. На ім існаваў [[Стрэшынскі замак]], акружаны валам і ровам. У наш час на тэрыторыі гарадзішча ўсталяваны памятныя знакі і камень, а таксама драўляны макет замка. <gallery mode="packed" heights="190"> File:Стрэшынскае гарадзішча. Сучасны краявід. 2025 г.jpg|Стрэшынскае гарадзішча. Сучасны краявід File:Памятны камень на месцы стрэшынскага гарадзішча. 2025 г.png|Памятны камень на месцы Стрэшынскага гарадзішча File:Памятны знак на месцы Стрэшынскага гарадзішча. 2025 г.png|Памятны знак на месцы Стрэшынскага гарадзішча </gallery> === Свята-Пакроўская царква === [[Свята-Пакроўская царква (Стрэшын)|Свята-Пакроўская царква]] пабудавана ў 1807 годзе з цэглы ў стылі класіцызму. Гэта рэдкая для Беларусі цэнтрычная культавая пабудова. Да цэнтральнага чацверыка з чатырох бакоў далучаны аднолькавыя паўкруглыя аб’ёмы, адзін з якіх займае алтар. Царква з’яўляецца асноўнай архітэктурнай дамінантай Стрэшына. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі храм быў закрыты і выкарыстоўваўся як склад, стайня, клуб і рэстаран. У 1989 годзе будынак перадалі Праваслаўнай царкве, пасля чаго пачалася рэстаўрацыя. 28 ліпеня 1991 года храм быў зноў асвечаны. <gallery mode="packed" heights="190"> File:Стрэшынская царква. 2025 г.png|Свята-Пакроўская царква File:Стрэшынская царква. 2025 г. Від зверху.jpg|Свята-Пакроўская царква. Від зверху File:Стрэшынская царква. 2025 г. Від зверху ў другім ракурсе.jpg|Свята-Пакроўская царква. Від зверху з іншага ракурсу </gallery> === Іншыя славутасці === * парк плошчай каля 3,5 га; * брацкая магіла савецкіх воінаў; * помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]; * зона адпачынку «Грымячы мох»; * драўляны макет [[Стрэшынскі замак|Стрэшынскага замка]]; * скульптура рыбака. == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="190"> File:Памятны знак на ўездзе ў Стрэшын. 2025 год.png|Памятны знак на ўездзе ў Стрэшын File:Памятны знак на ўездзе ў Стрэшын. 2025 год. Іншы ракурс.png|Памятны знак на ўездзе ў Стрэшын. Іншы ракурс File:Вуліца ў Стрэшыне, 2025 год.png|Вуліца ў Стрэшыне </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Дзмітрый Васільевіч Бярнацкі]] (1912—1945) — савецкі ваенны дзеяч, [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Іаан Кармянскі]] (1837—1917) — протаіерэй, кананізаваны [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквой]] у ліку праведных. * Мікалай Іванавіч Кіраў — савецкі лёгкаатлет, бронзавы прызёр летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года, шасціразовы чэмпіён СССР. * Грыгорый Іосіфавіч Рутман (1927—2012) — хімік-тэхнолаг, доктар тэхнічных навук, прафесар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР. * [[Васіль Рагаўцоў]] (нар. 1952) — беларускі паэт, мовазнавец, доктар філалагічных навук, прафесар, заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь. * [[Уладзімір Яўцехавіч Сінякоў]] (нар. 1947) — беларускі палітык. == Гл. таксама == * [[Стрэшынскі замак]] * [[Гета ў Стрэшыне]] * [[Свята-Пакроўская царква (Стрэшын)]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> }} == Літаратура == * ''Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя''. Т. 1, кн. 1: Гомельская вобласць / рэдкалегія: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 2004. — 632 с. — ISBN 985-11-0303-9. * {{крыніцы/БелЭн|15|Стрэ́шын||218}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Стрэ́шын||433}} * {{ВСЭ3|Стре́шин|24А|568}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Strešyn|Стрэшын}} {{OSM relation|5598390|Стрэшын}} {{Стрэшынскі сельсавет}} {{Жлобінскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Населеныя пункты на Дняпры}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Стрэшын| ]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] ihh7fwmtaanw0wh7v3o4o1vr4xzlgj6 0 18471 5193162 5164201 2026-09-05T02:36:38Z ~2026-48311-07 173614 /* Гісторыя */ 5193162 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Спасылка=Нью-Ёрк (значэнні)}} {{НП |статус = Горад |від рэгіёна = Штат |рэгіён = Штат Нью-Ёрк|Нью-Ёрк |ранейшыя імёны = Новы Амстэрдам |статус з = 1653 |add1n = Мянушкі |add1 = «[[Вялікі яблык]]» («The Big Apple»),<br />«Liberty City», NYC }} [[Файл:New-York-Jan2005.jpg|thumb|400px|Від на [[Манхэтэн]] з [[Эмпайр-стэйт-білдынг]].]] '''Нью-Ёрк''', таксама '''Новы Ёрк''' ({{Lang-en|New York City}}) — горад у штаце [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]], адзін з [[найбуйнейшыя гарады свету|найбуйнейшых гарадоў свету]]. Насельніцтва 8 335 897 чалавек ([[2022]], ацэнка)<ref name="2022PopEst">{{cite web|title=New York City's Current Population Estimates and Trends – 2022|url=https://www.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/planning-level/nyc-population/population-estimates/population-trends-2022.pdf|access-date=October 10, 2023|publisher=New York City}}</ref>, з прыгарадамі — 20,61 млн. Размешчаны на беразе [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] ў паўднёва-ўсходняй частцы штата [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]. Нью-Ёрк быў заснаваны ў пачатку [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] [[Нідэрланды|галандскімі]] каланістамі. Да 1664 года горад зваўся «[[Новы Амстэрдам]]». Горад адміністрацыйна складаецца з 5 [[бора]], кожнае з якіх з’яўляецца асобнаю акругаю ў складзе штата: [[Бронкс]] (акруга Бронкс), [[Бруклін]] (акруга Кінгс), [[Квінс]] (акруга Квінс), [[Манхэтэн]] (акруга Нью-Ёрк) і [[Статэн-Айленд]] (акруга Рычманд). Асноўныя славутасці размешчаны ў Манхэтэне. Сярод іх: гістарычныя [[хмарачос]]ы ([[Эмпайр-стэйт-білдынг]], [[Крайслер-білдынг]]), [[Ракфелер-цэнтр]], мастацкі [[музей Метраполітэн]], [[Метраполітэн-Опера]], [[Музей сучаснага мастацтва Саламона Гугенхайма]] (жывапіс), [[Амерыканскі прыродазнаўчагістрычны музей]] (шкілеты дыназаўраў і планетарый), легендарны атэль «[[атэль Чэлсі|Чэлсі]]», штаб-кватэра [[ААН]], [[Гарлем]].<ref>[https://arrestedworld.com/places-in-new-york/ 20 лепшых месцаў для наведвання ў Нью-Ёрку]{{Недаступная спасылка}} (en) на сайце падарожніцкага блога aarrestedworld.com</ref> == Гісторыя == На тэрыторыі, якую сёння займае горад Нью-Ёрк<ref>Гаворачы аб гісторыі горада Нью-Ёрка, трэба мець на ўвазе, што ў сучаснай тэрыторыі ён існуе толькі з [[1898]] года. Да гэтага існавала некалькі самастойных тэрыторый, і толькі адна з іх называлася ''горад Нью-Ёрк''. Крыніцы не заўсёды надаюць гэтаму значэнне. Адны пры апісанні гісторыі Нью-Ёрка да 1898 года расказваюць толькі аб падзеях у гістарычным Нью-Ёрка — Манхэтэне, замоўчваючы гісторыю астатніх частак цяперашняга горада, іншыя, наадварот, называюць Нью-Ёркам мясціны, якія ў час апісваемых падзей так не зваліся.</ref>, задоўга да з’яўлення тут еўрапейцаў, жылі такія індзейскія плямёны, як ''манахатоў'' і ''канарсі''. Гэта пацвярджаюць знаходкі наканечнікаў стрэл і іншых артэфактаў у раёнах горада, не забудаваных будынкамі, як, напрыклад, Інвуд-Хіл-Парк і Рыверсайд-Парк. Еўрапейскія паселішчы пачаліся ў [[1626]] годзе з галандскага паселішча [[Новы Амстэрдам]] (''Nieuw Amsterdam'') на паўднёвым ускрайку [[Манхэтэн]]а. У [[1664]] годзе англійскія караблі захапілі горад, не сустрэўшы супраціўлення, і ён быў пераназваны ў Нью-Ёрк, у гонар [[Якаў II Сцюарт|герцага Ёркскага]]<ref>{{cite web|url=http://www.mrnussbaum.com/13colonies/printables/njcolony.pdf|title=The New Jersey Colony|publisher=MrNussbaum.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111003002258/http://www.mrnussbaum.com/13colonies/printables/njcolony.pdf|archivedate=3 кастрычніка 2011}}</ref><ref>[http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm «Kingston Discover 300 Years of New York History Dutch colonies»]. National Park Service, U.S. Department of the Interior.</ref>. У канцы другой англа-галандскай вайны ў [[1667]] годзе галандцы афіцыйна перадалі Нью-Ёрк англічанам і ўзамен атрымалі калонію [[Сурынам]]. У пачатку [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць]] сучасная тэрыторыя горада была арэнай важных бітваў. 9 ліпеня 1776 года памочнік Джорджа Вашынгтона зачытваў Дэкларацыю незалежнасці Злучаных Штатаў сваім войскам і грамадзянін Нью-Ёрка, якія потым пайшлі ў Боулінг-Грын, дзе стаяла статуя караля Георга III. Потым яны прычапілі вяроўкі да статуі, зрвалі яе з падставы і адвезлі астаткі ў Лічфілд, штат Канэктыкут, дзе большая частка свінцу статуі была ператворана ў 42 000 мушкетаў для кантынентальнай арміі. У выніку [[Бруклінская бітва|Бруклінскай бітвы]] ў [[Бруклін]]е пачаўся вялікі пажар, у якім вялікая частка горада згарэла, і ён да канца вайны трапіў у рукі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], пакуль амерыканцы ізноў нe завалодалі ім у [[1783]] годзе. Гэты дзень, пад назвай «Дзень эвакуацыі» (англічан), доўга святкаваўся ў Нью-Ёрку. На працягу [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] насельніцтва горада імкліва расло дзякуючы бурнаму прытоку вялікай колькасці імігрантаў<ref>Ira Rosenwaike (1972). [http://books.google.com/books?id=2OR2yeASrfIC&pg=PA55&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false «Population history of New York City»]. p.55.</ref>. У [[1811]] годзе быў распрацаваны доўгатэрміновы генеральны план развіцця горада, па якім сетка вуліц была пашырана, ахапіўшы ўвесь Манхэтэн. Да [[1835]] года Нью-Ёрк абагнаў [[Філадэльфія|Філадэльфію]], стаўшы самым вялікім горадам Злучаных Штатаў. У [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскую вайну]] трывалыя гандлёвыя сувязі горада з Поўднем, а таксама рост яго імігранцкага насельніцтва, прывялі да расколу паміж прыхільнікамі Саюза і прыхільнікамі Канфедэрацыі, які дасягнуў найвышэйшай ступені ў {{нп4|Бунты ў Нью-Ёрку з-за прызыву, 1863|«Прызыўных мяцяжах»|ru|Бунты в Нью-Йорке из-за призыва (1863)}}, самых значных грамадзянскіх беспарадках у амерыканскай гісторыі. Пасля вайны тэмп іміграцыі з Еўропы рэзка ўзрос, і Нью-Ёрк стаў першым прыпынкам для мільёнаў людзей, якія прыбывалі ў Злучаныя Штаты ў пошуках новага і лепшага жыцця. [[Файл:5 Boroughs Labels New York City Map.png|thumb|300px|<span style="color:blue;">1: Манхэтэн</span>, <span style="color:yellow;">2: Бруклін</span>, <span style="color:orange;">3: Квінс</span>, <span style="color:red;">4: Бронкс</span>, <span style="color:purple;">5: Стэйтэн-Айленд</span>]] У [[1898]] годзе горад Нью-Ёрк набыў сённяшнія межы: перш ён складаўся з Манхэтэна і [[Бронкс]]а, далучанага да горада з поўдня, ад акругі Уэстчэстэр (заходні Бронкс у [[1874]] годзе, астатняя тэрыторыя — у [[1895]] годзе). У 1898, паводле новага законапраекта, была створана новая муніцыпальная адзінка, першапачаткова названая [[Вялікі Нью-Ёрк]]. Новы горад быў падзелены на пяць раёнаў. Раёны [[Манхэтэн]] і [[Бронкс]] пашырылі свае межы і пакрывалі цяпер тэрыторыю першапачатковага горада і ўсю астатнюю частку Нью-Ёркскай акругі. Раён [[Бруклін]] складаўся з горада Брукліна і некалькіх муніцыпалітэтаў ва ўсходняй частцы акругі Кінгс. Раён [[Квінс]] быў заснаваны ў заходняй частцы акругі Квінс і пакрываў некалькі невялікіх мястэчак і пасёлкаў, уключаючы Лонг Айленд Сіці, Асторыю і Флашынг. Раён [[Стэйтэн-Айленд]] цалкам умясціў акругу Рычманд. Усе былыя гарадскія органы кіравання гэтых раёнаў былі скасаваны. Праз год тэрыторыя акругі Квінс, якая не ўвайшла ў межы раёна Квінс, стала акругай Насо ({{lang-en|Nassau}})<ref>Насо (''Nassau'') не ўваходзіць у горад Нью-Ёрк.</ref>. У [[1914]] заканадаўчыя ўлады штата стварылі акругу Бронкс, а Нью-Ёркская акруга паменшылася да памераў аднаго Манхэтэна. Сёння пяць раёнаў Нью-Ёрка ў асноўным супадаюць межамі з адпаведнымі акругамі. [[Файл:Liberty-statue-with-manhattan.jpg|thumb|200px|злева|[[Статуя Свабоды]] на фоне [[Манхэтэн]]а]] У першай палове [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]] горад стаў сусветным цэнтрам прамысловасці, гандлю і сувязі. У [[1930-я|1930-x]] гадах абрысы Нью-Ёрка ўзняліся ў вышыню з пабудоваю некалькіх найвышэйшых небаскробаў свету. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] Нью-Ёрк стаў бясспрэчным сусветным горадам-лідарам. Пабудова штаб-кватэры [[ААН]] у Нью-Ёрку сімвалізавала ўнікальнае палітычнае значэнне горада. Нью-Ёрк таксама замяніў [[Парыж]] у якасці цэнтру сусветнага мастацтва<ref>Burns, Ric (August 22, 2003). [http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/transcript/newyork-transcript/ «The Center of the World — New York: A Documentary Film (Transcript)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131212093853/http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/transcript/newyork-transcript/ |date=12 снежня 2013 }}. PBS.</ref>. Адначасова з гэтым адбываліся працэсы пераезду часткі насельніцтва ў прыгарады, што прывяло да павольнага памяншэння колькасці насельніцтва. Пасля, змены ў прамысловасці і гандлю і рост злачыннасці ўцягнулі ў [[1970-я|1970-х]] гадах Нью-Ёрк у сацыяльны і эканамічны крызіс<ref>Christopher Effgen (September 11, 2001). [http://www.disastercenter.com/crime/nycrime.htm «New York Crime Rates 1960—2009»]. Disastercenter.com.</ref>. Тэракты [[11 верасня]] [[2001]] года закранулі і [[Вашынгтон]], але менавіта Нью-Ёрк пацярпеў больш за ўсё ад атак на [[Сусветны гандлёвы цэнтр]] і шчыльнага з’едлівага дыму, які працягваў валіць з яго развалін на працягу некалькіх месяцаў пасля падзення веж-двайнят у пажары. Нягледзячы на гэта, расчыстка эпіцэнтра выбуху была скончана хутчэй, чым планавалася. Новы [[Сусветны гандлёвы цэнтр 1]], які быў пабудаваны на месцы былых веж-двайнят Сусветнага гандлёвага цэнтра, з’яўляецца самым высокім небаскробам у Заходнім паўшар’і<ref>[http://www.cnn.com/2013/11/12/travel/one-world-trade-center-tallest-us-building/index.html?hpt=hp_t2 It’s official: One World Trade Center to be tallest U.S. skyscraper]. CNN.</ref> і чацвёртым самым высокім будынкам у свеце. Шпіль новага будынка дасягае сімвалічнай вышыні ў 1776 футаў (541,3 м), якая спасылаецца на год атрымання ЗША незалежнасці<ref>[http://skyscraperpage.com/diagrams/?cityID=8 New York City Skyscraper Diagram]. Skyscraper Source Media.</ref><ref>[http://www.ibtimes.com/one-world-trade-center-top-tallest-building-new-york-city-photos-700251 One World Trade Center On Top As Tallest Building In New York City]. The International Business Times.</ref>. Рух пратэсту «[[Захапі Уол-стрыт]]», мерапрыемствы якога адбываліся ў парку Зукоці ў фінансавым раёне Ніжняга Манхэтэна, пачаўся [[17 верасня]] [[2011]] года, атрымаўшы ўсеагульную ўвагу і пашырэнне руху супраць сацыяльнай і эканамічнай няроўнасці ва ўсім свеце<ref>[http://occupywallst.org/about/ OccupyWallStreet — About]. The Occupy Solidarity Network, Inc.</ref>. == Геаграфія == Горад Нью-Ёрк уключае востраў [[Манхэтэн]], востраў [[Стэйтэн-Айленд]], заходнюю частку вострава [[Лонг-Айленд]], частку паўночнаамерыканскага мацерыка — [[Бронкс]], і некалькі невялікіх астравоў у нью-ёркскай гавані. Нью-Ёрк знаходзіцца прыкладна на 40° паўночнай шыраты і 74° заходняй даўгаты. Найвышэйшым пунктам Нью-Ёрка з’яўляецца пагорак [[Тот-Хіл]], вышынёй 125 метраў, які знаходзіцца на Стэйтэн-Айлендзе, які з’яўляецца самым узгорыстым, прасторным і найменей заселеным раёнам горада. У густанаселеным Манхэтэне, наадварот, зямля абмежаваная і дарагая, што тлумачыць такую вялікая колькасць высокіх будынкаў і [[небаскроб]]аў. Згодна з [[Бюро Перапісу ЗША]], горад мае плошчу 1214,4 км², з якіх 785,6 км² — суша і 428,8 км² (35,31 %) — вада. Паводле апошніх геалагічных даследаванняў амерыканскіх навукоўцаў, праведзеных у [[2008]] годзе, у 40 кіламетрах на поўнач ад горада перасякаюцца два геалагічныя разломы, што робіць імавернымі землетрасенні магнітудай да 7 балаў. Прычым месца перасячэння размяшчаецца побач з [[Атамная электрастанцыя|АЭС]]. Таму будуць распрацаваны дадатковыя меры абароны будынкаў і атамнай электрастанцыі. === Клімат === Нью-Ёрк знаходзіцца на параўнальна нізкіх шыротах: так, Нью-Ёрк ляжыць прыкладна на адной шыраце са [[Стамбул]]ам, [[Мадрыд]]ам, [[Ташкент]]ам, [[Баку]] і [[Пекін]]ам. Па класіфікацыі клімату [[Кёпен]]а, Нью-Ёрк знаходзіцца на мяжы паміж вільготным кантынентальным і вільготным субтрапічным кліматам. Ападкі размеркаваны параўнальна раўнамерна на працягу года. Сярэднегадавая колькасць гадзін сонечнага ззяння — 2680 гадзін. Нягледзячы на тое, што горад знаходзіцца на ўзбярэжжы акіяна, розніца ў тэмпературы паміж летам і зімой досыць вялікая, бо пераважны рух паветраных мас праходзіць з боку мацерыка. Уплыў акіяна другарадны, але ўсё ж некалькі змякчае ваганні тэмператур. Яшчэ адным фактарам з’яўляецца шчыльная гарадская забудова, якая робіць горад некалькі цяплейшым, чым наваколлі. Зімою ў Нью-Ёрку тэмпература ў сярэднім вагаецца паміж −2&nbsp;°C і +5&nbsp;°C, з нярэдкімі адхіленнямі ад нормы. Амаль кожнай зімой выпадае [[снег]], у сярэднім 60 см на год. Вясна мяккая, з тэмпературай ад 7&nbsp;°C да 16&nbsp;°C. Летам у Нью-Ёрку параўнальна горача, сярэдняя тэмпература вагаецца ад 19&nbsp;°C да 28&nbsp;°C, маюцца перыяды высокай вільготнасці паветра. Часта тэмпература перавышае 32&nbsp;°C, а зрэдку дасягае 38&nbsp;°C спякоты і вышэй. Восень у Нью-Ёрку прыемная, з тэмпературай ад 10&nbsp;°C да 18&nbsp;°C. Аднак нью-ёркскае надвор’е вельмі непрадказальнае і час ад часу здзіўляе нью-ёркцаў мяккай, амаль бясснежнай зімой або даволі адчувальнай прахалодай летам. Бывала, што яшчэ ў красавіку здаралася моцная [[мяцеліца]], якая пакрывала Нью-Ёрк тоўстым пластом снегу. Часам тэмпература можа рэзка вагацца ад дня да дня. Вандроўцам рэкамендуецца сачыць за прагнозам надвор’я і мець некалькі відаў адзення позняй восенню і ранняй вясной. {{Клімат горада |Горад_род=Нью-Ёрка |Крыніца=[http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim20/ny/305801.pdf NOAA] [http://pogoda.ru.net/usclimate/KNYC.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=0.3 | Сту_сяр_апад=104.9 | Лют_сяр=1.8 | Лют_сяр_апад=80 | Сак_сяр=5.8 | Сак_сяр_апад=111 | Кра_сяр=11.7 | Кра_сяр_апад=108.7 | Май_сяр=16.9 | Май_сяр_апад=119.1 | Чэр_сяр=21.9 | Чэр_сяр_апад=97.5 | Ліп_сяр=24.7 | Ліп_сяр_апад=117.3 | Жні_сяр=24.0 | Жні_сяр_апад=107.2 | Вер_сяр=20.0 | Вер_сяр_апад=107.4 | Кас_сяр=13.8 | Кас_сяр_апад=97.8 | Ліс_сяр=8.7 | Ліс_сяр_апад=110.7 | Сне_сяр=3.1 | Сне_сяр_апад=100.3 | Год_сяр=12.7 | Год_сяр_апад=1262.1 | Сту_сяр_мін=-2.8 | Сту_сяр_макс=3.5 | Лют_сяр_мін=-1.7 | Лют_сяр_макс=5.3 | Сак_сяр_мін=1.8 | Сак_сяр_макс=9.8 | Кра_сяр_мін=7.1 | Кра_сяр_макс=16.2 | Май_сяр_мін=12.2 | Май_сяр_макс=21.6 | Чэр_сяр_мін=17.6 | Чэр_сяр_макс=26.3 | Ліп_сяр_мін=20.4 | Ліп_сяр_макс=28.9 | Жні_сяр_мін=19.9 | Жні_сяр_макс=28.1 | Вер_сяр_мін=16.0 | Вер_сяр_макс=24.0 | Кас_сяр_мін=10.0 | Кас_сяр_макс=17.7 | Ліс_сяр_мін=5.3 | Ліс_сяр_макс=12.1 | Сне_сяр_мін=0.0 | Сне_сяр_макс=6.1 | Год_сяр_мін=8.8 | Год_сяр_макс=16.6 | Сту_а_макс=22.2 | Сту_а_мін=-21.1 | Лют_а_макс=23.9 | Лют_а_мін=-26.1 | Сак_а_макс=30.0 | Сак_а_мін=-15.0 | Кра_а_макс=35.6 | Кра_а_мін=-11.1 | Май_а_макс=37.2 | Май_а_мін=0.0 | Чэр_а_макс=38.3 | Чэр_а_мін=6.7 | Ліп_а_макс=41.1 | Ліп_а_мін=11.1 | Жні_а_макс=40.0 | Жні_а_мін=10.0 | Вер_а_макс=38.9 | Вер_а_мін=3.9 | Кас_а_макс=34.4 | Кас_а_мін=-2.2 | Ліс_а_макс=28.9 | Ліс_а_мін=-11.1 | Сне_а_макс=23.9 | Сне_а_мін=-25.0 | Год_а_макс=41.1 | Год_а_мін=-26.1 |}} == Эканоміка == [[Файл:Times Square at Night New York City November 2003.jpg|thumb|200px|Таймс Сквер]] Нью-Ёрк з’яўляецца цэнтрам міжнароднага бізнесу і гандлю ў свеце, а таксама шматлікіх галін прамысловасці ў Злучаных Штатах. Ён з’яўляецца фінансавым цэнтрам краіны: у ім находзяцца такія біржы, як [[Нью-Ёркская фондавая біржа]], [[NASDAQ]], [[American Stock Exchange]], [[New York Mercantile Exchange]] і [[New York Board of Trade]]. Нью-Ёркская фінансавая галіна засяроджана на [[Уол-стрыт]] у ніжнім Манхэтэне. Горад з’яўляецца буйным цэнтрам банкаўскай справы і [[фінансы|фінансаў]], сусветнага гандлю, [[транспарт]]у, [[турызм]]у, рынку [[нерухомасць|нерухомасці]], новых [[сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]], а таксама традыцыйных сродкаў масавай інфармацыі, [[рэклама|рэкламы]], юрыдычных паслуг, [[бухгалтарскі ўлік|бухгалтарскага ўліку]], [[страхаванне|страхавання]], моды і мастацтва ў Злучаных Штатах. Нью-Ёркская фондавая біржа на [[Уол-стрыт]] — найбуйнейшая ў свеце біржай па агульнай рыначнай капіталізацыі публічных кампаній<ref>[http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf 2013 WFE Market Highlights] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327112731/http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf |date=27 сакавіка 2014 }}. World Federation of Exchanges.</ref>. Нерухомасць з’яўляецца асноўнай рухаючай сілай у эканоміцы горада. Агульны кошт усёй маёмасці Нью-Ёрка быў ацэнены ў 914,8 мільярдаў долараў ЗША на [[2015]] год<ref name="nyc-fiscalyear2015">[http://www.nyc.gov/html/dof/downloads/pdf/press_release/fy2015_ta_roll_press_release.pdf Department of finance publishes fiscal year 2015 tentative assessment roll] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140202200729/http://www.nyc.gov/html/dof/downloads/pdf/press_release/fy2015_ta_roll_press_release.pdf |date=2 лютага 2014 }}. New York City Department of Finance.</ref>. Кампанія [[Time Warner Center]] мае найвялікшую колькасць уласнасці ў горадзе<ref name="nyc-fiscalyear2015"/>. Станам на [[2013]] год сусветныя рэкламныя агенцтвы [[Omnicom Group]] і [[Interpublic Group]], якія базіруюцца ў Манхэтэне, разам мелі гадавы прыбытак каля $ 21 млрд, што адлюстроўвае ролю Нью-Ёрка ў якасці вядучага сусветнага цэнтра рэкламнай індустрыі. Нью-Ёрк быў першапачатковым цэнтрам амерыканскай кінематаграфіі, пакуль яна не перамясцілася ў [[Галівуд]], але і цяпер у Нью-Ёрку працягваюць вырабляць некаторыя фільмы і тэлеперадачы. Нью-Ёрк таксама сталіца моды ЗША, тут находзяцца штаб-кватэры шматлікіх мадэльераў. У Нью-Ёрку находзіцца мноства выдавецтваў, і тут часта ўпершыню друкуюцца новыя кнігі. Іншыя важныя сектары ўключаюць медыцынскія даследаванні і [[тэхналогія|тэхналогіі]], некамерцыйныя ўстановы і [[універсітэт|ўніверсітэты]]. == Транспарт == Да грамадскага транспарту Нью-Ёрка адносяцца [[Нью-Ёркскі метрапалітэн|метрапалітэн]], аўтобусы, таксі, гарадскі цягнік Статэн-Айленда, канатная дарога на [[востраў Рузвельта|востраве Рузвельта]], цягнік-аэраэкспрэс і паром на [[Статэн-Айленд]]. Амаль усе з гэтых сістэм, а таксама прыгарадныя цягнікі і аўтобусы эксплуатуюцца адной кампаніяй ([[MTA]]) і маюць адзіную сістэму аплаты праезду па магнітных квітках. У адрозненне ад іншых буйных гарадоў [[ЗША]], грамадскі транспарт — самы папулярны спосаб перамяшчэння. Так, у [[2005]] годзе 54,6 % жыхароў Нью-Ёрка дабіраліся да працы, выкарыстоўваючы грамадскі транспарт<ref>Les Christie (June 29, 2007). [http://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm «New Yorkers are Top Transit Users»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080516222801/http://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm |date=16 мая 2008 }}. CNNMoney.com (Cable News Network).</ref>. Прыкладна кожны трэці карыстальнік грамадскага транспарту ў ЗША і дзве трэці карыстальнікаў чыгункі жыве ў Нью-Ёрку і яго прыгарадах. Гэта моцна адрознівае яго ад астатняй часткі краіны, дзе каля 90 % жыхароў прыгарадаў выкарыстоўваюць уласныя аўтамабілі для перамяшчэння да рабочага месца. Нью-Ёрк — адзіны горад у Злучаных Штатах, дзе больш чым у палове хатніх гаспадарак няма аўтамабіля, пры гэтым у [[Манхэтэн]]е аналагічны паказчык перавышае 75 %, а ў цэлым па краіне працэнт падобных хатніх гаспадарак складае ўсяго 8 %. Згодна з Бюро перапісу ЗША, жыхары Нью-Ёрка ў сярэднім трацяць 38,4 хвіліны ў дзень для таго, каб дабрацца да сваёй працы. === Метрапалітэн === [[Файл:NYCT R142.jpg|thumb|200px|Цягнік нью-ёркскага метро на паверхні]] {{Асноўны артыкул|Нью-Ёркскі метрапалітэн}} Метрапалітэн Нью-Ёрка ўключае ў сябе 468 станцый на 34 маршрутах, мае агульную даўжыню ў 1355 км і з’яўляецца самым працяглым у свеце па агульнай даўжыні маршрутаў (самы доўгі па лініях — [[Шанхайскі метрапалітэн|шанхайскі]]). Метро ахоплівае 4 з 5-ці гарадскіх раёнаў ([[Манхэтэн]], [[Бруклін]], [[Квінс]] і [[Бронкс]]). Яно традыцыйна называецца «subway» (падземка), аднак 40 % шляхоў і трэць станцый знаходзяцца на паверхні і размешчаны на ўзроўні зямлі альбо на эстакадзе. Першая лінія метрапалітэна ў Нью-Ёрку была адкрыта ў [[1868]] годзе прыватнай кампаніяй [[BRT]]. Да [[1932]] года метрапалітэн знаходзіўся ва прыватнай уласнасці і належаў дзвюм кампаніям: [[BRT]] і [[IRT]]. Затым да іх дадалася муніцыпальная кампанія, якая ў [[1940]] годзе скупіла абедзве прыватныя і аб’яднала гарадскі метрапалітэн у адзіны гаспадарчы комплекс. У цяперашні час кіруючая метрапалітэнам кампанія [[МТА]] таксама кіруе і сеткай гарадскіх аўтобусных маршрутаў. За выключэннем некаторых маршрутаў, метрапалітэн працуе 24 гадзіны ў дзень, перавозячы каля чатырох мільёнаў чалавек за суткі. У цяперашні час пачалася распрацоўка праекта па пераводзе нью-ёркскага метрапалітэна на аўтаматычнае кіраванне. Кошт праезду станам на май [[2011]] года наступны: аднаразовая паездка — $ 2,25 (аднаразовы білет для паездкі на метро дае права на працягу 2-х гадзін працягнуць паездку на аўтобусе гарадской аўтобуснай сеткі, якая таксама кіруецца МТА); за праязны квіток на 7 сутак трэба аддаць $ 29, на 14 сутак — $ 52, на 30 сутак — $ 104. Пры гэтым шматдзённы праязны білет дае права на неаднаразовы без абмежаванняў праезд у метрапалітэне і ў аўтобусах горада на працягу тэрміну яго дзеяння. Адлік пачатку тэрміну дзеяння праязнога (гэта значыць фіксацыя першых сутак выкарыстання квітка) робіцца з моманту першага праходу праз турнікет метрапалітэна альбо аўтобуса незалежна ад часу праходу і заканчваецца ў 24 гадзін апошніх сутак дзеяння. === Аўтобус === Нью-Ёрк мае развітую сетку [[аўтобус]]ных маршрутаў, якая штодня перавозіць звыш 2 мільёнаў пасажыраў. Аўтобусная сетка Нью-Ёрка ўключае больш за 200 мясцовых, якія курсіруюць выключна па сваім раёне, і 30 скарасных міжраённых маршрутаў, на якіх працуе звыш 5900 аўтобусаў. Кожны мясцовы маршрут мае нумар і літарны прэфікс, які пазначае раён, які ён абслугоўвае (B — [[Бруклін]], Bx — [[Бронкс]], M — [[Манхэтэн]], Q — [[Квінс]], S — [[Статэн-Айленд]]), а скарасныя маршруты пазначаныя прэфіксам X. Кошт праезду станам на студзень [[2010]] года — $ 2,25, які можна аплаціць манетамі пры ўваходзе ў пярэднія дзверы аўтобуса ў аўтамаце, размешчаным перад вадзіцелем. Пры гэтым у вадзіцеля можна папрасіць «трансфер». Гэты дакумент дазваляе на працягу дзвюх гадзін зрабіць перасадку і без аплаты працягнуць рух на іншым аўтобусе (у спадарожным альбо перасякаючым кірунку, але не ў зваротным), альбо на метро. Таксама для праезду можна скарыстацца квітком, выдадзеным у метрапалітэне, пасля выкарыстання гэтага квітка для паездкі на цягніку метро. === Гарадскі цягнік === Не звязаная з метро і прыгараднымі цягнікамі, лінія гарадскога цягніка на [[Статэн-Айленд]]зе мае цягнікі, аналагічныя метрапалітэнаўскім, і дзейнічае пад кіраваннем той жа кампаніі [[MTA]]. Разглядаюцца праекты па пераўтварэнню дзеючых і закінутых чыгуначных ліній вострава ў дзве лініі [[лёгкі метрапалітэн|лёгкага метрапалітэна]]. == Гарады-пабрацімы == Спіс гарадоў-пабрацімаў Нью-Ёрка<ref>[http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/main.shtml New York City Global Partners] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080521052322/http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/main.shtml |date=21 мая 2008 }}</ref>: * {{Сцяг Егіпта|20px}} [[Каір]] ({{lang-ar|القاهرة}}), [[Егіпет]] ([[1982]]) * {{Сцяг Кітая|20px}} [[Пекін]] ({{lang-zh|北京}}), [[Кітай]] ([[25 лютага]] [[1983]])<ref>{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=21 жніўня 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|archivedate=17 студзеня 2010|url-status=dead}}</ref> * {{Японія}} [[Токіа]] ({{lang-ja|東京}}), [[Японія]] ([[1960]]) * {{Іспанія}} [[Мадрыд]], [[Іспанія]] ([[1982]])<ref name="hermanadas">{{cite web | title = Mapa Mundi de las ciudades hermanadas | publisher = Ayuntamiento de Madrid | url = http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.dbd5147a4ba1b0aa7d245f019fc08a0c/?vgnextoid=4e84399a03003110VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=4e98823d3a37a010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD&vgnextfmt=especial1&idContenido=1da69a4192b5b010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD Madrid city council webpage}}</ref> * {{Сцяг Дамініканскай Рэспублікі}} [[Санта-Дамінга]], [[Дамініканская Рэспубліка]] ([[1983]]) * {{Венгрыя}} [[Будапешт]], [[Венгрыя]] ([[1992]]) * {{Ізраіль}} [[Іерусалім]], [[Ізраіль]] ([[1993]]) * {{Вялікабрытанія}} [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]] ([[2001]]) * {{ПАР}} [[Яханэсбург]], [[ПАР]] ([[2003]]) === Гарады-партнёры === * {{Італія}} [[Рым]], [[Італія]] ([[1992]]) == Сімвалы Нью-Ёрка == * [[Статуя Свабоды]] * [[Эмпайр Стэйт Білдынг]] == Адукацыя == * [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт]] * [[Калумбійскі ўніверсітэт]] * [[Фордхэмскі ўніверсітэт]] == Вядомыя асобы == * [[Джэром Дэвід Сэлінджэр]] * [[Герман Мелвіл]] * [[Пітэр Фальк]] * [[Роберт Опенгеймер]] * [[Вашынгтон Ірвінг]] * [[Джэніс Дзікінсан]] * [[Джэніфер Лопес]] * [[Клэр Дэйнс]] * [[Лары Кінг]] * [[Мэй Уэст]] * [[Эн Хэтэўэй]] * [[Крысціна Агілера]] * [[Джэсі]] == Гл. таксама == * [[Ліберці-Сіці]] * [[Спіс самых высокіх будынкаў у Нью-Ёрку]] * [[Спіс фільмаў, у якіх руйнуецца Нью-Ёрк]] * [[Этнічныя анклавы Нью-Ёрка]] * [[Сусветны гандлёвы цэнтр 7]] * [[Тэатральны квартал (Нью-Ёрк)|Тэатральны квартал]] * [[Бруклінскі музей]] * [[Цэнтральны вакзал Нью-Ёрка]] * [[Colgate-Palmolive]] * [[Вадасховішча Жаклін Кенэдзі Анасіс]] * [[Сабор Святога Кірылы Тураўскага]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{бібліяінфармацыя}} {{Гарады-мільённікі ЗША}} {{DEFAULTSORT:Нью-Ёрк}} [[Катэгорыя:Нью-Ёрк| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1624 годзе]] j2kmcq2e1iq01uyiyahfhdwzmrwdxls 0 20089 5193231 4502655 2026-09-05T08:34:04Z M.L.Bot 261 5193231 wikitext text/x-wiki '''Тысяцкі''' — службовая асоба ў сістэме цэнтральнага кіравання [[Дзяржава Рурыкавічаў|княстваў Рурыкавічаў]] і пазнейшых усходнеславянскіх феадальных дзяржаў (напрыклад, [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскай рэспублікі]]), адзін з радцаў [[князь|князя]]. Прызначаўся князем або выбіраўся [[веча]]м на нявызначаны тэрмін. У ваенны час камандаваў апалчэннем, у мірны — наглядаў за парадкам у горадзе і за гандлёвымі справамі. == Літаратура == * {{крыніцы/Доўнар 2007}}{{удакладніць старонку}} [[Катэгорыя:Гісторыя Русі]] gaxhnw80b8id03bjck43cc5mpssb4ke 0 22337 5192826 5185591 2026-09-04T12:17:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192826 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |Імя = Сяргей Іванавіч Касцян |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Пасада = Дэпутат [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] I, II і III скліканняў |Перыяд пачатак = 1996 |Перыяд канец = 2008 |Пасада2 = Дэпутат [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] XIII склікання |Перыяд пачатак2 = 1995 |Перыяд канец2 = 1996 |Дата нараджэння = {{ДН|15|1|1941}} |Месца нараджэння = [[Усохі (Клічаўскі раён)|в. Усохі]], [[Клічаўскі раён]], [[Магілёўская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]] |Дата смерці = {{ДС|21|8|2026}} |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Нацыянальнасць = [[беларусы|беларус]] |Партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]] (да 1991)<br>[[Камуністычная партыя Беларусі (1996)|Камуністычная партыя Беларусі]] |Адукацыя = [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскі педагагічны інстытут]] (1970) |Навуковая ступень = [[кандыдат гістарычных навук]] (1980)<br>[[доктар навук|доктар інфармацыйных тэхналогій]] |Навуковае званне = [[Дацэнт|дацэнт]] (1984)<br>[[Прафесар|прафесар]] (1999) |Прафесія = [[гісторык]], [[палітолаг]] |Узнагароды = {{Ордэн Садружнасць}} {{Медаль Ветэран працы}} {{Медаль Адмірал Ушакоў}} {{Выдатнік народнай асветы БССР}} {{Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь}} {{Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР}} |выява=Сяргей Іванавіч Касцян (каля 2014).jpg}} {{цёзкі2|Касцян}} '''Сярге́й Іва́навіч Касця́н''' ({{ДН|15|1|1941}}, [[Усохі (Клічаўскі раён)|вёска Усохі]], [[Клічаўскі раён]] — {{ДС|21|8|2026}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[палітык|палітычны дзеяч]], вучоны-[[гісторык]], [[Грамадская арганізацыя|грамадскі дзеяч]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1980), [[Дацэнт|дацэнт]] (1984), [[Прафесар|прафесар]] (1999). == Біяграфія == Нарадзіўся 15 студзеня 1941 года ў шматдзетнай сялянскай сям’і на [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]]. Дзяцінства прыпала на цяжкія [[Вялікая Айчынная вайна|ваенныя]] і [[Пасляваенная Беларусь|пасляваенныя]] гады, калі сям'і даводзілася жыць у [[Зямлянка|зямлянцы]]. Ягоны бацька, Іван Афанасьевіч Касцян, загінуў у 1943 годзе ў шэрагах [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкага партызанскага падполля]]. З адзінаццаці гадоў Сяргей быў вымушаны працаваць<ref name="belslavkom">{{cite web|url=https://belslavkom.by/nekrolog-kostyan-sergej-ivanovich/|title=Некролог: Костян Сергей Иванович|publisher=Белорусский славянский комитет|date=2026-08-21|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref>. У 1947—1954 гадах навучаўся ва Усохскай сямігадовай школе. У 1953 годзе ўступіў у шэрагі [[УЛКСМ]]. Пасля заканчэння школы працаваў у калгасе «Камсамолец» [[Клічаўскі раён|Клічаўскага раёна]]. У 1956 годзе па камсамольскай пуцёўцы быў накіраваны ў будаўнічую школу ў [[Чалябінск|Чалябінску]], якую скончыў у 1957 годзе з атрыманнем спецыяльнасці цесляра 5-га разраду. З 1957 па 1960 год працаваў па спецыяльнасці ў жыллёва-будаўнічым цэху [[Чалябінскі трактарны завод|Чалябінскага трактарнага завода]], адначасова атрымліваючы сярэднюю адукацыю ў школе рабочай моладзі<ref name="narb">{{cite web|url=http://www.narb.by/rus/about/structure/text3/kostyn|title=Костян Сергей Иванович|publisher=Национальный архив Республики Беларусь|date=|lang=ru|accessdate=2026-08-23|archive-date=14 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214183330/http://www.narb.by/rus/about/structure/text3/kostyn|url-status=dead}}</ref>. У 1960—1964 гадах праходзіў тэрміновую службу на [[Ціхаакіянскі флот ВМФ СССР|Ціхаакіянскім Ваенна-Марскім флоце]]. З'яўляўся вызваленым сакратаром камітэта камсамола, супрацоўнічаў з флоцкай газетай [[Баявая вахта (газета)|«Баявая вахта»]] ({{lang-ru|Боевая вахта}}). За актыўнасць атрымаў [[Афіцэр|афіцэрскае званне]] [[Малодшы лейтэнант|малодшага лейтэнанта]] (у далейшым прайшоў шлях да [[Капітан 3-га рангу|капітана трэцяга рангу]])<ref name="belslavkom"/><ref name="narb"/>. Пасля дэмабілізацыі з 1964 па 1966 год працаваў выхавацелем у школе-інтэрнаце № 2 Чалябінска. У 1965 годзе паступіў на гістарычны факультэт [[Чалябінскі педагагічны інстытут|Чалябінскага педагагічнага інстытута]], аднак у 1966 годзе пераехаў у [[Мазыр]]. У 1970 годзе паспяхова скончыў [[гістарычны факультэт Мінскага педагагічнага інстытута]]<ref name="narb"/>. У 1967—1979 гадах займаў розныя камсамольскія і партыйныя пасады ў Мазырскім раёне: быў сакратаром камітэта камсамола калгаса «Каменка», другім і першым сакратаром Мазырскага раённага камітэта [[Ленінскі камуністычны саюз моладзі Беларусі|ЛКСМБ]], інструктарам, загадчыкам парткабінета, а таксама загадчыкам аддзела агітацыі і прапаганды Мазырскага РК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]<ref name="narb"/>. У 1979 годзе скончыў аспірантуру пры [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] і ў 1980 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Удзел камсамола Беларусі ў [[Меліярацыя ў Беларусі|меліярацыі]] беларускага Палесся (1966—1975 гг.)»<ref name="narb"/>. З 1979 па 1997 год займаўся навукова-педагагічнай дзейнасцю. Працаваў [[Старшы выкладчык|старшым выкладчыкам]], [[Загадчык кафедры|загадчыкам кафедры]] [[Гісторыя КПСС|гісторыі КПСС]] і [[Навуковы камунізм|навуковага камунізму]], а таксама [[Дацэнт|дацэнтам]] [[Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І. П. Шамякіна|Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя Н. К. Крупскай]]. Кіраваў студэнцкім палітычным клубам «Глобус». Вучонае званне дацэнта атрымаў у 1984 годзе, у 1999 годзе стаў [[Прафесар|прафесарам]], а ў 2000 годзе атрымаў ступень доктара [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] у галіне [[Паліталогія|паліталогіі]]<ref name="narb"/>. Памёр 21 жніўня 2026 года на 86-м годзе жыцця пасля цяжкай аперацыі<ref name="belslavkom"/>. == Палітычная і грамадская дзейнасць == З 1995 года актыўна ўдзельнічаў у вышэйшай палітычнай уладзе краіны. Быў абраны дэпутатам [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] 13-га склікання. Пасля [[Крызіс у Беларусі (1996)|палітычнага крызісу 1996 года]] ўвайшоў у склад [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] 1-га склікання. У далейшым пераабіраўся дэпутатам 2-га і 3-га скліканняў. З'яўляўся актывістам фракцыі камуністаў. На працягу дванаццаці гадоў (з 2000 года) займаў пасаду намесніка старшыні Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па міжнародных справах і сувязях з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]. Выступіў ініцыятарам стварэння дэпутацкага блока «Анты-[[НАТА]]» ў Палаце прадстаўнікоў 2-га склікання<ref name="narb"/>. Падчас [[Бамбардзіроўкі Югаславіі сіламі НАТА|натаўскіх бамбардзіровак Югаславіі]] наведваў [[Бялград]], дзе сустракаўся з кіраўніцтвам краіны і выказваў салідарнасць з сербскім народам<ref name="belslavkom"/>. Быў адным з ініцыятараў аднаўлення дзейнасці [[Камуністычная партыя Беларусі (1996)|Камуністычнай партыі Беларусі]] і ў 1997—2004 гадах займаў пасаду сакратара яе Цэнтральнага камітэта<ref name="narb"/>. Перакананы прыхільнік [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|прэзідэнта]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], ідэі [[Саюзная дзяржава|саюзнага адзінства з Расіяй]] і [[Славяне|славянскага брацтва]]<ref name="belslavkom" />. === Славянскі рух === Асаблівае месца ў дзейнасці Касцяна займаў [[Панславізм|славянскі рух]]. Ён бачыў у славянскім аб'яднанні інструмент супрацьстаяння заходняй [[Глабалізацыя|глабалізацыі]] і аднапалярнаму свету. У 1998 годзе Касцян прыняў удзел у 7-м Усеславянскім з'ездзе ў [[Прага|Празе]], дзе Аляксандр Лукашэнка быў абраны ганаровым старшынёй [[Міжнародны славянскі камітэт|Міжнароднага славянскага камітэта]]<ref name="sb">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/tsentrom-slavyanstva-stala-belarus.html|title=Центром славянства стала Беларусь|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=2007-07-26|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref>. Пасля вяртання ў Беларусь Касцян ініцыяваў стварэнне грамадскага аб'яднання [[Беларускі славянскі камітэт]] (БСК), які афіцыйна быў зарэгістраваны ў 2001 годзе і дэклараваўся як правапераемнік [[Таварыства славянскай узаемнасці|Таварыства славянскай узаемнасці]], заснаванага ў 1909 годзе. У 2005 годзе дзякуючы яго намаганням у [[Мінск|Мінску]] прайшоў 9-ы Усеславянскі з'езд. Касцян таксама з'яўляўся старшынёй [[Славянскі парламенцкі саюз|Славянскага парламенцкага саюза]], членам Прэзідыума [[Еўрапейскі форум міру|Еўрапейскага форуму міру]] і зрабіў вялікі ўнёсак ва ўзнаўленне працы [[Міжнародны славянскі савет|Міжнароднага славянскага савета]] пасля пасяджэння ў [[Прага|Празе]] ў 1998 годзе<ref name="belslavkom"/><ref name="sb"/>. З'яўляўся [[Член-карэспандэнт|членам-карэспандэнтам]] [[Міжнародная славянская акадэмія навук, адукацыі, мастацтваў і культуры|Міжнароднай славянскай акадэміі]] (з 1982 года), [[Акадэмік|акадэмікам]] [[Міжнародная акадэмія інфармацыйных тэхналогій|Міжнароднай акадэміі інфармацыйных тэхналогій]] (з 2002 года), акадэмікам [[Міжнародная Кірыла-Мяфодзіеўская акадэмія славянскай асветы|Міжнароднай Кірыла-Мяфодзіеўскай акадэміі славянскай асветы]] (з 2004 года)<ref name="narb" />. Дзейнасць БСК пад кіраўніцтвам Касцяна неаднаразова выклікала крытыку. У 2012 годзе магілёўскія [[Праваабаронца|праваабаронцы]] звярнулі ўвагу на заявы мясцовага кіраўніцтва камітэта аб тым, што ў арганізацыю прымаюць выключна асоб «славянскага паходжання», што было расцэнена як праява [[Дыскрымінацыя|дыскрымінацыі]] і прыкмета [[Расізм|расісцкіх]] поглядаў<ref name="spring96">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/59839|title=Праваабаронцаў насцярожваюць выказванні прадстаўніка Беларускага славянскага камітэта|publisher=Вясна|date=2012-12-11|lang=be|accessdate=2026-08-23}}</ref>. 15 сакавіка 2014 года на пазачарговым з'ездзе БСК прыняў рашэнне аб пераўтварэнні ў [[Палітычная партыя|палітычную партыю]]. Галоўнай ідэалагічнай мэтай партыі Касцян абвясціў пабудову «славянскага сацыялізму» — грамадства, заснаванага на [[Калектывізм|калектывізме]], традыцыях, дзяржаўнай уласнасці і супрацьстаянні [[Алігархія|алігархіі]]<ref name="belta">{{cite web|url=https://belta.by/politics/view/belorusskij-slavjanskij-komitet-prinjal-reshenie-o-preobrazovanii-v-partiju-39685-2014/|title=Белорусский славянский комитет принял решение о преобразовании в партию|publisher=БЕЛТА|date=2014-03-17|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref>. Аднак вясной таго ж года, на фоне [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма Расіяй]], беларускія ўлады насцярожана паставіліся да актывізацыі «[[Рускі свет|рускага свету]]». Па словах Касцяна, на членаў БСК пачаўся беспрэцэдэнтны ціск з боку [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]: сяброў арганізацыі пад пагрозамі прымушалі пісаць заявы аб выхадзе з камітэта, што фактычна згарнула публічную дзейнасць аб'яднання<ref name="newbelarus">{{cite web|url=https://newbelarus.vision/artykuly/russian-world/|title=Мяккі “рускі свет” у Беларусі. Які яго рэальны ўплыў?|publisher=Новая Беларусь|date=2016-10-27|lang=be|accessdate=2026-08-23}}</ref>. У верасні 2019 года адбыўся яшчэ адзін скандал: БСК абвясціў аб правядзенні фестывалю традыцыйнай культуры славян «Рарог» (з удзелам [[Волхв|валхвоў]] і [[Скамарох|скамарохаў]]) у межах рэспубліканскага фестывалю народнага гумару [[Аўцюкі (фестываль)|«Аўцюкі»]] ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]]. Славянафілы заяўлялі, што імпрэза дапаможа выпрацаваць «[[Беларуская нацыянальная ідэя|беларускую нацыянальную ідэю]]». Аднак мясцовыя ўлады катэгарычна абверглі ўзгадненне такога мерапрыемства, назваўшы спробы правесці паралельны фестываль неэтычнымі. У выніку БСК быў вымушаны адмяніць сваю акцыю<ref name="palesse">{{cite web|url=https://palesse.press/news.php?slug=434|title=«Узнікла непаразуменне». Славянафілы збіраліся правесці сваю імпрэзу на фэсце гумару ў Аўцюках|publisher=Палеская Вясна|date=2019-08-29|lang=be|accessdate=2026-08-23}}</ref>. == Кіраўніцтва літаратурным холдынгам (2002) == У 2002 годзе Касцян стаў першым дырэктарам рэдакцыйна-выдавецкай установы [[Літаратура і мастацтва|«Літаратура i Мастацтва»]]. У гэты дзяржаўны холдынг былі гвалтоўна аб'яднаны галоўныя літаратурныя часопісы краіны: [[Полымя (часопіс)|«Полымя»]], [[Маладосць|«Маладосць»]], [[Нёман (часопіс)|«Нёман»]], [[Крыніца (часопіс, 1988)|«Крыніца»]] і [[Всемирная литература (часопіс)|«Всемирная литература»]], а таксама газета «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]»<ref name="novychas">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/toj-samy-kascjan-szto-haniu-vasilja-bykava|title=Той самы Касцян, што ганіў Васіля Быкава|publisher=Новы Час|date=2016-12-02|lang=be|accessdate=2026-08-23}}</ref>. Палітыка Касцяна на гэтай пасадзе, якую паэт [[Сяргей Іванавіч Законнікаў|Сяргей Законнікаў]] ахарактарызаваў як «касцянізацыю» літаратуры, выклікала рэзкі пратэст з боку творчай інтэлігенцыі. Новае кіраўніцтва пачало сістэматычна прыбіраць з нумароў творы класікаў — [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзя Бураўкіна]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыса Кіта]]. Намесніца Касцяна [[Таіса Мікалаеўна Бондар|Таіса Бондар]] заяўляла, што старэйшае пакаленне «літаратуру больш не робіць». На знак салідарнасці народныя пісьменнікі [[Янка Брыль]] і [[Рыгор Барадулін|Рыгор Барадулін]], а таксама іншыя аўтары, забралі свае рукапісы з рэдакцыйных партфеляў і перайшлі друкавацца ў незалежны часопіс [[Дзеяслоў (часопіс)|«Дзеяслоў»]]<ref name="novychas"/>. Сам Сяргей Касцян у інтэрв'ю дазваляў сабе публічныя абразы ў бок Васіля Быкава, заяўляючы, што пісьменнік «усім надакучыў», страціў аўтарытэт і яго «ўжо не хочуць чытаць». На словы Быкава аб тым, што ён вернецца на радзіму пасля звяржэння дыктатуры, Касцян адказваў: {{цытата|Калі ў нас усё дрэнна, няхай зойдзе ў [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыю прэзідэнта]], аддасць узнагароды і Зорку [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя]]. Няхай скажа: забірайце, гэта ўсё незаслужана!<ref name="novychas"/>}} Акрамя таго, палітык называў [[Беларускі ПЭН-цэнтр]] «[[Масонства|масонскай]] арганізацыяй» і адкрыта заклікаў КДБ, [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|пракуратуру]] і [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь|Савет бяспекі]] праверыць дзейнасць незалежных літаратараў. Неўзабаве пасля шэрагу гучных скандалаў Касцян страціў сваю пасаду ў літаратурным холдынгу, саступіўшы яе Таісе Бондар<ref name="novychas"/>. == Ацэнкі і вобраз у культуры == У незалежных беларускіх медыя Сяргей Касцян меў неадназначную рэпутацыю. Выданне «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» характарызавала яго як «адыёзнага [[Славянафільства|славянафіла]]», «страшэннага [[Беларусафобія|антыбеларуса]]» і апантанага прыхільніка палітыкі Аляксандра Лукашэнкі і саюза з [[Расія|Расіяй]]<ref name="nn_death">{{cite web|url=https://nashaniva.com/402921|title=Памёр адыёзны славянафіл і камуніст Сяргей Касцян|publisher=Наша Ніва|date=2026-08-23|lang=be|accessdate=2026-08-23}}</ref>. Постаць Сяргея Касцяна стала прататыпам для літаратурнага персанажа. У 2005 годзе [[Уладзімір Лобач]] апублікаваў сатырычнае апавяданне «Калядоўшчыкі», дзе вывеў палітыка ў вобразе звар'яцелага «дэпутата Кацяна». Паводле сюжэта твора, невядомыя прымусілі дэпутата прачытаць усю падшыўку газеты «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» пачынаючы з 1906 года, пасля чаго ён страціў розум і пачаў прымушаць чыноўнікаў падпісвацца на гэтае выданне<ref name="nn_lobach">{{cite web|url=https://nashaniva.com/219|title=Уладзімер Лобач. Калядоўшчыкі|publisher=Наша Ніва|date=2005-12-23|lang=be|accessdate=2026-08-23}}</ref>: {{цытата|…на мінулым тыдні сам Хазяін, праводзячы чарговую нараду, папрасіў уганараваць хвілінай маўчання памяць звар’яцелага дэпутата Кацяна. Гаротніка адлавілі нацыяналісты і змусілі чытаць усю падшыўку сваёй «Нівы», пачынаючы з 1906 году. Ясна, што розум пажылога дэпутата, які і так не вызначаўся цвёрдасцю, безнадзейна «паплыў». Цяпер, як казалі людзі, Кацяна можна было перыядычна бачыць ля Міністэрства праўды, дзе ён тыкаў у твар чыноўнікам той самай «Нівай» і голасна патрабаваў: «Дык падпісвайся!»}} == Сям'я == Быў жанаты. Разам з жонкай выхаваў двух сыноў. Меў шэсць унукаў<ref name="belslavkom"/>. == Узнагароды == * [[Ордэн Садружнасць|Ордэн Садружнасці]] ([[Міжпарламенцкая асамблея СНД]], 2006); * [[Медаль «Ветэран працы»|медаль «Ветэран працы»]] (1987); * [[медаль «120 гадоў з дня нараджэння І. В. Сталіна»]] (2000); * [[медаль «Адмірал Ушакоў»]] (2001); * нагрудны знак «[[Выдатнік народнай асветы БССР]]» (1978); * [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР]] (1972); * [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2001); * лаўрэат прыза [[Еўрапейскі саюз культуры|Еўрапейскага саюза культуры]]<ref name="belslavkom"/><ref name="narb"/>. == Бібліяграфія == З'яўляецца аўтарам звыш 60 навуковых і навукова-метадычных публікацый па пытаннях [[Гісторыя|гісторыі]], [[Палітыка|палітыкі]], [[Культура|культуры]] і [[Эканоміка|эканомікі]]<ref name="narb"/>. Сярод асноўных кніг: * З гісторыі меліярацыі Беларускага Палесся (1994) * Камсамольская хроніка (1995) * Боль мая Югаславія (2000) * Хто ёсць я (у 2-х тамах, 2000) * На стыку тысячагоддзяў (2004) * Мір і адзінства славянам (2008) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.narb.by/rus/about/structure/text3/kostyn Старонка на сайце Нацыянальнага архіва Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161214183330/http://www.narb.by/rus/about/structure/text3/kostyn |date=14 снежня 2016 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касцян Сяргей Іванавіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 21 жніўня]] m3g65bmw1gomdal8p68qbcuui8jjkvk 0 22644 5193145 5175947 2026-09-04T23:26:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193145 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Кляшторны}} '''То́дар То́даравіч Кляшто́рны''' ({{ДН|11|3|1903}}, [[Парэчча (Лепельскі раён)|в. Парэчча]], цяпер {{МН|Лепельскі раён|у Лепельскім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]] — 29/{{ДС|30|10|1937}}, {{МС|Менск|у Мінску|}}, турма [[НКУС]]) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == [[Файл:Todar Klaštorny jail.jpg|міні|злева|Тодар Кляшторны. Турэмны здымак]] Пасля службы ў Чырвонай Арміі вучыўся на рабфаку ў [[Орша|Оршы]]. У 1931 годзе скончыў літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педагагічнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Працаваў на радыё, у рэдакцыях беларускіх газет і часопісаў. Быў сябрам літаратурных аб’яднанняў «[[Літаратурнае аб’яднанне Маладняк|Маладняк]]», «[[Літаратурнае аб'яднанне Узвышша|Узвышша]]», [[Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменнікаў|БелАПП]]. Уваходзіў у нефармальнае згуртаванне [[Таварыства аматараў выпіць і закусіць|ТАВІЗ]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Юрэвіч, Л.|загаловак=Тавізаўцы. Пра лёсы ўдзельнікаў аднаго літаратурнага аб'яднання|выданне=Роднае слова|год=1997|нумар=11|старонкі=162}}</ref>. У канцы 1920-х — пачатку 1930-х гадоў пакой Тодара Кляшторнага часта быў месцам сяброўскіх сустрэч пісьменнікаў. Як адзначаў [[Максім Лужанін]], у ганарарныя дні паэт ініцыяваў сяброўскія бяседы «на закрытым ад цікаўных вачэй балкончыку рэстарана „[[Еўропа (атэль, Мінск)|Еўропа]]“»<ref>Лужанін, М. Наш рух — калодзеж непачаты… / М. Лужанін // ЛіМ. — 1988. — 1 крас. — С. 15.</ref>. У апошні родную вёску Парэчча Тодар Кляшторны наведаў летам 1936 года. Арыштаваны 3 лістапада 1936 года ў Менску па адрасе вуліца Фабрычная, дом 10/4, кватэра 7. Асуджаны пазасудовым органам НКУС 29 кастрычніка 1937 года а 11:00 як «член антысавецкай арганізацыі» да вышэйшай меры пакарання з канфіскацыяй маёмасці. Рэабілітаваны ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 8 чэрвеня 1957 года<ref name="ahv">[https://web.archive.org/web/20220524161552/http://www.marakou.by/by/davedniki/ahvyary-i-karniki/ahvyary?id=25725 Кляшторны Тодар Тодаравіч] // Ахвяры і карнікі : [аб палітычных рэпрэсіях 1937―1938 гадоў] / Леанід Маракоў. — Мінск, 2007. — 439 с.</ref>. == Сям'я == [[Файл:Яніна_Германовіч.jpg|thumb|left|Жонка паэта]] Быў жанаты з [[Яніна Міхайлаўна Германовіч|Янінай Міхайлаўнай Германовіч]] (1909—1959), арыштаванай і асуджанай 28 лістапада 1937 года асобай нарадай пры НКУС як «член сям’і здрадніка радзімы» да 8 гадоў ППК<ref name=ahv/>. Меў трох дачок -- [[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяну]] (ад першых складоў імёнаў бацькі і маці), дзіцячую паэтку, Весналіну і [[Мая Кляшторная|Маю]], адну з заснавальніц і кіраўніцу [[Мартыралог Беларусі|Мартыралога Беларусі]]<ref>{{Спасылка| аўтар = Вярцінскі, А| дата публікацыі = 25 сакавіка 2011| url = http://www.novychas.org/literature/%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F| загаловак = Спачыла Тадзіяна Кляшторная| выдавец = Новы Час| дата = 11 студзеня 2012| access-date = 8 чэрвеня 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20110429195101/http://www.novychas.org/literature/%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F| archive-date = 29 красавіка 2011| url-status = dead}}</ref>. == Творчасць == Друкавацца пачаў у 1925 годзе ў часопісе «Аршанскі маладняк». Выйшлі зборнікі паэзіі «Кляновыя завеі» (1927), «Светацені» (1928), «Ветразі» (1929), «Палі загаманілі» (1930), «Праз шторм — на штурм» (1934). Тодар Кляшторны — аўтар інтымнай, пейзажнай, філасофска-медытацыйнай лірыкі, вершаў песеннага складу, вершаў-зваротаў, вершаў-пасланняў («Ліст да дзяўчыны», «Ліст у Сібір»), вершаў, блізкіх да народнай творчасці («Бачу і чую — чую і бачу», «Ой, ты дзеўчына», «Там за гарамі не воўкі завылі», «На Усходзе Дальнім, на палях Кітая»), твораў публіцыстычнай скіраванасці («Лукішкі»), байкі («Чужыя дзеці»), пародыі («Вольны запіс прамовы аднаго пісьменніка на пленуме ССП», [[пародыя]] на [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапіву]] «Дзед і Баба»), эпіграмаў («Нашым крытыкам: „Сяўбовае, сяброўскае“»)<ref name=mushuzv>''Мушынскі М.'' «Сляды дарог», якія вядуць у будучыню. З гісторыі выдання і асэнсавання літаратурнай спадчыны Тодара Кляшторнага // Пра час «Узвышша»: Матэрыялы Узвышаўскіх чытанняў (Мінск. 2003—2004) / Уклад: Г. В. Запартыка, Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва. — Мн.: РІВШ, 2005. — С. 21—22. — 160 с.</ref>. Аўтар паэмаў «Калі асядае муць» (1927), «У дарозе» (1927; паэма ўвайшла ў зборнік «Светацені»<ref>https://belisrael.info/?p=17462</ref>), «Беларусь» (1928), «Палі загаманілі» (1930), «Сляды дарог» (1932), «Наш кірунак дарог — на Маскву» (1933) і «Радзіма» (1934). На думку [[Міхась Мушынскі|Міхася Мушынскага]], гэта былі вершы-подступы да жанру паэмы<ref name=mushuzv/>. Аўтар апавяданняў («Праз куламесіцу часу», 1926) і нарысаў («Нашы межы непарушныя», 1933; «Уся справа ў людзях», 1934 і іншыя). Пераклаў на беларускую мову пятую частку «Прыгод удалага ваякі Швейка» [[Карал Ванек|Карала Ванека]] (у суаўтарстве са [[Змітрок Астапенка|Змітраком Астапенкам]], 1932), раман [[Фёдар Іванавіч Панфёраў|Фёдара Панфёрава]] «Брускі» (у суаўтарстве з [[Міхась Багун|Міхасём Багуном]], ч. 1, 1932), «Песню Чырвонай Арміі» [[Паўло Рыгоравіч Тычына|Паўло Тычыны]] (1934), «Ленін» [[Валерый Якаўлевіч Брусаў|Валерыя Брусава]] (1934), «Любімец партыі» [[Віктар Міхайлавіч Гусеў|Віктара Гусева]] (1934) і асобныя творы [[Ізі Харык]]а, Г. Лахуці, А. Кутатэлі, М. Асеева, Л. Первамайскага, С. Стальскага, Р. Альбэрці, А. Безыменскага, М. Галоднага. Пераклаў уступ паэмы [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]] «На ўвесь голас»<ref>''Кенька М.'' Тодар Кляшторны — перакладчык // Пра час «Узвышша»: Матэрыялы Узвышаўскіх чытанняў (Мінск. 2003—2004) / Уклад: Г. В. Запартыка, Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва. — Мн.: РІВШ, 2005. — С. 68. — 160 с.</ref>. Творы Тодара Кляшторнага перакладаліся на [[Літоўская мова|літоўскую]], [[Руская мова|рускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] мовы. На яго вершы І. Іваноў і [[Мікола Равенскі]] напісалі песні. === Ацэнкі === [[Файл:Maładniak1927.jpg|thumb|250пкс|Літаратурнае аб’яднанне «[[Літаратурнае аб’яднанне Маладняк|Маладняк]]». Першы ўнізе — Тодар Кляшторны. [[Мінск|Менск]], 1927 г.]] [[Файл:Uzvyšša1928.jpg|thumb|250px|Літаратурнае аб’яднанне «[[Літаратурнае аб'яднанне Узвышша|Узвышша]]». Тодар Кляшторны чацвёрты справа ў верхнім радзе]] Многія творы Тодара Кляшторнага пры яго жыцці станавіліся аб’ектамі нападаў з боку абаронцаў партыйна-класавага падыходу да мастацтва: крытыка ўшчувала аўтара за неадпаведнасць ідэалагічным запатрабаванням эпохі, наяўнасць упадніцтва, песімізму, ясеніншчыны, паэтычнай вольніцы, збродніцтва і багемнага стаўлення да свету<ref name=mush>{{артыкул|аўтар=Мушынскі, М.|загаловак=«Сляды дарог», якія вядуць у будучыню. З гісторыі выдання і асэнсавання літаратурнай спадчыны Тодара Кляшторнага|выданне=Роднае слова|месца=Мн|год=2005|нумар=3|старонкі=9—11}}</ref>. Крытык Я. Калядны ў рэцэнзіі на першую кніжку Кляшторнага пісаў: «Трошкі асобна стаіць Кляшторны. У яго часта — шаблоннасць, штампы, асабліва ў вобразах. І змест у яго асаблівы. Ён захістаўся і затужыў ад гэтага. Ён на раздарожжы»<ref>{{артыкул|аўтар=Калядны, Я.|загаловак=Маладая сучаснасьць|выданне=Маладняк|год=1927|старонкі=15}}</ref>. У 1928 годзе [[Алесь Гародня]] ў рэцэнзіі на зборнік «Светацені» канстатаваў прасякнутасць «меланхалічнымі настроямі» ўсёй творчасці паэта, называў «эстэтнічанне» яе характэрнаю рысаю, а ключавыя вобразы тыпу «ружовыя шклянкі», «наліўкі ледзяныя» і інш. — «спадчынай багемшчыны»<ref>Полымя. 1928. № 8. С. 167—169</ref>. У 1930 годзе на выхад зборніка «Ветразі» С. Куніцкі ў часопісе «[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]» адзначыў поўны разрыў лірычнага героя Тодара Кляшторнага з грамадскім жыццём: «Усе настроі… камбінуюць адзін вобраз, вобраз чалавека, які падчас губляе ўсякі сэнс жыцця, губляе ўсякую зацікаўленасць жыць»<ref>Маладняк. 1930. № 8—9. С. 147</ref>. Крытык [[Лукаш Бэндэ]] пісаў пра Кляшторнага як пра «пілікаючага лірніка», чые «мінорныя гукі пілікання, нікому не патрэбны»<ref>Бэндэ, Л. Ці варта сёньня быць поэтай?.. (Адказ т. Кляшторнаму) / Л. Бэндэ // БДАМЛМ. — Фонд 66. — Воп. 1. — Адз. зах. 96. — Арк. 2.</ref>. Крытык [[Саламон Левін]] у палымяным артыкуле «На наш бераг» прыпісвае паэту звужанасць і індывідуалістычнасць перажыванняў, імпрэсіянізм пейзажных малюнкаў і «эстэтычны алкагалізм»<ref name=levin>{{артыкул|аўтар=Левін, С.|загаловак=На наш бераг|выданне=Полымя рэвалюцыі|год=1934|нумар=9|старонкі=136}}</ref>. Левін называе паэму «Калі асядае муць» «упадніцкім, песімістычным, шкодным» творам і перакрэслівае паэмы «Пракседа» і «Беларусь»<ref name=levin/>. Як адзначае [[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Ірына Багдановіч]], менавіта Саламон Левін адзначыў імпрэсіяністычную манеру пісьма Тодара Кляшторнага, разуменне ім паэзіі як містычнай сілы, прыхільнасць да падсвядомага пазнання рэчаіснасці і важнасць суб’ектыўных перажыванняў<ref name=bahdan1>''Багдановіч І.'' Матыў скокаў у творчасці Тодара Кляшторнага і эстэтычныя асаблівасці беларускага дэкадансу // Пра час «Узвышша»: Матэрыялы Узвышаўскіх чытанняў (Мінск. 2003—2004) / Уклад: Г. В. Запартыка, Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва. — Мн.: РІВШ, 2005. — С. 68, 73. — 160 с.</ref>. [[Ізідор Плашчынскі]] ў артыкуле «Праз муту жыцця да гоману палёў» адзначае, што «Кляшторны не прынёс адразу ў літаратуру энергічнага спеву захаплення ад стварэння новых форм жыцця», падкрэсліваючы, што «паэзіі Тодара Кляшторнага характэрна тое, што ў ёй няма цвёрдай лініі»<ref name=plasc>Узвышша. 1931. № 5. С. 54—55</ref>. На думку крытыка, своеасаблівасць творчасці аўтара заключаецца «ў скрыжаванні сілы і бяссілля, у падваенні, якое змяшчае падчас у сабе самыя процілеглыя моманты»<ref name=plasc/>. Пра паэму Тодара Кляшторнага «Калі асядае муць» Саламон Левін, Алесь Гародня, Арэст Канакоцін, Лукаш Бэндэ і іншыя пісалі, што гэта ідэйна заганны, упадніцкі, дэкадэнцкі твор і аўтар яго сам з’яўляецца дэкласаваным элементам (героі паэмы атаясамляліся з аўтарам і расцэньваліся як ворагі сацыялізму)<ref name=mi94>{{Кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|частка = «Цалуем сонца мілыя ўсмешкі і молімся над кожным васільком...» Пра творчасць Тодара Кляшторнага|загаловак = Як жыць — дык жыць для Беларусі..|месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1995|старонкі = 93—94|старонак = 334|isbn = 985-03-0204-6}}</ref>. Крытык А. Цітоў лічыў паэму апагеем прыхільнасці паэта да багемы<ref>Полымя. 1930. № 11—12. С. 178</ref>. [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адам Бабарэка]] наступным чынам ахарактарызаваў другі зборнік Тодара Кляшторнага: «Светацені — па агульнаму ўражанню ад іх твораў — гэта спакойна-задуменнае дзіваванне зменлівасцю, якая пазнана паэтам у быцці, як свайго роду абсалютны закон жыцця. Як ілюстрацыі гэтай зменлівасці, адчутай і перажытай паэтам у асобных момантах часу, і выступаюць усе вершы Светаценяў»<ref>''Бабарэка А.'' З нататак Адама Бабарэкі, прысвечаных паэтычнай творчасці Тодара Кляшторнага // Пра час «Узвышша»: Матэрыялы Узвышаўскіх чытанняў (Мінск. 2003—2004) / Уклад: Г. В. Запартыка, Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва. — Мн.: РІВШ, 2005. — С. 54—57. — 160 с.</ref>. На думку М. Мішчанчука, Тодар Кляшторны не змог супрацьстаяць таталітарнаму націску і здрадзіў сваёй ранняй манеры пісьма, адышоў ад маляўнічасці і двухстыльнасці (вершы «Рыжы, но…», «У вёсцы», «Так было раней») і стаў пісьменнікам натуралістычнага плану, фактографам<ref>{{Кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|частка = «Цалуем сонца мілыя ўсмешкі і молімся над кожным васільком...» Пра творчасць Тодара Кляшторнага|загаловак = Як жыць — дык жыць для Беларусі..|месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1995|старонкі = 92|старонак = 334|isbn = 985-03-0204-6}}</ref>, перайшоўшы на шлях рытарычнага, гучнага, шаблоннага гладкапісу<ref name=mi94/>. На думку Міхася Мушынскага, творы паэта [[1930-я|1930-х]] сведчаць пра паспяховасць спробаў дэфармаваць прыродныя схільнасці Тодара Кляшторнага як паэта-лірыка і штурхнуць яго на шлях дэкламацыйна-пафаснага апявання радасці жыцця і поспехаў сацыялістычнага будаўніцтва<ref name=mush/>. Як адзначае Міхась Мушынскі, пасляваенныя выданні літаратурнай спадчыны Тодара Кляшторнага (1960, 1970, 2003) ілюструюць цяжкасці вызвалення крытычнай думкі ад ідэалагічных напластаванняў 1930-х і спрошчаных вульгарызатарскіх ацэнак<ref name=mush/>. На думку даследчыка, у літаратурна-крытычных ацэнках складальнікаў кніг адчуваецца празмерная асцярожнасць і саступкі ранейшым застарэлым уяўленням, як, напрыклад, у прадмове [[Сяргей Грахоўскі|Сяргея Грахоўскага]] да зборніка «Выбраных вершаў» (1970):<ref name=mush/> «Тодар Кляшторны… едзе ў першыя калгасы, на будаўніцтва дарог і піша паэму „Палі загаманілі“ і вершы, якія склалі зборнік „Праз шторм на штурм“. Але ні ў паэме, ні ў вершах яшчэ не раскрыты глыбінныя працэсы новага жыцця. Яно ўбачана… без пранікнення ў характары людзей, без разумення вытокаў іх энтузіязму, новых адносін да справы»<ref>''[[Сяргей Грахоўскі|Грахоўскі, С.]]'' Лірык нашага рання //{{Кніга|аўтар = Кляшторны Т.|загаловак = Выбраныя вершы|месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 1970|старонкі = 7—8}}</ref>. На думку Міхася Мушынскага, уключаныя ў зборнік [[2003]] года вершы і паэмы Тодара Кляшторнага яскрава пераконваюць у несправядлівасці гэтых ацэнак<ref name=mush/>. [[Алесь Пашкевіч]] у прадмове да апошняга зборніка вершаў паэта адзначае, што Тодар Кляшторны «выявіўся найперш паэтам авангарднага мыслення, творцам імажынісцкай школы з яркімі і непаўторнымі перажываннямі, настроямі, пачуццямі, якія ім нібыта і не пісаліся, а выспеўваліся…»<ref>''Пашкевіч А.'' Вернік паэзіі // Кляшторны Т. Сляды дарог. Выбранае. Мн., 2003</ref>. На думку М. Мішчанчука, лірыка Кляшторнага з’яўляецца «лірыкай палярных стылявых прынцыпаў». Так, у пейзажнай лірыцы пераважае рамантычная сімволіка і адчуваецца ўплыў не толькі [[Сяргей Аляксандравіч Ясенін|Сяргея Ясеніна]], але і імажыністаў, а ў творах пра рэальнае чалавечае жыццё («У вёсцы», «Так было раней») дыялогі герояў і аўтарскія каментары выбудоўваюцца ў чыста рэалістычным стылявым ключы<ref>{{Кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|загаловак = Беларуская савецкая паэзія 20-х гадоў|месца = Мн.|выдавецтва = Вышэйшая школа|год = 1988|старонкі = 95—96|старонак = 191}}</ref>. Як адзначае А. Бельскі, схільнасць да паэтыкі імажынізму выяўляецца ў наступных творах Тодара Кляшторнага: «Зазімак», «Зацвілі сярэбраныя росы…» і «На ледзяной гітары»<ref>{{Кніга|аўтар = Бельскі, А. І.|частка = Галасы і вобразы: літ.-крыт. артыкулы|адказны = А. І. Бельскі|месца = Мінск|выдавецтва = Литература и Искусство|год = 2008|старонкі = 117|старонак = 288}}</ref>. Паводле В. Дзямко, у паэме Тодара Кляшторнага «Калі асядае муць» праз апісанне антыномій паслярэвалюцыйнай рэчаіснасці паэт набліжаецца да праблематыкі экзыстэнцыялізму<ref>{{артыкул|аўтар=Дзямко, В.|загаловак=Тодар Кляшторны і Сяргей Ясенін як прадстаўнікі экзістэнцыялізму: На прыкладзе паэм «Калі асядае муць» і «Чорны чалавек»|выданне=Роднае слова|год=2007|нумар=3|старонкі=10—14}}</ref>. На думку Л. Гараніна, у літаратурным працэсе таго часу Тодар Кляшторны выступае як паэт-наватар, стваральнік асаблівай асацыятыўнай вобразнасці, пабудаванай на спалучэнні разнаякасных з’яў, выражэнні незвычайнага стану душы, яе нечаканых і глыбокіх перажыванняў узлётаў<ref>''Гаранин С. Л.'' О роли возрожденческой парадигмы в творчестве Тодора Кляшторного // Пра час «Узвышша»: Матэрыялы Узвышаўскіх чытанняў (Мінск. 2003—2004) / Уклад: Г. В. Запартыка, Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва. — Мн.: РІВШ, 2005. — С. 34—36. — 160 с.</ref>. [[Віктар Жыбуль]] адзначае, што ў наш час стала магчымым адкрыта і без усялякай адмоўнай канатацыі сцвярджаць, што паэт «фактычна… быў адным з прадстаўнікоў беларускага імажынізму» ([[Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан]]) або імпрэсіянізму ([[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Ірына Багдановіч]])<ref name=zyb2013>{{артыкул|аўтар=Жыбуль В.|загаловак=«Адну ён паэзію сэрцам высвечваў…» Пра Тодара Кляшторнага ва ўспамінах сучаснікаў і нядаўную архіўную знаходку|выданне=Роднае слова|год=2013|нумар=3|старонкі=3—5}}</ref>, а яго творчасць «вызначалася альтэрнатыўным (у дачыненні да афіцыйнай нормы) метадам мастацкага пісьма, які ў асноўным адпавядаў эстэтычным прынцыпам мадэрнізму і дэкадансу»<ref name=bahdan1/>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="180px"> Кляновыя завеі (1927).pdf|page=5|«Кляновыя завеі». 1927 Сьветацені (1928).pdf|page=5|«Сьветацені». 1928 Кляшторны. Ветразі. 1929.jpg|«Ветразі». 1929 Палі загаманілі (1930).pdf|page=5|«Палі загаманілі». 1930 Баявы марш АБВШ (1934).pdf|«Баявы марш АБВШ». 1934 </gallery> == Успаміны == Паводле ўспамінаў сучаснікаў Тодар Кляшторны паўстае «чалавекам мяккага характару, бесканфліктным», са слабасцямі і дзівацтвамі. І быў ён «ні савецкім, ні антысавецкім паэтам»<ref name=dub1>Дубавец, С. Вострая брама: беларускі культурны кантэкст на мяжы стагодзьдзяў / С. Дубавец. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2005. С. 359, 361</ref>. Паэтка [[Вольга Таполя]], якая ведала Тодара Кляшторнага з юнацтва, апісвала яго знешні выгляд наступным чынам: «''Высокі, хударлявы, з капной густых, саламяна-светлых валасоў на галаве, з блакітнымі, пад колер васількоў, вачыма, ён быў заўсёды неяк па-асабліваму сумны, нейкім смуткам веяла ад яго. Каля ягоных тонкіх бледных губ рана леглі складкі горычы. Ён рэдка смяяўся, і ягоная ўсмешка таксама была заўсёды сумнай. І яшчэ быў ён ціхі, спакойны, ураўнаважаны, ніхто ніколі не чуў і не бачыў, як ён злаваўся… Увогуле Кляшторны быў вельмі чулы. Калі хто-небудзь з ягоных калегаў чытаў свой моцны верш, які праймаў да сэрца, у Кляшторнага на вачах набягалі слёзы''»<ref name=dub1/>. [[Сымон Шаўцоў]] у сваёй кнізе «Мая адысея» ўспамінаў: <blockquote> Кляшторны быў маім суседам па кватэры на пасёлку «Камінтэрн». Разам ішлі неяк з Дому Пісьменнікаў па прагнілых дошках ходніка па [[Ляхаўка (Мінск)|Ляхаўцы]]. Тодар у абдрыпаных нагавіцах: адна калашына закасаная вышэй калена, другая — спушчаная на падраны чаравік. Нёс на руках сваё малое дзіця, а за ім дробненька тупала ягоная малая, шчуплая жонка. За жончыну спадніцу трымалася малая дачушка. «Тодарка, родненькі, не ўпусці дзіцятка!» — паўтарала жонка. Тодарка быў крыху падпіты. Кляшторны часта насіў з сабою ў клетцы канарэйку, якую вучыў размаўляць. Рабочыя-муляры ведалі, што ён — паэт. З рыштаванняў забачаць яго й гавораць: «Вунь, ідзе пралетарскі паэт!» Пыталіся: «Як спявае канарэйка?» «Не спявае, а плачыць у клетцы канарэйка», — адказваў Тодар<ref>{{Кніга|аўтар = Шаўцоў, С.|загаловак = Мая адысея|спасылка = https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=9609-1.pdf|месца = Вільня|выдавецтва = Выдавецтва Беларусаў Літвы Рунь|год = 1999|старонак = 136|isbn = 9986-9228-5-2|archive-date = 29 кастрычніка 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20231029100056/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=9609-1.pdf}}</ref>. </blockquote> Некаторыя акрэсленыя Сымонам Шаўцовым рысы калісьці, яшчэ пры жыцці паэта, падмеціў Алёша ([[Анатоль Вольны]]), паказаўшы іх [[шарж]]ава ў гумарэсцы «Тодар Кляшторны. Літаратурны сілуэт» (1932): «''Некаторыя кажуць, што быццам па сваёй раскіданасці, Тодар пры пераездзе з аднэй кватэры на другую згубіў сваю дачку. У гэтым сэнсе, нават абвестка вісела некаторы час у доме пісьменніка. Але гэта мана. Дачку Тодар не згубіў…''»<ref>Алёша. Тодар Кляшторны. Літаратурны сілуэт: гумарэска / Алёша // Чырвоная Беларусь. — 1932. — № 2. — С. 10.</ref> З успамінаў дачкі паэта, [[Тадзіяна Кляшторная|Тадзіяны Кляшторнай]], можна даведацца пра вялікую любоў паэта да рыбалкі, што ў пэўным сэнсе спрыяла яго паэтычнай творчасці: «''Вялікай асалодай, нават шчасцем лічыў бацька адпачынак на возеры. Там, крышачку адступіўшы ад берага, ляжаў, напалову вылезшы з вады, вялізны камень. Узяўшы з сабою блакнот з алоўкам, вуду, ён садзіўся на яго, ногі апускаў у ваду, закідваў вуду, а потым у чаканні клёву пачынаў думаць і пісаць вершы. На гэтым камяні з-пад яго рукі з’явілася шмат вершаў''»<ref>Кляшторная, Т. Мае дзіцячыя ўспаміны пра бацьку / Т. Кляшторная // Пра час «Узвышша»: матэрыялы Узвышаўскіх чытанняў (Мінск, 2003—2004); уклад.: Г. В. Запартыка, Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва. — Мінск: РІВШ, 2005. — С. 38.</ref>. У познесавецкія часы з’явілася яшчэ некалькі артыкулаў і ўспамінаў паэтавых сучаснікаў. Так, напрыклад, [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]] прыгадваў: «''У 1931 годзе ўпершыню ўбачыў яго ў Доме пісьменнікаў. Высокі, танклявы, з рудаватымі хвалістымі валасамі, а выраз вачэй па-дзіцячаму збянтэжаны і разгублены. Ён быў неверагодна сціплы і далікатны. Амаль у кожным сказе самой па сабе праскоквала „прабачце“ і „калі ласка“. Ён кожнаму саступаў дарогу, асабліва губляўся перад жанчынамі, чырванеў, міргаў калматымі, як чмялі, вейкамі і гаварыў заўсёды толькі самае прыемнае. За лірыку і шчырасць вульгарызатары на Кляшторнага чаплялі не толькі бірку „правага папутніка“, але і абвінавачвалі ў больш страшных грахах''»<ref>Грахоўскі, С. Пакуль у лузе змоўкне салавей / С. Грахоўскі // БДАМЛМ. — Фонд 66. — Воп. 1 — Адз. зах. 96. — Арк. 1-4.</ref>. Паэт [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] запомніў сустрэчу з Тодарам Кляшторным у хаце сваіх бацькоў у вёсцы [[Шчытомірычы|Шчытомерычы]] каля Менска. Тодар Кляшторны, які адслужыў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], завітаў у шынялі і будзёнаўцы і «''прачытаў прысутным свае вершы, многія радкі з якіх былі аўтабіяграфічнымі: „А даль квітнее крозамі, / так многа розных дзіў. <…> Пад воплескі асеннія / вось там, у тыя дні / мяне па той аселіцы / расстрэліваць вялі. / Вялі п’яныя ворагі… / Вакол вароні баль… / Каму ж жыццё ня дорага? / Кляшторны, стаў на банк! / Бяжы!… А лес рубінавы / табе падасць руку / пад рогат гільяцінавы, / пад свісты дзікіх куль“''»<ref>Шушкевіч, С. Кранаў душу і сэрца лірай: Да 70-годдзя з дня нараджэння Тодара Кляшторнага / С. Шушкевіч // БДАМЛМ. — Фонд 12. — Воп. 1. — Адз. зах. 1658. — Арк. 40.</ref>. == Ушанаванне памяці == У 2008 годзе адной з вуліц у [[Камень (Лепельскі раён)|Камені]] на [[Лепельскі раён|Лепельшчыне]] нададзена імя Тодара Кляшторнага<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 17 красавіка 2008| url = http://www.svaboda.org/content/article/1107064.html| загаловак = Вуліца імя Т.Кляшторнага зьявілася на радзіме паэта | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата = 11 студзеня 2012 }}</ref>. У вясковым Доме культуры дзейнічае бібліятэка-музей Тодара Кляшторнага. == Гл. таксама == * [[Спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года]] {{зноскі}} == Літаратура == * 100 гадоў з дня нараджэння Тодара Кляшторнага // Наша слова, № 9 (596), 12.3.2003. * {{крыніцы/БП 1917-90|Кляшторны Тодар}} С. 285—286. * [[Павел Пруднікаў|Пруднікаў П. І.]] Далёкае, але не забытае: Успаміны. — Мн.: Маст. літ., 1988. — 175 с. — С. 89-96. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://rv-blr.com/biography/view/98 Тодар Кляшторны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110307201415/http://rv-blr.com/biography/view/98 |date=7 сакавіка 2011 }} на сайце «Родныя вобразы» * [http://knihi.com/Todar_Klastorny/ Тодар Кляшторны] на [[Беларуская Палічка|Беларускай Палічцы]] * [http://nn.by/?c=ar&i=62556 Мая Кляшторная. Успамін пра расстралянага бацьку] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 30 кастрычніка 2011 * [[Тадзіяна Кляшторная|Кляшторная, Т.]] [http://www.box.com/s/sdvvu9ltvhp95nq7qpze Белыя Курапаты] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2003. — 11 сак. — С. 2. * [[Тадзіяна Кляшторная|Кляшторная, Т.]] [http://www.box.com/s/encruht6rvv72a3svgfp Вяртанне] / Т. Кляшторная // Віцебскі рабочы. — 1997. — 11 сак. — С. 4. * [[Тадзіяна Кляшторная|Кляшторная, Т.]] [http://www.box.com/s/euj5cr0vvmau9fxqlhyb Паездка ў Парэчча] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2005. — 3 мая. — С. 3. * ''Васіль Дэ Эм (Васіль Дранько-Майсюк).'' [https://www.svaboda.org/a/28773337.html Расстраляныя літаратары. Тодар Кляшторны, які адкрыта напісаў: «Ходзім мы пад месяцам высокім, а яшчэ — пад ГПУ»] // Радыё Свабода, 04 кастрычніка 2017 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторны Тодар}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] rya7sf58k8ovzwm0wh4w6zo44mo8bu4 0 25284 5193210 5190519 2026-09-05T07:54:03Z Emilia Noah 155537 /* */ 5193210 wikitext text/x-wiki {{аб’яднаць|Абарона Быхава (1659)}}{{Узброены канфлікт |канфлікт = Аблога Старога Быхава |частка = [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай, 1654-1667]] |дата = 19(29) жніўня - 16(26) лістапада [[1654]] |месца = [[Стары Быхаў]] |вынік = Перамога літоўскіх войскаў |праціўнік1 = [[Выява:Herb_Rzeczypospolitej_Obojga_Narodow.svg|16px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Гетманшчына}} [[Войска Запарожскае|Запарожскія казакі]] |камандзір1 = |камандзір2 = [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Іван Залатарэнка]] |сілы1 = каля 4000 чал., <br />30 гармат<ref name=autogenerated1>Bobiatynski K. Od Smolenska do Wilna. Warszawa, 2006</ref> |сілы2 = 8000-12000 чал. }} {{Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)}} '''Аблога Быхава''' праводзілася расійскім войскам і ўкраінскімі казакамі пад камандаваннем [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]] ў час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расійскай імперыі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. == Перадумовы == У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667) [[Багдан Хмяльніцкі]] выступіў на баку расійскага цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] і даручыў атаману [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Івану Залатарэнка]] кіраваць 20-тысячнай групоўкай казакаў у [[Беларусь|Беларусі]]. Залатарэнка захапіў [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Жлобін]], [[Стрэшын]], [[Рагачоў]], [[Гомель]], [[Чачэрск]], [[Прапойск]] і [[Новы Быхаў]]. [[Стары Быхаў]] перашкаджаў казацкаму войску развіваць наступленне на [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўі]], «за пазухою аки змею маючи». Горад быў добра ўмацаваны, меў вялікі гарнізон, пагалоўна ўзброенае мужчынскае насельніцтва. «А в то і Быхове, — пісаў цару Залатарэнка 29 жніўня, — шляхты немало и волощане, до того горада належачие, заперлися и Вашему Царскому Величеству поклонитеся не хотят». Яны праяўлялі, па словах атамана, «гордыню и непокорение дьявольское». == Аблога == Аблога пачалася ў жніўні 1654 года і працягвалася 11 месяцаў. Горад абаранялі мясцовая шляхта, 18 харугваў мяшчан, сяляне [[Быхаўскае графства|Быхаўскага графства]], 1000 чалавек наёмнай пяхоты, асобнае фарміраванне з 1000 яўрэяў. Жыхары Быхава не рэагавалі на «прелестные грамоты» атамана Залатарэнка, якія дасылаліся ў горад ад імя цара. Паводле дакументаў, адной з прычын упартага супраціўлення гараджан быў страх перад Залатарэнкам (большасць мяшчан яму не верыла). Другой прычынай з’яўляліся звесткі пра трагічны лёс жыхароў суседніх гарадоў: «а именно Шклов, Копысь и иные города, и тех городов всяких жилецких людей неволят, грабят и в полон емлют и до Москвы отвозят, и те де все городы ныне разорены н опустошены и быховцы де, слыша то, все на том и порешили, лучше де им в домех своих хотя помереть, нежели в неволю из воли самим себя отдавать». Залатарэнка прасіў цара «об огненной пушке и об огненных ядрах, чтобы есмя могли тех разорителей веры нашей православныя христианския с городом их зажечь, понеже город деревянный и зело домы большие и частые». У сярэдзіне снежня 1654 года пасля 10-тыднёвай аблогі Стары Быхаў дэблакіравала войска гетмана ВКЛ [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] і [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гансеўскага]] і заняло яго, адцясніўшы казакоў да Новага Быхава. Толькі ў маі 1655 года войска Залатарэнкі зноў прыступіла да аблогі горада. У грамаце да насельніцтва ад 7 мая наказны атаман пісаў: {{Цытата|По сотнокротным упоминаньем упаминаю жебысте се поклонили Его Царскому Величеству, а над собою, женами и детми своими змиловалися. Бо ведайте о том певне, коли вас достанем през меч, а малого дитяти живити не будем. А в том на мудрый наш розсудок полецаем о респоне пильно вашу милость жадаем.}} Праз 10 дзён была паслана яшчэ адна грамата, на якую «Старого Быхова всяких чинов люди наказному гетману отказали: сдаваться де мы не хотим, а будем де сидеть, покаместа нашей мочи будет». Раздражнёны няўдалай аблогай горада Багдан Хмяльніцкі загадаў Залатарэнку выкапаць перад гарадскімі брамамі роў, каб перашкодзіць вылазкам гарнізона, паставіць заслон з пяхоты і «оставить курятник» у спакоі. Казакі былі пераведзены ў цэнтр Беларусі, а іх месца заняла армія князя [[Аляксей Мікітавіч Трубяцкой|Трубяцкога]] (11 палкоў на чале з наёмнымі палкоўнікамі Е. Цыклерам, X. Юнкманам, Г. Фанстаданам, Л. Марцятусам, Я. Ронартам, А. Гохгардам, К. Крафертам, Е Франзбекам, А. Гамонтам, а таксама Т. Кундліным і Л. Р. Азар’евым). У чэрвені 1655 года да быхаўскіх мяшчан з граматамі аб здачы горада звярнуўся сам цар. Ён абяцаў «всей врожоной шляхте и всему рыцерству, также всем бурмистрам, радцам и лавникам и всем всякого чину градским и уездным людям» не чыніць разарэння, выдаць усім жыхарам жалаванне, захаваць за шляхтай правы, маёнткі і розныя льготы. Адначасова было паабяцана тым, хто будзе працівіцца здачы, «тех всех предадим мечу». Ваенныя дзеянні расійскай арміі князя Трубяцкога працягваліся да 26 ліпеня. Князь некалькі разоў заклікаў быхаўцаў здацца, але тыя адхілялі прапановы. У данясенні цару ён пісаў: «И быховцы твоей милостивой грамоты не приняли, и тебе, великому государю, не добили челом, и город не сдали, и из городу на солдатские шанцы вылазки у них были не по один день и ночьми, и с твоими государевыми людьми пеших полков с солдаты, и с стрельцы, они, быховцы, бились; и твои, государевы ратные люди, быховцев побивали, и от шанцев в ров отбивали». Прычыну такога ўпартага супраціўлення царскія ваяводы бачылі ў магутнасці «каменного городка» — Быхаўскага замка,— а таксама ў тым, што «хлебных и железных запасов в городе много». Сваю ролю адыграла і грамата караля Рэчы Паспалітай [[Ян Казімір|Яна Казіміра]] ад 31.5.1655, паводле якой за мужнасць жыхары Быхава як уладанне падканцлера ВКЛ [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]] на 20 гадоў вызваляліся ад усіх падаткаў, за кошт каралеўскай казны дадаткова наймалася 300 чалавек нямецкай пяхоты для далейшай абароны горада. У пачатку жніўня частка расійскіх войск з-пад Старога Быхава была перакінута да [[Слуцк]]а і на [[Панямонне]], аднак у пачатку кастрычніка сюды вярнуліся казакі пад камандаваннем Залатарэнкі. 7 кастрычніка аблога горада аднавілася. 8 кастрычніка «быховские сидельцы» зрабілі вылазку, у выніку якой загінуў Залатарэнка. У гэты час выбухнула паўстанне супраць казацкай старшыны. Запарожскае войска страціла баяздольнасць і «не могучи… болше держати Быхова в облеженю и оный узяти не могучи, отступили назад на Украину». У канцы 1655 расійскія войскі былі вымушаны паступова знімаць аблогу горада. Тут застаўся толькі 1 полк з 22 сотняў на чале з палкоўнікам [[Іван Нячай|Іванам Нячаем]], які складаўся пераважна з «пописавшихся» ў казакі сялян Усходняй Беларусі. У Быхаве, які моцна цярпеў ад абстрэлаў, асабліва ад «огненного наряду», прысланага царом, бушавалі частыя пажары, змяншаліся запасы хлеба, хоць рускія палонныя салдаты-ўцекачы паведамлялі, што з хлебам тут «нескудно». Найбольш цярпелі бедныя людзі, якія, паводле звестак тых жа салдат, «от того скучают, что де животины ў их в городе много» (дрэнна было з кармамі). У пачатку 1656 аблога была фактычна спынена ў сувязі з [[Віленскае перамір’е|Віленскім перамір’ем]], якое забараняла расійскім войскам і казакам чыніць «зацепки и наезды» незаваяваным населеным пунктам, асабліва Быхаву. Расійскі цар чакаў вырашэння пытання пра абранне яго на трон Рэчы Паспалітай. У пачатку 1657 года баявыя дзеянні ўзнавіліся, казакі на чале з Іванам Нячаем і расійскія войскі захапілі Быхаў. == Гл. таксама == * [[Абарона Быхава (1659)]] * [[Аблога Быхава (1660—1661)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|3}} [[Катэгорыя:Гісторыя Быхава]] [[Катэгорыя:Аблогі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Бітвы вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] [[Катэгорыя:Бітвы Расіі|Стары Быхаў (1654)]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага|Стары Быхаў (1654)]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі|Стары Быхаў (1654)]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта|Стары Быхаў (1654)]] [[Катэгорыя:1654 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:1655 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1654 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1655 года]] mqyoyh3rc4i143ppukoua1e7rdk8rx6 0 26445 5192832 4861315 2026-09-04T12:26:20Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ 5192832 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Петразаводск |арыгінальная назва = {{lang3|krl|fi|vep| }} Petroskoi, ''Петроской''<br>{{lang-ru|Петрозаводск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Petrozavodsk COA.gif |сцяг = Flag_of_Petrozavodsk_(Karelia).png{{!}}border |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Petrozavodsk montage 2017.png |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 61|lat_min = 47|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 34|lon_min = 21|lon_sec = |CoordAddon = type:city(270601)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = 200 |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Карэлія |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны ={{s|''Шуйскі Завод'' (1703-1704)}}<ref>Петразаводск. 300 год гісторыі. Том 1. Петразаводск, Карэлія. 2001</ref><br>{{s|''Пятроўскі Завод'' (1704-1777)}}<br>''Петразаводск'' (ад 1777)<br>({{lang-fi| }} Äänislinna, ''Яанісліна'' падчас акупацыі з Фінляндыі 1941—1944)<!-- найменне, паказванае акупацыйнымі ўладамі на беларускай мове --> |статус з = 21 сакавіка{{ъъ}} {{хх}}1777 |плошча = 135<ref name="city">{{cite web |url = http://www.petrozavodsk-mo.ru/petrozavodsk/gorod/info/spravka.htm |title = Петрозаводск. Официальный сайт |accessdate = 2009-08-03 |lang = ru |description = Краткая справка о Петрозаводске |archiveurl = https://www.webcitation.org/618pqvcTP?url=http://www.petrozavodsk-mo.ru/petrozavodsk/gorod/info/spravka.htm |archivedate = 23 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 50-60 <ref name="genplan">{{cite web |url = http://www.petrozavodsk-mo.ru/petrozavodsk/people/genplan.htm |title = Петрозаводск. Официальный сайт |accessdate = 2009-08-03 |lang = ru |description = Генеральный план г. Петрозаводска |archiveurl = https://www.webcitation.org/618prfayt?url=http://www.petrozavodsk-mo.ru/petrozavodsk/people/genplan.htm |archivedate = 23 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{рост}} 278 551 |год перапісу = 2017 |шчыльнасць = 2063,34 |нацыянальны склад = [[рускія]], [[карэлы]], [[фіны]], [[Беларусы|беларусы]] |канфесійны склад = [[праваслаўе]] |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 8142 |паштовы індэкс = 1850xx |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 10 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Petrozavodsk |сайт = http://www.petrozavodsk-mo.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Петразаводск''' ({{lang-ru|Петрозаводск}}, {{lang-krl|Petroskoi}}, {{lang-fi|Petroskoi}}, {{lang-vep|Zavod}}) — горад (з [[1777]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Карэлія|Карэліі]]. Насельніцтва 282,0 тыс. чалавек ([[2005]]). Заснаваны ў [[1703]] годзе. Петразаводск размешчаны на заходнім беразе [[Анежскае возера|Анежскага возера]] (на беразе Петразаводскай губы) і выцягнуты ўздоўж берага на 21,7 км. Буйны навуковы, культурны, адукацыйны і прамысловы цэнтр на паўночным захадзе [[Расія|Расіі]]. Адлегласць да [[Санкт-Пецярбург]]а каля 400 км. Адлегласць да [[Масква|Масквы]] каля 1100 км. == Гісторыя == [[Горад]] Петразаводск заснаваны [[25 чэрвеня]] [[1703]] года на беразе [[Анежскае возера|Анежскага возера]]. === Назвы горада === * '''Шуйскі завод''' ([[1703]]—[[1704]]) * '''Пятроўскі завод''' ([[1704]]—[[1777]]) * '''Петразаводск''' ([[1777]]—[[1941]]) * '''Яанісліна''' ([[1941]]—[[1944]]) * '''Петразаводск''' (з [[1944]]) == Дэмаграфія == === Насельніцтва === {{Wikidata/Population}} === Нацыянальны склад === * [[рускія]] — 85 % * [[карэлы]] — 5 % * [[фіны]] — 4 % * [[беларусы]] — 3 % * [[украінцы]] — 2 % * [[вепсы]] — 1 % == Вуліцы == * [[Плошча Гагарына, Петразаводск|Плошча Гагарына]] * [[Плошча Леніна, Петразаводск|Плошча Леніна]] * [[Плошча Кірава, Петразаводск|Плошча Кірава]] * [[Праспект Леніна, Петразаводск|Праспект Леніна]] * [[Праспект Карла Маркса, Петразаводск|Праспект Карла Маркса]] == Транспарт == * [[Петразаводскі аўтобус]] * [[Петразаводскі тралейбус]] * [[Станцыя Петразаводск]] * [[Петразаводск, водны вакзал]] * [[Аэрапорт Петразаводск]] == Адукацыя == * [[Петразаводскі дзяржаўны ўніверсітэт]] == Вядомыя асобы == * [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч]], беларускі геолаг * [[Уладзімір Рыгоравіч Бандарэнка]] * [[Сяргей Лявонцьевіч Гаранін]] (нар. 1965) — беларускі літаратуразнавец. * [[Вадзім Леанідавіч Сашурын]], беларускі біятланіст == Гарады-пабрацімы == З [[1965]] па [[2011]] гады Петразаводск устанавіў пабрацімскія і партнёрскія адносіны з 18 гарадамі свету: * {{Сцяг Фінляндыі|20px}} [[Варкаус]], [[Фінляндыя]]<ref>Пабрацімскія адносіны ўстаноўлены ў жніўні 1965 года, дагавор складзены 13 жніўня 1975 года.</ref> * {{Сцяг Германіі|20px}} [[Нойбрандэнбург]], [[Германія]]<ref>Пабрацімскія адносіны ўстаноўлены ў 1969 годзе, дагавор складзены ў 1983 годзе.</ref> * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Ла-Рашэль]], [[Францыя]]<ref>Дагавор складзены 6 лістапада 1973 года.</ref> * {{Сцяг Швецыі|20px}} [[Умеа]], [[Швецыя]]<ref>Дагавор складзены 5 жніўня 1976 года.</ref> * {{Сцяг ЗША|20px}} [[Дулут]], [[ЗША]]<ref>Дагавор складзены ў 1987 годзе.</ref> * {{Сцяг Германіі|20px}} [[Цюбінген]], [[Германія]]<ref>Дагавор складзены 9 кастрычніка 1989 года.</ref> * {{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[Му-і-Рана]] ([[:en:Mo i Rana|Mo i Rana]]), [[Нарвегія]]<ref>Дагавор складзены ў чэрвені 1992 года.</ref> * {{Сцяг Фінляндыі|20px}} [[Ёэнсуу]], [[Фінляндыя]]<ref>Дагавор складзены ў 1994 годзе.</ref> * {{Сцяг Італіі|20px}} [[Портамаджорэ]], [[Італія]]<ref>Дагавор складзены 18 лютага 1999 года. Фактычна пабрацімскія адносіны спыніліся ў 2003 годзе пасля змены кіраўніцтва абодвух муніцыпалітэтаў і непадаўжэння дагавора.</ref> * {{Сцяг Літвы|20px}} [[Цяльшай]], [[Літва]]<ref>Дагавор складзены 26 жніўня 1999 года. Фактычна пабрацімскія адносіны спыніліся ў 2003 годзе пасля змены кіраўніцтва муніцыпалітэтаў і непадаўжэння дагавора.</ref> * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Кіраўскі раён Санкт-Пецярбурга]], [[Расія]]<ref>Дагавор складзены 13 студзеня 1999 года.</ref> * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Сургут]], [[Расія]]<ref>Дагавор складзены 25 чэрвеня 2000 года</ref> * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]], [[Украіна]]<ref>Дагавор складзены 24 сакавіка 2002 года.</ref> * {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Брэст]], [[Беларусь]]<ref>Дагавор складзены 10 красавіка 2002 года.</ref> * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Яраслаўль]], [[Расія]]<ref>Дагавор складзены ў верасні 2003 года.</ref> * {{Сцяг Арменіі|20px}} [[Вагаршапат]], [[Арменія]]<ref>Дагавор складзены 17 мая 2004 года.</ref> * {{Сцяг Эстоніі|20px}} [[Нарва]], [[Эстонія]]<ref>Пабрацімскія адносіны ўстаноўлены ў 2005 годзе пры ўдзеле Кіраўскага раёна Санкт-Пецярбурга (дагавор не складзены).</ref> * {{Сцяг Літвы|20px}} [[Алітус]], [[Літва]]<ref>Дагавор пра намеры супрацоўніцтва складзены ў лістападзе 2007 года.</ref> == Гл. таксама == * [[Авіякатастрофа пад Петразаводскам 20 чэрвеня 2011]] {{зноскі}} {{Гарады Карэліі}} [[Катэгорыя:Гарады Карэліі]] [[Катэгорыя:Петразаводск| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1703 годзе]] 1fl2igyptmbljbyh2zbwartilim7q1s 0 26885 5193115 4922912 2026-09-04T21:13:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5193115 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Генрых Грыгоніс | Арыгінал імя = | Фота = Г. Грыгоніс Мастак М. Філіповіч. 1927.jpg | Апісанне выявы = Г. Грыгоніс. Мастак [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч]]. [[1927]] | Імя пры нараджэнні = Генрых Юр’евіч Грыгоніс | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} <br />{{Сцягафікацыя|СССР}} | Прафесія = | Гады актыўнасці = 1909—1955 | Узнагароды = | imdb_id = }} '''Генрых Юр’евіч Грыгоніс''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{Акцёр|СССР|Беларусі|XX стагоддзя}} тэатра і кіно. [[Народны артыст БССР]] (1941){{sfn|Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|1982|с=171}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 20 мая 1889 года ў в. [[Пабяржэ|Падбярэззе]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]]. [[Файл:Portrait of Henrych Hryhonis (1924).jpg|злева|міні|Генрых Грыгоніс. 1924 г.]] У 1908—1915 гадах працаваў у [[антрэпрыза]]х на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], у 1917—1919 гадах — у тэатрах [[Петраград]]а. У 1919 годзе — у [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першым беларускім таварыстве драмы і камедыі]] (выканаў ролі Пустарэвіча, Старца ў «[[Паўлінка|Паўлінцы]]» і «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданым гняздзе]]» [[Я. Купала|Я. Купалы]]). З 1920 года — у [[БДТ-1|Першым беларускім дзяржаўным тэатры]]. Памёр 4 лістапада 1955 года ў Мінску. Пахаваны ў Мінску на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]]. == Творчасць == [[Файл:Г. Грыгоніс у ролі Журдэна.JPG|міні|злева|Г. Грыгоніс у ролі Журдэна]] [[Файл:Г. Грыгоніс у ролі Нічыпара.JPG|міні|злева|Г. Грыгоніс у ролі Нічыпара]] Акцёр яркай сцэнічнай індывідуальнасці; яму былі уласцівы вострая камедыйнасць і лірыка-драматычная афарбоўка роляў. Створаныя ім народныя характары адметныя сакавітым [[гумар]]ам, нацыянальным каларытам: Даліла («[[На Купалле]]» [[М. Чарот]]а), Каваль («[[Каваль-ваявода]]» [[Е. Міровіч]]а), Мікола («Салавей» [[З. Бядуля|З. Бядулі]]), Анісім («Пагібель воўка» [[Э. Самуйлёнак|Э. Самуйлёнка]]), Нічыпар, Сымон Верас («[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]», «[[Пяюць жаваранкі (п’еса)|Пяюць жаваранкі]]» [[К. Крапіва|К. Крапівы]]). У класічным рэпертуары асаблівы поспех меў у ролі Журдэна («[[Мешчанін у дваранах]]» [[Мальер]]а). Сярод іншых значных роляў: Дзяк («[[Пісаравы імяніны]]» [[У. Галубок|У. Галубка]]), Людавіка («[[Сабака на сене]]» [[Лопэ дэ Вэга|Лопэ дэ Вэгі]]). Здымаўся ў кіно: «[[Кармялюк (фільм)|Кармялюк]]», «[[Хто смяецца апошнім (фільм)|Хто смяецца апошнім]]» і інш{{sfn|Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|1982|с=171}}.[[Файл:Могила актёра Генриха Григониса.JPG|міні|Магіла Генрыха Грыгоніса]]{{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|5}} * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|Григонис Генрих Юрьевич|171}} * Генрых Юр’евіч Грыгоніс // Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2003. — Т. 1. — С. 315—316. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Грыгоніс Генрых Юр’евіч|252—253}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{bis.nlb.by|128640|Грыгоніс Генрых Юр’евіч}} * [https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/m/sov/274300/bio/ Генрих Григонис // kino-teatr.ru] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыгоніс Генрых Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР]] daplqrf0dtcizcbie1vgds3bvy5xxel 10 27395 5192815 5192799 2026-09-04T12:11:40Z Ueschar 151377 5192815 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{1|}}}|{{#ifexist:Media:{{{1}}}|{{#tag:phonos|{{{2|{{{1|}}}}}}|file={{{1}}}}}|}}}}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Медыя]] {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} </noinclude> glinqohdpcgddq720st51pvre2uvrgz 0 32412 5193065 5179835 2026-09-04T18:27:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193065 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя}} '''Таварыства беларускай школы''', скарочана '''ТБШ''' — культурна-асветная арганізацыя ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (1921—1936). У [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] ТБШ адноўлена ў 1996 годзе як [[грамадскае аб’яднанне]] з такой самай назвай і дзейнічала да 2021 года. == Утварэнне, кіруючыя органы == [[Image:Галоўная ўправа ТБШ.jpg|thumb|275px|Галоўная ўправа ТБШ (злева направа) у першым радзе: [[Міхаіл Пяткевіч]], [[Фелікс Стацкевіч]], [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Сяргей Паўловіч]], [[Мітрафан Кепель]]; у другі радзе: [[Рыгор Шырма]], [[Піліп Кізевіч]], [[Мікалай Марцінчык]].]] Таварыства беларускай школы было створана на аснове рашэння Цэнтральнай беларускай школьнай рады ў [[Вільня|Вільні]], статут зацверджаны [[1 ліпеня]] [[1921]]. Да яго далучылася ТБШ у [[Радашковічы|Радашковічах]], заснаванае [[Б. Тарашкевіч]]ам [[7 снежня]] 1921. Акрамя Тарашкевіча, кіраўнікамі і актыўнымі дзеячамі ТБШ у розны час былі [[Р. Астроўскі]], [[Ф. Валынец]], [[Я. Гаўрылік]], [[Іван Мікалаевіч Грэцкі|І. Грэцкі,]] [[І. Дварчанін]], [[Піліп Кізевіч|П. Кізевіч]], [[Павел Сцяпанавіч Крынчык|П. Крынчык]], [[А. Луцкевіч]], М. Марцінчык, [[П. Мятла]], [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|С. Паўловіч]], [[Міхаіл Пяткевіч|М. Пяткевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[А. Станкевіч]], [[Ф. Стацкевіч]], [[А. Неканда-Трэпка]], [[А. Уласаў]], [[Язэп Шнаркевіч|Я. Шнаркевіч]] і інш. Напачатку кіруючымі яго органамі былі Цэнтральная школьная і Наглядная рады. Паводле статута 1926 вышэйшым органам ТБШ быў з’езд, паміж з’ездамі — Галоўная ўправа, якая мела Наглядную раду, акруговыя і павятовыя ўправы. Друкаваныя органы — «Бюлетэнь ТБШ», часопіс «Летапіс ТБШ» (гл. «Беларускі летапіс»), газета «Шлях». == Мэты і задачы == [[Файл:Статут Таварыства Беларускае Школы (1926).pdf|page=5|міні|злева|Статут Таварыства беларускай школы. 1926]] ТБШ імкнулася распаўсюджваць і дапамагаць асвеце сярод беларусаў, пашыраць беларускія школы і беларускую асвету наогул. Асноўная мэта дзейнасці была абвешчана ў Статуце: «пашыраць і памагаць асвеце ў беларускім нацыянальным, людскім і хрысціянскім духу». Таварыства адкрывала і ўтрымлівала народныя школы і дамы, курсы, настаўніцкія семінары, чытальні-бібліятэкі, сярэднія і вышэйшыя навучальныя ўстановы, выдавала часопісы, падручнікі і іншую літаратуру, займалася канцэртнай дзейнасцю. ТБШ выступала супраць паланізацыі, сацыяльнага прыгнёту, праводзіла шырокую дзейнасць па адкрыцці беларускіх школ, павышала агульнаадукацыйны і культурны ўзровень насельніцтва, яго нацыянальную свядомасць. <!--. Актыўнымі дзеячамі Таварыства былі [[Ф. Акінчыц]], А. Аляшкевіч, [[Ф. Аляхновіч]], [[Р. Астроўскі]], [[П. Біндзюк]], [[А. Біч]], [[Ф. Валынец]], [[Я. Гаўрылік]], [[М. Гарэцкі]], [[Іван Мікалаевіч Грэцкі|І. Грэцкі]], [[І. Дварчанін]], [[А. Дмахоўскі]], [[Я. Драздовіч]], [[П. Жаўрыд]], [[А. Каляда]], [[М. Касцевіч]], [[М. Кахановіч]], [[М. Кепель]], [[П. Кізевіч]], [[І. Краскоўскі]], [[Павел Сцяпанавіч Крынчык|П. Крынчык]], [[А. Луцкевіч]], [[А. Лябецкая]], [[А. Малец]], [[М. Марцінчык]], [[П. Мятла]], [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|С. Паўловіч]], [[П. Пестрак]], [[П. Пліс]], [[В. Пранько]], [[М. Пяткевіч]], [[П. Пяткун]], [[В. Рагуля]], [[А. Райчонак]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[У. Самойла]], [[А. Смоліч]], [[А. Станкевіч]], [[Ф. Стацкевіч]], [[А. Трэпка]], [[А. Уласаў]], [[Л. Чарняўская-Гарэцкая]], [[Р. Шырма]], [[Ф. Ярэміч]] і інш.--> == Дзейнасць == [[Файл:Гурток Таварыства Беларускай Школы ў Сенькавічах. 1928.jpg|thumb|Гурток Таварыства Беларускай Школы ў вёсцы Сенькавічы Косаўскага павета. 1928 г.]] У першыя гады існавала ТБШ пазбягала палітычных метадаў і сродкаў змагання, было прыхільнае выключна асветніцтву. Наладжвала курсы для настаўнікаў, аказвала матэрыяльную і навучальна-метадычную дапамогу [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай]], [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковіцкай]], [[Навагрудская беларуская гімназія|Навагрудскай]], [[Клецкая беларуская гімназія|Клецкай]] і іншым беларускім гімназіям і пачатковым школам, нелегальна накіроўвала моладзь на вучобу за мяжу, у т.л. ў [[БССР]]. 3 утварэннем Беларускага пасольскага клуба адстойвала нацыянальныя правы на парламенцкім узроўні. Для павышэння эфектыўнасці навучання і выхавання, абароны нацыянальнай адукацыі правяло 11-14 красавіка [[1923]] у Вільні з'езд педагогаў беларускіх гімназій. Удзельнічала ў падрыхтоўцы падручнікаў, вучэбных дапаможнікаў, арганізавала кнігавыдавецкую дзейнасць (з 1921 у Вільні працавала Выдавецтва Таварыства беларускай школы). Пад уплывам і кіраўніцтвам [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады (БСРГ)]], беларускага пасольскага клуба «Змаганне», а таксама Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі ТБШ ператварылася ў масавую арганізацыю. 3 1926 атрымала магчымасць легальнай працы ў Віленскім, Навагрудскім, Палескім і Беластоцкім ваяводствах. Грамадаўскі ўздым садзейнічаў складванню прынцыпаў арганізацыйнай пабудовы, асноўных форм і метадаў работы ТБШ. Праз непрызнанне рэвалюцыйных поглядаў частка дзеячаў стварыла ў 1926 годзе альтэрнатыўную культурна-асветную арганізацыю — [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры]] (БІГіК). У канцы 1927 года па ўсёй Заходняй Беларусі дзейнічала 12 акруговых упраў ТБШ — у [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Беласток]]у, [[Вілейка|Вілейцы]], [[Гродна|Гродне]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Косава (горад)|Косаве]], [[Ліда|Лідзе]], [[Мір]]ы, [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Свіслач (горад)|Свіслачы]], [[Слонім]]е і Вільні (яе функцыі выконвала праўленне цэнтральнага гарадскога гуртка). I з'езд ТБШ (28-29 снежня 1927, Вільня) пастанавіў дамагацца адкрыцця дзяржаўных беларускіх пачатковых школ, беларускіх гімназій і настаўніцкіх курсаў, семінарыі, стварэння пры Віленскім і Палескім школьных апякунскіх беларускіх аддзелаў, заснавання кафедры беларусазнаўства ў Віленскім універсітэце імя С. Баторыя і інш. Перад гурткамі была пастаўлена задача па разгортванні розных форм асветнай працы. Да сярэдзіны 1928 колькасць гурткоў дасягнула 430 (14-15 тыс. чал.), у сярэдзіне 1930 — перавысіла 500 (больш за 15 тыс. чал., паводле інш. звестак — каля 30 тыс. чал.); пераважная большасць іх функцыянавала ў сельскай мясцовасці. Пасля разгрому БСРГ таварыства ператварылася ў «другую лінію акопаў», у яго складзе апынулася шмат былых членаў Грамады. Легальны характар ТБШ шырока выкарыстоўвала [[КПЗБ]]. Таварыства выкрывала антыбеларускую сутнасць школьнага заканадаўства Польшчы, арганізавала масавую кампанію падачы заяў аб адкрыцці беларускіх школ. У 1924-25 было пададзена каля 16 тыс. заяў (на 412 школ), да 1928 — больш за 30 тыс. (на 1229 школ). Санацыйны рэжым зрабіў некаторыя ўступкі: у 1927/28 навучальным годзе было адкрыта 78 беларускіх і польска-беларускіх школ, дадзена права выпускнікам [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] здаваць экзамены на атэстат сталасці, наладжаны метадычныя канферэнцыі і інш. Для правядзення асветнай работы сярод насельніцтва ТБШ стварала гурткі самаадукацыі, бібліятэкі, хаты-чытальні, клубы, народныя дамы, арганізоўвала драматычныя і харавыя калектывы, наладжвала іх выступленні. Галоўная ўправа арганізавала ў Вільні пры Беларускім народным тэатры падрыхтоўку інструктараў па мастацкай самадзейнасці. Драматычныя гурткі і секцыі ставілі творы беларускіх, украінскіх, польскіх драматургаў, у т.л. «Паўлінку» [[Я. Купала|Я. Купалы]], «Антось Лата» [[Я. Колас]]а, «Модны шляхцюк» [[К. Каганец|К. Каганца]], «Збянтэжаны Саўка» [[Л. Родзевіч]]а, «Суд» [[У. Галубок|У. Галубка]], «У зімовы вечар» [[Э. Ажэшка|Э. Ажэшкі]] і інш. У рэпертуары хароў пераважалі беларускія народныя песні. Таварыства выказвала рашучы пратэст супраць закрыцця беларускіх гімназій і пачатковых школ, выступала за дэмакратызацыю народнай адукацыі. У 1927 годзе надрукавана «Хрэстаматыя новай беларускай літаратуры (ад 1905 г.)» [[І. Дварчанін]]а. Летам 1927 і 1928 у Радашковічах былі арганізаваны настаўніцкія курсы. [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|С. Паўловіч]] у брашуры «Аб арганізацыі беларускай працоўнай школы» (1928) і ў «Беларускім календары» на 1929 выклаў бачанне мэтаў, задач і зместу выхавання. Разам з іншымі прадстаўнікамі заходнебеларускай грамадскасці ён выступаў з рэзкім асуджэннем увядзення ў дзейныя беларускія і польска-беларускія пачатковыя школы буквара з лацінскай азбукай. У брашуры «Некалькі ўваг аб беларускім „Лемантары“ Ст. Любіч-Маеўскага» (1929, пад псеўданімам Паляшук) Паўловіч прызнаў яго шкодным для нацыянальнай свядомасці дзяцей. Пасля забароны польскімі ўладамі ў жніўні 1928 Галоўнай управы (да жніўня 1929) пад уздзеяннем ідэйна-палітычнага размежавання адбылася палярызацыя поглядаў у кіраўніцтве ТБШ наконт характару яго дзейнасці. Дзеячы [[КПЗБ]], клуба «Змаганне» выступалі за палітызацыю работы таварыства, прадстаўнікі нацыянальна-дэмакратычнай інтэлігенцыі настойвалі абмежавацца толькі асветнай працай, што ўспрымалася як згодніцтва. На нелегальным з'ездзе ТБШ у [[Вільня|Вільні]] [[19 мая]] [[1929]] былі прыняты рэзалюцыі (агульнапалітычная, пратэст супраць праследаванняў з боку польскіх улад), а таксама выключаны з таварыства за «школьную дзейнасць» праціўнікі палітызацыі ([[Р. Астроўскі]], [[А. Луцкевіч]], [[А. Неканда-Трэпка]], Я. Шнаркевіч, [[А. Коўш]] і інш.). Лявацка-сектанцкі падыход КПЗБ да нацыянальнага пытання ў канцы 1920 — пач. 1930-х г. адмоўна паўплываў на становішча Таварыства, яго барацьбу супраць паланізацыі беларускага насельніцтва. Польскія ўлады закрылі беларускія гімназіі ў [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковічах]] (1929), [[Клецкая беларуская гімназія|Клецку]] (1931), [[Навагрудская беларуская гімназія|Навагрудку]] (1934), шэраг беларускіх пачатковых школ, перашкаджалі дзейнасці ТБШ, забаранялі акруговыя і павятовыя з'езды, управы, гурткі, клубы, бібліятэкі, арыштоўвалі і судзілі кіраўнікоў, актывістаў. У 1928 — ліпені 1930 забаронена дзейнасць 6 акруговых упраў і больш за 300 гурткоў. 1-4 лютага 1933 у Вільні адбыўся суд над Галоўнай управай ТБШ. Абвінавачанне ў падрыхтоўцы «камуністычнай змовы» не было пацверджана — [[Ф. Стацкевіч]], [[Р. Шырма]], М. Пяткевіч былі апраўданы, М. Церах і [[Ю. Саковіч]] атрымалі па 3, Я. Скурко ([[Максім Танк]]) — 2 гады турэмнага зняволення. У 1930-33 з-за ганенняў не ўдалося правесці агульны з'езд ТБШ. Да восені 1932 колькасць гурткоў зменшылася да 150 (каля 4 тыс. чал.), засталася 1 акруговая ўправа ў Беластоку (забаронена ў сакавіку 1934). Негатыўны ўплыў зрабілі палітычныя рэпрэсіі ў 1930-я г. ў БССР у адносінах да былых кіраўнікоў і актывістаў ТБШ [[С. Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскага]], [[П. Мятла|П. Мятлы]], [[І. Дварчанін]]а, [[Ф. Валынец|Ф. Валынца]], [[Я. Гаўрылік]]а, [[Б. Тарашкевіч]]а і інш. Галоўная ўправа падвяргалася беспадстаўным абвінавачанням з боку КПЗБ. Хоць на нелегальным з'ездзе [[17 чэрвеня]] [[1934]] быў выказаны заклік да ажыўлення працы, Галоўная ўправа па-ранейшаму была паралізавана дэструктыўнымі дзеяннямі камуністаў. 3-за ідэйна-палітычных разыходжанняў не было наладжана супрацоўніцтва з іншымі культурна-асветнымі арганізацыямі, у т.л. створаным у 1932 Таварыствам беларускай асветы. [[Файл:Летапіс Таварыства беларускай школы. 1936, Nr. 1-3.pdf|міні|злева|«[[Летапіс Таварыства беларускай школы]]». 1936, Nr. 1-3]] Магчымасці для аднаўлення дзейнасці ТБШ з'явіліся пасля выпрацоўкі КПЗБ тактыкі адзінства дзеянняў і стварэння шырокага антыфашысцкага народнага фронту. У студзені [[1936]] Галоўная ўправа заклікала нізавыя структуры аднаўляць дзейнасць. У лютым 1936 было заключана пагадненне паміж ТБШ і БІГіК аб адзінстве дзеянняў у школьнай справе, прынята сумесная дэкларацыя аб дамаганні роднай школы, створаны агульны Школьны сакратарыят. Была выдадзена і распаўсюджана інструкцыя з юрыдычнымі даведкамі па школьным заканадаўстве з практычнымі парадамі, арганізавана падача дэкларацый пра адкрыццё беларускіх школ у Баранавіцкім, Браслаўскім, Ваўкавыскім, Вілейскім, Маладзечанскім, Слонімскім і інш. паветах. Польскія ўлады аказвалі супрацьдзеянне школьнай акцыі: праводзілі канфіскацыі дэкларацый, рэвізіі, затрымкі карэспандэнцыі на пошце, арышты ўпаўнаважаных, запалохванні і інш. Цеснаму ўзаемадзеянню ТБШ і БІГіК перашкаджалі недаверлівыя адносіны паміж дзеячамі ШЗБ і Бел. хрысціянскай дэмакратыі, Бел. нац. аб'яднання). Нягледзячы на цяжкасці, Школьны сакратарыят атрымаў каля 4,5 тыс. заяў з месцаў. 5 ліпеня 1936 адбыўся агульны сход кіраўнікоў ТБШ і яго віленскага актыву, на якім праведзены выбары, абмеркаваны пытанні аб рабоце арганізацыі і яе задачах. Амаль поўная адсутнасць беларускіх школ (у канцы 1936 снавалі 8 беларускіх і 14 польска-беларускіх пачатковых школ, адзіная беларуская гімназія ў Вільні) выклікала пашырэнне самаадукацыі, хатняга навучання. Прапагандай гэтага сродку атрымання ведаў займаўся часопіс «Беларускі летапіс». Паўловіч склаў і выдаў буквар для хатняга навучання «Першыя зярняткі» (1936, у 1937 — «Засеўкі» на лацінцы). Кіраўнікі і актывісты ТБШ 13 снежня 1936 прынялі ўдзел ва ўрачыстасцях Дня беларускай культуры ў Вільні, прымеркаваных да 15-годдзя ТБШ, іншых угодкаў. ТБШ забаронена польскімі ўладамі [[2 снежня]] 1936. == У Рэспубліцы Беларусь == {{Асноўны артыкул|Таварыства беларускай школы (1996—2021)}} Адноўлена ў Рэспубліцы Беларусь у 1996 годзе. 22 сакавіка 1996 года было створана Рэспубліканскае грамадскае аб’яднанне «Таварыства беларускай школы», якое зарэгістравана [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам юстыцыі Рэспублікі Беларусь]]. Арганізацыя аб’ядноўвае грамадзян з мэтай садзейнічання фарміраванню нацыянальнай адукацыйнай сістэмы ўсіх узроўняў (ад дашкольных да вышэйшых навучальных і выхаваўчых устаноў), захаванню і развіццю беларускай культуры, традыцый і духоўнасці. Прэзідэнты ТБШ — Генадзь Пятроўскі (былы першы намеснік міністра адукацыі), з 1999 г. (старшыня з 2003 г.) — Алесь Лозка (дырэктар Беларускага навукова-метадычнага цэнтра гульні і цацкі Міністэрства адукацыі, затым дацэнт БДПУ). У кіраўніцтве ТБШ працавалі акадэмік [[Леанід Ціханаў]], прафесары [[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Віктар Цітоў]], Мікола Савіцкі, Аляксандр Перасыпкін, Ілля Сучкоў, Аляксей Рагуля, педагогі [[Лявон Баршчэўскі]], Бярнарда Іванова, [[Уладзімір Колас]], Міхась Круталевіч, Васіль Ліцьвінка, Галіна Мартыновіч, [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пятро Садоўскі]], Тамара Мацкевіч, Алесь Сядзяка, [[Мікола Ермаловіч]], [[Уладзімір Содаль]], [[Мікалай Іванавіч Запрудскі|Мікалай Запрудскі]], [[Валянцін Рыгоравіч Вячорка|Валянцін Вячорка]] і інш. Як заўважыў [[Лявон Баршчэўскі]]: <blockquote>«''… Таварыства беларускай школы адроджанае і яго ідэя саспела яшчэ ў той кароткі час дэмакратызацыі. Але, на жаль, калі прыйшлі да ажыццяўлення, у адрозненні ад Таварыства беларускай мовы, якое было раней, адраджалі яго ў час Лукашэнкі, і магчымасць дзейнасці стала мізэрнай, (…) яго рэальная дзейнасць пачалася ў той час, калі ўсё беларускае падаўлялася, калі беларуская школа знішчалася. Таварыству заставалася толькі весці маніторынг пра тое, колькі знішчылі за чарговы год [беларускіх] школ, прапаноўваць нейкія альтэрнатыўныя канцэпцыі і праграмы, нават падручнікі''» <ref>{{Cite web |url=http://www.nastaunik.info/node/17548 |title=Лявон Баршчэўскі: Без беларускамоўнага ВНУ школа і мова застануцца ў прыгнечаным стане |access-date=27 снежня 2020 |archive-date=19 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919131439/http://www.nastaunik.info/node/17548 |url-status=dead }}</ref>.</blockquote> 17 верасня 2021 года Таварыства беларускай школы ліквідавана [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным судом]] на пазоў [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Беларусі]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nastaunik.info/node/18121 |title=Таварыства беларускай школы ліквідавалі на ягонае 100-годздзе |access-date=19 верасня 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021014601/http://www.nastaunik.info/node/18121 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Выданні ТБШ == # [http://www.nastaunik.info/node/13646 Антон Грыневіч. Беларускі дзіцячы сьпеўнік з беларускіх нар. матываў і лірыкі, сабраных у 1905—1924 г.г. Вільня, 1925.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190223184628/http://www.nastaunik.info/node/13646 |date=23 лютага 2019 }} # [http://www.old.nastaunik.info/files/f/662_letapistbs-25.pdf Летапіс ТБШ, № 2(25) 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190224001713/http://www.old.nastaunik.info/files/f/662_letapistbs-25.pdf |date=24 лютага 2019 }} # [http://www.nastaunik.info/files/f/308_Matem_falklor.pdf Матэматычны фальклор. Пачатковыя матэматычныя ўяўленні і навыкі сродкамі народнай педагогікі /укл. А. Лозка — Мінск, 2002. — 52 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161130191931/http://www.nastaunik.info/files/f/308_Matem_falklor.pdf |date=30 лістапада 2016 }} # [http://www.nastaunik.info/files/f/132_hulni_screen.pdf Скарбонка гульняў, дапаможнік для настаўнікаў/ укл. І. Губарэвіч. — Мінск, 2005. — 108 с] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190224001717/http://www.nastaunik.info/files/f/132_hulni_screen.pdf |date=24 лютага 2019 }} # [http://aacenka.by/wp-content/uploads/2012/03/aa.pdf Актыўная ацэнка: метад. дапам. / укл. Н. Ільініч. — Мінск, 2011. — 83 с.] # [http://www.nastaunik.info/files/f/906_alternatyvy.pdf Альтэрнатывы ў адукацыі: Зборнік артыкулаў. — Мінск, 2012. — 166 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802093628/http://www.nastaunik.info/files/f/906_alternatyvy.pdf |date=2 жніўня 2016 }} # [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasa-adukacyja.pdf Наша адукацыя. Матэрыялы круглага стала / рэд. В. Вячорка. — Мінск, 2014. — 120 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190223184702/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasa-adukacyja.pdf |date=23 лютага 2019 }} # [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/aainaction-small.pdf Актыўная ацэнка ў дзеянні: вопыт настаўнікаў Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў/ М. І. Запрудскі, М. Кудзейка, Т. П. Мацкевіч і інш. Пад рэд. М. І. Запрудскага. — Мінск, 2014. — 238 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020162228/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/aainaction-small.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }} # [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/jak_stvaryc_skolnuju_hazietu_1.pdf С. Чарняўскі. Як стварыць сучасную школьную газету: метадычны дапаможнік. — Кіеў: Акадэмія ўкраінскай прэсы, Цэнтр свабоднай прэсы, Таварыства беларускай школы, 2014.- 73 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160624071941/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/jak_stvaryc_skolnuju_hazietu_1.pdf |date=24 чэрвеня 2016 }} # [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/mediaeducation-by_0.pdf Медыяадукацыя ў школе: фарміраванне медыяграматнасці вучняў: дапаможнік для настаўнікаў. Пад рэд. М. І. Запрудскага — Мінск, 2016. — 336 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180524151712/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/mediaeducation-by_0.pdf |date=24 мая 2018 }} # [https://drive.google.com/file/d/0B9VvtmwWQKEhVU5KX2JFTk53TjQ/view Д. Стэрна. Як будаваць партнёрства ў навучанні, 2017.- 16 с.] # Гісторыя Беларусі. Літаратура. Сусветнае мастацтва: Эксперыментальныя аўтарскія праграмы гуманітарнага ліцэя / Скл. [[Валянцін Голубеў|В. Ф. Голубеў]], [[Ірына Кітурка|І. Ф. Кітурка]], [[Лявон Баршчэўскі|Л. П. Баршчэўскі]], [[Міхась Тычына|М. А. Тычына]], Я.Дз. Сурскі. Мн., [[2014]]. # Гісторыя Беларусі. Літаратура. Выяўленчае мастацтва: Эксперыментальныя аўтарскія праграмы гуманітарнага ліцэя. Выпуск другі / Скл. [[Валянцін Голубеў|В. Ф. Голубеў]], [[Ірына Кітурка|І. Ф. Кітурка]], [[Лявон Баршчэўскі|Л. П. Баршчэўскі]], [[Пятро Васючэнка|П. В. Васючэнка]], [[Міхась Тычына|М. А. Тычына]], В. У. Колас. Мн., [[2015]]. # Сусветная гісторыя. Гісторыя Беларусі. Геаграфія. Эксперыментальныя аўтарскія праграмы гуманітарнага ліцэя. Выпуск трэці / Скл. [[Алег Трусаў|А. А. Трусаў]], [[Валянцін Голубеў|В. Ф. Голубеў]], [[Павел Церашковіч|П. У. Церашковіч]]. Мн., 2016. # Літаратура і мастацтва. Геаграфія. Беларускі фальклор. Эксперыментальныя аўтарскія праграмы гуманітарнага ліцэя. Выпуск чацвёрты / Скл. [[Лявон Баршчэўскі|Л. П. Баршчэўскі]], [[Павел Церашковіч|П. У. Церашковіч]], [[Алесь Лозка|А. Ю. Лозка]]. Мн., 2017. # Літаратура і мастацтва. Сусветная гісторыя. Геаграфія. Эксперыментальныя аўтарскія праграмы гуманітарнага ліцэя. Выпуск пяты / Скл. [[Лявон Баршчэўскі|Л. П. Баршчэўскі]], [[Алег Трусаў|А. А. Трусаў]], [[Павел Церашковіч|П. У. Церашковіч]]. Мн., 2018. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Тавары́ства белару́скай шко́лы (ТБШ)|[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]]|372}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Тавары́ства белару́скай шко́лы (ТБШ)|Вабішчэвіч А.|489—490}} * {{крыніцы/ЭКБ|6||394}} * ''Вабішчэвіч А.'' Нацыянальная школа ў Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.) // [[Беларускі гістарычны часопісс]], 1994. № 2. * ''Вабішчэвіч А.'' Таварыства беларускай школы (1921—1936 гг.) // Бел. гіст. часоп. 1997. № 1. * ''Вабішчэвіч А.'' Таварыства беларускай школы: першыя гады існавання // Спадчына. 1996. № 5. * ''Ладысеў У.'' Выпрабаванні часам і жыццём: (Да 75-годдзя ўтварэння і дзейнасці Кампартыі Заходняй Беларусі) // Бел. гіст. часоп. 1998. № 4. * Народная адукацыя і педагагічная навука ў Беларусі (1917—1945). - Мн., 1993. * [http://jivebelarus.net/language/development-of-the-belarusian-school-in-the-first-quarter-of-the-20th-century.html ''Праўрацкі В.'' Станаўленне і пачатковае развіццё беларускай школы на тэрыторыі сучаснага Мядзельскага раёна] // Нашы карані: Ілюстраваны часопіс краязнаўцаў Паазер’я. — Паставы, 2003. — № 5. — С. 25—29. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://tbm-mova.by/partners8.html Таварыства беларускае школы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130322054745/http://tbm-mova.by/partners8.html |date=22 сакавіка 2013 }} * [http://www.nastaunik.info/national-edu/tbs Настаўнік. info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171112193151/http://www.nastaunik.info/national-edu/tbs |date=12 лістапада 2017 }} * {{cite web| author = Лозка А| date = 2011-12-07| url = https://www.nastaunik.info/expert/9670| title = Ад ТБШ у Заходняй Беларусі да сённяшняга РГА «ТБШ»: 90 год| publisher = Настаўнік.info| accessdate = 2023-12-07| archive-date = 7 снежня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20231207183915/https://www.nastaunik.info/expert/9670| url-status = dead}} * [https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/81587/30-38.pdf Культурна-асветніцкі рух і яго ўплыў на этнакультурную самаідэнтыфікацыю насельніцтва Заходняй Беларусі ў 1920-1930-я гг. ХХ ст. // Сборник научных трудов сотрудников кафедры «История, мировая и отечественная культура» — Мн.: БНТУ, 2012.] {{Беларускія грамадскія арганізацыі ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Таварыства беларускай школы| ]] sqpyhxnballi6ld9tq43qt68cgq0cto 0 47891 5193171 4743739 2026-09-05T03:56:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193171 wikitext text/x-wiki {{Раздзел Вікіпедыі}} '''Тэлугская Вікіпедыя''' ([[Тэлугская мова|тэлугск.]]: వికీపీడియా:వికీపీడియా మైలురాళ్ళు) — раздзел [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] на тэлугскай мове, другой паводле колькасці носьбітаў сярод [[Мовы Індыі|моў Індыі]]. Заснаваны 9.12.2003 года. Тэлугская Вікіпедыя — першы раздзел Вікіпедыі на мове [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]], які перасягнуў рубеж у {{nobr|10 000}} артыкулаў<ref>[http://www.siliconindia.com/shownews/33342 Bengali Wikipedia crosses 10,000 articles] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061016105304/http://www.siliconindia.com/shownews/33342 |date=16 кастрычніка 2006 }} {{ref-en}}</ref>. Колькасць у {{nobr|25 000}} артыкулаў Тэлугскі раздзел перасягнуў 12.12.2006 года. На 12.6.2012 года Тэлугская Вікіпедыя змяшчае {{nobr|50 256}} артыкулаў і займае 58-е месца сярод усіх моўных раздзелаў<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#10_000.2B_articles Пералік Вікіпедый] на [[MetaWiki]]</ref>. Тэлугскі вікіпедыст Пранайрадж Вангары напісаў 365 артыкулаў за 365 дзён у рамках канцэпцыі WikiVastaram. Ён пачаў 8 верасня 2016 г., кожны дзень пісаў артыкул у вікі, завяршыў WikiVastaram 7 верасня 2017 г.<ref name="రోజుకో వ్యాసం... ఏడాది యజ్ఞం!">{{cite news|last1=ఈనాడు|first1=ఆదివారం అనుబంధం సంచిక|title=రోజుకో వ్యాసం... ఏడాది యజ్ఞం!|url=http://www.eenadu.net/magazines/sunday-magazine/sunday-magazineinner.aspx?catfullstory=16749|date=15 October 2017|access-date=8 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015051625/http://www.eenadu.net/magazines/sunday-magazine/sunday-magazineinner.aspx?catfullstory=16749|archive-date=15 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="వికీ వ్యాసాల ప్రణయ్">{{cite news|last1=నమస్తే తెలంగాణ|first1=జిందగీ న్యూస్|title=వికీ వ్యాసాల ప్రణయ్|url=https://www.ntnews.com/Zindagi/వికీ-వ్యాసాల-ప్రణయ్-7-2-420557.aspx|access-date=12 September 2020|date=19 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919025615/https://www.ntnews.com/zindagi/%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%95%E0%B1%80-%E0%B0%B5%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B0%BE%E0%B0%B8%E0%B0%BE%E0%B0%B2-%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%A3%E0%B0%AF%E0%B1%8D-7-2-420557.aspx|archive-date=19 September 2017|url-status=live}}</ref><ref name="Pranayraj Vangari has written a new Wikipedia article every day for the last year">{{cite web|last1=వికీమీడియా బ్లాగ్|first1=COMMUNITY, PROFILES, WIKIPEDIA|title=Pranayraj Vangari has written a new Wikipedia article every day for the last year|url=https://blog.wikimedia.org/2017/09/07/pranayraj-wikiyear-challenge/|website=blog.wikimedia.org|date=7 September 2017|access-date=12 September 2020}}</ref> З гэтай нагоды віцэ-прэзідэнт Індыі Венкая Найду павіншаваў Пранайраджа праз свой уліковы запіс у Twitter<ref>{{cite tweet|number=905985266011127808|user=VPSecretariat|title=తెలంగాణా యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లా...|date=8 September 2017}}</ref>. Дзяржаўны міністр Тэланганы К. Т.Р. разам з віншаваннямі праз свой уліковы запіс у Твітэры і Фэйсбуку садзейнічаў Пранайраджу ў яго палаце ў Прагаці Бхаване.<ref name="KTR congratulates Telugu Wikipedia Volunteer">{{cite news|last1=telanganatoday|title=KTR congratulates Telugu Wikipedia Volunteer|url=https://telanganatoday.com/ktr-congratulates-telugu-wikipedia-volunteer|access-date=12 September 2020|date=12 September 2017}}</ref> Працягваючы гэтую тэндэнцыю, ён завяршыў 1000 артыкулаў за 1000 дзён па стане на 4 чэрвеня 2019 года. {{зноскі}} {{Вікіпедыі}} 1xt1i5dv3heml0gdiqrsm18mzvvwslz 0 51032 5193229 4723304 2026-09-05T08:32:02Z Ciepiersia 162280 /* Паталогія */ дапаўненне 5193229 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ear-anatomy.svg|250px|thumb|Анатомія вуха: <br />'''Знадворнае вуха:'''<br />1. Скура<br />2. [[Знадворны слыхавы праход|Слыхавы канал]] <br />3. [[Вушная ракавіна]] <br />'''Сярэдняе вуха:'''<br />4. [[Барабанная перапонка]] <br />5. {{comment|Авальнае акно|Адтуліна ў чэрапе, зачыненае тонкім пластом тканкі (перапонкай)}}<br />6. [[Малаточак, анатомія|Малаточак]] <br />7. [[Кавадлачка]] <br />8. [[Стрэмечка]] <br />'''Унутранае вуха:'''<br />9. Паўкругавыя каналы <br />10. Улітка <br />11. Нервы <br />12. {{comment|[[Еўстахіева труба]]|Трубка, запоўненая паветрам і злучаная з глоткай. Яе функцыя складаецца ва ўраўноўванні ціску па абодва бакі ад барабаннай перапонкі}}]] '''Ву́ха''' — складаны вестыбулярны-[[слых]]авы орган, які выконвае дзве функцыі: успрымае [[гук]]авыя [[імпульс]]ы і адказвае за становішча [[Біялагічнае цела|цела]] ў [[Прастора|прасторы]] і здольнасць утрымоўваць раўнавагу. Гэта парны [[Орган (біялогія)|орган]], які месціцца ў [[Скроневая костка|скроневых костках]] [[чэрап]]а, абмяжоўваючыся звонку [[Вушная ракавіна|вушнымі ракавінамі]]. Вуха [[чалавек]]а ўспрымае гукавыя [[Хваля|хвалі]] даўжынёй прыкладна ад 20,625 м да 1,65 см, што адпавядае 16—20 000 [[Герц (адзінка вымярэння)|Гц]] (ваганняў у секунду). У працэсе эвалюцыйнага развіцця вуха ўзнікла ў [[першачнаводныя|першачнаводных]] продкаў [[пазваночныя|пазваночных]] з адмысловых скурных органаў пачуццяў. Слова «вуха» можа быць выкарыстана для апісання як усяго органа, так і толькі яго бачнай звонку часткі. У людзей вонкавую частку вуха называюць [[вушная ракавіна|вушной ракавінай]]. [[Пазваночныя]] маюць пару вушэй, якія размешчаны [[сіметрыя|сіметрычна]] па абодва бакі галавы. Гэты механізм дапамагае ў здольнасці лакалізацыі крыніцы гуку. == Анатомія == === Вонкавае вуха === [[Файл:Ear.jpg|thumb|180px|справа|Чалавечая вушная ракавіна]] {{Асноўны артыкул|Вонкавае вуха}} [[Вонкавае вуха]] складаецца з [[вушная ракавіна|вушной ракавіны]] і вонкавага слыхавога праходу<ref>А. С. Батуев Глава 3. Физиология ссенсорных систем. #4. Слуховая сенсорнаясистема и речь // Физиология высшей нервной деятельности и сенсорных систем. — 3. — СПб.: Питер, 2010. — С. 78-81. — 317 с. — ISBN 978-5-91180-842-6</ref>. Вушная ракавіна ўяўляе сабой складанай формы пругкі [[храсток]], пакрыты [[скура]]й, яго ніжняя частка, званая [[мочка]]й, з’яўляецца скурнай зморшчынай, якая складаецца з скуры і тлушчавай тканіны. Вушная ракавіна вельмі адчувальная да любых пашкоджанняў, таму ў барцоў гэта частка цела вельмі часта дэфармывана. Вушная ракавіна ў жывых арганізмаў працуе як прыёмнік гукавых хваляў, якія затым перадаюцца ва ўнутраную частку слыхавога апарата. Значэнне вушной ракавіны ў чалавека нашмат меншая, чым у жывёл, таму ў чалавека яна практычна нерухомая. Але вось шматлікія звяры, паводзячы вушамі, здольны значна дакладней, чым [[чалавек]], вызначыць знаходжанне крыніцы гуку. Зморшчыны чалавечай вушной ракавіны ўносяць у гук, які паступае ў слыхавы праход, невялікія частотныя скажэнні, якія залежаць ад гарызантальнай і вертыкальнай лакалізацыі гуку. Такім чынам [[галаўны мозг|мозг]] атрымлівае дадатковую інфармацыю для ўдакладнення месцазнаходжання крыніцы гуку. Гэты эфект часам выкарыстоўваецца ў [[акустыка|акустыцы]], у тым ліку для стварэння адчування аб’ёмнага гуку пры выкарыстанні [[навушнікі|навушнікаў]]. Функцыя вушной ракавіны — улоўліваць гукі; яе працягам з’яўляецца храсток вонкавага слыхавога праходу, даўжыня якога ў сярэднім складае 25—30 мм. Храстковая частка слыхавога праходу пераходзіць у касцявую, а ўвесь вонкавы слыхавы праход высланы скурай, якая змяшчае сальныя, а таксама серныя залозы, якія ўяўляюць сабой перайначаныя [[потавая залоза|потавыя залозы]]. Гэты праход заканчваецца слепа: ад сярэдняга вуха ён аддзелены [[барабанная перапонка|барабаннай перапонкай]]. Улоўленыя вушной ракавіны гукавыя хвалі б’юцца ў барабанную перапонку і выклікаюць яе ваганні. Для прадухілення разрыву барабанных перапонак ад ударнай хвалі выбуху, салдатам рэкамендавана па магчымасці загадзя адкрываць рот, калі чакаецца выбух. У сваю чаргу, ваганні барабаннай перапонкі перадаюцца ў [[сярэдняе вуха]]. === Сярэдняе вуха === {{Асноўны артыкул|Сярэдняе вуха}} Асноўнай часткай [[сярэдняе вуха|сярэдняга вуха]] з’яўляецца барабанная паражніна — невялікая прастора аб’ёмам каля 1 см³, якая знаходзіцца ў [[скроневая костка|скроневай косці]]. Тут знаходзяцца тры слыхавыя костачкі: малаточак, кавадла і стрэмечка — яны перадаюць гукавыя ваганні з вонкавага вуха ва [[унутранае вуха|ўнутранае]], адначасова ўзмацняючы іх. Слыхавыя костачкі, як самыя маленькія фрагменты [[шкілет]]а чалавека, якія ўяўляюць ланцужок, перадаюць ваганні. Дзяржальня малаточка цесна зраслася з [[барабанная перапонка|барабаннай перапонкай]], галоўка малаточка злучаная з кавадлам, а тая, у сваю чаргу, сваім доўгім атожылкам — са стрэмечкам. Падстава стрэмечка закрывае акно перадпачатку, злучаючыся такім чынам з унутраным вухам. Поласць сярэдняга вуха звязана з насаглоткай пасродкам [[еўстахіева труба|еўстахіевай трубы]], праз якую выраўноўваецца сярэдні [[ціск паветра]] ўнутры і звонку ад барабаннай перапонкі. Пры змене вонкавага ціску часам «закладвае» вушы, што звычайна вырашаецца тым, што рэфлекторна выклікаецца [[пазяханне]]. Вопыт паказвае, што яшчэ больш эфектыўна заложаннасць вушэй вырашаецца глытальнымі рухамі або калі ў гэты момант дзьмуць у заціснуты [[нос]]. === Унутранае вуха === {{Асноўны артыкул|Унутранае вуха}} З трох аддзелаў органа слыху і [[раўнавага|раўнавагі]] найбольш складаным з’яўляецца [[унутранае вуха|ўнутранае вуха]], якое з-за сваёй мудрагелістай формы называюцца лабірынтам. Косткавы лабірынт складаецца з пераддзвер’я, [[улітка, унутранае вуха|уліткі]] і паўкругавых каналаў, якія размешчаны ва ўсіх трох узаемаперпендыкулярных плоскасцях і запоўненых вадкасцямі, [[перылімфа]]й і [[эндалімфа]]й<ref>А. С. Батуев Глава 3. Физиология ссенсорных систем. #5. Вестибулярная сенсорная система // Физиология высшей нервной деятельности и сенсорных систем. — 3. — СПб.: Питер, 2010. — С. 83-85. — 317 с. — ISBN 978-5-91180-842-6</ref>. Ва ўнутраным вуху размешчана як скрутак, орган слыху, гэтак і [[вестыбюлярная сістэма]], якая з’яўляецца органам раўнавагі і [[Паскарэнне|паскарэння]]. Слыхавы праход тут перагароджаны [[барабанная перапонка|барабаннай перапонкай]], якая вібруе пры сутыкненні з гукавой хваляй, з частатой тым большай, чым вышэй гук. У сістэму костачак унутранага вуха ўваходзяць малаточак, кавадла і стрэмечка; малаточак прычэплены дзяржальняй да барабаннай перапонкі, стрэмечка размешчана на авальным вакне, а кавадла счэплена з розных бакоў з абедзвюма гэтымі касцьмі. Кавадла дазваляе павялічыць ціск на авальнае вакно ў 20 разоў у параўнанні з ціскам на барабанную перапонку. Ваганні авальнага вакна перадаюцца вадкасці, якая раздражняе размешчаныя ва ўлітцы рэцэптары, якія фармуюць, у сваю чаргу, [[нервовы імпульс|нервовыя імпульсы]]. Рэцэптары [[Вестыбулярны апарат|вестыбулярнага апарату]] — другасныя механарэцэптары, размешчаныя на крыстых каналах. Гэта валосковыя адчувальныя [[Клетка|цэлі]] двух тыпаў: формы колбы з закругленым дном і формы цыліндру. Валасінкі на клетках размешчаны процілегла, з аднаго боку размешчаны стэрэацыліі, і зрушэнне ў іх бок выклікае ўзрушанасць, а з другога — кінацыліі, зрушэнне ў бок якіх выклікае тармажэнне. == Паталогія == [[Файл:Ototskop mit Ohrtrichtern.jpg|250px|міні|[[Атаскоп]] — медыцынскі інструмент для прагляду і агляду вонкавага слыхавога праходу]] {{Main|Парушэнне слыху}} Адрозніваюць прыроджаныя дэфекты, траўмы ([[Акустычная траўма]], [[Баратраўма]]) і захворванні вуха ([[Атасклероз]], [[Хвароба Меньера]], [[Атыт]], [[Унутраны атыт]]). == Гл. таксама == * [[Гігіена органаў слыху]] * [[Кахлеарны імплантат]] * [[Востры атыт]] * [[Слых]] * [[Вушная сера]] * [[Кортыеў орган]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ear}} * [http://www.phys.unsw.edu.au/jw/hearing.html Тэст слыху на адчуванне розных частотаў] {{ref-en}} * [http://www.youtube.com/watch?v=46aNGGNPm7s&feature=related Відэа ўспрымання гуку] ад Brandon Pletsch {{ref-en}} * [http://www.youtube.com/watch?v=7O-adw-HyrQ Відэа ўспрымання гуку] ад MED-EL {{ref-en}} * [http://www.wisc-online.com/objects/ViewObject.aspx?ID=ap1502 Інтэрактыўная праграма для вывучэння будовы вуха] {{ref-en}} * [http://www.sciencephoto.com/search?page=1&Search.x=0&searchstring=ear+SEM&matchtype=fuzzy&channel=all&license=both&Search.y=0&subtype=keywords&sort_results=0&media_type=images Фотаздымкі элементаў вуха], зробленыя з дапамогай сканавальнага электроннага мікраскопа {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акустыка]] [[Катэгорыя:Органы]] [[Катэгорыя:Отарыналарынгалогія]] [[Катэгорыя:Слых]] [[Катэгорыя:Вуха| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 5evyyi549ydi8c9lcl6t04313if91mf 0 51987 5193239 5032272 2026-09-05T09:17:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193239 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} '''Уладзі́мір Васі́льевіч Гасцю́хін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] і беларускі [[акцёр]] тэатра і кіно, [[Заслужаны артыст РСФСР]] (1982), [[Народны артыст Беларусі]] (1996). У 2017 годзе зняўся ў прапагандысцкім фільме тэлеканала [[Беларусь 1]] «[[Белы легіён чорных душ|Белы легіён чорных душ. Журналісцкае расследаванне]]»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6ilxMbbNdYs Белый легион черных душ. Журналистское расследование]</ref><ref>[https://news.tut.by/economics/539326.html Теракт в толпе и террорист-смертник. БТ показало интервью с «фрау А.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170415192509/https://news.tut.by/economics/539326.html |date=15 красавіка 2017 }} — [[TUT.BY]], 12 красавіка 2017</ref> == Погляды == Трымаецца [[Антыамерыканізм|антыамерыканскіх]] і [[Украінафобія|антыўкраінскіх]] поглядаў, у прыватнасці, у 2014 годзе, пасля [[Еўрамайдан]]а і [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма Расіяй]], заяўляў<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/1830425.html |title=Актёр Владимир Гостюхин: На Украине — диктатура американофашистов |access-date=3 лістапада 2018 |archive-date=20 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720215907/https://regnum.ru/news/polit/1830425.html |url-status=dead }}</ref>: {{цытата|Ва Украіне — дыктатура фашыстаў! Дыктатура амерыканафашыстаў! Ва ўладзе — вырадкі, марыянеткі-злачынцы, якіх паставіў злачынны амерыканскі рэжым. Ніякай там дэмакратыі няма.}} У снежні 2015 года за сваю палітычную пазіцыю і погляды на [[Палітычны крызіс ва Украіне (2013—2014)|ўкраінскія падзеі 2013—2014 гадоў]] Гасцюхін уключаны ў чорны спіс асоб, якім забаронены ўезд на тэрыторыю [[Украіна|Украіны]]<ref>{{cite web|url=http://izvestia.kiev.ua/item/show/89084|title= СПИСОК ПЕРСОН НОН ГРАТА В УКРАИНЕ РАСШИРЕН ДО 83 ФАМИЛИЙ|publisher=Известия Киев|date=2015-12-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гасцюхін Уладзімір}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі працы і справядлівасці]] qdnvxjve0qz1okcrdexii692f2705gg 0 53897 5192846 4221898 2026-09-04T12:47:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192846 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Маркаў}} {{Картка:Асоба}} '''Сяргей Аляксандравіч Маркаў''' ({{lang-ru|Сергей Александрович Марков}}; нар. [[18 красавіка]] [[1958]], [[Дубна (Маскоўская вобласць)|Дубна]], [[Маскоўская вобласць]]) — [[Расія|расійскі]] палітык, палітолаг, дэпутат [[Дзяржаўная дума Расіі|Дзяржаўнай думы Расіі]], член [[Адзіная Расія|Адзінай Расіі]]. У [[2009]] годзе быў прызначаны да Камісіі па процідзеянню спробам фальсіфікацыі гісторыі. == Цікавыя факты == * Ва [[Украіна|Украіне]] з’яўляецца персонай нон-грата{{крыніца}}. * [[29 красавіка]] на паседжанні парламенцкай асамблеі [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] падтрымаў рэзалюцыю аб прыпыненні кантактаў [[ПАСЕ]] з [[Рэспубліка Беларусь|афіцыйным Мінскам]], што выклікала негатыўную рэакцыю сярод беларускага грамадства і правячых кругоў Рэспублікі Беларусь <ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2010/04/29/ic_articles_112_167638/ Европа хочет помериться с Минском упрямством // Naviny.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100502021602/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/04/29/ic_articles_112_167638 |date=2 мая 2010 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2010/05/11/ic_news_112_331016/ Лукашенко пожаловался Медведеву на Маркова // Naviny.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100515140711/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/05/11/ic_news_112_331016 |date=15 мая 2010 }} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маркаў Сяргей Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Расіі]] hme4otgvjgfoozvaihio057lv04ojdi 0 55236 5193150 5097893 2026-09-04T23:39:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193150 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Каралеўства Тонга | Арыгінальная назва = {{unicode|Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga}} <br /> Kingdom of Tonga | Родны склон = Тонга | Герб = Coat of arms of Tonga.svg | Сцяг = Flag of Tonga.svg <!-- |Замест герба= -->| Дэвіз = ''Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa'' <br /> (Бог і Тонга — мая спадчына) | Назва гімна = ''Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga'' <!-- |Аўдыё= -->| Форма кіравання = [[Канстытуцыйная манархія]] <!-- |Дзяржаўная рэлігія= -->| lat_dir = S | lat_deg = 19 | lat_min = 46 | lat_sec = 8 | lon_dir = W | lon_deg = 174 | lon_min = 37 | lon_sec = 25 | region = TO | CoordScale = 2000000 | На карце = LocationTonga.png | На карце2 = | Мовы = [[танганская мова|танганская]], [[англійская мова|англійская]] | Заснавана/Заснавана = | Дата незалежнасці = [[4 чэрвеня]] [[1970]] | Незалежнасць ад = [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] <!-- |Дата ліквідацыі= --> <!-- |Прычына ліквідацыі= -->| Сталіца = [[Нукуалофа]] | Найбуйнейшыя гарады = Нукуалофа | Пасады кіраўнікоў = [[Спіс каралёў Тонга|Кароль]]<br />[[Спіс прэм'ер-міністраў Тонга|Прэм'ер-міністр]] | Кіраўнікі = [[Тупоу VI]]<br />[[Фатафехі Факафануа]] | Краіны-суседзі = | Месца па тэрыторыі = 189 | Тэрыторыя = 748 | Працэнт вады = 4% | Месца па насельніцтву = 188 | Насельніцтва = 120&nbsp;898 | Год перапісу = 2009 | Шчыльнасць насельніцтва = 162 | ВУП = 548,1 млн | Год разліку ВУП = 2008 | Месца па ВУП = 212 | ВУП на душу насельніцтва = 4600 <!-- |ІРЧП= --> <!-- |Год разліку ІРЧП= --> <!-- |Месца па ІРЧП= --> <!-- |Авіякампанія= -->| Валюта = [[Паанга]] | Дамен = [[.to]] <!--|ISO=-->| Тэлефонны код = 676 | Часавы пояс = +13 <!-- |Заўвагі= --> <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* -->}} '''То́нга''' ({{lang-en|Tonga}}) — [[астраўная дзяржава]] ў [[Палінезія|Палінезіі]], у паўднёвай частцы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], на поўдні ад [[Самоа]], і на захадзе ад [[Фіджы]]. Плошча — 748 км². Насельніцтва — 104 тыс. чал. (2008), у асноўным [[танганцы]]. Сталіца — [[Нукуалофа]]. == Прырода == Астравы дзеляцца на тры асноўныя групы: Вавау, Хаапай і [[Тангатапу]]. Самыя буйныя астравы маюць вулканічнае паходжанне, астатнія — каралавыя. У 1995 у выніку вулканічнай дзейнасці ў групе Хаапай утварыўся новы востраў. Актыўныя вулканы знаходзяцца на астравах Тофуа і Ніуафаоу. Вулканічныя астравы больш высокія. Сярод іх вылучаюцца Тофуа і Као (з найвышэйшай вяршыняй архіпелага 1046 м). Каралавыя астравы дзеляцца на нізкія і паднятыя, сярэдняй вышынёй ад 20 да 80 м (в. [[Тангатапу]]). На в. Вавау асобныя ўчасткі паднятыя да 150—200 м. На складзеным вапнякамі в. Эуа (плошча 86,4 кв. км, максімальная вышыня 312 м) развіты карст. Клімат трапічны, марскі. Самы гарачы і вільготны сезон доўжыцца з снежня па красавік, а больш прахалодны і сухі — з мая па лістапад. Самы гарачы месяц — люты (сярэдняя тэмпература 26,1 °C), тады як сярэдняя тэмпература жніўня — 20,5 °C. На паўночных астравах гарачэй і сушэй, чым на паўднёвых. На в. Вавау сярэдняя гадавая тэмпература 23,5 °C пры сярэдняй гадавой норме ападкаў 2000 мм. На Тонгатапу сярэдняя гадавая тэмпература — 21,0 °C, а сярэдняя гадавая колькасць ападкаў — каля 1500 мм. З кастрычніка па красавік часта праходзяць цыклоны. На вулканічных пародах, распаўсюджаных нават на каралавых астравах, сфармаваліся ўрадлівыя чырвоныя глебы. На маладых вулканічных астравах глебавае покрыва часта адсутнічае. Флора астравоў Тонга налічае 263 роды. На найбольш вільготных наветраных схілах высокіх вулканічных астравоў распаўсюджаныя вільготныя трапічныя лясы, месцамі ў значнай ступені высечаныя. На сухіх зацішных схілах і на месцы зведзеных лясоў часта пасяляюцца хмызнякі. Амаль цалкам занятыя лясамі некаторыя невялікія каралавыя астравы плошчай каля 0,5 км², паднятыя на 4-6 м над узроўнем мора. На в. Као (плошча 12,4 км²), што мае форму конусу, лясы паднімаюцца толькі да 450—500 м над у.м. Далей сустракаюцца зараснікі высокай папараці (1,5-2 м), якія яшчэ вышэй змяняюцца нізкарослай папараццю. На даволі востраве Эуа (86,4 км²) захаваліся самыя старажытныя карэнныя дажджавыя трапічныя лясы. Выключна пад плантацыі і іншыя сельскагаспадарчыя ўгоддзі выкарыстоўваюцца такія астравы, як Нуапапу (2,64 км²) і Намука (7,05 км²). Відавая разнастайнасць сысуноў абмежавана. Распаўсюджаныя завезеныя еўрапейцамі [[пацукі]] і мышы, а з мясцовых відаў — лятучыя лісіцы (сямейства крылановых), шанаваныя насельніцтвам. Фаўна птушак багацейшая і ўключае чыюкаў, галубоў, драчоў, фрэгатаў і інш. Налічаецца 15 відаў мясцовых птушак. Паўзуны прадстаўленыя змеямі і яшчаркамі, казуркі — маскітамі, мурашкамі, жукамі. Прыбярэжныя воды багаты рыбай і малюскамі. Сустракаюцца марскія чарапахі і марскія змеі. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Тонга}} Астравы Тонга заселены палінезійцамі ў II-м тысячагоддзі да н.э. У [[10 стагоддзе|X ст.]] на Тонга ўсталявалася ўлада правадыроў-жрацоў туі-тонга; у [[15 стагоддзе|XV ст.]] рэлігійная і свецкая ўлады падзелены. У [[1616]] г. галандскія мараплаўцы [[В.Схаўтэн]] і [[Я.Лемер]] адкрылі 1-я з астравоў Тонган; у [[1643]] г. [[Абел Янсзан Тасман|А. Я. Тасман]] адкрыў буйнейшы з іх — Тангатапу; [[1773]]—[[1774]] гг. Тонга даследаваў [[Джэймс Кук|Дж. Кук]], які назваў іх астравамі Таварыства. У [[1797]] г. на Тонга з'явіліся еўрапейскія місіянеры. У [[1831]] г. яны схілілі ў хрысціянства правадыра астравоў Вавау — Таўфа'ахау Тупоу, які аб'яднаў пад сваёй уладай усе астравы Тонга і абвясціў сябе каралём Тонга пад імем Георга Тупоу I ([[1845]]—[[1893]]). У [[1875]] г. прынята Канстытуцыя Тонга, створаны парламент, значную частку якога складаюць прадстаўнікі традыцыйнай арыстакратыі. У [[1900]] г. [[Вялікабрытанія]] навязала каралю Георгу Тупоу II ([[1893]]—[[1918]]) дагавор, які ператварыў Тонга ў брытанскі пратэктарат. Новы дагавор [[1958]] г. даў Тонга права знешнеэканамічных зносін. У [[1968]] г. брытанскі ўрад заключыў дагавор з каралём Таўфа'ахау Тупоу IV ([[1966]]—[[2006]]) пра пераход Тонга да незалежнасці; [[4 ліпеня]] [[1970]] г. абвешчана незалежнасць Тонга. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|То́нга||487—488}} * {{ВСЭ3|То́нга, Королевство Тонга|26|70—71}} * {{крыніцы/БСГН|То́нга, Королевство Тонга|646—647}} * {{Крыніцы/Все страны мира от А до Я|Тонга, Королевство Тонга|35—37}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|То́нга, Королевство Тонга|483}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Tonga}} === Дадатковыя публікацыі === ==== На англійскай мове ==== {{refbegin|3}} * {{артыкул |аўтар = Peter F. Ballance, David R. Tappin, Ian P. Wilkinson |загаловак = Volcaniclastic gravity flow sedimentation on a frontal arc platform: the Miocene of Tonga |спасылка = http://www.royalsociety.org.nz/includes/download.aspx?ID=91274 |выданне = New Zealand Journal of Botany |год = 2004 |том = 47 |старонкі = 567—587 }}{{Недаступная спасылка}} * {{артыкул |аўтар = Pelletier Bernard, Louat Remy. |загаловак = Seismotectonics and presend-day relative plate motions in the Tonga-Lau and Kermadec-Havre region |спасылка = http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_20-21/27561.pdf |выданне = Tectonophysics |год = 1989 |нумар = 165 |старонкі = 237—250 }} * {{артыкул |аўтар = Bevis M., Taylor F.W., Schutz B.E., Recy Jacques, Isacks B.L., Helu S., Singh R., Kendrick E., Stowell J., Taylor B., Calmant Stephane. |загаловак = Geodetic observations of very rapid convergence and back-arc extension at the Tonga arc |спасылка = http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_6/b_fdi_35-36/42467.pdf |выданне = Nature |год = 1995 |нумар = 374 |старонкі = 249—251 }} * {{артыкул |аўтар = Burley D.V. |загаловак = Lapita settlement to the east : new data and changing perspectives from Ha'apai (Tonga) prehistory |спасылка = http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_7/divers2/010020745.pdf |выданне = IRD |год = 1999 |старонкі = 189—200 }} * {{артыкул |аўтар = Campbell, I.C. |загаловак = The Quest for Constitutional Reform in Tonga |спасылка = http://www.cdi.anu.edu.au/featured_articles/featured-articles_dowloads/2006_09_CDI.News_OCT_NOV_FA_1.pdf |выданне = The Journal of Pacific History |том = 40 |нумар = 1 |год = June 2005 |старонкі = 91—104 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120318045056/http://www.cdi.anu.edu.au/featured_articles/featured-articles_dowloads/2006_09_CDI.News_OCT_NOV_FA_1.pdf |archivedate = 18 сакавіка 2012 }} * {{артыкул |аўтар = Claessen, Henry J. M. |загаловак = A survey of the history of Tonga: Some new views |спасылка = http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/view/2569/3330 |выданне = Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde |год = 1968 |нумар = 124 |старонкі = 505—520 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120415114643/http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/view/2569/3330 |archivedate = 15 красавіка 2012 }} * {{артыкул |аўтар = Claessen, Henry J. M. |загаловак = Tongan traditions — On model-building and historical evidence |спасылка = http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/view/2937/3698 |выданне = Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde |год = 1988 |нумар = 144 |старонкі = 434—444 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120415124159/http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/view/2937/3698 |archivedate = 15 красавіка 2012 }} * {{артыкул |аўтар = Collocott E. E. V. |загаловак = An experiment in Tongan history |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_33_1924/Volume_33%2C_No._131/An_experiment_in_Tongan_history%2C_by_E._E._V._Collocott%2C_p_166-184 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1924 |том = 33 |нумар = 131 |старонкі = 166—184 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120301031307/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_33_1924/Volume_33%2C_No._131/An_experiment_in_Tongan_history%2C_by_E._E._V._Collocott%2C_p_166-184 |archivedate = 1 сакавіка 2012 }} * {{артыкул |аўтар = Collocott E. E. V. |загаловак = Kava ceremonial in Tonga |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_36_1927/Volume_36%2C_No._141/Kava_ceremonial_in_Tonga%2C_by_E._E._V._Collocott%2C_p_21-47 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1927 |том = 36 |нумар = 141 |старонкі = 21—47 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220119014330/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_36_1927/Volume_36%2C_No._141/Kava_ceremonial_in_Tonga%2C_by_E._E._V._Collocott%2C_p_21-47 |archivedate = 19 студзеня 2022 }} * {{артыкул |аўтар = Collocott E. E. V. |загаловак = Marriage in Tonga |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_32_1923/Volume_32%2C_No._128/Marriage_in_Tonga%2C_by_E._E._V._Collocott%2C_p_221-228 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1923 |том = 32 |нумар = 128 |старонкі = 221—228 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928093124/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_32_1923/Volume_32,_No._128/Marriage_in_Tonga,_by_E._E._V._Collocott,_p_221-228 |archivedate = 28 верасня 2018 }} * {{артыкул |аўтар = Collocott E. E. V. |загаловак = Notes on Tongan religion. Part I |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_30_1921/Volume_30%2C_No._119/Notes_on_Tongan_religion._Part_I%2C_by_E._E._Collocott%2C_p_152-163 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1921 |том = 30 |нумар = 119 |старонкі = 152—163 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220119012204/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_30_1921/Volume_30%2C_No._119/Notes_on_Tongan_religion._Part_I%2C_by_E._E._Collocott%2C_p_152-163 |archivedate = 19 студзеня 2022 }} * {{артыкул |аўтар = Collocott E. E. V. |загаловак = Notes on Tongan religion. Part I |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_30_1921/Volume_30%2C_No._120/Notes_on_Tongan_religion._Part_II%2C_by_E._E._V._Collocot%2C_p_227-240 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1921 |том = 30 |нумар = 120 |старонкі = 227—240 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220119020148/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_30_1921/Volume_30%2C_No._120/Notes_on_Tongan_religion._Part_II%2C_by_E._E._V._Collocot%2C_p_227-240 |archivedate = 19 студзеня 2022 }} * {{артыкул |аўтар = Collocott E. E. V. |загаловак = Sickness, ghosts and medicine in Tonga |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_32_1923/Volume_32%2C_No._127/Sickness%2C_ghosts_and_medicine_in_Tonga%2C_by_E._E._V._Collocott%2C_p_136-142 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1923 |том = 32 |нумар = 127 |старонкі = 136—142 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220119003624/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_32_1923/Volume_32%2C_No._127/Sickness%2C_ghosts_and_medicine_in_Tonga%2C_by_E._E._V._Collocott%2C_p_136-142 |archivedate = 19 студзеня 2022 }} * {{артыкул |аўтар = Collocott E. E. V. |загаловак = Tongan astronomy and calendar |спасылка = http://www.ethnomath.org/resources/collocott1922.pdf |выданне = Occasional papers of the Bernice Pauahi Bishop museum of Polynesian ethnology and natural history |год = 1922 |том = 4 |нумар = 8 |старонкі = 3—19 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20050113183701/http://www.ethnomath.org/resources/collocott1922.pdf |archivedate = 13 студзеня 2005 }} * {{артыкул |аўтар = William R. Dickinson. |загаловак = Paleoenvironment of Lapita sites on Fanga ‘Uta Lagoon, Tongatapu, Kingdom of Tonga |спасылка = http://epress.anu.edu.au/terra_australis/ta26/pdf/ch10.pdf |выдавецтва = Department of Geosciences, University of Arizona |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080809011624/http://epress.anu.edu.au/terra_australis/ta26/pdf/ch10.pdf |archivedate = 9 жніўня 2008 }} * {{артыкул |аўтар = Donald R. Drake, W. Arthur Whistler, Timothy J. Motley, Clyde T. Imada |загаловак = Rain forest vegetation of 'Eua Island, Kingdom of Tonga |спасылка = http://www.royalsociety.org.nz/includes/download.aspx?ID=88507 |выданне = New Zealand Journal of Botany |год = 1996 |том = 34 |старонкі = 65—77 }}{{Недаступная спасылка}} * {{артыкул |аўтар = Ella, S. |загаловак = The war of Tonga and Samoa and origin of the name Malietoa |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_8_1899/Volume_8%2C_No._4%2C_December_1899/The_war_of_Tonga_and_Samoa_and_origin_of_the_name_Malietoa%2C_by_Rev._S._Ella%2C_p_231-234 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1899 |том = 8 |нумар = 4 |старонкі = 231—234 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180415002951/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_8_1899/Volume_8,_No._4,_December_1899/The_war_of_Tonga_and_Samoa_and_origin_of_the_name_Malietoa,_by_Rev._S._Ella,_p_231-234 |archivedate = 15 красавіка 2018 }} * {{артыкул |аўтар = Patricia L. Fall, Taly Dawn Drezner, Janet Franklin |загаловак = Dispersal ecology of the lowland rain forest in the Vava'u island group, Kingdom of Tonga |спасылка = http://www.royalsociety.org.nz/includes/download.aspx?ID=89389 |выданне = New Zealand Journal of Botany |год = 2007 |том = 45 |старонкі = 393—417 }}{{Недаступная спасылка}} * {{артыкул |аўтар = Gifford, Edward Winslow |загаловак = Euro-American acculturation in Tonga |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_33_1924/Volume_33%2C_No._132/Euro-American_acculturation_in_Tonga%2C_by_Edward_Winslow_Gifford%2C_p_281-292 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1924 |том = 33 |нумар = 132 |старонкі = 281—292 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220119004839/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_33_1924/Volume_33%2C_No._132/Euro-American_acculturation_in_Tonga%2C_by_Edward_Winslow_Gifford%2C_p_281-292 |archivedate = 19 студзеня 2022 }} * {{артыкул |аўтар = Hornell, James |загаловак = The outrigger canoes of the Tongan Archipelago |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_39_1930/Volume_39%2C_No._156/The_outrigger_canoes_of_the_Tongan_Archipelago%2C_by_James_Hornell%2C_p_299-309 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1930 |том = 39 |нумар = 156 |старонкі = 299—309 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220119004052/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_39_1930/Volume_39%2C_No._156/The_outrigger_canoes_of_the_Tongan_Archipelago%2C_by_James_Hornell%2C_p_299-309 |archivedate = 19 студзеня 2022 }} * {{кніга |аўтар = William Mariner, John Martin. |загаловак = An Account of the Natives of the Tonga Islands in the South Pacific Ocean: With an Original Grammar and Vocabulary of Their Language |спасылка = http://books.google.com/books?id=FYwPAAAAYAAJ&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |выдавецтва = J. Murray |год = 1817 |том = 1 }} * {{кніга |аўтар = William Mariner, John Martin. |загаловак = An Account of the Natives of the Tonga Islands in the South Pacific Ocean: With an Original Grammar and Vocabulary of Their Language |спасылка = http://books.google.com/books?id=KcoNAAAAQAAJ&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |выдавецтва = J. Murray |год = 1818 |том = 2 }} * {{артыкул |аўтар = Newell, W. H. |загаловак = Kava ceremony in Tonga |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_56_1947/Volume_56%2C_No._4/Kava_ceremony_in_Tonga%2C_by_W._H._Newell%2C_p_364-417 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1947 |том = 56 |нумар = 4 |старонкі = 364—417 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220119023159/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_56_1947/Volume_56,_No._4/Kava_ceremony_in_Tonga,_by_W._H._Newell,_p_364-417 |archivedate = 19 студзеня 2022 }} * {{кніга |аўтар = Heneli T. Niumeitolu. |загаловак = The State and the Church, the State of the Church in Tonga |спасылка = https://www.era.lib.ed.ac.uk/bitstream/1842/2236/2/HNiumeitolu_PhD.pdf |выдавецтва = The University of Edinburgh |год = 2007 }} * {{артыкул |аўтар = Dirk HR Spennemann. |загаловак = The June 1846 Eruption of Fonualei Volcano, Tonga |спасылка = http://life.csu.edu.au/~dspennem/ReportStore/JCReport196.pdf |выданне = Johnstone Centre Report |выдавецтва = The Johnstone Centre, Charles Sturt University |год = 2004 |нумар = 196 |archive-date = 18 мая 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130518012350/http://life.csu.edu.au/~dspennem/ReportStore/JCReport196.pdf }} * {{артыкул |аўтар = D. W. Steadman. |загаловак = Biogeography of Tongan birds before and after human impact |спасылка = http://www.pnas.org/content/90/3/818.full.pdf+html |выданне = PNAS |год = 1993 |том = 90 |нумар = 3 |старонкі = 818—822 }} * {{артыкул |аўтар = ‘Alisi Taumoepeau, Guy Powles. |загаловак = Constitutional Change in Tonga |спасылка = http://www.paclii.org/other/conferences/2008/ALRAC/Papers/Session%206/Session%206%20(Taumoepeau+Powles).doc |выданне = Australasian Law Reform Agencies Conference |год = 2008 |archive-date = 21 сакавіка 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120321223211/http://www.paclii.org/other/conferences/2008/ALRAC/Papers/Session%206/Session%206%20(Taumoepeau+Powles).doc }} * {{артыкул |аўтар = Te Rangi Hiroa. |загаловак = Additional wooden images from Tonga |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_46_1937/Volume_46%2C_No._182/Additional_wooden_images_from_Tonga%2C_by_Te_Rangi_Hiroa%2C_p_74-82 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1937 |том = 46 |нумар = 182 |старонкі = 74—82 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220119003912/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_46_1937/Volume_46%2C_No._182/Additional_wooden_images_from_Tonga%2C_by_Te_Rangi_Hiroa%2C_p_74-82 |archivedate = 19 студзеня 2022 }} * {{артыкул |аўтар = Te Rangi Hiroa. |загаловак = Material representations of Tongan and Samoan gods |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_44_1935/Volume_44%2C_No._173/Material_representations_of_Tongan_and_Samoan_gods%2C_by_Te_Rangi_Hiroa%2C_p_48-53 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1935 |том = 44 |нумар = 173 |старонкі = 48—53 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220119004914/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_44_1935/Volume_44%2C_No._173/Material_representations_of_Tongan_and_Samoan_gods%2C_by_Te_Rangi_Hiroa%2C_p_48-53 |archivedate = 19 студзеня 2022 }} * {{артыкул |аўтар = Te Rangi Hiroa. |загаловак = Material representations of Tongan and Samoan gods |спасылка = http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_44_1935/Volume_44%2C_No._174/Material_representations_of_Tongan_and_Samoan_gods%2C_by_Te_Rangi_Hiroa%2C_p_85-96 |выданне = The Journal of the Polynesian Society |год = 1935 |том = 44 |нумар = 174 |старонкі = 85—96 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220119011744/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_44_1935/Volume_44%2C_No._174/Material_representations_of_Tongan_and_Samoan_gods%2C_by_Te_Rangi_Hiroa%2C_p_85-96 |archivedate = 19 студзеня 2022 }} * {{артыкул |аўтар = Worthington, T.J., Stoffers, P., Timm, C., Zimmerer, M., Garbe-Schonberg, C.-D. |загаловак = Louisville ridge and the South Tonga arc: first results |спасылка = http://terra.rice.edu/sota/papers/Worthington,TimWorthington,Timsota2003.pdf |выданне = Institut fur Geowissenschaften, Universitat Kiel |год = 2003 }}{{Недаступная спасылка}} * {{артыкул |аўтар = Whistler, W Arthur. |загаловак = Tongan herbal medicine |спасылка = http://www.ethnomath.org/resources/whistler1992a.pdf |выданне = Isle Botanica |выдавецтва = University of Hawai'i Press |год = 1992 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120111132021/http://www.ethnomath.org/resources/whistler1992a.pdf |archivedate = 11 студзеня 2012 }} * {{артыкул |аўтар = Whistler, W Arthur. |загаловак = Vegetation of Samoa and Tonga |спасылка = http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/720/1/v46n2-159-178.pdf |выданне = Pacific Science |выдавецтва = University of Hawai'i Press |год = 1992 |том = 46 |нумар = 2 |старонкі = 159—178 }} {{refend}} === Спасылкі на англійскай мове === {{Навігацыя |Тэма = Тонга |Партал = Акіянія |Вікіслоўнік = |Вікіпадручнік = |Вікіцытатнік = |Вікікрыніцы = |Віківіды = |Вікінавіны = Катэгорыя:Тонга |Вікісховішча = Tonga }} * {{dmoz|World/Russian/Краіны_і_рэгіёны/Акіянія/Тонга/}} * [http://www.palaceoffice.gov.to/ Афіцыйны сайт манарха Тонга] * [http://parliament.gov.to/work.html Сайт Заканадаўчай асамблеі Тонга]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.pmo.gov.to/ Сайт урада Тонга] * [http://www.spc.int/prism/Country/to/Stats/ Афіцыйны сайт статыстыкі Тонга] * [http://legislation.to/cms/home.html Заканадаўчыя акты Каралеўствы Тонга] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090607045659/http://legislation.to/cms/home.html |date=7 чэрвеня 2009 }} * [http://parliament.gov.to/constitution.html Канстытуцыя Тонга]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.tongaholiday.com/ Афіцыйны сайт турызму Тонга] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111007133115/http://www.tongaholiday.com/ |date=7 кастрычніка 2011 }} * [http://69.64.79.247/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 Радыёвяшчальная камісія Тонга] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090804011354/http://69.64.79.247/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 |date=4 жніўня 2009 }} {{краіна ў тэмах |краіна = Тонга |краіны = Тонга |краіне = Тонга }} {{Акіянія}} {{Садружнасць Нацый}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тонга| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] [[Катэгорыя:Астраўныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны-манархіі]] cilwkw9qans51xh2el2sg6i6l7lp651 0 56665 5193199 4891674 2026-09-05T06:43:04Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5193199 wikitext text/x-wiki {{гістарычная дзяржава}} '''Менскае княства''' — удзельнае княства [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. == Гісторыя == Вылучаны з Полацкай зямлі да 1080-х гадоў, яшчэ пры жыцці князя [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]], як удзел яго сына [[Глеб Усяславіч|Глеба]]. Пасля смерці бацькі, менскі князь Глеб, пры падтрымцы ці неўмяшальніцтве свайго сваяка вялікага князя кіеўскага [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка]], значна пашырыў межы Менскага княства — да 1116 года апроч [[Мінск|Менска]] княства ўключала [[Друцк]], [[Орша|Оршу]], [[Копысь]] і, напэўна, іншыя землі. Пасля смерці вялікага князя Святаполка (1113) князь Глеб канфліктаваў з новым вялікім князем [[Уладзімір Манамах|Уладзімірам Манамахам]], у 1116 годзе спаліў уладзіміраў горад [[Слуцк]] і вывеў палон. Вялікі князь Уладзімір пайшоў да Менска і прымусіў Глеба падпарадкавацца, адняў усе ўладанні апроч Менска. Аднак Глеб не змірыўся з Уладзімірам, дакараў яго з не названых летапісам прычын, таму ў 1119 годзе Менск захапілі кіеўскія войскі, Глеб трапіў у палон і неўзабаве памёр у кіеўскай турме, Менскае княства было падпарадкавана [[Кіеў|Кіеву]]. Толькі да сярэдзіны XII ст., імаверна, у 1133-1134 гадах, асобнае Менскае княства адноўлена, да 1151 года менскі сталец займаў сын Глеба — [[Расціслаў Глебавіч|Расціслаў]]. У другой палове XII ст. менскія князі сапернічалі з полацкімі і друцкімі за гегемонію ў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|5}}</ref>. Сыны Глеба вярнулі ў склад Менскага княства Друцк, а таксама далучылі суседні [[Заслаўе|Ізяслаўль]], імаверна, разам з [[Лагойск|Лагожскам]], якія, магчыма, уваходзілі ў Менскае княства яшчэ пры Глебе, але ў 1116 годзе адняты вялікім князем Уладзімірам. Некаторы час Друцк і Ізяслаўль былі Менскімі ўдзеламі, але ў 1159 годзе Глебавічы страцілі Друцк, а Ізяслаўль у 1160—1180-я гады не раз пераходзіў з рук у рукі, але ўрэшце стаў уладаннем Глебавічаў. Тым часам Менскае княства мела цесныя сувязі з літоўцамі, якія не раз выступалі на яго баку. У сярэдзіне XII — пачатку XIII стагоддзяў уладары Менскага княства былі ад­ной з галоўных палітычных сіл сярод полацкіх Ізяславічаў, вялі актыўную знеш­нюю палітыку, не­аднаразова за­ймалі полацкі сталец — [[Расціслаў Глебавіч]] (1151—1158), [[Валадар Глебавіч]] (1166), [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір Валадаравіч]] (каля 1184—1216)<ref>[https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2216363 bigenc.ru]</ref>. У канцы XII ст. з Менскага княства вылучаецца [[Свіслацкае княства|Свіслацкі ўдзел]], які быў асобным княствам яшчэ пэўны час па далучэнні Менскага княства да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Лагожскае княства|Лагожскі ўдзел]] згадваецца ў 1186 годзе. Менскае княства існавала яшчэ ў 1-й чвэрці XIV ст., у 1326 годзе згадваецца менскі князь [[Васіль (князь менскі)|Васіль]], які служыў вялікаму князю літоўскаму [[Гедзімін]]у. Акалічнасці і пэўны час уваходжання Менскага княства ў ВКЛ не вызначаны, але ў 1345 годзе Менск і Лагойск ужо ўваходзіў у [[Віленскую палову]] ВКЛ, то-бок належалі вялікаму князю літоўскаму [[Альгерд]]у. У 1387 годзе кароль і вялікі князь [[Ягайла]] між іншых уладанняў перадае Менск з княствам свайму брату [[Скіргайла|Скіргайлу]], пры гэтым згадвае [[служэбныя князі|служэбных князёў]]. == Гл. таксама == * [[Князі менскія]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Мі́нскае кня́ства|485}} * ''[[Леанід Васілевіч Аляксееў|Алексеев Л. В.]]'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х—XIII вв. — М., 1975. * ''[[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Загарульскі Э. М.]]'' Заходняя Русь: ІХ—ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998, — 260 с. * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л.]]'' [http://vln.by/node/264 Менскае княства і воласць у ХІІ — XV ст.] // Беларуская даўніна. Гістарычны альманах / Пад агульнай рэд. Ю. М. Мікульскага. — Вып. 2. — Мн.: Выд. А. М. Вараксін, 2015. — С. 50—63. * {{ВСЭ3|Минское княжество}} * {{cite book |title=Medieval Russia: 980–1584. Second Edition. E-book |trans-title=Сярэднявечная Русь: 980–1584 гг. Другое выданне. Электронная кніга |last=Martin |first=Janet |url=https://www.ebooks.com/en-us/book/802816/medieval-russia-980-1584/janet-martin/ |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-511-36800-4}} == Спасылкі == * [https://megabook.ru/article/Минское%20княжество Минское княжество // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru] {{ref-ru}} {{Полацкае княства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Менскае княства| ]] [[Катэгорыя:Удзелы Полацкай зямлі]] [[Катэгорыя:Княствы ў беларускай гісторыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (862—1236)]] a34qg6rhvrfbwaqigl0ss4442fo5ede 0 56901 5193138 5141756 2026-09-04T23:08:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193138 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Таўкачэвічы 1 |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Таўкачэ́вічы 1'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Taŭkačevičy 1}}, {{lang-ru|Толкачевичи 1}}) — [[вёска]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню Таўкачэвічы ([[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]] ''Толкачевичи''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 238.</ref>, сустракалася таксама ''Толкачи''{{Sfn|SgKP|1892|s=364}}) згадваюцца ў 1582 годзе, калі іх уладальнік [[Карыбутовіч Стэфан Грабоўскі]] правёў размежаванне зямель з суседнім [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацкам]], які быў у валоданні [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Радзівіла Сіроткі]]{{Sfn|SgKP|1892|s=364}}. Уваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У пачатку XVII стагоддзя тут спадчыну атрымаў [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]] разам з жонкай [[Соф’я Слуцкая|Зоф’яй Слуцкай]], народжанай [[Барбара Кішка|Барбарай Кішчанкай]] і таксама [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіславам Станіслававічам Кішкам]] і Ганнай з Кішкаў, якая была ў шлюбе з [[Стэфан Пацей|Стэфанам Пацеем]]. Радзівілы ўступілі ў правы 27 чэрвеня 1604 года, але неўзабаве прадалі сваю спадчыну [[Якуб Прошыцкі|Якубу Прошыцкаму]], суддзю гродскаму віленскаму. У 1612 годзе спадчыну Станіслава Кішкі набыў [[Сямён Астравух]]. У 1616 годзе Ганна Пацеева прадае сваю частку Прошыцкім. У 1617 годзе Прошыцкі выкупае спадчыну Астравуха і такім чынам становіцца ўласнікам усіх Таўкачэвічаў, у тым жа годзе за 12 000 коп [[Грош|грошай]] літоўскіх прадае іх [[Януш Быхавец|Янушу Быхаўцу]]. У той час да Таўкачэвічаў адначасова належылі сёлы і фальваркі: [[Любяча]], [[Хатляны]], [[Кавалевічы (Пухавіцкі раён)|Кавалевічы]], [[Сяргеевічы (Пухавіцкі раён)|Сяргеевічы]] і [[Касцюкі (Уздзенскі раён)|Касцюкі]]{{Sfn|SgKP|1892|s=365}}. Па суседстве ў Таўкачэвічамі ляжаў Шацк, які трымаў у праве застававым ад князя Галоўчынскага [[Андрэй Вінка]]. Вінка распачаў гранічныя спрэчкі і [[Наезд (звычай)|наезды]], а ў 1620 годзе зрабіў збройны наезд на маёнтак Быхаўца, знішчыў Кавалевічы і Таўкачэвічы, забіў Януша Быхаўца і яго людзей. Адбыўся доўгі крымінальны працэс, які скончыўся дэкрэтам ад 3 лістапада 1628 года, які адхіліў прэтэнзіі абодвух бакоў. Аднак спрэчкі аб мяжы працягваліся, у 1631 годзе ваявода менскі [[Пётр Тышкевіч (ваявода менскі)|Пётр Скумін Тышкевіч]] наведаў гэту мясцовасць і выдаў дэкрэт, які прызнаў прэтэнзіі Вінкі несапраўднымі, а слушнымі [[Базыль Быхавец|Базыля Быхаўца]]. У тым жа годзе новы пакупнік Шацка [[Пётр Пякарскі]] пісьмова адмовіўся ад прэтэнзій да таўкачэвіцкіх граніц, аднак у 1647 годзе [[Юрый Храптовіч|Юрый Літавор Храптовіч]], трымальнік Шацка, зноў распачаў спрэчкі, праз што працэсы трывалі далей{{Sfn|SgKP|1892|s=365}}. 23 траўня 1652 года [[Ян Быхавец]] і яго жонка Крыстына з Войнаў пазычылі ў архімандрыта менскага манастыра [[Варлаам Кузінскі|Варлаама Кузінскага]] 15 000 злотых у заклад Таўкачэвічаў. Пазней, у часы ваенных хваляванняў (час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Масковіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]), Быхаўцы ізноў авалодалі фальваркам. Тады ў 1663 годзе ў Крыстыны з Войнаў (у 2-м шлюбе [[Якуб Тэадор Кунцэвіч|Якубова Кунцэвічовая]]) праз трыбунал спагнаў 18 805 злотых пленіпатэнт архімандрыта Мікалай Валодзька. У другой чвэрці XVIII стагоддзе ў праве заставы ад Быхаўцаў Таўкачэвічы трымалі [[Заранкі]] герба [[Корчак (герб)|Корчак]]. У 1760 годзе [[Уладзіслаў Быхавец]], суддзя выўкавыскі, і яго сын Ян перадалі Таўкачэвічы на вечнае права сёстрам: Эльжбэце (Елізабеце) з Заранкаў Крыштафовай Завішыне і Аляксандры Заранкоўне. Сёстры падзялілі ўладанні: Таўкачэвічы з ваколіцамі ўзяла Эльжбэта, а Аляксандра атрымала [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|Дудзічы]] з фальваркамі [[Кавалевічы (Пухавіцкі раён)|Кавалевічы]], [[Сяргеевічы (Пухавіцкі раён)|Сяргеевічы]] і [[Пцічанская|Кабылічы]]. Далей праз [[Вена (права)|вена]] ад Завішанкі Таўкачэвічы атрымаў прускі афіцэр граф [[Вільгельм Грабоўскі]]{{Sfn|SgKP|1892|s=365}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе быў панскі дом са службамі, вінакурня, карчма, драўляная капліца{{sfn|ГВБ|2014|с=256}}. З сямі сыноў Грабоўскага наймалодшы Караль (Карл), у шлюбе з Зоф’яй Горватаўнай (дачка [[Аляксандр Аляксандравіч Горват|Аляксандра Горвата]] з [[Барбароў|Барбарова]]) меў дачку Зоф’ю за Платэрам і сына [[Аляксандр Карлавіч Грабоўскі|Аляксандра]], уласніка Таўкачэвічаў у другой палове XIX стагоддзя{{Sfn|SgKP|1892|s=365}}. Пасля 1861 года ў [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] Ігуменскага павета. Па аддзяленні сялян у складзе Таўкачэвічаў засталіся: [[Хатляны]], [[Валок]], [[Валяр’яны|Валяр’янава]], [[Валяр’яны|Фаляны]], [[Цыцыліанаў]], [[Журавель (Уздзенскі раён)|Журавель]], мястэчка [[Лоша (Уздзенскі раён)|Лоша]], засценак [[Гута (Уздзенскі раён)|Гута]] і іншыя ўладанні. У межах уладанняў былі рэчкі: [[Кавалёўка (басейн Дняпра)|Кавалёўка]], [[Лоша (прыток Нёмана)|Лоша]], [[Любяча (рака)|Любяча]], [[Валок (рака)|Валок]] і іх прытокі{{Sfn|SgKP|1892|s=365}}. У 1876 годзе ўладальнікам маёнтка Таўкачэвічы быў граф [[Рэфармацтва|рэфарматарскага]] веравызнання [[Карл Грабоўскі|Карл Вільгельмаў Грабоўскі]], было {{Nobr|13 676}} [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|1877|с=43}}. [[Файл:Taŭkačevičy. Таўкачэвічы (2022) 10.jpg|міні|Будынак свірна канца XIX стагоддзя]] Паводле апісання краязнаўца [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандра Ельскага]] ў канцы XIX стагоддзя, у Таўкачэвічах быў стары драўляны дом, аточаны прыгожым паркам, былі сады і аранжарэі. У двары [[Каталіцтва|каталіцкая]] драўляная капліца, збудаваная каля 1860 года. Гаспадарка добра ўпарадкаваная. Ваколічныя лясы славіліся багаццем дзічыны. Млыны і вінакурні з правам прапінацыі, а таксама арэнда невялікіх участкаў давалі добры даход. Гістарычныя дакументы маёнтка, паводле якіх Ельскі апісваў яго гісторыю, на канец XIX стагоддзя захоўваліся ў архіве Аляксандра Ельскага ў [[Замосце (Пухавіцкі раён)|Замосці]]{{Sfn|SgKP|1892|s=365}}. У канцы XIX стагоддзя ў вёсцы пачала дзейнічаць школа гарматы, пераўтворана ў 1904 годзе ў царкоўна-прыходскую школу. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы было 2 ветракі, [[хлебазапасны магазін]], піцейны дом і капліца, у маёнтку быў касцёл{{sfn|ГВБ|2014|с=256}}. У 1913 годзе ўладальнікам маёнтка Таўкачэвічы быў Аляксандр Грабоўскі<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Genealogie_zyjacych_utytulowanych_rodow/mL9Q4sSWYI4C?hl=be&gbpv=1&dq=To%C5%82kaczewicze&pg=PA247&printsec=frontcover|аўтар=Graf Jerzy Sewer Dunin-Borkowski|загаловак=Genealogie zyjacych utytulowanych rodow polskich|год=1895|выдавецтва=Seyfarth & Czajkowski|старонак=784}}</ref>, меў {{Nobr|11 800}} дзесяцін зямлі{{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=99}}. === Найноўшы час === [[Файл:Taŭkačevičy. Таўкачэвічы (2022) 04.jpg|міні|Гаспадарчыя пабудовы маёнтка канца XIX стагоддзя]] З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). У 1919 і 1920 гадах у вёсцы адбыліся вялікія пажары{{sfn|ГВБ|2014|с=256}}. З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Уласнасць маёнтка нацыяналізаваная, частка земляў была аддзелена ў вёску [[Таўкачэвічы 2]]. З 20 жніўня 1924 года ў [[Шацкі раён (БССР)|Шацкім раёне]], з 4 жніўня 1927 года ў [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). У 1930-я гады праведзена прымусовая [[калектывізацыя]]. У час прымусовай калектывізацыі і [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсій 1930-х гадоў]] былі рэпрэсаваны прынамсі 17 ураджэнцаў Таўкачэвічаў<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/list?params=H4sIAAAAAAAAA6tWSsosKskoyElMTlWyUoopNTAxMgKRxqlgMglMJoJJAxBpYg5mm4JJiEoLJHELpVoAbiogrVMAAAA,|title=Списки жертв|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-14|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня{{sfn|ГВБ|2014|с=256}} 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 1 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. У 2013 годзе працавалі клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, паштовае аддзяленне, комплексны прыёмны пункт, крама. == Насельніцтва == * 1800 год — 64 двары, 379 жыхароў{{sfn|ГВБ|2014|с=256}} * 1897 год — вёска, 108 двароў, 734 жыхары; маёнтак, 62 жыхары{{sfn|ГВБ|2014|с=256}} * 1908 год — вёска, 150 двароў, 1073 жыхары; маёнтак, 1 двор, 88 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=200}} * 1917 год — вёска, 150 двароў, 902 жыхары; маёнтак, 2 двары, 100 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=126}} * 1926 год — 211 двароў, 1051 жыхар * 1959 год — 145 жыхароў * 1970 год — 123 жыхары * 2000 год — 54 двары, 152 жыхары * 2009 год — 149 жыхароў * 2019 год — 123 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-09-16|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Славутасці == * Курганны могільнік XI ст., за 3—3,5 км на паўночны ўсход ад вёскі, належаў [[Дрыгавічы|дрыгавічам]]. * У вёсцы была сядзіба графаў Грабоўскіх, ад якой захаваўся свіран — помнік архітэктуры XIX стагоддзя<ref>{{ГБ|http://globustut.by/tolkachevi/index.htm}}</ref>, а таксама старажытны парк з сажалкай і кедравай алеяй, пасаджанай графам Грабоўскім<ref>{{radzima|3441}}</ref>. === Памятныя мясціны === * Абеліск памяці землякам, якія загінулі ў Другой сусветнай вайне (1967). == Вядомыя асобы == * {{iw|Ігнацы Дамінік Доўнар-Запольскі|Ігнацы Дамінік Доўнар-Запольскі|pl|Ignacy Dominik Downar-Zapolski}} (1829—1865) — фатограф, гітарыст. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-5|Таўкачэвічы|255—256}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12|364—365|Tołkaczewicze|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|арыгінал = |спасылка = |адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Типографія Губернскаго Правленія|год = 1877|том = |старонкі = |старонак = 187|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{кніга|аўтар = |частка = Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi|загаловак = Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|адказны = pod redakcją W. Dworzaczka|выданне = |месца = Wilno|выдавецтва = Znicz|год = 1914|том = |старонкі = |alleseiten = 130|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Nad Świsłoczą}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} {{Хатлянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] fdf5obd5yommgl9rrr1g6dorhd7tyye 0 60084 5193234 5180931 2026-09-05T08:42:19Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193234 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Scissors.jpg|thumb|Набор нажніц]] '''Нажні́цы''' — [[прылада]] для разразання, складзеная з пары [[метал]]ічных лёзаў злучаных для ўтварэння [[рычаг]]а, які змяншае патрэбную для прыкладання лёзаў моц. Лёзы слізгаюць адно па другім і разразаюць прадмет з двух бакоў. Нажніцамі часта разразаюць [[папера|паперу]], [[Кардон (матэрыял)|кардон]], тонкую [[Пластмасы|пластмасу]], [[тканіна|тканіну]], [[кабель|кабелі]] і іншыя прадметы. Акрамя звычайных нажніцаў ёсць таксама прамысловыя варыянты (напрыклад, для разразання металу). Ратаўнікі часта выкарыстоўваюць гідраўлічныя нажніцы. == Гісторыя == Даволі магчыма, што нажніцы былі вынайдзеныя ў 1500 гадах да нашай эры ў [[Старажытны Егіпет|старажытным Егіпце]]. Найстарэйшыя са знойдзеных нажніцаў паходзяць з [[Месапатамія|Месапатаміі]], іх датуюць 1—2 тысячагоддзем да нашай эры. Гэтыя нажніцы тыпу «спружынных», складаюцца з двух бронзавых лёзаў, злучаных на ручках тонкай гнуткай палоскай выгнутай бронзы, якая служыла для ўтрымання лёзаў на адной лініі, дазваляла сціскацца ім разам і рассоўваць пры аслабленні націскання. Нажніцы спружыннага тыпу трывала ўвайшлі ва ўжытак і выкарыстоўваліся ў Еўропе да 16 стагоддзя. Аднак паваротныя нажніцы з бронзы або [[жалеза]], у якіх лёзы паварочваліся ў пункце паміж кончыкамі і ручкамі, прамыя продкі сучасных нажніцаў, вынайдзены рымлянамі каля 100 года н.э. Яны ўвайшлі ў звыклае жыццё грамадзян Старажытнага Рыма, а адтуль распаўсюдзіліся па ўсім свеце. Канструкцыя паваротнага тыпу набыла шырокую папулярнасць і да гэтага часу выкарыстоўваецца практычна ва ўсіх сучасных нажніцах.<ref name="who">{{Cite web|lang=en|url=https://www.thoughtco.com/who-invented-scissors-4070946|title=The First Scissors and Who Invented Them|website=ThoughtCo|access-date=2025-01-06}}</ref> [[Файл:Antique earthenware ceramic tiles Minsk Regional Homeland Museum 02.jpg|thumb|Нажніцы з археалагічных раскопак [[Маладзечанскі замак|Маладзечанскага замка]], XVI стагоддзе. Археолагі [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]], І. У. Ганецкая, 1981, 2006 гг. [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]].]] === Ранняя вытворчасць === У Сярэднявеччы і эпоху Адраджэння спружынныя нажніцы вырабляліся шляхам награвання кавалка жалеза ці сталі, а затым расплюшчвання яго канцоў і фармавання лёзаў на кавадле. Цэнтр стрыжня награвалі, згіналі, утвараючы спружыну, пасля чаго астуджвалі і паўторна награвалі, каб зрабіць яго гнуткім. У XIX стагоддзі паваротныя нажніцы кавалі ўручную з па-майстэрску ўпрыгожанымі ручкамі. Іх выраблялі каваннем сталі па фігурных паверхнях, вядомых як «выступы», якія фарміравалі лёзы. Кольцы на ручках, вядомыя як дужкі, вырабляліся шляхам прабівання адтуліны ў сталі і пашырэння яе завостраным канцом кавадлы. Аж да цяперашняга часу захаваўся цэлы шэраг найстарэйшых камерцыйных кампаній якія спецыялізуюцца на вытворчасці нажніцаў. Кітайская Hangzhou Zhang Xiaoquan якая атрымала сваю назву ад імя майстра Чжана Сяацуня які адкрыў у XVI стагоддзі вытворчую краму «Чжан Далонг» у раёне Ханчжоў вырабляе нажніцы з 1663 года. У часы праўлення кітайскіх імператараў [[Імперыя Цын|дынастыі Цын]] нажніцы вырабленыя кампаніяй падаваліся каралеўскай сям’і і выкарыстоўваліся ў палацах. У цяперашні час тэхналогія вытворчасці нажніцаў кампаніі ўключана ў першую партыю нематэрыяльных актываў, зарэгістраваных у Нацыянальным спісе нематэрыяльнай культурнай спадчыны Кітая.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/business-22160739|title=The scissor-maker that has cut through Chinese history|website=BBC News|date=2013-04-15|access-date=2025-01-06}}</ref> Фінская кампанія Fiskars Group па вытворчасці спажывецкіх тавараў, заснаваная ў 1649 годзе ў вёсцы Фіскарс. З’яўляецца найстарэйшай прыватнай кампаніяй у Фінляндыі, якая мае дачыненне да вытворчасці нажніцаў. А таксама адна з найстарэйшых бесперапынна дзеючых кампаній у свеце. Кампанія William Whiteley & Sons (Sheffield) Ltd. вырабляла нажніцы ўжо да 1760 года, хоць лічыцца, што гандаль пачаўся яшчэ раней. Першая гандлёвая марка была прэзентавана ў 1791 годзе. Кампанія да гэтага часу вырабляе нажніцы і з’яўляецца найстарэйшай кампаніяй на Захадзе, якая мае дачыненне да дадзенага рамяства.<ref>{{Cite web|url=http://www.whiteley.co.uk/history.html|title=William Whiteley - History|website=web.archive.org|date=2014-12-08|access-date=2025-01-06|archive-date=8 снежня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208155441/http://www.whiteley.co.uk/history.html|url-status=dead}}</ref> Лічыцца, што ў Еўропе паваротныя нажніцы не вырабляліся ў вялікай колькасці да 1761 года, калі Роберт Хінчліф з Шэфілда вырабіў першую пару сучасных нажніцаў з загартаванай і паліраванай літай сталі. Хінчліф жыў на плошчы Чэйні (цяпер на месцы ратушы Шэфілда) і ўстанавіў шыльду, на якой называў сябе «вытворцам выдатных нажніцаў». Ён дабіўся высокага продажу ў Лондане і іншых месцах.<ref name="who"/> Так званыя фестонныя або зігзагавыя нажніцы былі вынайдзены і запатэнтаваны ў 1893 годзе Луізай Осцін з Уоткама, штат Вашынгтон. У 19 стагоддзі нямецкі хірург Ёганэс Фрыдрых Аўгуст фон Эсмарх вынайшаў медыцынскія нажніцы выгнутай канструкцыі для бяспечнага пераразання бінтоў і павязак на целе хворага названыя, нажніцамі Эсмарха. === Сучасная вытворчасць === ==== Кітай ==== У XXI ст. пераважная большасць сусветнай вытворчасці нажніцаў ажыццяўляецца ў Кітаі. Станам на 2019 год на Кітай прыпадала 64,3 % сусветнага экспарту нажніцаў. У спалучэнні з экспартам з Кітайскага Тайбэя гэты паказчык узрастае да 68,3 працэнта. Асноўныя цэнтры вытворчасці сканцэнтраваны ў правінцыі Гуандун<ref>{{Cite web | url = https://oec.world/en/resources/about | title = About OEC Resources | website = oec.world | access-date = 2025-01-06 | lang = en }}</ref>{{Няма ў крыніцы}}. Кампанія Hangzhou Zhang Xiaoquan, адна з найстарэйшых бесперапынна дзейных вытворцаў нажніцаў у свеце і вырабляе штогод каля сямі мільёнаў пар недарагіх нажніцаў на сусветны рынак<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/business-22160739|title=The scissor-maker that has cut through Chinese history|website=BBC News|date=2013-04-15|access-date=2025-01-09}}</ref>. ==== Францыя ==== У Францыі ёсць некалькі гістарычна важных цэнтраў вытворчасці нажніцаў: Верхняя Марна ў Нажан-ан-Басіньі, Шатэльра, Цьер і Руан у 18-19 стагоддзях перайшлі да выплаўкі{{Слова?|усё адно абы што, можа, "ліцця нажніц"?}} нажніц<ref>{{Cite web | url = https://sajou.fr/en/1149-reeditions-of-vintage-scissors | title = Re-editions of Vintage Scissors - Sajou | website = web.archive.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192118/https://sajou.fr/en/1149-reeditions-of-vintage-scissors | archive-date = 6 студзеня 2022 | access-date = 2024-02-22 | lang = en | url-status = bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.champagne-ardenne-tourism.co.uk/what-do/visiting/sites-visit/nogent-1217037 | title = Nogent - Champagne-Ardenne Tourism | website = champagne-ardenne-tourism.co.uk | access-date = 2024-02-22 | lang = en | archive-date = 6 студзеня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192123/https://www.champagne-ardenne-tourism.co.uk/what-do/visiting/sites-visit/nogent-1217037 | url-status = dead }}</ref>. Горад Цьер вядомы як «сталіца нажавой прамысловасці Францыі» застаецца важным цэнтрам вытворчасці нажніцаў і сталовых прыбораў. Тут знаходзіцца музей Кузелеры, у якім прадстаўлена 800-гадовая гісторыя вырабу клінкоў створаных мясцовымі майстрамі. Многія вядомыя французскія вытворцы нажніцаў базуюцца менавіта ў Цьеры<ref>{{Cite web| url = https://mechtraveller.com/2020/01/thiers-cutlery-capital-of-france/| title = Thiers, Cutlery Capital of France| website = web.archive.org| archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192118/https://mechtraveller.com/2020/01/thiers-cutlery-capital-of-france/| archive-date = 6 студзеня 2022| access-date = 2024-02-22| lang = en| url-status = bot: unknown}}</ref>. ==== Германія ==== У 2019 годзе ўклад Германіі ў вытворчасць нажніцаў складаў каля 7 % сусветнага экспарту. Золінген у Паўночным Рэйне-Вестфаліі, які часта называюць «горадам клінкоў», з часоў Сярэднявечча быў важным цэнтрам вытворчасці нажніцаў на нямецкай зямлі, а ў канцы 18 стагоддзя ў горадзе дзейнічала некалькі сотняў майстроў<ref>{{Cite web | url = https://www.capital.de/wirtschaft-politik/wie-die-messermacher-aus-solingen-ueberlebt-haben-31095868.html | title = Wie die Messermacher aus Solingen überlebt haben | website = capital.de | access-date = 2024-02-22 | lang = de }}</ref>. Кампанія Friedrich Herder, заснаваная ў Золінгене ў 1727 годзе, адна з найстарэйшых вытворцаў нажніцаў, якія да гэтага часу працуюць у Германіі<ref>{{Cite web | url = https://www.herder-solingen.de/ | title = C. Jul. Herbertz | 3 = Hersteller hochwertiger Messer aus Solingen | website = herder-solingen.de | access-date = 2024-02-22 | lang = de | archive-date = 6 студзеня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192119/https://www.herder-solingen.de/ | url-status = dead }}</ref>. ==== Італія ==== Камуна Прэмана, што ў правінцыі Лека здаўна была важным цэнтрам вытворчасці металічных інструментаў, у прыватнасці нажніцаў. Да канца XX стагоддзі на тэрыторыі камуны было некалькі дзясяткаў спецыялізаваных майстэрняў<ref>{{Cite web | url = https://www.comune.premana.lc.it/c097069/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20132 | title = Comune di Premana - Servizi Aggiuntivi - Scheda Dettaglio | website = comune.premana.lc.it | access-date = 2024-02-22 | lang = it | archive-date = 7 студзеня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220107035356/https://www.comune.premana.lc.it/c097069/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20132 | url-status = dead }}</ref>. У 2019 годзе [[Італія]] экспартавала 3,5 працэнты ад агульнага аб’ёму нажніцаў, вырабленых у свеце. Адной з найстарэйшых фірмаў па вытворчасці нажніцаў у Прэмане, якая да гэтага часу дзейнічае — Sanelli Ambrogio, заснаваная ў 1869 годзе. ==== Іспанія ==== У іспанскім горадзе Сольсан вытворчасць нажніцаў пачата ў 16 стагоддзі. На піку развіцця галіны ў 18 стагоддзі працавала 24 майстэрні, аб’яднаныя ў Гільдыю Святога Элігіуса, заступніка вытворцаў нажоў<ref>{{Cite web | url = https://www.pallaressolsona.com/en/about-us/ | title = About us | 3 = PALLARÈS SOLSONA | website = pallaressolsona.com | access-date = 2024-02-22 | lang = en | archive-date = 9 студзеня 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250109113458/https://www.pallaressolsona.com/en/about-us/ | url-status = dead }}</ref>. Аднак на пачатку 21 ст. кампанія Pallarès Solsona, заснаваная ў 1917 году Луісам і Карлесам Паларэс Канал і дагэтуль кіраваная сям’ёй — адзіны дзеючы вытворца нажніцаў у горадзе<ref>{{Cite web | url = https://reste.co.uk/blogs/journal-1/carving-a-place-in-history | title = Carving A Place In History | website = web.archive.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192119/https://reste.co.uk/blogs/journal-1/carving-a-place-in-history | archive-date = 6 студзеня 2022 | access-date = 2024-02-22 | lang = en | url-status = bot: unknown }}</ref>. Альбасеце — яшчэ адзін іспанскі горад здаўна звязаны з вытворчасцю рэжучых інструментаў у тым ліку нажніцаў<ref>{{Cite web | url = https://anythingbutpaella.com/albacete/ | title = The Ultimate Guide to Albacete: What to See and Do - Anything but Paella | website = anythingbutpaella.com | access-date = 2024-02-22 | lang = en }}</ref>. ==== Вялікабрытанія ==== Шэфілд быў месцам першай масавай вытворчасці нажніцаў, якая пачалася ў 1761 годзе. Да 19 стагоддзя ў Шэфілдзе налічвалася каля 60 кампаній па вытворчасці стальных нажніцаў. Аднак з 1980-х гадоў глабалізацыя прамысловасці і пераход да таннейшых нажніцаў масавай вытворчасці прывялі да дэфляцыі і шматлікія саматужныя вытворцы не здолелі далей канкурыраваць. У 2021 годзе нажнічная прамысловасць Шэфілда складалася толькі з дзвюх мясцовых кампаній. Апошнія вытворцы нажніцаў у Шэфілдзе — William Whiteley, заснаваная ў 1760 годзе, і Ernest Wright, заснаваная ў 1902 годзе. На пачатку 21 ст. абедзве кампаніі не арыентаваны на масавую вытворчасць. Паводле ацэнак, паміж{{Слова?}} двума фірмамі працуе не больш за дзесяць «зборшчыкаў» або «крамеканструктараў», кваліфікаваных майстроў, адказных за высакаякасную зборку нажніцаў Шэфілда. У 2020 годзе Эрнэст Райт узнагароджаны Брытанскай асацыяцыі рамёстваў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. ==== Японія ==== Выраб нажніцаў у Японіі пачынаецца з вырабу мячоў у 14 стагоддзі. Секі ў прэфектуры Гіфу быў вядомым цэнтрам вырабу мячоў з 1200-х гадоў. Калі гараджанам забаранілі насіць мячы, гарадскія кавалі перайшлі да вырабу нажніцаў і нажоў. Ёсць мноства спецыялізаваных тыпаў японскіх нажніцаў<ref>{{Cite web | url = https://visitseki.jp/ | title = 岐阜県関市の公式観光サイト「せきナビ」 - VISIT SEKI | website = visitseki.jp | access-date = 2024-02-22 | lang = ja }}</ref>. Майстэрняй Саске ў горадзе Сакаі на поўдзень ад Осакі кіруе Ясухіра Хіракава, каваль нажніцаў у пятым пакаленні. Кампанія існуе з 1867 года <ref>{{Cite web | url = https://matcha-jp.com/en/8529 | title = Sakai, Osaka: The History and Craftsmanship of Japanese Knives | MATCHA | website = matcha-jp.com | access-date = 2024-02-22 | lang = en }}</ref>. Ясухіра Хіракава — апошні вытворца традыцыйных нажніцаў у Японіі, які вырабляе нажніцы ў традыцыйным стылі, лёзы якіх лічацца танчэйшымі, лягчэйшымі і вастрэйшымі за еўрапейскія. У 2018 годзе ён быў паказаны ў дакументальным фільме, дзе паказана пара яго абрэзкаў{{Слова?}} Бонсай, якія прадаваліся па цане 35 000 долараў ЗША за асобнік<ref>{{Cite web | url = https://hypebeast.com/2018/9/sasuke-japan-scissors-35000-usd-bonsai | title = These $35,000 USD Scissors Are Intended for Bonsai Masters | website = hypebeast.com | access-date = 2024-02-22 | lang = en }}</ref>. == Віды нажніцаў == [[Файл:Ножницы.jpg|thumb|210px|[[Дзмітрый Алегавіч Сурскі|Дзмітрый Сурскі]] «Асартымент нажніц», [[1986 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1986]] год.]] За тысячагоддзі існавання нажніцы сур’ёзна развіліся, прайшлі шлях ад простай побытавай прылады да высокафункцыянальнага вырабу. У наш час іх выкарыстоўваюць для шырокага кола задач. Сучасныя нажніцы адрозніваюць па прызначэнні, памерах, форме лёзаў і ручак, матэрыяле і іншых параметрах. === Па прызначэнні === ; Бытавыя (універсальныя) Самыя распаўсюджаныя нажніцы, якія выкарыстоўваюць у побыце для рэзання паперы, тканіны, кардона і іншых матэрыялаў. Звычайна яны маюць прамыя лёзы сярэдняй даўжыні і пластыкавыя ці металічныя ручкі. Прызначаны для шырокага круга задач. ; Канцылярскія Выкарыстоўваюць у офісах і школах для рэзкі паперы, кардону, скотчу і іншых канцылярскіх матэрыялаў. Часта маюць тонкія і вострыя лёзы, а таксама эрганамічныя ручкі. ; Кравецкія Выкарыстоўваець для выразання тканіны пры шыцці адзення, а таксама для рэзкі. У іх доўгія і вострыя лёзы, якія дазваляюць дакладна выразаць тканіну. Ручкі часта маюць кольцы на некалькі пальцаў, для большай зручнасці. ; Нажніцы для шыцця (вышыўка, разрэзка нітак) Маюць невялікія і вострыя лёзы, якія дазваляюць дакладна выразаць ніткі і дробныя дэталі. Часта выгінаюць канцы лёзаў. Выкарыстоўваюць для шыцця, вышыўкі і іншых відаў рукадзелля. ; Цырульныя Выкарыстоўваюць для стрыжкі валасоў. У іх тонкія і вострыя лёзы, якія дазваляюць дакладна і асцярожна стрыгчы валасы. Яны могуць быць прамымі або філіровачнымі. ; Медыцынскія Выкарыстоўваюць у медыцыне для абразання павязак, тканін, швоў і іншых медыцынскіх матэрыялаў. У іх сагнутыя канцы для большай бяспекі. Вырабляюць з медыцынскіх матэрыялаў і падвяргаюцца стэрылізацыі. ; Кухонныя Выкарыстоўваюць на кухні для рэзкі мяса, птушкі, рыбы, гародніны, зеляніны, а таксама для адкрыцця пакетаў. Часта маюць вялікія і моцныя лёзы, а таксама зручныя ручкі. ; Садовыя Выкарыстоўваюць для абрэзкі галін, кветак, траў і іншых раслін. У некаторых ёсць магутныя і вострыя лёзы, якія дазваляюць рэзаць тоўстыя сцёблы і галіны. Ручкі часта маюць эрганамічную форму для зручнага захопу. ; Нажніцы для металу Выкарыстоўваюць для рэзкі металічных лістоў. ; Нажніцы для рукадзелля Шырокі клас інструментаў, які ўключае нажніцы для завітання{{слова?}}, [[скрапбукінг]]у, [[макрамэ]] і іншых відаў рукадзелля. Могуць мець розныя формы і памеры лёзаў і ручак, залежна ад мэт. ; Спецыялізаваныя Ёсць таксама спецыялізаваныя нажніцы для асаблівых патрэб, напрыклад, для рэзкі балончыкаў, для рэзкі дываноў, для працы са скурай і г.д. === Па тыпе ляза === * Прамыя: найбольш распаўсюджаны тып ляза, які выкарыстоўваецца ў большасці нажніцаў. * Выгнутыя: лёзы маюць выгнутую форму для зручнасці працы ў цяжкіх месцах. * Філіровачныя: лёзы маюць зубцы для разрэджвання валасоў. * Фестонныя: лязо мае зігзагавую форму для стварэння дэкаратыўнага краю ў тканіны або паперы. === Па тыпе ручак === * З кольцамі: найбольш распаўсюджаны тып ручкі, калі пальцы ўстаўляюцца ў кольцы. * Пластык: лёгкія і зручныя пластыкавыя ручкі. * Метал: трывалыя і надзейныя металічныя ручкі. * Эрганамічныя: ручкі маюць спецыяльную форму для зручнага захопу. * З мяккімі ўстаўкамі: ручкі з мяккімі ўстаўкамі для камфортнага выкарыстання. === Па матэрыяле === * Сталь: найбольш распаўсюджаныя нажніцы, лёзы якіх выраблены са сталі. * [[Нержавеючая сталь]]: лёзы ўстойлівыя да карозіі. * Тытан: лёгкія і трывалыя нажніцы з тытанавымі лёзамі. * [[Кераміка]]: керамічныя лёзы вельмі вострыя і захоўваюць навостранасць працяглы час. === Па памеры === * Невялікі: для лёгкай працы. * Сярэдняя: для паўсядзённых задач. * Вялікі: для рэзкі тоўстых матэрыялаў або для працы на вялікіх паверхнях. === Па іншых крытэрыях === * Для ляўшэй: спецыяльна распрацаваныя для леварукіх людзей. * Спружынны механізмам: са спружынным механізм, які палягчае выкарыстанне. * З рэгуляваным напружаннем: нажніцы, у якіх вы можаце наладзіць напружанне ляза. * Лазернае завострыванне: завостраныя лазерам. * Мікрашчарбіны{{слова?}}: нажніцы з мікрашчарбінамі{{слова?}} на лёзах. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Scissors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Абсталяванне і прылады для працы з тэкстылем]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кравецтва]] pziac6l0q5c158lm3wbabqpnjtvnbx3 4 62712 5192959 5192052 2026-09-04T13:50:50Z Ueschar 151377 /* Інвалюцыя (біялогія) */ Адказ 5192959 wikitext text/x-wiki {{/Шапка}} == [[Дзяржаўная здрада]] == Артыкул толькі пра Беларусь, у той час як паняцце дзяржаўнай здрады існуе і ў іншых краінах. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 13:05, 30 снежня 2023 (+03) == [[Іпадром (станцыя метро, Кіеў)]] == Артыкул патрабуе абнаўлення, вычыткі і перафармулёўкі некаторых выразаў. Дрэнны нечытэльны пераклад --[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:25, 16 красавіка 2023 (+03) == [[Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны]] == Трэба звязаць з артыкулам [[Францыск Скарына]] і пра асобныя кнігі Скарыны. Падрабязнасці на [[Размовы:Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны|старонцы размоў]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:25, 7 верасня 2018 (MSK) == [[Сапатысты]] == Трэба перапісаць артыкул, прыбраўшы звесткі, якія дублююца ў артыкуле [[Сапатысцкая армія нацыянальнага вызвалення]]. Падрабязнасці на [[Размовы:Сапатысты|старонцы размоў]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:48, 7 верасня 2018 (MSK) == [[Утгард]] == Коратка, без крыніц. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:31, 1 верасня 2019 (MSK) == [[Крывіцкая канцэпцыя]] == Коратка і без крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.181.224|178.125.181.224]] 14:39, 1 студзеня 2020 (+03) == [[Рэ (востраў)]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.181.224|178.125.181.224]] 16:18, 2 студзеня 2020 (+03) == [[Полацкае ляда]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.251.57|37.215.251.57]] 21:53, 6 студзеня 2020 (+03) == [[Русафобія]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.251.57|37.215.251.57]] 22:19, 7 студзеня 2020 (+03) == [[Энергетычны напой]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.55.78|178.125.55.78]] 15:57, 11 студзеня 2020 (+03) == [[Язычча]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.95.184|178.125.95.184]] 22:01, 15 студзеня 2020 (+03) == [[Балцкая канцэпцыя]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.95.184|178.125.95.184]] 01:41, 18 студзеня 2020 (+03) == [[Інвалюцыя (біялогія)]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.232.78|37.215.232.78]] 23:02, 22 студзеня 2020 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:50, 4 верасня 2026 (+03) == [[Палкі «Іншаземнага ладу»]] == Коратка, без крыніц, памылка ў назве.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:59, 22 сакавіка 2020 (+03) == [[Эмбіент]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.216.143|178.125.216.143]] 19:32, 19 красавіка 2020 (+03) == [[Дэні Фор]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.216.143|178.125.216.143]] 19:40, 19 красавіка 2020 (+03) == [[Рывер-Гі]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.177.239|37.215.177.239]] 21:59, 25 красавіка 2020 (+03) == [[Травея]] == Коратка. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 19:54, 26 красавіка 2020 (+03) == [[Трэнер]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 20:06, 26 красавіка 2020 (+03) == [[Траянка]] == Коратка. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 18:48, 27 красавіка 2020 (+03) == [[Кламат (рака)]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 19:01, 27 красавіка 2020 (+03) == [[Эга (рака)]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 20:47, 29 красавіка 2020 (+03) == [[Барталамеа Франчэска Растрэлі]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 20:50, 29 красавіка 2020 (+03) :{{Зроблена}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 2 верасня 2026 (+03) == [[Какаду чорны пальмавы]] == Коратка. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 22:25, 30 красавіка 2020 (+03) == [[Буна]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 22:38, 30 красавіка 2020 (+03) == [[Рэстаўрацыя Сцюартаў]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 22:50, 30 красавіка 2020 (+03) == [[Андрэй Аляксеевіч Трафімук]] == Трэба дапісаць раздзел ''біяграфія'' і дадаць пра навуковую дзейнасць.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 04:52, 13 мая 2020 (+03) == [[Генадзь Андрэевіч Шычко]] == Дапісаць і дадаць крыніцы.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:49, 21 мая 2020 (+03) == [[Катры Вала]] == Трэба да аформіць (картка), дадаць крыніцы. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 18:03, 29 чэрвеня 2020 (+03) == [[Перадатачны лік]] == Коратка, без крыніц. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:35, 16 ліпеня 2020 (+03) == [[Падшэўка]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.67.17|37.215.67.17]] 22:03, 20 ліпеня 2020 (+03) == [[Георгій Васільевіч Зімін]] == Патрэбна напісаць артыкул. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:27, 25 ліпеня 2020 (+03) == [[Самар (мора)]] == Коратка. Без крыніц. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 14:43, 5 верасня 2020 (+03) == [[Павел Мікалаевіч Рак]] == Нечытаемы, напэўна пераклад. Трэба выпраўляць арфаграфію і г.д.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:19, 20 снежня 2020 (+03) == [[Аднаўленне]] == Кароткі --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 11:51, 14 сакавіка 2021 (+03) == [[Крыстафер]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.150.97|37.215.150.97]] 22:37, 27 красавіка 2021 (+03) == [[Гарызонт]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.150.97|37.215.150.97]] 22:41, 27 красавіка 2021 (+03) == [[.ki]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.150.97|37.215.150.97]] 22:44, 27 красавіка 2021 (+03) == [[Ален Далес]] == Толькі адзін радок. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:42, 7 жніўня 2021 (+03) == [[Валяр’ян Аляксандравіч Фралоў]] == Толькі адзін радок і картка. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:23, 6 кастрычніка 2021 (+03) == [[Фёдар Васільевіч Токараў]] == Адзін радок. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 05:21, 2 снежня 2021 (+03) == [[Шальмоўскі тэатр ДыГрыза]] == Артыкул падобны на самапіяр. Акрамя мноства арфаграфічных памылак у тэксце, інфармацыя практычна не падмацавана спасылкамі на крыніцы. Ёсць толькі спасылка на сваё ж відэа на Youtube і на артыкул на сайце https://news.tut.by, які адкрыць немагчыма. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:54, 8 студзеня 2022 (+03) == [[Сістэма кіравання]] == Трэба выправіць памылкі перакладу.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 08:04, 5 лютага 2022 (+03) == [[Нарвежская крона]] == Няма крыніц. Раздзелы кароткія, пажадана дапісаць або некаторыя раздзелы аб’яднаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:59, 8 студзеня 2023 (+03) == [[Электрычнасць]] == Трэба дапісваць. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 13:37, 7 сакавіка 2023 (+03) == [[Канстанцін Адамавіч Валасовіч]] == Трэба дапісаць. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 11:22, 23 сакавіка 2023 (+03) == [[Зграя]] == Змест старонкі не раскрывае значэнне тэрміна [[Зграя]] ў адрозненне ад [[Стая]] згодна з прыведзенымі крыніцамі.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 09:27, 17 красавіка 2023 (+03) == [[Статыстыка]] == Кароткі. Трэба дапоўніць.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:46, 27 красавіка 2023 (+03) == [[Бульдозерная рэвалюцыя]] == Артыкул без крыніц. Нягледзячы на выпраўленне граматыкі з большага, некаторыя сказы перакладзены машынна і нечытэльна. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:46, 29 красавіка 2023 (+03) == [[Мікалай Мікалаевіч Страхаў]] == Адсутнічаюць біяграфічныя звесткі. Кароткі. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 14:29, 26 мая 2023 (+03) == [[Руска-беларускі слоўнік Александровіча]] == Усяго адна крыніца, прычым зноскі толькі ў канцы, так што патрабуецца праверка. Агульны стыль напісання артыкула выглядае неэнцыклапедычна, а хутчэй як нейкія персанальныя заметкі (адно частае выкарыстанне выразу «відаць» без указання, па чым відаць, чаго варта). [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:02, 14 чэрвеня 2023 (+03) == [[Рэзананс]] == Стораны пустыя раздзелы на старонцы.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 19:45, 29 чэрвеня 2023 (+03) == [[Вільгельм Стэйніц]] == Кароткі артыкул. Нічога пра шахматную кар’еру.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:06, 6 ліпеня 2023 (+03) == [[Стэрэаметрыя]] == Кароткі, у адзін радок.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 08:14, 20 ліпеня 2023 (+03) == [[Сувана Фума]] == Толькі прэамбула.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 11:23, 27 ліпеня 2023 (+03) == [[Ганаровыя грамадзяне]] == Сюды спасылаюцца ўсе, але толькі гістарычная інфа. Трэба дадаць пра сучасны сэнс звання. [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 10:27, 26 верасня 2023 (+03) == [[Вайна і мір (фільм, 1967)]] == Артыкул пачаты, пазначаны раздзелы, але не дапісаны.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:24, 4 лістапада 2023 (+03) == [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі]] == Артыкул пра значную асобу і ўвогуле без крыніц. [[Удзельнік:Bakarasa|Bakarasa]] ([[Размовы з удзельнікам:Bakarasa|размовы]]) 16:31, 27 лістапада 2023 (+03) == [[Павел Паўлавіч Сыцін]] == Толькі картка і прэамбула. [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 19:38, 2 снежня 2023 (+03) == [[Аркадзь Сямёнавіч Чыж]] == Трэба дапісаць. [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:44, 5 студзеня 2024 (+03) == [[Валянцін Аляксандравіч Сяроў]] == Амаль пуста. Стыль кульгае. Дадаў крыніцы, сам не бяруся правіць.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 19:26, 27 лютага 2024 (+03) == [[Вусцечына]] == Каля вёскі Крэмнае ёсць невялікае возера. Назвы на картах няма. Звестак у літаратуры не знайшоў. Магчыма, хто знойдзе і дапрацуе... [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:19, 1 сакавіка 2024 (+03) == [[Ала Канстанцінаўна Тарасава]] == Трэба дапісаць (напісаць).--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:31, 2 чэрвеня 2024 (+03) tkz4cotbx2h3nym5m555vgmv1avno4w 0 63038 5193117 4959924 2026-09-04T21:18:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193117 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч |Выява = Rzhetskaya LI.jpg }} '''Лідзія Іванаўна Ржэцкая''' ({{ДН|17|4|1899|5|4}}, [[Мінск]] — {{ДС|24|10|1977}}, [[Мінск]]) — беларуская {{актрыса|СССР|тэатра Беларусі|XX стагоддзя}}. [[Народны артыст Беларускай ССР|Народная артыстка БССР]] ([[1944]]), [[Народны артыст СССР|Народная артыстка СССР]] (1955). == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і чыгуначніка. Сцэнічную дзейнасць пачала ў [[1916]] годзе. У 1917—1920 гадах працавала ў [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першым беларускім таварыстве драмы і камедыі]], з 1921 года — у [[Беларускі тэатр імя Я. Купалы|Беларускім тэатры імя Я. Купалы]]. [[Файл:Могила народной артистки СССР Лидии Ржецкой.JPG|thumb|Магіла на Усходніх могілках Мінска]] == Творчасць == Актрыса шырокага творчага дыяпазону. Для творчасці характэрны глыбіня думкі і прастата выканання, народнасць, мяккі лірызм і гумар, палкая грамадзянскасць. Значнымі дасягненнямі сталі яе ролі ў беларускім рэпертуары: Альжбета («[[Паўлінка]]» [[Я. Купала|Я. Купалы]]), Маці («[[Бацькаўшчына (раман)|Бацькаўшчына]]» [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]]), Наталля, цёця Каця, Вярбіцкая («[[Канец дружбы (п’еса)|Канец дружбы]]», «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]», «[[Пяюць жаваранкі (п’еса)|Пяюць жаваранкі]]» [[К. Крапіва|К. Крапівы]]), Каспарыха («[[Салавей (аповесць)|Салавей]]» [[З. Бядуля|З. Бядулі]]), Ганначка («[[На Купалле (п’еса)|На Купалле]]» [[М. Чарот]]а), Афрасіння («[[Машэка (п’еса)|Машэка]]» [[Е. Міровіч]]а), Ганна Чыхнюк («[[Выбачайце, калі ласка!]]» [[А. Макаёнак|А. Макаёнка]]). У класічнай рускай і сусветнай драматургіі спалучала традыц. падыход да класікі з сучасным яго разуменнем, уласнай адметнай трактоўкай вобразаў: Мурзавецкая, Кручыніна і Галчыха, Шаблова, Домна Панцялееўна, Кукушкіна, Турусіна («Ваўкі і авечкі», «Без віны вінаватыя», «Позняе каханне», «{{нп5|Таленты і паклоннікі||ru|Таланты и поклонники}}», «{{нп5|Даходнае месца||ru|Доходное место}}», «{{нп5|На ўсякага мудраца хапае прастаты||ru|На всякого мудреца довольно простоты}}» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]]), Сакалова («[[Апошнія (п’еса)|Апошнія]]» [[Максім Горкі|М. Горкага]]), Фразіна («{{нп5|Скупы (п’еса)|Скупы|ru|Скупой (пьеса)}}» [[Мальер]]а). Сярод інш. роляў: Марфа Пятроўна («Рускія людзі» [[К. Сіманаў|К. Сіманава]]), Марфа Касьянаўна («У мяцеліцу» [[Леанід Максімавіч Лявонаў|Л. Лявонава]]), Заіра («[[Мяцеж (раман)|Мяцеж]]» [[Дз. Фурманаў|Дз. Фурманава]] і [[С. Паліванаў|С. Паліванава]]) і інш. Выступала на [[радыё]], здымалася ў кіно («[[Хто смяецца апошнім (фільм)|Хто смяецца апошнім]]», «[[Гадзіннік спыніўся апоўначы]]»), [[Дзяржаўная прэмія СССР]] ([[1951]]). == Узнагароды == Узнагароджаная [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]], [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]], 2 іншымі ордэнамі, медалямі. [[Народная артыстка БССР]] (1944) i [[Народная артыстка СССР|СССР]] (1955), Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэмii СССР]] (1951) за ролю Аўдоцці Захароўны ў «Пяюць жаваранкі» К. Крапівы. == Сям’я == Першы муж хімік Міхаіл Аляксееў памёр, калі іх дачцэ [[Таццяна Міхайлаўна Аляксеева|Таццяне]] было ўсяго 4 месяцы. Другі раз пабралася шлюбам з акцёрам [[Леанід Рахленка|Леанідам Рахленкам]], ад якога нарадзіла дачку [[Валянціна Леанідаўна Рахленка|Валянціну]]<ref>[https://minsknews.by/semya-s-istoriey-lidiya-rzhetskaya-leonid-rahlenko-genrih-vagner-tri-narodnyih-artista-v-odnoy-seme/ СЕМЬЯ С ИСТОРИЕЙ. Лидия Ржецкая, Леонид Рахленко, Генрих Вагнер — три народных артиста в одной семье] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210107152020/https://minsknews.by/semya-s-istoriey-lidiya-rzhetskaya-leonid-rahlenko-genrih-vagner-tri-narodnyih-artista-v-odnoy-seme/ |date=7 студзеня 2021 }}</ref>, якая стала піяністкай. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Ржэцкая Лідзія Іванаўна|[[В. А. Ракіцкі|Ракіцкі В. А.]]|388}} * Беларуская ССР: карот. энцыкл. Т. 5. — Мн., 1981. — С. 515. * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т. 4. — Мн., 1987. — С. 508. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Ржэ́цкая Лідзія Іванаўна|627}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Ржэцкая Лідзія Іванаўна||116}} * Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя. Т. 2. — Мн., 2003. — С. 300. * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|том=5|артыкул=Ржецкая Лидия Ивановна|старонкі=529}} * {{ВСЭ3|Ржецкая Лидия Ивановна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ржэцкая Лідзія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы СССР]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы Беларусі]] dhqcau9ncqwgx08dpt3bggiyciud1v5 5193118 5193117 2026-09-04T21:20:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5193118 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч |Выява = Rzhetskaya LI.jpg }} '''Лідзія Іванаўна Ржэцкая''' ({{ДН|17|4|1899|5|4}}, [[Мінск]] — {{ДС|24|10|1977}}, [[Мінск]]) — беларуская {{актрыса|СССР|тэатра Беларусі|XX стагоддзя}}. [[Народны артыст Беларускай ССР|Народная артыстка БССР]] ([[1944]]), [[Народны артыст СССР|Народная артыстка СССР]] (1955). == Біяграфія == [[Файл:Portrait of Lidzija Ržeckaja (1924).jpg|міні|злева|Лідзія Ржэцкая. 1924 г.]] Нарадзілася ў сям’і чыгуначніка. Сцэнічную дзейнасць пачала ў [[1916]] годзе. У 1917—1920 гадах працавала ў [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першым беларускім таварыстве драмы і камедыі]], з 1921 года — у [[Беларускі тэатр імя Я. Купалы|Беларускім тэатры імя Я. Купалы]]. [[Файл:Могила народной артистки СССР Лидии Ржецкой.JPG|thumb|Магіла на Усходніх могілках Мінска]] == Творчасць == Актрыса шырокага творчага дыяпазону. Для творчасці характэрны глыбіня думкі і прастата выканання, народнасць, мяккі лірызм і гумар, палкая грамадзянскасць. Значнымі дасягненнямі сталі яе ролі ў беларускім рэпертуары: Альжбета («[[Паўлінка]]» [[Я. Купала|Я. Купалы]]), Маці («[[Бацькаўшчына (раман)|Бацькаўшчына]]» [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]]), Наталля, цёця Каця, Вярбіцкая («[[Канец дружбы (п’еса)|Канец дружбы]]», «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]», «[[Пяюць жаваранкі (п’еса)|Пяюць жаваранкі]]» [[К. Крапіва|К. Крапівы]]), Каспарыха («[[Салавей (аповесць)|Салавей]]» [[З. Бядуля|З. Бядулі]]), Ганначка («[[На Купалле (п’еса)|На Купалле]]» [[М. Чарот]]а), Афрасіння («[[Машэка (п’еса)|Машэка]]» [[Е. Міровіч]]а), Ганна Чыхнюк («[[Выбачайце, калі ласка!]]» [[А. Макаёнак|А. Макаёнка]]). У класічнай рускай і сусветнай драматургіі спалучала традыц. падыход да класікі з сучасным яго разуменнем, уласнай адметнай трактоўкай вобразаў: Мурзавецкая, Кручыніна і Галчыха, Шаблова, Домна Панцялееўна, Кукушкіна, Турусіна («Ваўкі і авечкі», «Без віны вінаватыя», «Позняе каханне», «{{нп5|Таленты і паклоннікі||ru|Таланты и поклонники}}», «{{нп5|Даходнае месца||ru|Доходное место}}», «{{нп5|На ўсякага мудраца хапае прастаты||ru|На всякого мудреца довольно простоты}}» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]]), Сакалова («[[Апошнія (п’еса)|Апошнія]]» [[Максім Горкі|М. Горкага]]), Фразіна («{{нп5|Скупы (п’еса)|Скупы|ru|Скупой (пьеса)}}» [[Мальер]]а). Сярод інш. роляў: Марфа Пятроўна («Рускія людзі» [[К. Сіманаў|К. Сіманава]]), Марфа Касьянаўна («У мяцеліцу» [[Леанід Максімавіч Лявонаў|Л. Лявонава]]), Заіра («[[Мяцеж (раман)|Мяцеж]]» [[Дз. Фурманаў|Дз. Фурманава]] і [[С. Паліванаў|С. Паліванава]]) і інш. Выступала на [[радыё]], здымалася ў кіно («[[Хто смяецца апошнім (фільм)|Хто смяецца апошнім]]», «[[Гадзіннік спыніўся апоўначы]]»), [[Дзяржаўная прэмія СССР]] ([[1951]]). == Узнагароды == Узнагароджаная [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]], [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]], 2 іншымі ордэнамі, медалямі. [[Народная артыстка БССР]] (1944) i [[Народная артыстка СССР|СССР]] (1955), Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэмii СССР]] (1951) за ролю Аўдоцці Захароўны ў «Пяюць жаваранкі» К. Крапівы. == Сям’я == Першы муж хімік Міхаіл Аляксееў памёр, калі іх дачцэ [[Таццяна Міхайлаўна Аляксеева|Таццяне]] было ўсяго 4 месяцы. Другі раз пабралася шлюбам з акцёрам [[Леанід Рахленка|Леанідам Рахленкам]], ад якога нарадзіла дачку [[Валянціна Леанідаўна Рахленка|Валянціну]]<ref>[https://minsknews.by/semya-s-istoriey-lidiya-rzhetskaya-leonid-rahlenko-genrih-vagner-tri-narodnyih-artista-v-odnoy-seme/ СЕМЬЯ С ИСТОРИЕЙ. Лидия Ржецкая, Леонид Рахленко, Генрих Вагнер — три народных артиста в одной семье] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210107152020/https://minsknews.by/semya-s-istoriey-lidiya-rzhetskaya-leonid-rahlenko-genrih-vagner-tri-narodnyih-artista-v-odnoy-seme/ |date=7 студзеня 2021 }}</ref>, якая стала піяністкай. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Ржэцкая Лідзія Іванаўна|[[В. А. Ракіцкі|Ракіцкі В. А.]]|388}} * Беларуская ССР: карот. энцыкл. Т. 5. — Мн., 1981. — С. 515. * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т. 4. — Мн., 1987. — С. 508. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Ржэ́цкая Лідзія Іванаўна|627}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Ржэцкая Лідзія Іванаўна||116}} * Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя. Т. 2. — Мн., 2003. — С. 300. * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|том=5|артыкул=Ржецкая Лидия Ивановна|старонкі=529}} * {{ВСЭ3|Ржецкая Лидия Ивановна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ржэцкая Лідзія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы СССР]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы Беларусі]] odqp5uh826ufnvwuyqppug6aefx8bl4 0 65968 5193232 5011246 2026-09-05T08:35:52Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193232 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Earwax on swab.jpg|thumb|Вушная сера]] '''Вушная сера''' ({{lang-la|cerumen}}) — жоўта-карычневая ваксападобная сакрэцыя, якую выпрацоўваюць серныя залозы слыхавога праходу ў вушах людзей і іншых [[сысуны|млекакормячых]]. Вушная сера служыць для ачысткі і змазкі слыхавых каналаў, а таксама ўяўляе сабой абарону ад бактэрый, грыбкоў і насякомых. Лішак вушной серы можа прыціснуць [[Барабанная перапонка|барабанную перапонку]] і прывесці да частковай страты слыху, а таксама шуму ў вушах, галавакружэнню, ірвоты і сутарг. У вонкавым вуху каля 2000 серных залоз, якія выпрацоўваюць 12-20 мг вушной серы ў месяц. Сера складаецца з бялкоў, тлушчаў, свабодных [[Тлустыя кіслоты|тлустых кіслот]], мінеральных соляў. Частка бялкоў з’яўляюцца імунаглабулінамі, якія вызначаюць ахоўную функцыю. pH вушной серы роўны 4-5, што процідзейнічае развіццю бактэрыяльнай і грыбковай флоры. Акрамя таго, у склад серы ўваходзяць адмерлыя [[Клетка|клеткі]], скурнае сала, пыл і іншыя ўключэнні. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці]] aq2882dtvsqs6kvgupj91tju0vw542z 14 67473 5193008 4484820 2026-09-04T15:54:37Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Слясарства]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5193008 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Інструменты паводле прызначэння]] [[Катэгорыя:Слясарства]] k948az0hkz8jfth7s5axcyal2iex5sr 5193011 5193008 2026-09-04T15:58:17Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Металаапрацоўчыя інструменты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5193011 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Інструменты паводле прызначэння]] [[Катэгорыя:Слясарства]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўчыя інструменты]] jeoi5nbwpvs7saxlwgzk64ee5xb5q3v 0 71920 5192912 4675873 2026-09-04T13:25:46Z Павел Ворошилин 127584 Былі зроблемы праўкі прапанаваных варыянтаў некаторых п'ес у адпаведнасці з матэрыяламі "Беларускай энцыклапедыі" (выд. Мінск, 2003) (Артыкул "Чапек, Карал", Т. 17, с. 216). 5192912 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чапек}} {{Пісьменнік}} '''Ка́рал Ча́пек''' ({{lang-cs|Karel Čapek}}) ([[9 студзеня]] [[1890]] — {{ДС|25|12|1938}}) — [[Чэхія|чэшскі]] празаік, публіцыст, [[перакладчык]], фатограф, [[драматург]] і фантаст. Аўтар знакамітых п’ес «Сродак Макрапуласа» (Věc makropulos, 1922), «Маці» (Matka, 1938), «[[R.U.R.]]» (Rossumovi Univerzální Roboti, 1920), раманаў «Фабрыка абсалюту» (Továrna na absolutono, 1922), «Кракатыт» (Krakatit, 1922), «[[Гардубал]]» (Hordubal, 1933), «Метэор» (Povětroň, 1934), «Звычайнае жыццё» (Obyčejný život, 1934; апошнія тры утвараюць так званую «філасофскую трылогію»), «[[Вайна з саламандрамі]]» (Válka s mloky, 1936), «Першая спасальная» (První parta, 1937), «Жыццё і творчасць кампазітара Фольтына» (Život a dílo skladatele Foltýna, 1936, не завершаны), а таксама мноства апавяданняў, эсэ, фельетонаў, казак, нарысаў, і дарожных запісак. Перакладчык сучаснай французскай паэзіі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Малэ Сватанёвіцэ|Малых Сватанёвіцах]], у хуткім часе з бацькамі пераехаў ва [[Упіцэ]]. Вучыўся ў гімназыі ў [[Градзец Кралавэ|Градцы Кралавэ]], а пазней у [[Брно|Брне]], куды мусіў перавесціся праз [[Аенргыя|антывенгерскую]] дзейнасць. У [[1915]] годзе скончыў [[філасофія|філасофскі]] факультэт [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] ў [[Прага|Празе]], пасля вывучаў філасофію ў [[Берлін]]е і [[Парыж]]ы. Праз хваробу не быў прызваны ў войска і не ўдзельнічаў у баях [[першая сусветная вайна|першай сусветнай вайны]]. Аднак гэтая вайна вельмі паўплывала на светабачанне пісьменніка. Пасля сканчэння навучання некаторы час працаваў дарэктарам у шляхецкай сям’і, але хутка заняўся [[журналістыка]]й. Працаваў рэдактарам у некалькіх часопісах: «''Národní listy''» ([[1917]]—[[1921]]), «''Nebojsa''» ([[1918]]—[[1920]]) і «''Lidové noviny''» (з [[1921]] года). У 1921—1923 гадах працаваў у [[Тэатр на Вінаградах|Тэатры на Вінаградах]] (''Divadlo na Vinohradech''). У 1925—1933 гадах быў старшынёй [[Чэхаславакія|чэхаславацкага]] [[ПЭН-клуб]]а. Пасля [[Мюнхенскае пагадненне 1938 года|Мюнхенскага пагаднення]] і ад’ездзе [[Эдвард Бенеш|Эдварда Бенеша]] Чапек зрабіўся аб’ектам палітычных нападаў. Апошнія тры гады жыцця правёў у [[Стара Гуць|Старой Гуці]] блізу [[Добржыш]]а. Быў выключна добрым фатографам-аматарам. Найбольш вядомая фотакніга «Дашанька, альбо Жыццё шчаняці» (''Dášenka čili Život štěněte''). Цікавіўся этнічнай музыкай, быў заўзятым калекцыянерам. == Творчасць == Літаратурную творчасць пачаў перад [[першая сусветная вайна|першай сусветнай вайной]], спачатку пісаў разам з братам [[Ёсеф Чапек|Ёсефам]], які быў перш за ўсё мастаком. На яго творчасць вельмі паўплывала філасофская і эстэтычная адукацыя, перш за ўсё [[прагматызм]] і [[экспрэсіянізм]], а таксама [[навукова-тэхнічная рэвалюцыя]]. Шмат у якіх творах Чапек выказваў непакой, што тэхніка будзе мець уладу над чалавекам. Адметнай рысай творчасці Карала Чапека з’яўляецца выкарыстанне надзвычай багатага слоўнікавага запасу, выкарыстанне нязвыклых слоў і развітыя сінтаксічныя канструкцыі. Чапеку належыць аўтарства слова '''«[[робат]]»''', якое з яго п’есай «[[R.U.R.]]» распаўсюдзілася па ўсім свеце. У творах Чапека рэалізуецца індывідуалістычны падыход, і, значыць, прызнанне моцы індывідуума, суб’ектыўнасці праўды. Опус Карала Чапека вельмі вялікі. Яго творы падзяляюць на дзве тэматычныя групы: * Творы, прысвечаныя вывучэнню ўнутранага жыцця асобы, з дапамогай якога Чапек намагаецца спазнаць чалавека. * [[утопія|Утапічныя]] творы, у якіх Чапек аналізуе грамадскія праблемы. У некаторых творах адчувальны непакой ад надыходзячага [[фашызм]]у. Гэтыя творы — прадвесце чэшскай [[навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]]. Журналісцкая праца Карала Чапека звязаная перш за ўсё з [[газета]]й ''«Lidové noviny»'' («Народная газета»), дзе ён у пэўным сэнсе працягваў справу [[Ян Неруда|Яна Неруды]]. Напісаў вялікую колькасць [[фельетон]]аў і калонак. === Проза === * «Ззяйныя глыбі» (''Zářivé hlubiny'', [[1916]]) — кніжнае выданне апавяданняў, друкаваных у часопісах у суаўтарстве з братам [[Ёсеф Чапек|Ёсефам]]. * «Божыя мукі» (''Boží muka'', [[1917]]) — філасофскія апавяданні, прысвечаныя вывучэнню таямніцы чалавечай душы і лёсавызначальных выпадковасцей у жыцці чалавека (у суаўтарстве з Іозефам Чапекам). * «Сад Краканоша» (''Krakonošova zahrada'', [[1918]]) — кніжнае выданне малых празаічных твораў, друкаваных у часопісах (у суаўтарстве з братам Іозефам) у [[1908]]—[[1911]] гг. * «Крытыка слоў» (''Kritika slov'', [[1918]]) — публіцыстыка. * «Няёмкія апавяданні» (''Trapné povídky'', [[1921]]) — скептычныя развагі пра сэнс чалавечага існавання. * «Фабрыка абсалюту» (''Továrna na absolutno'', [[1922]]) — раман-фельетон. * «Кракатыт» (''Krakatit'', [[1922]]) — раман. * «Пра самыя блізкія рэчы» (''O nejbližších věcech'', [[1925]]) — кніжнае выданне газетных калонак, дробныя развагі. * «Скандальная афера Іозефа Галоўшка» (''Skandální aféra Josefa Holouška'', [[1927]]) * «Апавяданні з адной кішэні» (''Povídky z jedné kapsy'', [[1929]]) * «Апавяданні з другой кішэні» (''Povídky z druhé kapsy'', [[1929]]) — апавяданні з дэтэктыўнай тэматыкай. * «Год садоўніка» (''Zahradníkův rok'', [[1929]]) — фельетоны аб садоўніцтве і чэшскім характары. * «Марсіяс, альбо крыху пра літаратуру» (''Marsyas čili na okraj literatury'', [[1931]]). * «Апокрыфы» (''Apokryfy'', [[1932]]) — апавяданні. * «Пра агульныя рэчы, альбо Zoon politikon» (''O věcech obecných čili Zoon politikon'', [[1932]]) — фельетоны і артыкулы. * «Гордубал» (''Hordubal'', [[1933]]) * «Метэор» (''Povětroň'', [[1934]]) * «Звычайнае жыццё» (''Obyčejný život'', [[1934]]) * «Вайна з саламандрамі» (''Válka s mloky'', [[1936]]) — алегарычны антыфашысцкі раман. * «Жыццё і творчасць кампазітара Фолтына» (''Život a dílo skladatele Foltýna'', [[1939]]) === Драматургія === * «Кахання гульня ракавая» (''Lásky hra osudná'', [[1910]]) * «Рабаўнік» (''Loupežník'', [[1920]]) * «R.U.R.» (Rosumovi Univerzální Roboti — Росумавыя Універсальныя Робаты, [[1920]]) * «З жыцця жамяры» (''Ze života hmyzu'', [[1921]]) * «Сродак Макрапулас» (''Věc Makropulos'', [[1922]]) * «Белая хвароба» (''Bílá nemoc'', [[1937]]) * «Маці» (''Matka'', [[1938]]) === Вандроўныя нарысы === Гэтыя творы не ўяўляюць сабой геаграфічныя нататкі. Гэта запіс асаблівасцей, звычак, стылю жыцця. * «Італьянскія лісты» (''Italské listy'', [[1923]]) * «Англійскія лісты» (''Anglické listy'', [[1924]]) * «Падарожжа ў Іспанію» (''Výlet do Španěl'', [[1930]]) * «Замалёўкі з Галандыі» (''Obrázky z Holandska'', [[1932]]) * «Падарожжа на поўнач» (''Cesta na sever'', [[1936]]) === Для дзяцей === * «Дзевяць казак і яшчэ адна ад Іозефа Чапека як даважак» (''Devatero pohádek a ještě jedna od Josefa Čapka jako přívažek'', [[1932]]) * «Дашанька, альбо Жыццё шчаняці» (''Dášeňka čili život štěněte'', [[1933]]) === Філасофскія творы === * «Прагматызм, альбо Філасофія практычнага жыцця» (''Pragmatismus čili Filosofie praktického života'', [[1918]]) === Пераклады === * «Французская паэзія новага часу» (''Francouzská poezie nové doby'', [[1920]]) === Палітычныя творы === * «Размовы з Т. Г. М.» (Т. Г. М. — [[Томаш Гарыг Масарык|Тамаш Гарык Масарык]], першы [[прэзідэнт]] [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]) (''Hovory s TGM'', [[1928]]—[[1935]]) * «Маўчанне з Т. Г. Масарыкам» (''Mlčení s T. G. Masarykem'', [[1935]]) === Пасмяротныя выданні === * «У мяне быў сабака і кот» (''Měl jsem psa a kočku'', [[1939]]) — проза і фельетоны * «Каляндар» (''Kalendář'', [[1940]]) — калонкі * «Пра людзей» (''O lidech'', [[1940]]) * «Узрушаныя танцы» (''Vzrušené tance'', [[1946]]) — вершы * «Байкі і падапавяданні» (''Bajky a podpovídky'', [[1946]]) * «Дзіця і лаўр» (''Ratolest a vavřín'', [[1947]]) * «Замалёўкі з дому» (''Obrázky z domova'', [[1953]]) * «Рэчы вакол нас» (''Věci kolem nás'', [[1954]]) * «Нататкі пра творчасць» (Poznámky o tvorbě, 1959) — выбранае з літаратуразнаўчых прац * «На беразе дзён» (''Na břehu dnů'', [[1966]]) * «Чытанне пра Т. Г. М.» (''Čtení o [[Томаш Гарыг Масарык|TGM]]'', [[1969]])<ref>Preclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 pages, first issue vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karvina-Mizerov, Czech Republic) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (In association with the Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, ISBN 978-80-87173-47-3, pages 8 - 34, 36 - 39, 41 - 42, 106 - 107, 111-112, 124–125, 128, 129, 132, 140–148, 184–215.</ref> * «Месца для Джонатана!» (''Místo pro Jonathana!'', [[1970]]) * «Лісты Вользе» (''Listy Olze'', [[1971]]) * «Дробкі пад сталом часу» (''Drobty pod stolem doby'', [[1975]]) * «Лісты Аніелцы» (''Listy Anielce'', [[1978]]) * «Лісты з шуфлядкі» (''Dopisy ze zásuvky'', [[1980]]) * «Кіналібрэта» (''Filmová libreta'', [[1988]]) == Беларускія пераклады == * ''Карал Чапэк'' [Біягр.] Кніга апокрыфаў: Пакаранне Праметэя; Як у былыя часы; Аляксандр Вялікі; Смерць Архімеда; Рымскія легіёны; Лазар; Укрыжаванне; Іканаборства [Навелы] (Пер. з чэшск. [[В. Буйвал]]) // Крыніца № 10-11 (36), 1997. — С. 66-87. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Ivan Klíma|загаловак = Karel Čapek: Life and Work|спасылка = http://books.google.ru/books?id=l4i09o0QkCgC&dq=Karel+%C4%8Capek&hl=ru&source=gbs_navlinks_s|выдавецтва = Catbird Press|год = 2002|старонак = 259|isbn = 0945774532|ref = Klima}} * {{кніга|аўтар = B. R. Bradbrook|загаловак = Karel Čapek: In Pursuit of Truth, Tolerance, and Trust|спасылка = http://books.google.ru/books?id=Lb0JxWflryIC&dq=Karel+%C4%8Capek:+In+Pursuit+of+Truth,+Tolerance+and+Trust&hl=ru&source=gbs_navlinks_s|выдавецтва = Sussex Academic Press|год = 1998|старонак = 257|isbn = 9781898723851|ref = bradbrook}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Karel Čapek}} * [http://capek.misto.cz/ Старонка, прысвечаная Каралу Чапеку] (па-чэшску і па-англійску) * [http://members.tripod.com/~Klempera/tgm1.htm Карал Чапек. Размовы з Т. Г. М.] (па-чэшску) * [http://media.catholic.by/nv/n16/art9.htm Апавяданні «Лазар», «Пра пяць хлябоў», «Укрыжаванне» ў часопісе «НАША ВЕРА»] у перакладзе [[Валерый Буйвал|Валерыя Буйвала]] * [http://kamunikat.net.iig.pl/www/czasopisy/annus/2005/16.htm «Часы заняпаду» ў ANNUS ALBARUTHENICUS 6/2005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050419225443/http://kamunikat.net.iig.pl/www/czasopisy/annus/2005/16.htm |date=19 красавіка 2005 }} у перакладзе Валерыя Буйвала * [http://prajdzisvet.org/text/1118-zlachynstva-na-poshtsie.html Злачынства на пошце. Апавяданне] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чапек Карал}} [[Катэгорыя:Чэшскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Драматургі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на чэшскую мову]] [[Катэгорыя:Сатырыкі]] [[Катэгорыя:Казачнікі]] [[Катэгорыя:Члены ПЭН-клуба]] [[Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў раёне Трутнаў]] bljdbidvluqsert50299qfun9nxy2az 0 71960 5193130 4867642 2026-09-04T22:06:35Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5193130 wikitext text/x-wiki {{ДД |беларускае імя=Баляслаў IV Кучаравы |поўнае імя= |арыгінальнае імя=Bolesław IV Kędzierzawy |партрэт=Boleslaw IV Kedzierzawy (275016).jpg |шырыня партрэта= |подпіс=Партрэт работы [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]] |герб= |шырыня герба= |подпіс герба= |тытул=[[Каралі польскія|Князь-прынцэпс Польшчы]] |парадак=2 |парадак-жан= |пад імем= |сцяг=POL Przemysł II 1295 COA.svg |перыядпачатак=[[1146]] |перыядканец=[[1173]] |перыяд праўлення= |папярэднік=[[Уладзіслаў II Выгнаннік]] |пераемнік=[[Мешка III Стары]] |каментар= |тытул_2= |парадак_2= |парадак-жан_2= |пад імем_2= |сцяг_2= |перыядпачатак_2= |перыядканец_2= |перыяд праўлення_2= |папярэднік_2= |пераемнік_2= |каментар_2= |тытул_3= |парадак_3= |парадак-жан_3= |пад імем_3= |сцяг_3= |перыядпачатак_3= |перыядканец_3= |перыяд праўлення_3= |папярэднік_3= |пераемнік_3= |каментар_3= |тытул_4= |парадак_4= |парадак-жан_4= |пад імем_4= |сцяг_4= |перыядпачатак_4= |перыядканец_4= |перыяд праўлення_4= |папярэднік_4= |пераемнік_4= |каментар_4= |гады службы= |прыналежнасць= |род войскаў= |званне= |камандаваў= |бітвы= |навуковая сфера= |месца працы= |вядомы як= |партыя= |дзейнасць= |прафесія= |адукацыя= |вучоная ступень= |дата нараджэння= |месца нараджэння= |дата смерці= |месца смерці= |пахаваны= |пахаваная= |род=[[Пясты]] |бацька=[[Баляслаў III Крывавусты]] |маці=Саламея фон Берг-Шэлькліген |муж= |жонка= |дзеці= |рэлігія= |узнагароды= |аўтограф= |Commons= |Rodovid= }} '''Баляслаў IV Кучаравы''' ({{lang-pl|Bolesław IV Kędzierzawy}}) ([[1120]]/[[1121|21]] — {{ДС|5|1|1173}}) — польскі князь, прадстаўнік дынастыі [[Пясты|Пястаў]]. == Біяграфія == Сын [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава III]] і яго другой жонкі — Саламеі фон Берг-Шэлькліген, дачкі герцага Бергскага. Заставаўся ў ценю сваіх старэйшых братоў Лешака (ім. 1115) і Казіміра (1120), але пасля іх заўчаснай смерці ў 1131 годзе стаў найстарэйшым нашчадкам з другога шлюбу свайго бацькі. У 1135/1136 годзе заручыўся, а 1137 годзе ажаніўся з Верхуславай, дачкою наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч|Усевалада Мсціславіча]]. Мелі траіх або чацвярых дзяцей, у тым ліку Баляслава (памёр пры жыцці бацькі) і Лешака Мазавецкага. Пасля смерці жонкі ў 1162 годзе Баляслаў ажаніўся з Марыяй невядомага паходжання. Пасля смерці бацькі Баляслаў атрымаў у спадчыну землі Мазовіі і Куяў. Вярхоўным князем Польшчы стаў яго зводны брат Уладзіслаў II. Канфлікты паміж Уладзіславам і яго малодшымі братамі пачаліся ў 1141 годзе і хутка перараслі ў міжусобныя войны, удзел у якіх бралі дружыны кіеўскага князя Усевалада Алегавіча (яго дачка Звініслава была замужам за сынам Уладзіслава II Баляславам Высокім). У выніку кансалідацыі сіл Баляслава Кучаравага і яго малодшых братоў, а таксама масавай падтрымкі з боку польскіх магнатаў Уладзіслаў II быў вымушаны ўцячы да германскага імператара Конрада III, а Баляслаў, здабыўшы пасля доўгай аблогі Кракаў, стаў вярхоўным князем Польшчы. Яго панаванне працягвалася з [[1146]] па [[1173]] год. У 1157 годзе германскі імператар [[Фрыдрых Барбароса]] прымусіў Баляслава прызнаць сябе васалам Свяшчэннай Рымскай Імперыі. У 1159 годзе на выгнанні памёр Уладзіслаў II, недзе паміж 1160—1163 гг. памерла яго жонка, у выніку чаго ў [[Сілезія|Сілезію]] вярнуліся сыны Уладзіслава — Баляслаў Высокі і Мешка Плясаногі. У 1166 годзе, выкарыстаўшы паражэнне Баляслава Кучаравага ў Прусіі, Баляслаў і Мешка захапілі ўмацаваныя гарады рэгіёна, што раней былі пад кантролем вярхоўнага князя Польшчы, і такім чынам сталі паўнаўладнымі гаспадарамі Сілезіі. Спробы Баляслава ў 1167 годзе вярнуць кантроль над Сілезіяй скончыліся няўдачаю, што прывяло да канчатковага аддзялення Сілезіі ад рэшты польскіх тэрыторый. Актыўную ролю ў гэтым працэсе адыграў германскі імператар [[Фрыдрых Барбароса]]. Баляслаў Кучаравы памёр 5 студзеня 1173 года, імавернае месца пахавання — Плоцкі кафедральны сабор. Ягоным нашчадкам стаў непаўналетні сын Лешак, а яго апекуном — малодшы брат Баляслава Казімір. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Манархі Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Князі польскія]] [[Катэгорыя:Пясты]] brc6dtnbl4e2h3933a0r7atklhprqkt 0 75613 5193041 5166419 2026-09-04T17:02:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193041 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = | Арыгінальная назва = | Выява = Miensk, Rakaŭskaja, Zalcman Synagogue. Менск, Ракаўская. Сінагога Зальцмана 2023 (1).jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = | Краіна = | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = | Месцазнаходжанне = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = Класіцызм Канструктывізм | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = 1840 | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Заканчэнне будаўніцтва = 1864 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = | Імя = Зальцманава сінагога | Прыбудоўкі = 1930-я, 1980-я }} '''Сінагога Зальцмана''' — былая [[яўрэі|яўрэйская]] бажніца артадаксальнага кірунку, якая размяшчаецца ў [[Мінск]]у на вуліцы [[Ракаўская вуліца (Мінск)|Ракаўскай]], 24 (у часы [[СССР]] — Астроўскага, 24). [[Файл:Miensk-Rakaŭskaje pradmieście.jpg|злева|міні|301x301пкс|Будынак па Ракаўскай, 24. 2009 г.]] [[Файл:Miensk, Rakaŭskaja, Zalcman Synagogue. Менск, Ракаўская. Сінагога Зальцмана 1962.jpg|злева|міні|296x296пкс|Кінатэтр "Беларусь". Каля 1962 года]] == Гісторыя == Сінагога пабудавана ў 1840 годзе на сродкі купца Зальцмана для бедных габрэяў Мінска на [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскім прадмесці]]. Першапачаткова будынак школы быў драўляны. Дакладная дата ўзвядзення мураванага будынка школы не вядома, аднак устаноўлена, што ў 1880 г. ён ужо існаваў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/budynak-1_5_30|title=Будынак — гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|website=heritage.gov.by|access-date=2026-07-04|archive-date=4 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704233015/https://heritage.gov.by/catalog/budynak-1_5_30|url-status=dead}}</ref>. Будынак быў аднапавярховы, размяшчаўся з невялікім адступам ад лініі забудовы ўгыб участка. З боку вуліцы было два ўваходы. У 1929&nbsp;г. сінагога была ліквідаваная, а будынак адданы пад размяшчэнне клуба для працоўных «Хлебзавода». У 1930-я гг. Будынак быў перабудаваны ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] пад [[Беларусь (кінатэатр, Мінск)|кінатэатр «Беларусь»]]. Быў надбудаваны другі паверх, дабудаваны часткі з тарцовых фасадаў, а таксама зменена архітэктурна-дэкаратыўнае рашэнне фасадаў і зменена планіроўка. Зала размяшчалася на другім паверсе. Прадчас нямецкай [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі]] ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] ў будынку знаходзілася камендатура ({{Lang-de|Soldatenheim der Wehrmachtortskommandatur Minsk}}) і кінатэатр<ref name="Лычавко">{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/387029.html|title=Снесенные, сгоревшие, перестроенные и сохранившиеся. Все кинотеатры Минска с 1900 года до наших дней — Александр Лычавко / TUT.BY 17 февраля 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721145623/http://news.tut.by/culture/387029.html|archive-date=2019-07-21|access-date=2017-06-25|url-status=dead}}</ref>. Кінатэатр дзейнічаў і пасля заканчэння вайны да 1961&nbsp;г., калі быў перанесены ў новы будынак на [[Юбілейная плошча (Мінск)|Юбілейнай плошчы]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2025/12/17/cinema|title=Без попкорна и на деревянных креслах: минские кинотеатры нашего детства - Недвижимость Onlíner|last=darriuss|website=Onlíner|date=2025-12-17|access-date=2026-07-04}}</ref>. Пасля ў будынку размясціўся гарадскі Дом піянераў. У 1973&nbsp;г. будынак перадали пад размяшчэнне [[Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву № 11 (Мінск)|спецыялізаваная дзіцяча-юнацкай школы алімпійскага рэзерву (СДЮШАР) па шахматах і шашках горада Мінска]], акая знаходзіцца тут на на сёння (2026&nbsp;г.)<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://sdushor11.by/|title=Главная - СДЮШОР по шахматам и шашкам|website=sdushor11.by|access-date=2026-07-04|archive-date=1 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251101161146/https://sdushor11.by/|url-status=dead}}</ref>. У 1980-х&nbsp;гг. будынак быў рэканструяваны з дабудовай з боку двара дадатковага аб’ёму. Галоўны фасад страціў ўваход з боку вкліцы, стужкавае ашкленне, былі прабітыя дадатковыя праёмы, зменены каларыт. У 2021-2023&nbsp;гг. пад навуковым кіраўніцтвам [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р.&nbsp;Забелы]] быў праведзены бягучы рамонт фасадаў, падчас якога будынку былі вернутыя некаторыя рысы канструктывісцкага аблічча 1930-х&nbsp;гг.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2023/02/28/shpacyr-pa-pradmesci|title=Вялікі шпацыр па Ракаўскім прадмесці. Што паспелі пабудаваць каля хлебазавода і якія артэфакты знайшлі - Недвижимость Onlíner|last=Надзея Конан, Вiкторыя Голубева. Фота: Аляксандр Ружачка|website=Onlíner|date=2023-02-28|access-date=2026-07-04}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{ГККРБ|711Е000001}} * [http://www.radzima.org/be/pub/3448_p/?id_type=17 Здымкі будынка сынагогі на сайце Radzima.org] * {{Архіварта|sinagoga-zalcmana}} {{Сінагогі Беларусі}} [[Катэгорыя:Сінагогі Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:1864 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Ракаўская вуліца (Мінск)]] 2rvm2lzu871002ns17nwrsib0auarz1 0 76708 5193060 5192576 2026-09-04T18:15:14Z Summershell67 159583 /* */ 5193060 wikitext text/x-wiki {{Картка сцяга |назва = Сцяг Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі |ключ = Карэя |суб'ект = [[КНДР]] |выява = Flag of North Korea (20-33).svg |заснаваны = {{fd|08|09|1948}} |прапорцыя = {{FIAV|111110}} 20:33 |аўтар = }} '''Сцяг [[КНДР]]''' быў прыняты [[8 верасня]] [[1948]] года. Мае прапорцыі 1:1,65. Зорка сімвалізуе рэвалюцыйныя традыцыі. Чырвоны колер - рэвалюцыйны патрыятызм і дух барацьбы; белы колер з'яўляецца традыцыйным для карэйцаў, ён азначае чысціню ідэалаў; сіні - імкненне да аб'яднання з рэвалюцыйнымі сіламі усяго свету ў барацьбе за перамогу ідэй незалежнасці, [[Сяброўства|дружбы]] і [[мір]]у. == Гл. таксама == * [[Сцяг Рэспублікі Карэя]] * [[Сцяг Карэйскай імперыі]] * [[Сцяг Аб’яднання]] {{КНДР у тэмах}} {{Азія паводле тэм|Сцяг|Сцягі}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы КНДР]] [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка]] mhp96v99wcytdf3ier5yem7znyns5pt 0 80842 5193242 5129170 2026-09-05T09:28:46Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5193242 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Мая <br /> (''Maya'') | image = [[Выява:Tunkan Maia Yucatan.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 6 млн (1998 г.) | popplace = [[Цэнтральная Амерыка]] | langs = [[мовы мая]] | rels = [[каталіцызм]], [[політэізм]], [[магія]] | related = }} '''Ма́йя'''<ref>Беларуска-рускі слоўнік. У 3 т. (Больш за 110.000 слоў). Пад рэд. А.Лукашанца; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 2012. — 4-е выд., перапрац. і дап. ISBN 978-985-11-0613-0</ref>, або '''ма́я'''<ref>Паводле правілаў беларускай арфаграфіі і пунктуацыі 2008 года спалучэнне -йа- пасля галосных і ў пачатку слова на пісьме перадаецца праз -я-. Таксама адзначаецца, што гукавое спалучэнне зычнага гука [й] з галоснымі ў словах іншамоўнага паходжання на пачатку слова, пасля галоснага ў сярэдзіне слова і пасля галоснага на канцы слова перадаецца ётаванымі галоснымі, як і ў словах уласнабеларускіх.</ref> (саманазва ''Maya'') — група [[індзейцы|індзейскіх]] народаў у [[Мексіка|Мексіцы]] ([[паўвостраў Юкатан]]), [[Гватэмала|Гватэмале]], [[Гандурас]]е, [[Сальвадор]]ы і [[Беліз]]е. Мова мая належыць да сям'і [[мая-кічэ мовы|моў мая-кічэ]], частка мая ведае і [[іспанская мова|іспанскую мову]]. Рэлігійна мая фармальна [[каталіцызм|каталікі]], але фактычна захоўваюць даўнія, з даіспанскіх часоў, вераванні. Асноўны занятак сучасных мая — [[земляробства]]. == Гісторыя народа Мая == {{Асноўны артыкул|Цывілізацыя Мая}} Мая — стваральнікі адной з самых старажытных цывілізацый Амерыкі (гл. [[цывілізацыя мая]]), якая існавала на тэрыторыі паўднёва-ўсходняй Мексікі, [[Гандурас]]а і [[Гватэмала|Гватэмалы]]. Узнікненне цывілізацыі мая цесна звязана з альмекскай культурай у Мексіцы. Старажытныя мая займаліся падсечна-агнявым земляробствам, вырошчвалі кукурузу, фасолю, гарбузы, таматы, карняплоды, бавоўнік; разводзілі індыкоў і [[сабака|сабак]], мяса якіх ішло ў ежу; займаліся таксама паляваннем, рыбалоўствам і пчалярствам. У 1 тыс. н.э. у народа мая з'явіліся гарады з каменнымі будынкамі. Вядома больш за 100 гарадоў, найбольш буйныя: [[Тыкаль]], [[Капан (горад мая)|Капан]], [[Чычэн-Іца]], [[Ушмаль]]. У 9 ст. большасць гарадоў мая загінула, верагодна, у час ўварвання індзейскіх плямёнаў, якімі кіравалі [[тальтэкі]]. У 10 ст. на Юкатане з'явілася новая мая-тальтэкская дзяржава, якая пазней распалася на незалежныя гарады-дзяржавы. Пануючы слой грамадства мая складалі ваенная арыстакратыя і жрэцтва, якое мела складаную іерархію. У мая захоўваліся перажыткі радавых адносін, было развіта рабства. Жыхары сёлаў, якія складалі тэрыторыю абшчыны, неслі розныя павіннасці. У гарадах была развіта рамесная вытворчасць. Таксама значная была колькасць купцоў. Мая стварылі сваю іерагліфічныя пісьменнасць (гл. [[пісьмо мая]]), валодалі навуковымі ведамі ў галіне матэматыкі, медыцыны, астраноміі (у прыватнасці, дэталёва распрацаваным календаром, паводле якога вызначаліся тэрміны сельскагаспадарчых работ). У рэлігіі мая асабліва шанаваліся божаствы дажджу і ветру. Аказалі супраціленне іспанскаму заваяванню Юкатана, якое пачалося ў [[1527]] і зацягнулася на некалькі дзесяцігоддзяў. Неаднаразова паўставалі і пасля ўстанаўлення незалежнасці Мексікі (буйнейшыя выступленні ў 1847—1854, 1904). Старажытныя будынкі мая, змешчаныя на стылабатах, — чатырохгранныя ступеньчатыя піраміды, на усечаных вяршынях якіх знаходзяцца невялікія храмы (напрыклад, «[[Храм Сонца]]» ў [[Паленке]], 2-я пал. 7 ст.), а таксама вузкія доўгія будынкі (рэзідэнцыі валадароў, жрэцтва і арыстакратыі), якія групуюцца вакол замкнёных двароў, і пляцоўкі для культавых гульняў. Скульптура (першапачаткова матэрыял — дрэва, затым — вапняк), прадстаўленая рэльефамі на сценах храмаў і стэлах (вельмі схематычнымі да 4 ст., больш натуральнымі ў 7 — пач. 8 ст.), атрымала асаблівае развіццё ў 2-й пал. 8 — 9 ст., калі ўтварыліся мясцовыя школы (Пэдрас-Неграс, Паленке, Капан і Кірыгуа). У гэты час з'явіліся ўраўнаважаныя шматфігурныя кампазіцыі, у якіх плоскі рэльеф свабодна спалучаўся з гарэльефам. Дасканаласці дасягнула дробная пластыка (статуэткі з тэракоты і вырабы з паўкаштоўных камянёў). Жывапіс мая прадстаўлены насценнымі роспісамі (яркія па колеры роспісы храма ў Банампаку, 2-я пал. 8 ст.) і малюнкамі на сасудах (міфалагічная або гістарычная тэматыка). Вядомыя малюнкі ў іерагліфічных рукапісах мая (сярод іх сваім мастацкім узроўнем вылучаюцца малюнкі з «[[Дрэздэнскі кодэкс|Дрэздэнскага рукапісу]]»). У мая-тальтэкскі перыяд на паўвостраве Юкатан буйнымі архітэктурна-мастацкімі цэнтрамі былі гарады [[Чычэн-Іца]], [[Ушмаль]] і [[Маяпан]]. == Месцы пражывання сённяшніх мая == Вызначыць агульную колькасць мая і дакладны рэгіён іх пражывання складана, бо значная колькасць нашчадкаў вялікай цывілізацыі размаўляе ўжо на [[Іспанская мова|іспанскай мове]]. Выразна адрозніваюць сябе ''юкатэк'' (мая [[Юкатан (штат)|Юкатана]]), [[тэкціцек]], [[лакандон]] і некаторыя іншыя народы мая. Калі вызначаць па самаатаесамленню, то больш за ўсё мая пражывае ў паўднёвых штатах Мексікі: [[Ч’япас|Ч'япас]], [[Кампечэ]], [[Юкатан (штат)|Юкатан]], [[Кінтана-Роа]] і [[Табаска]]. У [[Беліз]]е мая складаюць 10 % насельніцтва. У [[Гватэмала|Гватэмале]] да народу мая сябе прылічвае больш за палавіну 12-мільённага насельніцтва краіны. Мая таксама пражываюць у заходняй частцы [[Гандурас]]а і [[Сальвадор]]а. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Майя||524—525}} * Народы Америки. Т. 2. — М., 1959; * Галленкамп Ч. Майя (перев. с англ.) — М., 1966. {{commonscat}} {{Мая}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мая| ]] [[Катэгорыя:Індзейцы Цэнтральнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Народы Беліза]] [[Катэгорыя:Народы Гватэмалы]] [[Катэгорыя:Народы Гандураса]] [[Катэгорыя:Народы Мексікі]] [[Катэгорыя:Народы Сальвадора]] 4c0dg5vytcq5rnl8hka2pba59wtmzn5 0 84366 5193173 5062010 2026-09-05T04:14:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193173 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Тэракты ў Нарвегіі 2011 года | Выява = Røyk frå Statsministerens Kontor cropped.jpg | Памер выявы = 300px | Подпіс = Від на ўрадавы квартал адразу пасля выбуху | Спосаб нападу = | Месца нападу = [[Осла]]<ref name="Весці"/><br />[[Уцёя]], [[Нарвегія]]<ref name="Весці">{{cite news|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=517178&cid=9|title=Нарвежская паліцыя: выбух Осла і стральба на Ўцёі – часткі адной акцыі |access-date=2011-07-23}}</ref>. | Каардынаты = | Мэта нападу = | Дата = [[22 ліпеня]] [[2011]] | Час = 15:25:22 Осла 17.22 — 18.35 Уцёя<ref name="lenta.ru/2011/07/24">[http://www.lenta.ru/news/2011/07/24/breivik/ Lenta.ru: У свеце: Паліцыя растлумачыла прамаруджанне з затрыманнем нарвежскага тэрарыста<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> | Загінулыя = 77<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14280210 BBC News — Norway: Anders Behring Breivik claims 'two more cells'] {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/social/2011/07/27/3712937.shtml Опубликованы первые фамилии погибших в двух терактах в Норвегии] // Gazeta.ru, 27.07.11</ref> | Параненыя = 319<ref name="orig-plan">{{cite news |title=Norway massacre: Breivik 'planned to kill politicians' |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15794368 |newspaper=[[BBC News]] |date=18 November 2011 }}</ref><ref name="ems-response">{{cite article |title=Oslo government district bombing and Utøya island shooting July 22, 2011: The immediate prehospital emergency medical service response |url=http://www.sjtrem.com/content/20/1/3 |publisher=Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine |date=26 January 2012 |access-date=3 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102252/http://www.sjtrem.com/content/20/1/3 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://helsedirektoratet.no/publikasjoner/lering-for-bedre-beredskap-/Sider/default.aspx Læring for bedre beredskap; Helseinnsatsen etter terrorhendelsene 22. juli 2011 - Helsedirektoratet.no<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029075640/http://helsedirektoratet.no/publikasjoner/lering-for-bedre-beredskap-/Sider/default.aspx |date=29 кастрычніка 2013 }}</ref> | Колькасць тэрарыстаў = 1 | Тэрарысты =[[Андэрс Берынг Брэйвік]] | Арганізатары = | Падазраваныя = | Зброя = замінаваны аўтамабіль ([[АСДТ]]), [[Ruger Mini-14]], [[Glock 17]] }} '''Тэракты ў Нарвегіі''' — два тэрарыстычныя акты<ref>{{Cite web|date = 22 ліпеня 2011| url = http://www.vz.ru/news/2011/7/22/509353.html| title = НАТА осудила теракт в Норвегии|publisher = Взгляд| access-date = 23 ліпеня 2011|language = ru}}</ref>, скіраваныя супраць асоб выканаўчай улады, грамадскага маладзёжнага лагера і цывільнага насельніцтва ў [[Нарвегія|Нарвегіі]] ў пятніцу [[22 ліпеня]] [[2011]] года. Першым нападам быў выбух бомбы ва ўрадавым квартале [[Осла]] перад офісам прэм’ер-міністра Нарвегіі [[Енс Столтэнберг|Енса Столтэнберга]] і іншых урадавых будынкаў, што адбыўся ў 15:26 па мясцовым часе<!--<ref name=time/>-->. У выніку выбуху загінулі сем чалавек і каля пятнаццаці параненыя. Наступны больш жорсткі напад адбыўся праз дзве гадзіны ў часе правядзення лагера кіруючай Працоўнай партыі Нарвегіі на востраве [[Уцёя]] ([[Цюрыфіёрд]], [[Бускеруд]]). Узброены чалавек, пераапрануты ў паліцэйскага, адкрыў страляніну па ўдзельніках лагера, забіўшы прынамсі 86 чалавек<ref>{{Cite web| publisher = The Wall Street Journal|date=23 July 2011|access-date=23 July 2011|author = Charles Duxbury, Kjetil Hovland|url = http://online.wsj.com/article/SB10001424053111903461104576461862078291234.html?mod=WSJ_hp_LEFTTopStories|title = Savage Terror Attacks|quote =...at Least 87 Dead}}.</ref><ref>{{Cite web| date=22 July 2011|access-date=23 July 2011|publisher = The New York Times|url = http://www.nytimes.com/2011/07/23/world/europe/23oslo.html|title = At Least 80 Are Dead in Norway Shooting|author= Elisa Mala, J David Goodman}}.</ref><ref>{{Cite web|date=22 July 2011|access-date=23 July 2011|publisher = The Washington Post|title = Norway attacks: At least 87 dead in shootings at youth conference, Oslo explosion|url = http://www.washingtonpost.com/world/europe/norways-capital-shaken-by-bomb-blast/2011/07/22/gIQABA6dTI_story.html|quote=...at least 80 people shot to death at a youth political conference outside Oslo after a massive explosion in the capital’s government district killed at least seven people, according to Norwegian police}}.</ref>. За масавае забойства на востраве Уцёя быў арыштаваны 32-гадовы нарвежац [[Андэрс Берынг Брэйвік]]<ref name="VG-Storberget">{{Cite web|author=Erlend Skevik; Atle Jørstad; Stein-Erik Stormoen |url=http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=10080602 |title=Storberget: - Den pågrepne er norsk|publisher=Verdens Gang |date=22 July 2011 |access-date=22 July 2011}}</ref>. Ён абвінавачваецца ў ажыццяўленні абодвух нападаў<ref name="BBC-1">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14259356|title=Scores killed in Norway attack|date=23 July 2011|work=BBC|access-date=23 July 2011}}</ref>. Паліцыя таксама параіла прэм’ер-міністру Нарвегіі не раскрываць свайго месцазнаходжання да канчатковага высвятлення абставін<ref>http://www.thenewstribe.com/2011/07/23/87-killed-in-norway-shooting/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125160053/http://www.thenewstribe.com/2011/07/23/87-killed-in-norway-shooting/ |date=25 студзеня 2012 }}</ref>. [[Еўрапейскі Саюз]], [[НАТА]] і многія краіны выказалі сваю падтрымку Нарвегіі і асудзілі здзейсненыя напады. == Выбух у Осла == [[Файл:2011 Oslo attacks map.svg|thumb|left|200px|Карта выбуху. '''Чырвоны будынак:''' урадавы офіс. '''Аранжавая зона:''' Знаходжанне ўзарванай машыны. '''Фіялетавы будынак:''' міністэрства нафтавай прамысловасці]] Афіцыйныя справаздачы адразу сыйшліся на тым, што крыніцаю выбуху было замініраванае аўто<ref name=ft>{{Cite web|title=Youth camp shooting after Oslo bomb|date=22 July 2011|author=Andrew Ward|work=Financial Times|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/24346904-b46c-11e0-9eb8-00144feabdc0.html|access-date= 22 July 2011}}</ref>, узарванае перад офісам прэм’ер-міністра Нарвегіі [[Енс Столтэнберг|Енса Столтэнберга]] і такімі прылеглымі ўрадавымі будынкамі<ref name=ft/>, як міністэрства нафтавай прамысловасці і энергетыкі Нарвегіі<ref name = ft/> (пацярпела найбольш<!--<ref name=ref1/>-->) і міністэрства фінансаў<ref name = ft/> з шматлікімі выбітамі шыбамі. У офісе міністэрства нафтавай прамысловасці пачаўся пажар<!--<ref name = niva1/>-->. Выбуховая хваля выбіла шыбы ў вокнах будынкаў на адлегласці аднаго кіламнтра ад эпіцэнтру выбуха<!--<ref name = niva1/>-->. Паводле некаторых крыніц, на месцы здарэння магло быць яшчэ два выбуховыя прыстасаванні<ref>{{Cite web| url = http://www.nrk.no/nyheter/norge/1.7722919 |title= Stor eksplosjon i Oslo sentrum |publisher= NRK|language = no|date=22 July 2011}}</ref>. Паведамлялася, што Столтэнберг не пацярпеў<ref name=bbc>{{Cite web| title=Oslo: Bomb blast near Norway prime minister's office |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14252515 |publisher=BBC News |date=22 July 2011 |access-date=22 July 2011}}</ref>. Міністр фінансаў Нарвегіі ў гэты час знаходзіўся ў Германіі на адпачынку<ref>{{Cite web| title=Sigbjørn Johnsen til forsvar for euroen|url= http://www.aftenposten.no/okonomi/innland/article4178054.ece|language= no|publisher = Aftenposten|date=22 July 2011}}</ref>. Выбух быў чутны на адлегласці прынамсі 7 кіламетраў<ref name=ft/>. Прылеглая вулічная тэрыторыя пасля выбуху запоўнілася шклянымі аскепкамі і абломкамі. Рэшткі ўзарванага аўто былі заўважаныя каля аднаго з будынкаў. За выбухам паследавала шырокае воблака белага дыму ў выніку пажару ў міністэрстве нафтавай прамысловасці. Пасля інцыдэнту паліцыя ачапіла небяспечную зону і зладзіла пошукі дадатковых выбуховых прыстасаванняў<ref name="nyt">{{Cite web|url=http://www.nytimes.com/2011/07/23/world/europe/23oslo.html|title=Big Blast Hits Government Buildings in Central Oslo|publisher = The New York Times|date = 2011-07-23}}</ref>. Паліцыя параіла людзям пакінуць цэнтр сталіцы<ref>{{Cite web |url= http://blogs.reuters.com/events/2011/07/22/explosion-rocks-oslo/ |work= Blogs |publisher= Reuters |date= 22 July 2011 |title= Explosion rocks Oslo &#124; Events|access-date= 24 ліпеня 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233601/http://blogs.reuters.com/events/2011/07/22/explosion-rocks-oslo/ |archive-date= 22 ліпеня 2011 |url-status= dead }}</ref>. Таксама ў цэнтр Осла былі ўведзеныя вайскоўцы<!--<ref name=niva1/>-->. === Пацярпелыя === [[Файл:Oslo bomb blast July 22 2011 Image 03.JPG|300x|thumb|Вайсковы і цывільны персанал ля ўрадавых будынкаў]] У выніку напада ў Осла загінула 7 чалавек<ref name=bbc/>, пацярпела — 15<ref>{{Cite web|author=Andrew Hough|title=Oslo explosion: 'several' dead, dozens injured after Norway city blast|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/norway/8655120/Oslo-explosion-several-dead-dozens-injured-after-Norway-city-blast.html|date=22 July 2011|publisher=The Telegraph|access-date=22 July 2011}}</ref><ref name="aljaz">{{Cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/europe/2011/07/2011722135232705239.html |title=Explosion hits Norwegian PM's office&nbsp;— Europe |publisher=Al Jazeera English |date=22 July 2011}}</ref> (з іх 11 з цяжкімі раненнямі)<ref>{{Cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Explosion-At-Oslo-Government-Building-Containing-Prime-Ministers-Office-According-To-Reuters/Article/201107416035628?lpos=World_News_First_Home_Article_Teaser_Region_0&lid=ARTICLE_16035628_Explosion_At_Oslo_Government_Building_Containing_Prime_Ministers_Office%2C_According_To_Reuters |title=Explosion In Oslo Government Building|work =News|publisher = Sky |date=22 July 2011}}</ref>. Доктар шпіталя пры ўніверсітэце Осла паведаміў, што яны маюць справу ў асноўным з раненнямі галавы, грудзі і чэрапа<ref>{{Cite web|url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2011/07/blast-in-oslo-blows-out-government-office-building-windows/1 |title=17 dead in Oslo bombing, shootings; Norwegian held - On Deadline - USATODAY.com |publisher=Content.usatoday.com |access-date=2011-09-11 |date=2011-07-23}}</ref>. На колькасць ахвяр паўплывала пара году. Дзякуючы сезону адпачынку, многія офісы былі напаўпустымі<ref name=svab1>{{Cite web|date = 22 ліпеня 2011| url = http://www.svaboda.org/content/article/24273888.html| title = Выбух ля рэзідэнцыі прэм'ера Нарвегіі|publisher = [[Радыё Свабода]]| access-date = 23 ліпеня 2011}}</ref>. Як зазначыў дзяржаўны сакратар Ганс Крыстыян Амундсен, на прылеглай да месца выбуху тэрыторыі было менш людзей, чым заўсёды<ref name=bbc/>. У ліпені большасць нарвежцаў бяруць на рабоце адпачынак<ref>{{Cite web|url=http://www.forskningsradet.no/en/Newsarticle/Norway_on_summer_vacation/1253960829916|publisher=The Research Council of Norway|date=22 July 2011|title=Norway on summer vacation|access-date=24 ліпеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110913032737/http://www.forskningsradet.no/en/Newsarticle/Norway_on_summer_vacation/1253960829916|archive-date=13 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. === Уплыў на транспартны рух === Пасля выбуху ўсе дарогі гэтай часткі гораду былі перакрытыя, а людзі былі эвакуіраваныя праваахоўнымі органамі. Жыхарам Осла параілі заставацца далей ад цэнтра гораду і абмежавацца ў выкарыстанні мабільнай сувяззю з прычыны імавернасці чарговай тэрарыстычнай атакі<ref name= Duxbury>{{Cite web|author= Charles Duxbury|title= Deadly Attacks Shake Norway|url= http://online.wsj.com/article/SB10001424053111903461104576461862078291234.html?mod=googlenews_wsj|date = 22 July 2011|publisher= The Wall Street Journal|access-date=22 July 2011}}</ref>. Грамадскі транспарт, які рухаецца за і ўнутр межаў гораду быў прыпынены таксама<ref>{{Cite web|date= 22 July 2011|author= Jillian Rayfield|work= LiveWire|url= http://tpmlivewire.talkingpointsmemo.com/2011/07/oslo-bomb-attack---eyewitness-reports.php|publisher= Talking Points Memo|title= Oslo Bomb Attack&nbsp;— Eyewitness Reports|access-date= 24 ліпеня 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20110724070344/http://tpmlivewire.talkingpointsmemo.com/2011/07/oslo-bomb-attack---eyewitness-reports.php|archive-date= 24 ліпеня 2011|url-status= dead}}</ref>. Паліцыя ініцыявала вобшук машынаў на шляху да гарадскога аэрапорту<ref>{{Cite web| title= Bomb blast rocks downtown Oslo| date= 22 July 2011| work= RT| url= http://rt.com/news/oslo-explosion-pm-headquarters/| access-date= 22 July 2011}}</ref>, хоць сам аэрапорт працягваў дзейнічаць<ref>{{Cite web| title= Oslo-trikken:&nbsp;– Det er normal drift, ingen grunn til bekymring|date= 22 July 2011|work=TV 2| language= no |url=http://www.tv2.no/nyheter/innenriks/oslotrikken-det-er-normal-drift-ingen-grunn-til-bekymring-3544402.html|access-date= 22 July 2011}}</ref>. Усе цягнікі{{Няма крыніцы}} былі прыпыненыя пасля выяўлення ля чыгуначных шляхоў падазронага пакета<ref>{{Cite web| title= All trains shut down after suspicious package|date= 22 July 2011|work=Dagbladet| url=http://www.dagbladet.no/2011/07/22/nyheter/innenriks/flytog/17418881/|access-date= 22 July 2011}}</ref>. Офіс тэлевізійнай кампаніі TV 2 быў эвакуіраваны пасля выяўлення падобнага да бомбы аб’екта знадворку будынку<ref>{{Cite web|url=http://www.dagbladet.no/2011/07/22/nyheter/innenriks/eksplosjon/regjeringskvartalet/17416403/| title = Disse områdene er evakuert| work= Dagbladet| language = no|date = 22 July 2011| access-date = 22 July 2011|author=Ralf Lofstad, Stian Haraldsen, Diana Badi}}</ref>. == Бойня на востраве Уцёя == Прыкладна праз дзве гадзіны пасля выбуху Брэйвік праехаў каля 40 км на паўночны захад ад Осла да возера [[Цюрыфіёрд]], дзе пераправіўся на востраў [[Уцёя]] да зладжанага Працоўнай партыяй Нарвегіі маладзёжнага лагера<ref name = "bbc"/>. Дабраўшыся да месца на пароме<ref name=svaboda2>{{Cite web|date = 23 ліпеня 2011| url = http://www.svaboda.org/content/article/24274374.html| title = Двайны тэракт у Нарвегіі. Больш за 90 загінула|publisher = [[Радыё Свабода]]| access-date = 23 ліпеня 2011}}</ref>, ён распачаў бязладную страляніну па маладых удзельніках лагера<ref name=lenta1>{{Cite web|date = 23 ліпеня 2011| url = http://lenta.ru/news/2011/07/23/wounded/| title = Полиция заявила о 80 убитых на острове Утойя|publisher = Lenta.ru| access-date = 23 ліпеня 2011|language = ru}}</ref>. Паліцыя лічыць, што выбух у Осла і бойня на востраве Уцёя звязаныя паміж сабой<ref name="bbc"/><ref>{{Cite web|title= Twin terror attacks shock Norway|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14256712|date=2011-07-22|publisher= BBC News| access-date= 2011-07-22}}</ref>. У часе затрымання Андэрс Берынг Брэйвік атрымаў агнястрэльнае раненне<ref name=lenta1/>. Будучы апранутым у адзенне паліцэйскага, паводле існуючых звестак, ён сабраў вакол сябе групу маладых людзей, сказаўшы, што павінен зрабіць аб’яву ў сувязі з выбухам у Осла, які адбыўся за некалькі гадзін перад гэтым, і раптам адкрыў страляніну<ref name=svaboda2/><ref name="vg">{{Cite web| language = no|title= Vi er under angrep! |author= Jarle Brenna| url= http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=10080590 |publisher=VG Nett |date=22 July 2011 |access-date= 22 July 2011}}</ref><ref>{{Cite web| publisher = NRC|url=http://www.nrc.nl/nieuws/2011/07/22/gewonden-bij-explosie-in-overheidsgebouw-in-oslo|title = LIVE: Doden bij bomexplosie in Oslo&nbsp;– schietpartij op jongerenkamp}}</ref>, забіваючы і наносячы шматлікія раненні. Спачатку ён страляў у людзей на востраве, а пасля ў тых, хто спрабаваў выратавацца ўплаў па вадзе<ref>{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2011/07/22/us-norway-shooting-idUSTRE76L5E120110722 |date=22 July 2011 |title=Nine, perhaps 10, killed in Norway shooting|access-date=24 ліпеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723160549/http://www.reuters.com/article/2011/07/22/us-norway-shooting-idUSTRE76L5E120110722 |archive-date=23 ліпеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Большасць пацярпелых — падлеткі ва ўзросце 15—16 гадоў<ref>{{Cite web|title= Blasts and Gun Attack in Norway; 7 Dead |url=http://www.nytimes.com/2011/07/23/world/europe/23oslo.html?_r=1|publisher = The New York Times |date=22 July 2011 |access-date=22 July 2011}}</ref>. Паводле некаторых сведак, забойца клікаў юнакоў да пачатку страляніны<ref>{{Cite web|title= Flere unge skutt og drept på Utøya|url= http://www.nrk.no/nyheter/norge/1.7723132 |publisher= Norwegian Broadcasting Corporation|date= 2011-07-22 |access-date= 22 July 2011}}</ref>. Прыкладна ў 03:50 па мясцовым часе [[23 ліпеня]] [[2011]] года дзве галоўныя тэлекампаніі Нарвегіі NRK і TV2 пачалі прамую трансляцыю канферэнцыі з Цэнтральнага ўпраўлення паліцыі, дзе загадчык Нацыянальнай паліцыі Нарвегіі пацвердзіў наяўнасць «прынамсі 80» ахвяр на востраве Уцёя з прагназаваным іх павелічэннем<ref>{{Cite web| url=http://www.tv2.no/nyheter/live|publisher =TV 2|location = NO|title = Live Stream}}</ref><ref>TV2, Norwegian national television station</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nrk.no/nyheter/norge/1.7723555 |title=Politiet: Minst 80 drepte på Utøya - Norge|work = Nyheter |publisher=NRK|language = no |date= 2011-07-23}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=10080597|title=At least 80 killed in shootings |author=Dyveke Nilssen|date= 2011-07-23| publisher =VG|work= Nett|access-date= 2011-07-23}}</ref>. Некаторыя сведкі інцыдэнту на Уцёі сцвярджалі, што выканаўцаў расстрэлу грамадскага лагера было двое. Паліцыя працавала над праверкай гэтай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=Frykter at gjerningsmann kan være på frifot|title=Frykter at gjerningsmann kan være på frifot|author=Johannessen Buckley Randi|date=23 July 2011|work=Aftenposten|language=no|access-date=23 July 2011}}</ref>. == Выканаўца тэракта == Публічная вяшчальная кампанія NRK і некалькі іншых нарвежскіх мэдыа апазналі ў асобе нападніка Андэрса Берынга Брэйвіка (нар. [[13 лютага]] [[1979]]). Арыштаваны на востраве Уцёя за стральбу па мірных грамадзянах, ён лічыцца датычным і да выбуху бомбы ва ўрадавым квартале Осла<ref>{{Cite web|url=http://www.tv2.no/nyheter/innenriks/anders-32-i-oslo-ble-paagrepet-etter-bombe-og-massedrap-3544629.html |title=Anders (32) i Oslo ble pågrepet etter bombe og massedrap &#124; TV 2 Nyhetene |publisher=Tv2.no |date=22 July 2011}}</ref><ref name=named-suspect>{{Cite web|author=DAILY MAIL REPORTER|title=Named: The blond Norwegian, 32, arrested over 'holiday island massacre' and linked to Oslo bomb blasts, which killed 7 people and injured many more.|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2017851/Named-The-blond-Norwegian-32-arrested-holiday-island-massacre-linked-Oslo-bomb-blasts.html|date=22 July 2011|publisher=Daily Mail|access-date=22 July 2011}}</ref><ref name="VG-perp"/>. Ён абвінавачваецца ў ажыццяўленні абодвух нападаў<ref name="BBC-1"/> === Асабістае жыццё === Пад канец чэрвеня або ў пачатку ліпеня Андэрс Берынг Брэйвік пераехаў у невялікае мястэчка Рэна за 140 км на поўнач ад [[Осла]]<ref name="VG-perp"/>, дзе ён адкрыў [[Індывідуальны прадпрымальнік|невялікую фірму]] пад назвай «Breivik Geofarm»<ref>{{Cite web|url=http://w2.brreg.no/enhet/sok/detalj.jsp?orgnr=994089269 |title=Brønnøysundregistrene - Nøkkelopplysninger fra Enhetsregisteret |work=Brønnøysund Business Register|publisher=Ministry of Trade and Industry|date=2009-05-18 |access-date=22 July 2011|language=no}}</ref>. Выказваліся меркаванні, што ён выкарыстоўваў сваю фірму з мэтай легальнага здабыцця вялікай колькасці штучных угнаенняў і іншых хімічных рэактываў для стварэння аміячнай селітры<ref name="VG-perp">{{Cite web|url=http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=10080610 |title=Pågrepet 32-åring kalte seg selv nasjonalistisk - VG Nett |publisher=Vg.no |date=22 July 2011|language=no}}</ref>. Паводле [[Reuters]], у маіі фірме Брэйвіка было прададзена шэсць тон угнаенняў<ref>{{Cite web|url=http://www.reuters.com/article/2011/07/23/us-norway-blast-fertiliser-idUSTRE76M16820110723|date=23 July 2011|publisher=Reuters|title=Oslo bomb suspect bought 6 tonnes fertiliser: supplier|access-date=24 ліпеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120726195332/http://www.reuters.com/article/2011/07/23/us-norway-blast-fertiliser-idUSTRE76M16820110723|archive-date=26 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> === Палітычныя погляды === Дзейны начальнік нацыянальнай паліцыі Свэйнунг Спонгейм (''Sveinung Sponheim'') распавёў вяшчальнай кампаніі NRK, што сеціўныя паведамленні падазраванага выканаўцы «наводзяць на думку, што яго палітычныя погляды схіляюцца ў правым антыісламісцкім кірунку, аднак ці стала гэта матывацыяй для здзейсненага ўчынку, застаецца невядомым»<ref name="timesonline">{{Cite web|title=Norway bomb suspect bought 6 tons of fertilizer|url=http://www.timesonline.com/news/world/europe/dead-in-island-massacre-bombing-in-norway/article_45b9bbe8-27ff-5c6d-8d25-c56534983630.html|date=23 July 2011|access-date=23 July 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name=NRK>{{Cite web|url=http://www.nrk.no/nyheter/norge/1.7723548 |title=32-åringen skal tilhøre høyreekstremt miljø - Norge - NRK Nyheter |publisher=Nrk.no |date=2010-01-27 |access-date=23 July 2011}}</ref>. Пасля арышту Брэйвіка афіцыйныя асобы ахарактарызавалі яго як ультраправага экстрэміста<ref>{{Cite web|url=http://www.nytimes.com/2011/07/23/world/europe/23oslo.html|title=At Least 80 Are Dead in Norway Shooting|author=J. David Goodman|date=23 July 2011|work=The New York Times|access-date=23 July 2011}}</ref>. Брэйвік атрымаў адукацыю ў Камерцыйнай школе Осла і, паводле Verdens Gang, вызнае сябе кансерватыўным нацыяналістам<ref name="VG-perp" />. Паводле Reuters і BBC, намеснік начальніка паліцыі Роджэр Андэрсен апісаў падазраванага як «хрысціянскага фундаменталіста»<ref name="BBC-1"/><ref>{{Cite web|url=http://www.reuters.com/article/2011/07/23/us-norway-killings-police-idUSTRE76M0SF20110723|date=23 July 2011|work=Reuters|title=Norway police say 84 killed in Utoeya shooting|access-date=24 ліпеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210160602/http://www.reuters.com/article/2011/07/23/us-norway-killings-police-idUSTRE76M0SF20110723|archive-date=10 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. Таксама паведамляецца, што Брэйвік напісаў шмат паведамленняў на антыісламісцкі і праізраільскі сайт document.no<ref name=NRK />. Брэйвік з’яўляецца былым сябрам Партыі прагрэса Нарвегіі (FrP) і яе маладзёжнага крыла FpU. Паводле дзейнага лідара FpU Ова Ванебо, Брэйвік быў досыць ініцыятыўным у першай палове [[2000-я|2000-х]], аднак быў вымушаны пакінуць партыю праз узмацненне жорсткасці сваіх поглядаў<ref>{{Cite web|url=http://www.tv2.no/nyheter/innenriks/terrorsiktede-var-tidligere-medlem-av-fremskrittspartiet-3544743.html|title=Terrorsiktede var tidligere medlem av Fremskrittspartiet|author=Eivind Fondenes, Kathleen Buer|date=23 July 2011|publisher=TV2 nyhetene|language=no|access-date=23 July 2011}}</ref>. У шматлікіх сацыяльных медыа ён вызнаваў сабе прыхільнікам нарвежскага антынацыскага партызана Макса Мануса, нідэрландскага палітыка [[Герт Вілдэрс|Герта Вілдэрса]]<ref name="hln.be">{{Cite web|url=http://www.hln.be/hln/nl/10756/Bloedbad-Oslo/article/detail/1296088/2011/07/23/Dader-bloedbad-bewondert-Geert-Wilders.dhtml|title=Dader bloedbad bewondert Geert Wildersq|date=23 July 2011|work=HLN.BE news|access-date=23 July 2011}}</ref>, філосафа [[Джон Сцюарт Міль|Джона Сцюарта Міля]]<ref name="VG-perp" /><ref>{{Cite web|url=http://www.ostlendingen.no/nyheter/utoya-skytteren-flyttet-nylig-til-hedmark-1.6379846|publisher=Ostlendingen.no|date=23 July 2011|language=no|title=Utøya-skytteren flyttet nylig til Hedmark|access-date=24 ліпеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814235532/http://www.ostlendingen.no/nyheter/utoya-skytteren-flyttet-nylig-til-hedmark-1.6379846|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> і [[Уінстан Чэрчыль|Уінстана Чэрчыля]]<ref name="elmundo">{{Cite web|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2011/07/23/internacional/1311378740.html|title=El presunto autor, un noruego nacionalista vinculado a la extrema derecha|author=Pedro Poza|date=23 July 2011|work=El Mundo|access-date=23 July 2011}}</ref>. Палітычную партыю Герта Вілдэрса ён апісаў як «адзіную сапраўдную партыю для кансерватараў»<ref name="hln.be"/>. У яго [[Twitter|Твітэры]] існуе толькі адзін запіс з цытатай Джона Сцюарта Міля: «Адзін чалавек з верай мацнейшы за сто тысяч чалавек, якія маюць толькі інтарэсы», датаваны 17 ліпеня<ref name="VG-perp" />. == Афіцыйная пазіцыя Рэспублікі Беларусь == * {{Сцяг Беларусі}}: «Гэтыя трагедыі ў Нарвегіі, у выніку якіх загінула і пацярпела вялікая колькасць людзей, адгукнуліся болем і журбой у сэрцы кожнага беларуса. Рэспубліка Беларусь рашуча асуджае гвалт, ахвярамі якога робяцца мірныя бязвінныя людзі, і салідарна з Нарвегіяй у барацьбе супраць любых форм і праяў тэрарызма і экстрэмізма», — заявіў [[Аляксандр Лукашэнка]]<ref>{{cite news|url=http://www.moyby.com/news/48979/|title=Лукашэнка вырказаў спачуванні ў сувязі з трагедыяй ў Нарвегіі |access-date=2011-07-23}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:2011 Oslo explosion}} [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты, здзейсненыя ў Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты 2011 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 22 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Нарвегіі]] 5efam63vet2ii5v1pcjb13hhbwqgna0 0 86116 5193104 5191638 2026-09-04T20:42:41Z Pabojnia 135280 /* Сістэматыка */ афармленне 5193104 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Тып=Спасылка|Тур}} {{Таксон | name = † Тур | regnum = Жывёлы | image file = Ur-painting.jpg | image title = | image descr = | parent = Bos | rang = Від | latin = Bos primigenius | author = ([[Bojanus]], [[1827]]) | syn = | typus = | children name = | children = | range map = Bos primigenius map.jpg | range map caption = | range map width = | range legend = Карта рассялення тура | iucnstatus = EX | wikispecies = Bos primigenius | commons = Bos primigenius | iucn = 136721 | itis = 183845 | ncbi = 9909 | eol = 11021570 }} '''Тур''' (''Bos primigenius'') — [[Галацэнавае выміранне|вымерлы]] [[Біялагічны від|від]] [[Парнакапытныя|парнакапытных жывёл]] роду {{bt-bellat|Сапраўдныя быкі{{!}}сапраўдных быкоў|Bos}} падсямейства {{bt-bellat|Быкі (падсямейства){{!}}быкоў|Bovinae}} сямейства {{bt-bellat|Пустарогія{{!}}пустарогіх|Bovidae}}, першабытны [[дзікі бык]], прабацька сучаснай [[Буйная рагатая жывёла|буйной рагатай жывёлы]]. З вышынёй у карку да 180 см у быкоў і 155 см у кароў, быў адной з самых буйных [[Фітафагія|траваедных жывёл]] у [[галацэн]]е; меў масіўныя падоўжаныя і шырокія рогі, якія дасягалі 80 см у даўжыню. Жыў з другой паловы [[Чацвярцічны перыяд|антрапагену]] ў [[лесастэп]]ах і [[стэп]]ах Усходняга паўшар’я. Цяпер лічыцца вымерлым у выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека і інтэнсіўнага палявання. Апошняя асобіна не была забітая на паляванні, а загінула ў 1627 годзе ў лясах недалёка ад {{нп3|Яктароў|Яктарова|pl|Jaktorów}}) — лічыцца, што з-за хваробы, якая закранула маленькую генетычна слабую і ізаляваную папуляцыю апошніх жывёл гэтага роду. == Этымалогія == Слова «тур» у значэнні «дзікі бык» паходзіць ад {{lang-orv|туръ}}. Слова на індаеўрапейскім узроўні роднасна {{lang-grc|ταῦρος}}, {{lang-lt|taũras}} «буйвал, тур», {{lang-lt2|taurė̃}} «чарка, слоік», {{lang-prg|tauris}} «зубр», {{lang-la|taurus}} «бык», {{lang-ga|tarb}} — тое самае, далей — {{lang-ae|staōra-}} м. «буйная рагатая жывёла», {{lang-got|stiur}} «бык, цяля»<ref>Тур // Слоўнік Фасмера. Т. 4. стар. 122</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Taurus |title=Online Etymology Dictionary. Taurus |access-date=2019-10-06 |archive-date=2019-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007063749/https://www.etymonline.com/word/Taurus |url-status=live }}</ref>.  [[Праіндаеўрапейская мова|Праіндаеўрапейскае]] слова ^*''tawros'', да якога ўзыходзяць гэтыя словы, параўноўваецца з [[Прасеміцкая мова|прасеміцкім]] ^*''tawr'', што азначае «бык» (пар. {{lang-he|שׁוֹר}}, [шор], бык)<ref>{{Cite web |url=https://www.pealim.com/ru/dict/4336-shor/ |title=שׁוֹר |access-date=2019-10-07 |archive-date=2019-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007171528/https://www.pealim.com/ru/dict/4336-shor/ |url-status=live }}</ref>, {{lang-ar|ثور}}, [θawr], бык<ref>Арабско-русский словарь. Баранов Х. К. Москва. 2001</ref>), ад якога яно, можа быць, і паходзіць, быўшы запазычаным з прасеміцкай. Іншая гіпотэза заключаецца ў тым, што абодва словы былі запазычаныя або пайшлі з нейкай трэцяй мовы<ref>{{артыкул|аўтар=Иллич-Свитыч В. М.|загаловак=Древнейшие индоевропейско-семитские языковые контакты|выданне=Проблемы индоевропейского языкознания|год=1964|старонкі=3—12}}</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC&pg=PA147 Anthony, David. The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton University Press, 2007]</ref>. == Апісанне == [[Файл:Bos primigenius (100866183) (grey).jpg|міні|250px|Ілюстрацыя [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда Герберштэйна]], падпісаная «''Urus sum, polonis Tur, germanis Aurox; ignari Bisontis nomen dederant»''; у перакладзе: «Я Urus, ''Tur'' па-польску, ''Aurox'' у Германіі; невукі далі мне імя Bison».]] [[Файл:Copenhagen Zoological Museum Aurochs bull.jpg|міні|250px|Шкілет аўра з вострава [[Зеландыя (востраў)|Зеландыя]] ў [[Данія|Даніі]], выстаўлены ў {{нп3|Музей натуральнай гісторыі Даніі|Музеі натуральнай гісторыі Даніі||Natural History Museum of Denmark}}]] Згодна з апісаннем XVI стагоддзя [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда фон Герберштэйна]], тур быў смалена-чорным з шэрай паласой на спіне; [[Дрэварыт]], зроблены ў 1556 годзе, грунтаваўся на выбракаваным туры, атрыманым ім у [[Мазовія|Мазовіі]]<ref>{{cite journal|author=Senglaub, K.|year=2002|title=Sigmund von Herberstein (1486–1566) und die historischen Konfusionen um Ur und Wisent|journal=Säugetierkundliche Informationen|volume=5|issue=26|pages=253–266|url=https://www.zobodat.at/biografien/Herberstein_Sigmund_von_Saeugetierkdl-Inf_26_0253-0266.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.zobodat.at/biografien/Herberstein_Sigmund_von_Saeugetierkdl-Inf_26_0253-0266.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. У 1827 годзе {{нп3|Чарльз Гамільтан Сміт||ru|Смит, Чарлз Гамильтон}} апублікаваў выяву тура, заснаваную на [[Алейны жывапіс|карціне алеем]], якую ён набыў у гандляра ў [[Аўгсбург]]у і якая, як мяркуецца, была зроблена ў пачатку XVI стагоддзя<ref>{{cite book|author=Lydekker, R.|author-link=Richard Lydekker|year=1912|location=London|publisher=Methuen &Co. Ltd.|title=The ox and its kindred|pages=37–67|chapter=The wild Ox and its extermination|chapter-url=https://archive.org/details/oxitskindred00lyde/page/50/mode/2up}}</ref>. Мяркуецца, што на гэтай карціне быў намаляваны тур, хоць некаторыя аўтары меркавалі, што на ёй мог быць намаляваны гібрыд тура і свойскага быка<ref>{{Cite journal|last1=Pyle|first1=C.M.|title=Update to: "Some late sixteenth-century depictions of the aurochs (''Bos primigenius'' Bojanus, extinct 1627): New evidence from Vatican MS Urb. Lat. 276|doi=10.3366/anh.1995.22.3.437|journal=Archives of Natural History|volume=22|issue=3|pages=437–438|year=1995|url=https://www.euppublishing.com/doi/abs/10.3366/anh.1995.22.3.437?src=recsys | issn = 0260-9541 }}</ref>. Сучасныя рэканструкцыі тура заснаваны на [[шкілет]]ах і інфармацыі, атрыманай з мастацкіх малюнкаў таго часу і гістарычных апісанняў жывёлы. === Колер поўсці === Рэшткі поўсці тура не былі вядомыя да пачатку 1980-х гадоў<ref>{{Cite journal|author=Ryder, M.L.|doi=10.1016/0305-4403(84)90045-1|title=The first hair remains from an aurochs (''Bos primigenius'') and some medieval domestic cattle hair|journal=Journal of Archaeological Science|volume=11|pages=99–101|year=1984|issue=1|bibcode=1984JArSc..11...99R}}</ref>. Малюнкі паказваюць, што ў паўночнаафрыканскага тура на спіне мог быць светлы знак сядла<ref name="Frisch3">{{cite book|title=Der Auerochs: Das europäische Rind|first=W.|last=Frisch|year=2010|isbn=978-3-00-026764-2|publisher=Lipp Graphische Betriebe|place=Starnberg}}</ref>. Цяляты, верагодна, нараджаліся з каштанавай афарбоўкай, а маладыя быкі станавіліся чорнымі з вузкім белым «рамянём» уздоўж спіны, які праходзіць па хрыбетніку, у той час як каровы захоўвалі рудавата-бурую афарбоўку. Абодва полы мелі светлую пысу, але доказаў варыяцый у колеры поўсці не існуе. Егіпецкія магільныя малюнкі паказваюць буйную рагатую жывёлу з чырванавата-карычневай афарбоўкай поўсці ў абодвух полаў, са светлым сядлом, але форма рога сведчыць аб тым, што яны могуць адлюстроўваць свойскую буйную рагатую жывёлу. Многія прымітыўныя пароды буйной рагатай жывёлы, асабліва тыя, што з [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]], дэманструюць колер поўсці, падобны да тура, у тым ліку чорны колер у быкоў са светлай звілістай палоскай, бледным ротам і падобным палавым дымарфізмам у колеры. Асаблівасць, якую часта прыпісваюць турам, — светлыя валасы на лбе. Згодна з гістарычным апісаннем тура, у яго былі доўгія кучаравыя валасы на лбе, але ні ў адным не згадваецца пэўны колер. Нягледзячы на тое, што афарбоўка прысутнічае ў розных прымітыўных парод буйной рагатай жывёлы, верагодна, гэта змяненне колеру, якое з’явілася пасля прыручэння. === Форма цела === [[Файл:Aurochsfeatures.jpg|міні|250px|Малюнак на аснове шкілета быка з [[Лунд]]а і шкілета каровы з [[Кембрыдж]]а з характэрнымі рысамі тура]] [[Файл:Indian Aurochs B p namadicus 3.jpg|міні|250px|Спекулятыўны профіль індыйскага тура]] Прапорцыі і форма цела тура моцна адрозніваліся ад многіх сучасных парод буйной рагатай жывёлы. Напрыклад, ногі былі значна даўжэйшымі і больш стройнымі, у выніку чаго вышыня ў карку была амаль роўная даўжыні тулава. Чэрап з вялікімі рагамі быў значна большы і больш выцягнуты, чым у большасці парод буйной рагатай жывёлы. Як і ў іншай дзікай буйной рагатай жывёлы, форма цела тура была атлетычнай і, асабліва ў быкоў, дэманстравала моцна выяўленую мускулатуру шыі і пляча. Таму пярэднія ногі былі буйнейшыя за заднія, падобна на зубра, але ў адрозненне ад многіх даместыкаваных быкоў. Нават у цельных кароў вымя было маленькім і збоку амаль не заўважным; гэтая асаблівасць роўная іншым дзікім быкам. === Памер === Тур быў адной з найбуйнейшых [[Фітафагія|траваедных жывёл]] [[галацэн]]авай Еўропы. Памер тура, імаверна, вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна, у [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]] жылі буйнейшыя асобнікі, чым на поўдні. Вышыня ў карку тура ў [[Данія|Даніі]] і [[Германія|Германіі]] вагалася ад 155—180 см у быкоў і 135—155 см у кароў, у той час як быкі тураў у [[Венгрыя|Венгрыі]] дасягалі 160 см<ref name="Kysely2008">{{cite journal|title=Aurochs and potential crossbreeding with domestic cattle in Central Europe in the Eneolithic period. A metric analysis of bones from the archaeological site of Kutná Hora-Denemark (Czech Republic)|author=Kysely, R.|year=2008|journal=Anthropozoologica|volume=43|issue=2|pages=7–37|url=https://www.researchgate.net/publication/285784105}}</ref>. Афрыканскі тур быў падобны па памеры да еўрапейскага тура ў плейстацэне, але зменшыўся ў памерах пры пераходзе да галацэну; магчыма, ён таксама адрозніваўся па памеры геаграфічна<ref name="Linseele20042">{{cite journal|author=Linseele, V.|year=2004|title=Size and size change of the African aurochs during the Pleistocene and Holocene|journal=Journal of African Archaeology|volume=2|issue=2|pages=165–185|doi=10.3213/1612-1651-10026|url=https://www.researchgate.net/publication/269674903}}</ref>. Маса цела тура, імаверна, таксама дэманстравала некаторую зменлівасць. Некаторыя асобіны дасягалі каля 700 кг, у той час як асобнікі з позняга сярэдняга плейстацэну, паводле ацэнак, важылі да 1,500 кг. У тура выяўлены значны [[палавы дымарфізм]] у памерах самца і самкі<ref name="vuure">{{cite journal|last=Van Vuure|first=T.|date=2002|title=History, morphology and ecology of the Aurochs (''Bos primigenius'')|journal=Lutra|volume=45|issue=1|pages=1–16|citeseerx=10.1.1.534.6285}}</ref>. === Рогі === [[Файл:Danemark, Copenhague, le Nationalmuseet, le Musée national, squelette d'un auroch daté de 8600 ans avant J.-C. (33035758142).jpg|250px|міні|Шкілет тура датаваны 8600 г. да н.э. [[Нацыянальны музей Даніі]]]] Рогі былі масіўнымі, дасягалі 80 см у даўжыню і ад 10 да 20 см у дыяметры. Яго рогі раслі ад чэрапа пад вуглом 60° да пысы, звернутай наперад, і былі выгнуты ў трох кірунках, а менавіта ўверх і вонкі ў аснове, затым пахіляючыся наперад і ўнутр, потым унутр і ўверх. Скрыўленне рагоў быка было мацней выяўлена, чым рагоў каровы. Базальная акружнасць {{нп3|Рог (анатомія)|рагавых стрыжняў||Horn (anatomy)}} дасягала 44.5 см у самага вялікага кітайскага асобніка і 48 см у французскага. Некаторыя пароды буйной рагатай жывёлы ўсё яшчэ дэманструюць форму рагоў, падобную на форму тура, напрыклад, {{нп3|іспанскі баявы бык||ru|Боевой бык}}, а часам таксама асобіны вытворных парод. === Генетыка === Добра захаваная костка тура дала дастатковую колькасць [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] для {{нп3|Аналіз паслядоўнасці|аналізу паслядоўнасці||Sequence analysis}}, які паказаў, што яго геном складаецца з 16 338 {{нп3|Спараваныя аснаванні|пар аснаванняў|ru|Спаренные основания}}<ref name="Edwards 20102">{{cite journal|author1=Edwards, C.J.|author2=Magee, D.A.|author3=Park, S.D.E.|author4=McGettigan, P.A.|author5=Lohan, A.J.|name-list-style=amp|year=2010|title=A complete mitochondrial genome sequence from a mesolithic wild Aurochs (''Bos primigenius'')|journal=PLOS ONE|volume=5|issue=2|page=e9255|doi=10.1371/journal.pone.0009255|doi-access=free|pmid=20174668|pmc=2822870|bibcode=2010PLoSO...5.9255E}}</ref>. Далейшыя даследаванні з выкарыстаннем поўнай паслядоўнасці геному тура выявілі кандыдатаў [[Адамашненне|у гены даместыфікацыі]], якія рэгулююцца мікраРНК<ref>{{Cite journal|last1=Braud|first1=M.|last2=Magee|first2=D.A.|last3=Park|first3=S.D.E.|last4=Sonstegard|first4=T.S.|last5=Waters|first5=S.M.|last6=MacHugh|first6=D.E.|last7=Spillane|first7=C.|date=2017|title=Genome-wide microRNA binding site variation between extinct wild Aurochs and modern cattle identifies candidate microRNA-regulated domestication genes|journal=Frontiers in Genetics|volume=8|pages=3|doi=10.3389/fgene.2017.00003|pmc=5281612|pmid=28197171|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref>. == Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання == [[Файл:Aurochs_Eemian_landscape.jpg|міні|250px|Рэканструкцыя жыцця тура ва ўмераным лясістым ландшафце ў Еўропе падчас [[Муравінскае міжледавікоўе|Ээмскага міжледавікоўя]] (130—115 000 гадоў таму).]] Тур быў шырока распаўсюджаны ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]], [[Месапатамія|Месапатаміі]] і па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]] да {{нп3|Пантыйска-каспійскі стэп|Пантыйска-каспійскага стэпу|uk|Понтійсько-каспійський степ}}, [[Каўказ]]а і [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]] на захадзе і да [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] і [[Ладажскае возера|Ладажскага возера]] на поўначы<ref name="Geptner19612">{{cite book|author=Heptner, V.G.|author2=Nasimovich, A.A.|author3=Bannikov, A.G.|name-list-style=amp|orig-year=1961|year=1988|title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola|trans-title=Mammals of the Soviet Union|volume=((Volume I. Artiodactyla and Perissodactyla))|publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation|location=Washington DC|chapter=Aurochs, primitive cattle|pages=539–549|chapter-url=https://archive.org/details/mammalsofsovietu11988gept/page/538/mode/2up}}</ref>. Выкапневыя рогі, якія прыпісваюць туру, былі знойдзены ў адкладах {{нп3|Таранційскі ярус|позняга плейстацэну|ru|Тарантийский ярус}} на вышыні 3,400 м) на ўсходняй ускраіне [[Тыбецкае нагор’е|Тыбецкага плато]] недалёка ад ракі {{нп3|Жашуй|Хэйхэ|ru|Жошуй}} ў {{нп3|Дзёгэ|акрузе Дзёгэ|ru|Дзёге}}, яны датуюцца прыкладна 26620±600 гадамі да нашай эры. Большасць выкапняў у [[Кітай|Кітаі]] былі знойдзены на раўнінах ніжэй за 1,000 м у [[Хэйлунцзян]]е, {{нп3|Юйшу (Гірын)|Юйшу|ru|Юйшу (Гирин)}}, паўночна-ўсходняй [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]], [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]], недалёка ад [[Пекін]]а, у {{нп3|Ян'юань|павеце Ян'юань|ru|Янъюань}} у правінцыі [[Хэбэй]], [[Датун]]е і {{нп3|Дзінкунь|Дзінкуне||Dingcun}} ў правінцыі [[Шаньсі]], {{нп3|Хуаньсянь|павеце Хуань|ru|Хуаньсянь}} у [[Ганьсу]] і ў правінцыі [[Гуйчжоу]]<ref name="zongg3">{{cite journal|last=Zong|first=G.|date=1984|title=A record of ''Bos primigenius'' from the Quaternary of the Aba Tibetan Autonomous Region|translator=Dehut, J.|journal=Vertebrata PalAsiatica|volume=22|issue=3|pages=239–245|url=http://www.nau.edu/~qsp/will_downs/79.Bos.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927083310/http://www.nau.edu/~qsp/will_downs/79.Bos.pdf|archive-date=27 September 2007}}</ref>. {{нп3|Старажытная ДНК||ru|Секвенирование древней ДНК}} у закамянеласцях тура, знойдзеных на [[Паўночна-Усходні Кітай|паўночным усходзе Кітая,]] сведчыць аб тым, што тур жыў у рэгіёне як мінімум да 5000 гадоў да нашай эры<ref>{{cite journal|author1=Cai, D.|name-list-style=amp|author2=Zhang, N.|author3=Zhu, S.|author4=Chen, Q.|author5=Wang, L.|author6=Zhao, X.|author7=Ma, X.|author8=Royle, T.C.|author9=Zhou, H.|author10=Yang, D.Y.|year=2018|title=Ancient DNA reveals evidence of abundant aurochs (''Bos primigenius'') in Neolithic Northeast China|journal=Journal of Archaeological Science|volume=98|pages=72–80|doi=10.1016/j.jas.2018.08.003|bibcode=2018JArSc..98...72C|s2cid=135295723|url=http://bjkg.jlu.edu.cn/__local/D/E8/49/0A08A3ED3FED16810A705CC375D_1229B3A5_1C46BE.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://bjkg.jlu.edu.cn/__local/D/E8/49/0A08A3ED3FED16810A705CC375D_1229B3A5_1C46BE.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. Выкапнёвыя астанкі таксама былі знойдзены на [[Карэя|Карэйскім паўвостраве]]<ref>{{cite book|author=Jo, Y.-S.|name-list-style=amp|author2=Baccus, J.T.|author3=Koprowski, J.|year=2018|title=Mammals of Korea|location=Seoul|publisher=Magnolia Press|isbn=978-89-6811-369-7}}</ref> і на [[Японскія астравы|Японскім архіпелагу]]<ref name="OushuCattle2">{{cite journal|author=Kurosawa Y.|title=モノが語る牛と人間の文化 - ② 岩手の牛たち|url=http://liaj.lin.gr.jp/japanese/liajnews/liaj10909.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://liaj.lin.gr.jp/japanese/liajnews/liaj10909.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|pages=29–31|publisher=[[:jp:奥州市牛の博物館|Oshu city Cattle Museum]]|journal=LIAJ|issue=109|access-date=6 April 2016}}</ref><ref name="KuzuuFossil2">{{cite journal|author1=Hasegawa, Y.|author2=Okumura, Y.|author3=Tatsukawa, H.|name-list-style=amp|year=2009|title=First record of Late Pleistocene Bison from the fissure deposits of the Kuzuu Limestone, Yamasuge, Sano-shi, Tochigi Prefecture, Japan|journal=Bulletin of Gunma Museum of Natural History|issue=13|pages=47–52|url=http://www.gmnh.pref.gunma.jp/research/no_13/bulletin13_5.pdf|access-date=6 April 2016|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022657/http://www.gmnh.pref.gunma.jp/research/no_13/bulletin13_5.pdf|url-status=dead}}</ref>. Ландшафты ў Еўропе, верагодна, складаліся з густых лясоў на працягу большай часткі апошніх некалькіх тысяч гадоў. Верагодна, тур выкарыстоўваў [[Тугайныя лясы|прыбярэжныя лясы]] і [[Водна-балотныя ўгоддзі|балоты]] ўздоўж азёр. [[Пылок]] пераважна невялікіх [[куст]]оў, знойдзеных у выкапневых {{нп3|Наносы (геалогія)|адкладах|ru|Наносы}} з рэшткамі тура ў Кітаі, паказвае на тое, што ён аддаваў перавагу [[Умераны клімат|ўмераным]] травяністым раўнінам або {{нп3|Травяністыя супольнасці|лугам|ru|Травянистые сообщества}}, якія мяжуюць [[Рэдкалессе|з лясамі]]. Магчыма, ён таксама жыў на адкрытых лугах<ref>{{cite journal|title=Die Großtierfauna Europas und ihr Einfluss auf Vegetation und Landschaft|first=A.|last=Beutler|year=1996|journal=Natur und Kulturlandschaft|volume=1|pages=51–106}}</ref>. У цёплы {{нп3|атлантычны перыяд||ru|Атлантический период}} галацэну ён быў абмежаваны адкрытымі мясцовасцямі і ляснымі ўскраінамі, дзе канкурэнцыя з жывёлай і людзьмі паступова ўзмацнялася, што прывяло да паслядоўнага змяншэння колькасці тура. === Выміранне === [[Файл:Jaktorow pomnik tura.jpg|250px|міні|Помнік апошняму туру ў {{нп3|Яктароў|Яктарове|pl|Jaktorów}}]] {{bt-bellat||Bos primigenius namadicus}} [[Галацэнавае выміранне|вымер]] падчас [[Індская цывілізацыя|цывілізацыі даліны Інда,]] верагодна, з-за страты асяроддзя пражывання, выкліканай пашырэннем жывёлагадоўлі і скрыжаваннем са свойскімі {{bt-bellat|зебу|Bos taurus indicus}}<ref name="Chen2010">{{cite journal|last1=Chen|first1=S.|last2=Lin|first2=B.-Z.|last3=Baig|first3=M.|last4=Mitra|first4=B.|last5=Lopes|first5=R. J.|last6=Santos|first6=A. M.|last7=Magee|first7=D. A.|last8=Azevedo|first8=M.|last9=Tarroso|first9=P.|last10=Sasazaki|first10=S.|last11=Ostrowski|first11=S.|last12=Mahgoub|first12=O.|last13=Chaudhuri|first13=T. K.|last14=Zhang|first14=Y.-p.|last15=Costa|first15=V.|last16=Royo|first16=L. J.|last17=Goyache|first17=F.|last18=Luikart|first18=G.|last19=Boivin|first19=N.|last20=Fuller|first20=D. Q.|last21=Mannen|first21=H.|last22=Bradley|first22=D. G.|last23=Beja-Pereira|first23=A.|title=Zebu Cattle are an exclusive legacy of the South Asia Neolithic|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2010-01_27_1/page/n3|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2010|volume=27|issue=1|pages=1–6|doi=10.1093/molbev/msp213|pmid=19770222|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|author=Rangarajan, M.|year=2001|title=India's Wildlife History|page=4|location=Delhi, India|publisher=Permanent Black|isbn=978-81-7824-140-1}}</ref>. Яго апошнія вядомыя парэшткі былі датаваныя 3800 {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}, што робіць яго першым з падвідаў тура, якія вымерлі<ref name="Turvey_al2021">{{cite journal|author1=Turvey, S.T.|name-list-style=amp|author2=Sathe, V.|author3=Crees, J.J.|author4=Jukar, A.M.|author5=Chakraborty, P.|author6=Lister, A.M.|year=2021|title=Late Quaternary megafaunal extinctions in India: How much do we know?|journal=Quaternary Science Reviews|volume=252|page=106740|doi=10.1016/j.quascirev.2020.106740|bibcode=2021QSRv..25206740T|s2cid=234265221|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10116065/12/Turvey_India_megafauna_paper_highlights.pdf}}</ref>. {{bt-bellat||Bos primigenius mauritanicus}}, магчыма, захаваліся прынамсі да [[Рымская імперыя|рымскага перыяду]], як паказваюць выкапні, знойдзеныя ў {{нп3|Бута (горад)|Бута|ru|Буто (город)}} і [[Эль-Фаюм|Фаюме]] ў [[Дэльта Ніла|дэльце Ніла]]. ''Bos primigenius primigenius'' прысутнічаў у паўднёвай [[Швецыя|Швецыі]] падчас {{нп3|Кліматычны оптымум|кліматычнага оптымуму галацэну|ru|Климатический оптимум}} прынамсі да 7800 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}<ref>{{cite book|author=Magnell, O.|chapter=Climate Change at the Holocene Thermal Maximum and Its Impact on Wild Game Populations in South Scandinavia|year=2017|title=Climate Change and Human Responses|series=Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology|pages=123–135|chapter-url=https://books.google.com/books?id=e-hyDgAAQBAJ&pg=PA122|editor1=Monks, G.G.|publisher=Springer|location=Dordrecht|doi=10.1007/978-94-024-1106-5_7|isbn=978-94-024-1105-8}}</ref>. У Даніі першае вядомае {{нп3|лакальнае выміранне|||Local extinction}} тура адбылося пасля {{нп3|Сучаснае павышэнне ўзроўню мора|павышэння ўзроўню мора|ru|Современное повышение уровня моря}} на новаствораных [[Астравы Даніі|дацкіх астравах]] прыкладна 8000-7500 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}, а апошнія задакументаваныя туры жылі ў паўднёвай [[Ютландыя|Ютландыі]] каля 3000 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}. Апошнія вядомыя выкапні тура ў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]] датуюцца 3245 гадамі {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}} і, імаверна, вымерлі 3000 гадоў таму<ref>{{cite journal|author=Clutton-Brock, J.|year=1989|title=Five thousand years of livestock in Britain|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=38|issue=1|pages=31–37|doi=10.1111/j.1095-8312.1989.tb01560.x}}</ref>. Пачалося празмернае паляванне і працягвалася, пакуль папуляцыя амаль не вымерла. Паступовае знікненне тура ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] адбывалася адначасова з {{нп3|Суцэльная высечка|суцэльнай высечкай||Clearcutting}} вялікіх лясных масіваў паміж IX і XII стагоддзямі. Да XIII стагоддзя туры існавалі толькі ў невялікай колькасці ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], і паляванне на іх стала прывілеем шляхты, а пазней і каралеўскай сям’і. Колькасць папуляцыі ў [[Венгрыя|Венгрыі]] скарачалася прынамсі з IX стагоддзя да поўнага знішчэння ў XIII стагоддзі<ref>{{cite journal|author=Bartosiewicz, L.|year=2006|title=Interdisciplinary analysis of an Iron Age Aurochs horn core from Hungary: a case study|journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae|volume=57|issue=1–3|pages=153–163|doi=10.1556/AArch.57.2006.1-3.10}}</ref><ref>{{cite journal|author=Bartosiewicz, L.|year=1997|title=A horn worth blowing? A stray find of Aurochs from Hungary|journal=Antiquity|volume=71|issue=274|pages=1007–1010|doi=10.1017/S0003598X00085902|s2cid=161722401|url=https://www.researchgate.net/publication/289813462}}</ref>. Знаходкі [[Акамянеласці|акамянеласцяў]] паказваюць, што дзікія туры маглі існаваць у паўночна-заходняй [[Трансільванія|Трансільваніі]] да XIV—XVI стагоддзяў, у [[Малдова (гістарычная вобласць Румыніі)|заходняй Малдове,]] верагодна, да пачатку XVII стагоддзя<ref>{{cite journal|last1=Bejenaru|first1=L.|last2=Stanc|first2=S.|name-list-style=amp|last3=Popovici|first3=M.|last4=Balasescu|first4=A.|last5=Cotiuga|first5=V.|year=2013|title=Holocene subfossil records of the auroch (''Bos primigenius'') in Romania|journal=The Holocene|volume=23|issue=4|pages=603–614|doi=10.1177/0959683612465448|bibcode=2013Holoc..23..603B|s2cid=131580290}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Németh|first1=A.|last2=Bárány|first2=A.|last3=Csorba|first3=G.|last4=Magyari|first4=E.|last5=Pazonyi|first5=P.|last6=Pálfy|first6=J.|title=Holocene mammal extinctions in the Carpathian Basin: a review|journal=Mammal Review|date=2017|volume=47|issue=1|pages=38–52|doi=10.1111/mam.12075|url=http://real.mtak.hu/47261/1/Nemeth_etal_2017_MammRev_Holocene_ext_preprint_u.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://real.mtak.hu/47261/1/Nemeth_etal_2017_MammRev_Holocene_ext_preprint_u.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref> і ў паўночна-ўсходняй [[Балгарыя|Балгарыі]] і вакол [[Сафія|Сафіі]] максімум да XVII стагоддзя<ref>{{cite journal|last=Boev|first=Z.|year=2016|title=Subfossil vertebrate fauna from Forum Serdica (Sofia, Bulgaria), 16–18th Century AD|journal=Acta Zoologica Bulgarica|volume=68|issue=3|pages=415–424|url=https://www.researchgate.net/publication/308747936}}</ref>. Рог тура, знойдзены на сярэднявечным месцы ў Сафіі, сведчыць аб тым, што ён захаваўся ў заходняй Балгарыі да другой паловы XVII — першай паловы XVIII стагоддзяў, хоць гэтыя запісы, як было ўстаноўлена, паходзяць ад свойскай буйной рагатай жывёлы ({{bt|Bos taurus taurus}})<ref>{{cite journal|author=Boev, Z.|year=2021|title=The last ''Bos primigenius'' survived in Bulgaria (Cetartiodactyla: Bovidae)|journal=Lynx|series=New Series|volume=52|pages=139–142|doi=10.37520/lynx.2021.010|s2cid=246761121|doi-access=free}}</ref>. Да 1400 года туры жылі толькі ў адносна маланаселеных і цяжкадаступных лясах на тэрыторыі сучасных [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. Тут яны былі ўзятыя пад ахову закона і жылі як паркавыя жывёлы ў каралеўскіх угоддзях. Свядомыя спробы актыўна {{нп3|Ахова прыроды|ахоўваць|ru|Охрана природы}} тура як знікаючы від, нягледзячы на ​​беспаспяховасць, былі першымі ў свеце. Кароль [[Ягайла]] ўбачыў неабходнасць такой абароны, і яе працягвалі ўсе наступнікі дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]], а пазней і дынастыі [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]]. Ужо ў другой палове XVI стагоддзя ў вёсцы {{нп3|Старэ Казловіцэ|Казловіцы|uk|Старе Козловиці}} на ўскрайку {{нп3|Яктароўская пушча|Яктароўскай пушчы|pl|Puszcza Jaktorowska}} пасяліліся шаснаццаць леснікоў з сем’ямі, адзіным абавязкам якіх было даглядаць тураў і абараняць іх ад {{нп3|Браканьерства|браканьераў|ru|Браконьерство}}. Каралеўскім прывілеем яны атрымлівалі зямлю для апрацоўкі, вольную ад усякіх ільгот. Затое яны павінны былі «даглядаць тураў, збіраць у падданых сена з Яктарова, а зімой карміць тураў гэтым сенам, ведаць колькасць тураў і штоквартальна паведамляць старасце». У 1597 годзе з канцылярыі [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта ІІІ Вазы]] [[Сахачаў|сахачаўскаму старосту]] быў накіраваны ліст, у якім ёсць фрагмент: «Загадваем і знаходзім, што падданыя згаданай вёскі, дзе туры часта бываюць і маюць свае пашы або пасады, не павінны гнаць сваю скаціну і траву дзеля ўласнай карысці не касілі, бо гэтае сяло было засаджана і забяспечана вольнасцямі не столькі за сваю маёмасць, колькі за тураў і г.д. Староста за гэтым сочыць, каб наш лес, дзе трымаецца тур, не быў спустошаны абяцанымі падданымі; каб туры, зверы нашы, мелі былыя пасады». Апошні вядомы статак тураў жыў у [[Балота|багністых]] лясах у {{нп3|Яктароўская пушча|Яктароўскай пушчы|pl|Puszcza Jaktorowska}} ў Польшчы. Колькасць паменшылася прыкладна з 50 асобін у сярэдзіне XVI стагоддзя да чатырох асобін у 1601 годзе. Першапачаткова меркавалася, што прычынай знікнення апошняга статка тураў, ахоўваных самім каралём, стала хвароба, якой яны заразіліся ад жывёлы, што пасвілася каля лесу мясцовым насельніцтвам. Цяпер усё часцей гавораць, што патэнцыйная хвароба, хаця яна і не павінна была быць небяспечнай для буйной рагатай жывёлы, знайшла спрыяльную глебу: невялікую ізаляваную [[Папуляцыя|папуляцыю]], якая страціла натуральныя магчымасці для [[Генетыка|генетычнага]] скрыжавання і, такім чынам, здольнасць [[Адаптацыя (біялогія)|адаптавацца]] да новых умоў. Апошняя карова тура памерла ў 1627 годзе ад натуральнай смерці<ref>{{cite journal|author=Rokosz, M.|year=1995|title=History of the Aurochs (''Bos taurus primigenius'') in Poland|journal=Animal Genetics Resources Information|volume=16|pages=5–12|doi=10.1017/S1014233900004582|url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf|archive-date=14 January 2013}}</ref>. == Паводзіны і экалогія == [[Файл:Long horned european wild ox.jpg|250px|міні|Тур на карціне {{нп3|Генрых Хардэр|Генрыха Хардэра|ru|Хардер, Генрих}}]] Туры ўтваралі невялікія статкі ў асноўным зімой, але звычайна жылі паасобку або невялікімі групамі летам. Калі б туры валодалі сацыяльнымі паводзінамі, падобнымі да іх нашчадкаў, сацыяльны статус яны заваёўвалі б праз паказы і баі, у якіх удзельнічалі як каровы, так і быкі. Са сваёй {{нп3|Гіпсадантызм|гіпсадонтнай||Hypsodont}} сківіцай тур, верагодна, быў [[Выпасовыя жывёлы|выпасовай жывёлай]], з выбарам ежы, вельмі падобным да свойскай буйной рагатай жывёлы, то бок харчаваўся травой, галінкамі і [[Жолуд|жалудамі]]. [[Спараванне|Шлюбны перыяд]] быў у верасні, а цяляты нараджаліся вясной. Быкі ладзілі жорсткія баі, і сведчанні з {{нп3|Яктароўская пушча|Яктароўскай пушчы|pl|Puszcza Jaktorowska}} паказваюць, што яны былі цалкам здольныя смяротна параніць адзін аднаго. Увосень тур падкормліваўся на зіму, набіраючы вагу і валодаючы больш бліскучай поўсцю, чым у астатні час года. Цяляты заставаліся з маці, пакуль не набраліся сіл, каб далучыцца да статка і паспяваць за ім на кармавых пляцоўках. Цяляты тура былі ўразлівыя да драпежніцтва з боку такіх жывёл, як {{bt-bellat|воўк|Canis lupus}} і {{bt-bellat|буры мядзведзь|Ursus arctos}}, у той час як велізарныя памеры і сіла здаровых дарослых тураў азначалі, што ім, верагодна, не трэба было баяцца большасці драпежнікаў. {{bt-bellat|Леў|Panthera leo}}, {{bt-bellat|тыгр|Panthera tigris}} і {{bt-bellat|плямістая гіена|Crocuta crocuta}} былі верагоднымі драпежнікамі ў дагістарычныя часы. Згодна з гістарычным апісаннем, тур быў хуткім, нягледзячы на свой целасклад, і мог быць вельмі агрэсіўным, калі яго справакаваць, але звычайна не баяўся людзей. == Сістэматыка == [[Бінамінальная наменклатура|Навуковая назва]] ''Bos taurus'' была ўведзена [[Карл Ліней|Карлам Лінеем]] у 1758 годзе для {{нп3|Здзічэнне|здзічэлай||Feral}} жывёлы ў Польшчы<ref name="Linnaeus">{{Cite book|author=Linnaeus, C.|title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|location=Holmiae|publisher=Laurentii Salvii|date=1758|page=71|chapter=''Bos Taurus''|language=la|volume=1|edition=Tenth reformed|chapter-url=https://archive.org/details/mobot31753000798865/page/70/mode/2up}}</ref>. Навуковая назва ''Bos primigenius'' была прапанавана для тура [[Людвіг Генрых Баянус|Людвігам Генрыхам Баянусам]], які апісаў адрозненні шкілета тура ад свойскай буйной рагатай жывёлы ў 1825 годзе, апублікавана ў 1827 годзе<ref name="Bojanus18272">{{cite journal|author=Bojanus, L.H.|year=1827|title=De Uro nostrate eiusque sceleto commentation|journal=Nova Acta Physico-medica Academiae Caesareae Leopoldino-Carolinae Naturae Curiosum|volume=13|issue=5|pages=53–478|language=la|url=https://archive.org/details/novaactaphysicom13218kais/page/444/mode/2up}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Daszkiewicz|first1=P.|name-list-style=amp|last2=Samojlik|first2=T.|date=2019|title=Corrected date of the first description of aurochs ''Bos primigenius'' (Bojanus, 1827) and steppe bison ''Bison priscus'' (Bojanus, 1827)|journal=Mammal Research|volume=64|issue=2|pages=299–300|doi=10.1007/s13364-018-0389-6|doi-access=free}}</ref>. Назва ''Bos namadicus'' была выкарыстана {{нп3|Х’ю Фальконер|Х’ю Фальконерам|ru|Фальконер, Хью}} у 1859 годзе для [[Акамянеласці|выкапняў]] буйной рагатай жывёлы, знойдзеных у {{нп3|Акумуляцыя (геалогія)|адкладах|ru|Аккумуляция (геология)}} [[Нармада|Нармады]]<ref>{{cite journal|author1=Falconer, H.|year=1859|title=Notice of the various species of bovine animals|journal=The Zoologist|volume=17|pages=6414–6429|url=https://archive.org/details/zoologistmonthly1718unse/page/6419/mode/1up}}</ref> Назва ''Bos primigenius mauritanicus'' была прыдумана {{нп3|Філіп Томас|Філіпам Томасам||Philippe Thomas}} у 1881 годзе, які апісаў выкапні, знойдзеныя ў радовішчах каля {{нп3|Уэд-Сегуэн|Уэд-Сегуэна||Oued Seguen}} на захад ад [[Канстанціна|Канстанціны, Алжыр]]<ref>{{cite journal|author=Thomas, P.|year=1881|title=Recherches sur les bovidés fossiles de l'Algérie|journal=Bulletin de la Société Zoologique de France|volume=6|issue=Avril|pages=92–136|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5442632q/f146.item}}</ref>. У 2003 годзе {{нп3|Міжнародная камісія па заалагічнай наменклатуры||ru|Международная комиссия по зоологической номенклатуре}} змясціла ''Bos primigenius'' у «Афіцыйны спіс відавых назваў у заалогіі» і тым самым прызнала {{нп3|Валідная назва|прыдатнасць|ru|Валидное название}} гэтай назвы для дзікіх відаў<ref>{{cite journal|last1=International Commission on Zoological Nomenclature|year=2003|title=Opinion 2027 (Case 3010). Usage of 17 specific names based on wild species which are pre-dated by or contemporary with those based on domestic animals (Lepidoptera, Osteichthyes, Mammalia)|journal=The Bulletin of Zoological Nomenclature|volume=60|issue=1|pages=81–84|url=https://archive.org/stream/bulletinofzoolog602003int#page/80/mode/2up}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Gentry, A.|author2=Clutton-Brock, J.|author-link2=Juliet Clutton-Brock|author3=Groves, C.P.|author-link3=Colin Groves|name-list-style=amp|date=2004|title=The naming of wild animal species and their domestic derivatives|journal=Journal of Archaeological Science|volume=31|issue=5|pages=645–651|doi=10.1016/j.jas.2003.10.006|bibcode=2004JArSc..31..645G|url=https://www.researchgate.net/publication/222518224}}</ref>. Вылучаюць чатыры [[падвід]]ы тура: * {{bt-latbel|Bos primigenius primigenius|}} быў часткай [[Плейстацэнавая мегафаўна|плейстацэнавай мегафаўны]] [[Еўразія|Еўразіі]]<ref name="Bollongino_al2012">{{cite journal|author1=Bollongino, R.|name-list-style=amp|author2=Burger, J.|author3=Powell, A.|author4=Mashkour, M.|author5=Vigne, J.-D.|author6=Thomas, M. G.|year=2012|title=Modern Taurine Cattle descended from small number of Near-Eastern founders|url=https://archive.org/details/molecular-biology-and-evolution_2012-09_29_9/page/2101|journal=[[Molecular Biology and Evolution]]|volume=29|issue=9|pages=2101–2104|doi=10.1093/molbev/mss092|pmid=22422765|doi-access=free}}</ref> * {{bt-latbel|Bos primigenius namadicus|}} — жыў на [[Індыйскі субкантынент|Індыйскім субкантыненце]]<ref name="nap2">{{cite book|author1=Avise, J.C.|author2=Ayala, F.J.|title=In the Light of Evolution|name-list-style=amp|year=2009|volume=106|pages=9933–9938|doi=10.17226/12692|pmid=25032348|isbn=978-0-309-13986-1|doi-access=free}}</ref> * {{bt-latbel|Bos primigenius mauritanicus|}} жыў на поўначы [[Сахара|Сахары]] * {{bt-latbel|Bos primigenius thrinacius|}} вядомы з грэчаскага вострава {{нп3|Кіціра||ru|Китира}}<ref>{{Cite journal|last1=Siarabi|first1=S.|last2=Kostopoulos|first2=D. S.|last3=Bartsiokas|first3=A.|last4=Rozzi|first4=R.|year=2023|title=Insular aurochs (Mammalia, Bovidae) from the Pleistocene of Kythera Island, Greece|journal=Quaternary Science Reviews|volume=319|at=108342|doi=10.1016/j.quascirev.2023.108342|bibcode=2023QSRv..31908342S|s2cid=263817925}}</ref> == Эвалюцыя == === У дагістарычныя часы === {{нп3|Малекулярны гадзіннік|Каліброўка|ru|Молекулярные часы}} з выкарыстаннем [[Акамянеласці|выкапняў]] 16 відаў {{bt-bellat||Bovidae}} паказвае, што трыба {{bt-bellat||Bovini}} эвалюцыянавала каля 11,7 мільёнаў гадоў таму<ref>{{cite journal|author=Bibi, F.|year=2013|title=A multi-calibrated mitochondrial phylogeny of extant Bovidae (Artiodactyla, Ruminantia) and the importance of the fossil record to systematics|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=13|issue=1|pages=166|doi=10.1186/1471-2148-13-166|pmid=23927069|pmc=3751017|doi-access=free|bibcode=2013BMCEE..13..166B}}</ref>. {{нп3|Генетычная лінія|Генетычныя лініі||Lineage (genetic)}} {{bt-bellat||Bos}} і {{bt-bellat||Bison}}, паводле ацэнак, {{нп3|Генетычная дывергенцыя|генетычна адыйшлі||Genetic divergence}} ад Bovini прыкладна ад 2,5 да 1,65 мільёна гадоў таму<ref name="Wang20182">{{cite journal|author1=Wang, K.|name-list-style=amp|author2=Lenstra, J.A.|author3=Liu, L.|author4=Hu, Q.|author5=Ma, T.|author6=Qiu, Q.|author7=Liu, J.|year=2018|title=Incomplete lineage sorting rather than hybridization explains the inconsistent phylogeny of the wisent|journal=Communications Biology|volume=1|issue=1|page=169|doi=10.1038/s42003-018-0176-6|pmid=30374461|pmc=6195592|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Zeyland, J.|name-list-style=amp|author2=Wolko, Ł.|author3=Lipiński, D.|author4=Woźniak, A.|author5=Nowak, A.|author6=Szalata, M.|author7=Bocianowski, J.|author8=Słomski, R.|year=2012|title=Tracking of wisent–bison–yak mitochondrial evolution|journal=Journal of Applied Genetics|volume=53|issue=3|pages=317–322|doi=10.1007/s13353-012-0090-4|pmid=22415349|pmc=3402669|doi-access=free}}</ref>. Наступная {{нп3|кладаграма||ru|Кладограмма}} паказвае [[Філагенетыка|філагенетычныя]] ўзаемаадносіны тура, заснаваныя на аналізе {{нп3|Нуклеарная ДНК|ядзерных||Nuclear DNA}} і [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльных]] геномаў [[Трыба (біялогія)|трыбы]] Bovini<ref>{{cite journal|last1=Bibi|first1=F.|title=A multi-calibrated mitochondrial phylogeny of extant Bovidae (Artiodactyla, Ruminantia) and the importance of the fossil record to systematics|journal=BMC Evolutionary Biology|date=2013|volume=13|issue=1|pages=166|doi=10.1186/1471-2148-13-166|pmid=23927069|pmc=3751017|doi-access=free|bibcode=2013BMCEE..13..166B}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last1=Sinding|first1=M.-H. S.|last2=Ciucani|first2=M. M.|last3=Ramos-Madrigal|first3=J.|last4=Carmagnini|first4=A.|last5=Rasmussen|first5=J. A.|last6=Feng|first6=S.|last7=Chen|first7=G.|last8=Vieira|first8=F. G.|last9=Mattiangeli|first9=V.|last10=Ganjoo|first10=R. K.|last11=Larson|first11=G.|last12=Sicheritz-Pontén|first12=T.|last13=Petersen|first13=B.|last14=Frantz|first14=L.|last15=Gilbert|first15=M. T. P.|date=2021|title=Kouprey (''Bos sauveli'') genomes unveil polytomic origin of wild Asian Bos|journal=iScience|volume=24|issue=11|pages=103226|bibcode=2021iSci...24j3226S|doi=10.1016/j.isci.2021.103226|pmc=8531564|pmid=34712923}}</ref>: {{clade|[[Bubalina]]|{{clade |1= '''''Bos primigenius''''' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Bos mutus]]'' |2={{clade |1=''[[Bison bison]]'' |2=''[[Bison bonasus]]'' }}}} |2={{clade |1=''[[Bos javanicus]]'' |2=''[[Bos gaurus]]'' |3=''[[Bos sauveli]]'' }}}}}}|label2=''[[Bos]]''}} Халодны {{нп3|клімат пліяцэну||ru|Климат плиоцена}} прывёў да пашырэння адкрытых {{нп3|Травяністыя супольнасці|лугоў|ru|Травянистые сообщества}}, што дазволіла [[Эвалюцыя|эвалюцыю]] буйных [[Выпасовыя жывёлы|выпасовых жывёл]]<ref name="vVuure05">{{cite book|title=Retracing the Aurochs: History, Morphology and Ecology of an extinct wild Ox|author=Van Vuure, C.|year=2005|location=Sofia|publisher=Pensoft Publishers|isbn=954-642-235-5}}</ref>. {{bt-bellat||Bos acutifrons}} з’яўляецца магчымым продкам тура, яго выкапнёвы чэрап быў [[Археалагічныя раскопкі|раскапаны]] на [[Сівалік|хрыбце Сівалік]] у Індыі і датуецца {{нп3|Эаплейстацэн|раннім плейстацэнам|ru|Эоплейстоцен}} каля 2 мільёнаў гадоў таму. Чэрап тура, раскапаны ў [[Эль-Кеф (вілает)|вілаеце Кеф]] у [[Туніс]]е з [[Пласт (геалогія)|пластоў]] ранняга {{нп3|Цібанскі ярус|сярэдняга плейстацэну|uk|Тібанський ярус}}, які датуецца каля 0,78 мільёнаў гадоў таму, з’яўляецца самым старым вядомым на сённяшні дзень выкапнёвым узорам, які сведчыць аб тым, што род ''Bos'' мог эвалюцыянаваць у Афрыцы і міграваць у Еўразію ў сярэднім плейстацэне<ref>{{cite journal|author1=Martínez-Navarro, B.|name-list-style=amp|author2=Karoui-Yaakoub, N.|author3=Oms, O.|author4=Amri, L.|author5=López-García, J.M.|author6=Zerai, K.|author7=Blain, H.A.|author8=Mtimet, M.S.|author9=Espigares, M.P.|author10=Ali, N.B.H.|author11=Ros-Montoya, S.|author12=Boughdiri, M.|author13=Agustí J.|author14=Khayati-Ammar, H.|author15=Maalaoui K.|author16=El Khir, M.O.|author17=Sala, R.|author18=Othmani, A.|author19=Hawas, R.|author20=Gómez-Merino, G.|author21=Solè, À.|author22=Carbonell, E.|author23=Palmqvist, P.|year=2014|title=The early Middle Pleistocene archeopaleontological site of Wadi Sarrat (Tunisia) and the earliest record of ''Bos primigenius''|journal=Quaternary Science Reviews|volume=90|pages=37–46|doi=10.1016/j.quascirev.2014.02.016|bibcode=2014QSRv...90...37M}}</ref>. Выкапні тура сярэдняга плейстацэну таксама былі знойдзены ў [[Сахара|сахарскім]] [[Эрг (пустыня)|эргу]] ў [[Ахагар|гарах Ахагар]]<ref>{{cite book|author=Thomas, H.|year=1977|title=Géologie et paléontologie du gisement acheuléen de l'erg Tihodaïne, Ahaggar Sahara Algérien|location=Paris|publisher=Memoires du centre de recherches anthlropologiques, prehistoriques et ethnographiques}}</ref>. Самыя раннія выкапні тура, знойдзеныя ў Еўропе, адносяцца да {{нп3|Гальштэйнскае міжледавікоўе|Гальштэйскага міжледавікоўя||Holstein interglacial}} за 230 000 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}<ref>{{cite book|author=Kurten, B.|year=1968|title=Pleistocene Mammals of Europe|url=https://archive.org/details/pleistocenemamma0000kurt_a6o7|location=London|publisher=Aldine Publishing Company|pages=[https://archive.org/details/pleistocenemamma0000kurt_a6o7/page/171 171]–190|chapter=Order Artiodactyla}}</ref>. Аналіз [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] паказаў, што [[гібрыд]]ызацыя паміж турам і {{bt-bellat||Bos priscus}} адбылася каля 120 000 гадоў таму; {{bt-bellat|зубр еўрапейскі|Bison bonasus}} мае да 10 % паходжання ад тура<ref>{{cite journal|last1=Soubrier|first1=J.|last2=Gower|first2=G.|last3=Chen|first3=K.|last4=Richards|first4=S.M.|last5=Llamas|first5=B.|last6=Mitchell|first6=K.J.|last7=Ho|first7=S.Y.W.|last8=Kosintsev|first8=P.|last9=Lee|first9=M.S.Y.|last10=Baryshnikov|first10=G.|last11=Bollongino|first11=R.|last12=Bover|first12=P.|last13=Burger|first13=J.|last14=Chivall|first14=D.|last15=Crégut-Bonnoure|first15=E.|last16=Decker|first16=J.E.|last17=Doronichev|first17=V.B.|last18=Douka|first18=K.|last19=Fordham|first19=D.A.|last20=Fontana|first20=F.|last21=Fritz|first21=C.|last22=Glimmerveen|first22=J.|last23=Golovanova|first23=L.V.|last24=Groves|first24=C.|last25=Guerreschi|first25=A.|last26=Haak|first26=W.|last27=Higham|first27=T.|last28=Hofman-Kamińska|first28=E.|last29=Immel|first29=A.|last30=Julien|first30=M.-A.|last31=Krause|first31=J.|last32=Krotova|first32=O.|last33=Langbein|first33=F.|last34=Larson|first34=G.|last35=Rohrlach|first35=A.|last36=Scheu|first36=A.|last37=Schnabel|first37=R.D.|last38=Taylor|first38=J.F.|last39=Tokarska|first39=M.|last40=Tosello|first40=G.|last41=van der Plicht|first41=J.|last42=van Loenen|first42=A.|last43=Vigne|first43=J.-D.|last44=Wooley|first44=O.|last45=Orlando|first45=L.|last46=Kowalczyk|first46=R.|last47=Shapiro|first47=B.|last48=Cooper|first48=A.|year=2016|title=Early cave art and ancient DNA record the origin of European bison|journal=Nature Communications|volume=7|issue=13158|page=13158|doi=10.1038/ncomms13158|pmid=27754477|pmc=5071849|bibcode=2016NatCo...713158S|name-list-style=amp}}</ref>. Акамянеласці індыйскага падвіда ({{bt|Bos primigenius namadicus}}) былі знойдзены ў [[Алювій|алювіяльных адкладах]] у {{нп3|Паўднёвая Індыя|Паўднёвай Індыі||South India}} і датаваныя сярэднім плейстацэнам<ref>{{cite journal|author=Pilgrim, G.E.|year=1947|title=The evolution of the buffaloes, oxen, sheep and goats|journal=Zoological Journal of the Linnean Society|volume=41|issue=279|pages=272–286|doi=10.1111/j.1096-3642.1940.tb02077.x}}</ref>. Гэта прывяло Ван Вурэ да высновы, што ён, магчыма, міграваў на захад на [[Сярэдні Усход|Блізкі Усход]] у сярэднім або познім [[плейстацэн]]е Выкапні тура позняга плейстацэну былі знойдзены ў {{нп3|Басейн Афад|Афадзе 23||Affad Basin}} у Судане, які датуецца 50 000 гадоў таму, калі клімат у гэтым рэгіёне быў больш вільготным, чым у {{нп3|афрыканскі вільготны перыяд||uk|Африканський вологий період}}<ref>{{cite journal|author1=Osypinska, M.|name-list-style=amp|author2=Osypinski, P.|author3=Belka, Z.|author4=Chlodnicki, M.|author5=Wiktorowicz, P.|author6=Ryndziewicz, R.|author7=Kubiak, M.|year=2021|title=Wild and Domestic Cattle in the Ancient Nile Valley: Marks of ecological change|journal=Journal of Field Archaeology|volume=46|issue=7|pages=429–447|doi=10.1080/00934690.2021.1924491|s2cid=236373843}}</ref>. Дзве косткі тура, знойдзеныя ў {{нп3|Пячора Раміта|пячоры Раміта||Romito Cave}} ў Італіі, былі [[Радыевугляроднае датаванне|датаваныя радыевавугляродным метадам]] як 20 210 і 19 351 гадоў да нашай эры<ref>{{cite journal|author1=Craig, O.E.|name-list-style=amp|author2=Biazzo, M.|author3=Colonese, A.C.|author4=Di Giuseppe, Z.|author5=Martinez-Labarga, C.|author6=Vetro, D.L.|author7=Lelli, R.|author8=Martini, F.|author9=Rickards, O.|year=2010|title=Stable isotope analysis of Late Upper Palaeolithic human and faunal remains from Grotta del Romito (Cosenza), Italy|journal=Journal of Archaeological Science|volume=37|issue=10|pages=2504–2512|doi=10.1016/j.jas.2010.05.010|bibcode=2010JArSc..37.2504C|s2cid=129496788|url=https://www.researchgate.net/publication/223753867}}</ref>. Косці тура, знойдзеныя ў пячоры каля [[Сан-Тэадора (правінцыя Месіна)|Сан-Тэадора, Сіцылія,]] датуюцца познім {{нп3|Эпігравецкая культура|эпіграветам|ru|Эпиграветтская культура}} — 14 785-14 781 гадамі да нашай эры<ref>{{cite journal|author1=Mannino, M.A.|name-list-style=amp|author2=Di Salvo, R.|author3=Schimmenti, V.|author4=Di Patti, C.|author5=Incarbona, A.|author6=Sineo, L.|author7=Richards, M.P.|year=2011|title=Upper Palaeolithic hunter-gatherer subsistence in Mediterranean coastal environments: an isotopic study of the diets of the earliest directly-dated humans from Sicily|journal=Journal of Archaeological Science|volume=38|issue=11|pages=3094–3100|doi=10.1016/j.jas.2011.07.009|bibcode=2011JArSc..38.3094M|hdl=10447/61514|url=https://iris.unipa.it/retrieve/handle/10447/61514/33696/Mannino_et_al._2011_Journal_of_Archaeolog%5b1%5d.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://iris.unipa.it/retrieve/handle/10447/61514/33696/Mannino_et_al._2011_Journal_of_Archaeolog%5b1%5d.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. Закамянеласці, знойдзеныя ў розных месцах [[Данія|Даніі]], датуюцца [[галацэн]]ам — 9925-2865 гадоў да нашых дзён<ref name="Gravlund_al20122">{{cite journal|author1=Gravlund, P.|name-list-style=amp|author2=Aaris-Sørensen, K.|author3=Hofreiter, M.|author4=Meyer, M.|author5=Bollback, J.P.|author6=Noe-Nygaard, N|year=2012|title=Ancient DNA extracted from Danish aurochs (''Bos primigenius''): genetic diversity and preservation|journal=Annals of Anatomy|volume=194|issue=1|pages=103–111|doi=10.1016/j.aanat.2011.10.011|pmid=22188739|citeseerx=10.1.1.392.4989}}</ref>. Аналіз {{нп3|Мезасточванне|мезасточвання||Mesowear}} {{нп3|Прэмаляр|прэмаляраў|ru|Премоляр}} тура паказвае, што структура харчавання змянялася ад траваеднасці ў дацкім {{нп3|Прэбарэальны перыяд|прэбарэяльным перыядзе|ru|Пребореальный период}} да змешанага кармлення ў {{нп3|Барэальны перыяд|барэальны|ru|Бореальный период}}, {{нп3|Атлантычны перыяд|атлантычны|ru|Атлантический период}} і {{нп3|Суббарэальны перыяд|суббарэальны|ru|Суббореальный период}} перыяды галацэну<ref name="Schulz20072">{{cite journal|author1=Schulz, E.|name-list-style=amp|author2=Kaiser, T.M.|year=2007|title=Feeding strategy of the Urus ''Bos primigenius'' Bojanus, 1827 from the Holocene of Denmark|journal=Courier Forschungsinstitut Senckenberg|volume=259|pages=155–164|url=https://www.researchgate.net/publication/233781003}}</ref>. === Даместыфікацыя === Самае ранняе вядомае [[Адамашненне|прыручэнне]] тура адносіцца да [[Неалітычная рэвалюцыя|эпохі неалітычнай рэвалюцыі]] на [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівым паўмесяцы]], дзе жывёла, на якую палявалі і якую ўтрымлівалі неалітычныя фермеры, паступова памяншалася ў памерах паміж 9800 і 7500 гадамі да н.э. Косці тура, знойдзеныя ў {{нп3|Мурэйбет|Мурэйбеце|ru|Мурейбет}} і [[Гёбеклі-Тэпэ|Гёбеклі-Тэпе]], большыя па памеры, чым косці буйной рагатай жывёлы з позніх неалітычных паселішчаў на поўначы [[Сірыя|Сірыі]], такіх як {{нп3|Джа'дэ-эль-Мугара|||Dja'de el-Mughara}} і {{нп3|Тэль-Халула|||Tell Halula}}<ref>{{cite book|author=Helmer, D.|name-list-style=amp|author2=Gourichon, L.|author3=Monchot, H.|author4=Peters, J.|author5=Segui, M.S.|year=2005|title=The first steps of animal domestication: new archeological approaches|chapter=Identifying early domestic cattle from pre-pottery Neolithic sites on the Middle Euphrates using sexual dimorphism|location=Oxford|publisher=Oxbow Books|isbn=1-84217-121-6|editor1=Vigne, J.D.|editor2=Peters, J.|editor3=Helmer, D.|pages=86–95|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/235341120}}</ref>. На стаянках {{нп3|Керамічны неаліт|позняга неаліту|ru|Керамический неолит}} ў паўночным [[Ірак]]у і заходнім [[Іран]]е, датаваных VI тысячагоддзем да н. э., рэшткі буйной рагатай жывёлы таксама меншыя, але часцей сустракаюцца, што сведчыць аб тым, што прыручаная буйная рагатая жывёла была завезена падчас {{нп3|Халафская культура|халафскай культуры|ru|Халафская культура}} з цэнтральнага рэгіёна [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]]<ref>{{cite journal|author1=Arbuckle, B.S.|name-list-style=amp|author2=Price, M.D.|author3=Hongo, H.|author4=Öksüz, B.|year=2016|title=Documenting the initial appearance of domestic cattle in the Eastern Fertile Crescent (northern Iraq and western Iran)|journal=Journal of Archaeological Science|volume=72|pages=1–9|doi=10.1016/j.jas.2016.05.008|bibcode=2016JArSc..72....1A|s2cid=85441215|url=https://scholar.harvard.edu/files/maxprice/files/arbuckle_2016_cattle.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://scholar.harvard.edu/files/maxprice/files/arbuckle_2016_cattle.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref> Вынікі генетычных даследаванняў паказваюць, што сучасная {{bt-bellat|Свойскі бык{{!}}буйная рагатая жывёла|Bos taurus taurus}} паходзіць ад 80 тураў, {{нп3|Прыручэнне|прыручаных||Tame animal}} у паўднёва-ўсходняй [[Анатолія|Анатоліі]] і паўночнай [[Сірыя|Сірыі]] каля 10 500 гадоў таму<ref name="Bollongino_al2012" />. [[Свойскі бык|Таурынавая]] жывёла распаўсюдзілася на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] і ў [[Паўночная Італія|паўночнай Італіі]] ўздоўж ракі [[Дунай]] і ўзбярэжжа [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]<ref name="Pitt_al2019">{{cite journal|author1=Pitt, D.|name-list-style=amp|author2=Sevane, N.|author3=Nicolazzi, E.L.|author4=MacHugh, D.E.|author5=Park, S.D.|author6=Colli, L.|author7=Martinez, R.|author8=Bruford, M.W.|author9=Orozco-terWengel, P.|year=2019|title=Domestication of cattle: Two or three events?|journal=Evolutionary Applications|volume=12|issue=1|pages=123–136|doi=10.1111/eva.12674|pmid=30622640|pmc=6304694|doi-access=free|bibcode=2019EvApp..12..123P}}</ref>. Гібрыдызацыя паміж самцамі тура і ранняй свойскай буйной рагатай жывёлай адбылася ў Цэнтральнай Еўропе паміж 9500 і 1000 гадамі да н.э <ref>{{cite journal|author1=Götherström, A.|name-list-style=amp|author2=Anderung, C.|author3=Hellborg, L.|author4=Elburg, R.|author5=Smith, C.|author6=Bradley, D.G.|author7=Ellegren, H.|year=2005|title=Cattle domestication in the Near East was followed by hybridization with aurochs bulls in Europe|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=272|issue=1579|pages=2345–2351|doi=10.1098/rspb.2005.3243|doi-access=free|pmid=16243693|pmc=1559968}}</ref>. Аналіз паслядоўнасцей мітахандрыяльнай ДНК узораў італьянскіх тураў, датаваных 17-7000 гадоў таму, і 51 сучаснай пароды буйной рагатай жывёлы паказаў некаторую ступень {{нп3|Інтрагрэсія|інтрагрэсіі|uk|Інтрогресія}} генаў тураў у паўднёваеўрапейскую буйную рагатую жывёлу, што паказвае на тое, што самкі тура кантактавалі са свойскай буйной рагатай жывёлай, якая выгульвалася на волі<ref name="Beja20062">{{cite journal|last1=Beja-Pereira|first1=A.|last2=Caramelli|first2=D.|last3=Lalueza-Fox|first3=C.|last4=Vernesi|first4=C.|last5=Ferrand|first5=N.|last6=Casoli|first6=A.|last7=Goyache|first7=F.|last8=Royo|first8=L.J.|last9=Conti|first9=S.|last10=Lari|first10=M.|last11=Martini|first11=A.|last12=Ouragh|first12=L.|last13=Magid|first13=A.|last14=Atash|first14=A.|last15=Zsolnai|first15=A.|last16=Boscato|first16=P.|last17=Triantaphylidis|first17=C.|last18=Ploumi|first18=K.|last19=Sineo|first19=L.|last20=Mallegni|first20=F.|last21=Taberlet|first21=P.|last22=Erhardt|first22=G.|last23=Sampietro|first23=L.|last24=Bertranpetit|first24=J.|last25=Barbujani|first25=G.|last26=Luikart|first26=G.|last27=Bertorelle|first27=G.|date=2006|title=The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-05-23_103_21/page/8113|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=103|issue=21|pages=8113–8118|pmid=16690747|pmc=1472438|doi=10.1073/pnas.0509210103|bibcode=2006PNAS..103.8113B|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref> Косткі буйной рагатай жывёлы рознага памеру, знойдзеныя на паселішчы [[Медны век|эпохі энеаліту]] ў [[Кутна-Гора (раён)|раёне Кутна-Гора]], з’яўляюцца дадатковым доказам гібрыдызацыі тура і свойскай буйной рагатай жывёлы паміж 3000 і 2800 гадамі да н.э. у [[Багемія|Багеміі]]<ref name="Kysely2008" />. {{нп3|Поўнагеномнае секвеніраванне||ru|Whole genome sequencing}} косткі тура 6750-гадовай даўніны, знойдзенай у [[Англія|Англіі]], было параўнана з данымі аб паслядоўнасці генома 81 асобіны буйной рагатай жывёлы і дадзенымі аб {{нп3|Аднануклеатыдны полімарфізм|аднануклеатыдным полімарфізме|ru|Однонуклеотидный полиморфизм}} 1225 асобін буйной рагатай жывёлы. Вынікі паказалі, што брытанскія і ірландскія пароды буйной рагатай жывёлы маюць некаторыя {{нп3|Генетычная варыяцыя|генетычныя варыяцыі||Genetic variance}} з узорам тура; раннія пастухі ў Вялікабрытаніі маглі быць адказнымі за мясцовы [[паток генаў]] ад тура да продкаў брытанскай і ірландскай буйной рагатай жывёлы<ref name="Park2">{{cite journal|author1=Park, S.D.E.|author2=Magee, D.A.|author3=McGettigan, P.A.|author4=Teasdale, M.D.|author5=Edwards, C.J.|author6=Lohan, A.J.|author7=Murphy, A.|author8=Braud, M.|author9=Donoghue, M.T.|author10=Liu, Y.|author11=Chamberlain, A.T.|author12=Rue-Albrecht, K.|author13=Schroeder, S.|author14=Spillane, C.|author15=Tai, S.|author16=Bradley, D.G.|author17=Sonstegard, T.S.|author18=Loftus, B.J.|author19=MacHugh, D.E.|title=Genome sequencing of the extinct Eurasian wild aurochs, ''Bos primigenius'', illuminates the phylogeography and evolution of cattle|journal=Genome Biology|date=2015|volume=16|issue=1|page=234|doi=10.1186/s13059-015-0790-2|pmid=26498365|pmc=4620651|name-list-style=amp|doi-access=free}}</ref>. Парода буйной рагатай жывёлы {{нп3|Мурбодэнер||uk|Мурбоденер}} таксама дэманструе спарадычную інтрагрэсію самак еўрапейскага тура ў свойскую буйны рагатую жывёлу ў [[Альпы|Альпах]]<ref>{{cite journal|author1=Cubric-Curik, V.|name-list-style=amp|author2=Novosel, D.|author3=Brajkovic, V.|author4=Rota Stabelli, O.|author5=Krebs, S.|author6=Sölkner, J.|author7=Šalamon, D.|author8=Ristov, S.|author9=Berger, B.|author10=Trivizaki, S.|author11=Bizelis, I.|author12=Ferenčaković, M.|author13=Rothammer, S.|author14=Kunz, E.|author15=Simčič, M.|author16=Dovč, P.|author17=Bunevski, G.|author18=Bytyqi, H.|author19=Marković, B.|author20=Brka, M.|author21=Kume, K.|author22=Stojanović, S.|author23=Nikolov, V.|author24=Zinovieva, N.|author25=Schönherz, A.A.|author26=Guldbrandtsen, B.|author27=Čačić, M.|author28=Radović, S.|author29=Miracle, P.|author30=Vernesi, C.|author31=Curik, I.|author32=Medugorac, I.|year=2021|title=Large-scale mitogenome sequencing reveals consecutive expansions of domestic taurine cattle and supports sporadic Aurochs introgression|journal=Evolutionary Applications|volume=15|issue=4|pages=663–678|doi=10.1111/eva.13315|pmid=35505892|pmc=9046920|doi-access=free}}</ref>. Свойская буйная рагатая жывёла працягвала змяншацца як у памеры цела, так і ў памерах рагоў да Сярэдневякоўя<ref name="Ajmone_al2010" />. Лічыцца, што {{bt-bellat||Bos primigenius namadicus}} быў прыручаны 10-8000 гадоў таму<ref name="Bradley19962">{{cite journal|last1=Bradley|first1=D.G.|last2=MacHugh|first2=D.E.|last3=Cunningham|first3=P.|last4=Loftus|first4=R.T.|name-list-style=amp|year=1996|title=Mitochondrial diversity and the origins of African and European cattle|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1996-05-14_93_10/page/5131|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=93|issue=10|pages=5131–5135|doi=10.1073/pnas.93.10.5131|pmid=8643540|pmc=39419|bibcode=1996PNAS...93.5131B|doi-access=free}}</ref>. Закамянеласці тура, знойдзеныя ў неалітычным месцы [[Мергарх]] у [[Пакістан]]е, датуюцца прыблізна 8000 гадамі да нашай эры і з’яўляюцца аднымі з самых ранніх доказаў яго прыручэння на [[Індыйскі субкантынент|Індыйскім субкантыненце]]<ref name="Turvey_al2021" />. Самкі індыйскага тура ўнеслі свой уклад у генафонд {{bt-bellat|зебу|Bos taurus indicus}} паміж 5500 і 4000 гадамі да нашай эры падчас пашырэння {{нп3|Пастаралізм|жывёлагадоўлі||Pastoralism}} ў паўночнай [[Індыя|Індыі]]. Першапачаткова зебу распаўсюдзіўся на ўсход у [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходнюю Азію]]<ref name="Chen2010" />. Гібрыдызацыя паміж зебу і ранняй [[Свойскі бык|таурынавай]] буйной рагатай жывёлай адбылася на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] пасля 4000 года да нашай эры, што супала з перыядам [[Засуха|засухі]] падчас [[Засуха 4200 гадоў таму|падзеі 4200 гадоў таму]]<ref>{{cite journal|author1=Verdugo, M.P.|name-list-style=amp|author2=Mullin, V.E.|author3=Scheu, A.|author4=Mattiangeli, V.|author5=Daly, K.G.|author6=Delser, P.M.|author7=Hare, A.J.|author8=Burger, J.|author9=Collins, M.J.|author10=Kehati, R.|author11=Hesse, P.|year=2019|title=Ancient cattle genomics, origins, and rapid turnover in the Fertile Crescent|journal=Science|volume=365|issue=6449|pages=173–176|doi=10.1126/science.aav1002|pmid=31296769|bibcode=2019Sci...365..173V|s2cid=195894128|url=https://eprints.whiterose.ac.uk/149232/1/Verdugo_Combined_for_resubmission_ACCEPTED_VERSION.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://eprints.whiterose.ac.uk/149232/1/Verdugo_Combined_for_resubmission_ACCEPTED_VERSION.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. Зебу быў завезены ва [[Усходняя Афрыка|Усходнюю Афрыку]] каля 3500-2500 гадоў таму<ref name="Pitt_al2019" /> і дасягнуў [[Манголія|Манголіі]] ў XIII і XIV стагоддзях<ref>{{cite journal|author=Mannen, H.|author2=Kohno, M.|name-list-style=amp|author3=Nagata, Y.|author4=Tsuji, S.|author5=Bradley, D.G.|author6=Yeo, J.S.|author7=Nyamsamba, D.|author8=Zagdsuren, Y.|author9=Yokohama, M.|author10=Nomura, K.|author11=Amano, T.|title=Independent mitochondrial origin and historical genetic differentiation in North Eastern Asian cattle|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=32|issue=2|pages=539–544|date=2004|doi=10.1016/j.ympev.2004.01.010|pmid=15223036|url=http://webpages.icav.up.pt/ptdc/CVT/105223/2008/References%20for%20BigBos%20proposal%20&#91;PTDC-CVT-105223-2008&#93;/PDF%20files%20of%20references_max30%20&#91;BigBos&#93;/Mannen%20et%20al%202004_MPE-%20Independent%20origin%20of%20Northeastern%20Asian%20cattle.pdf|access-date=31 сакавіка 2024|archive-date=5 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232344/http://webpages.icav.up.pt/ptdc/CVT/105223/2008/References%20for%20BigBos%20proposal%20%5BPTDC-CVT-105223-2008%5D/PDF%20files%20of%20references_max30%20%5BBigBos%5D/Mannen%20et%20al%202004_MPE-%20Independent%20origin%20of%20Northeastern%20Asian%20cattle.pdf|url-status=dead}}</ref>. Трэцяя падзея прыручэння, якая, як мяркуецца, адбылася ў {{нп3|Заходняя пустыня (Егіпет)|Заходняй пустыні Егіпта||Western Desert (Egypt)}}, не пацвярджаецца вынікамі аналізу {{нп3|Генетычная прымесь|генетычнай прымесі||Genetic admixture}}, {{нп3|Інтрагрэсія|інтрагрэсіі|uk|Інтрогресія}} і міграцыі патэрнаў 3196 асобін свойскай буйной рагатай жывёлы, якія прадстаўлялі 180 папуляцый<ref name="Pitt_al2019" />. === Развядзенне турападобнай буйной рагатай жывёлы === [[Файл:Hausrindlainz.jpg|250px|міні|[[Бык Хека|Быкі Хека]] ў запаведніку [[Лайнцэр Ціргартэн]]]] У пачатку 1920-х гадоў {{нп3|Хайн Хек|||Heinz Heck}} ініцыяваў {{нп3|Штучны адбор|селекцыйную праграму развядзення|ru|Искусственный отбор}} ў {{нп3|Хелабрун|заапарку Хелабрун|ru|Хеллабрунн}}, спрабуючы {{нп3|Адваротнае развядзенне|ўзнавіць||Breeding back}} тура, выкарыстоўваючы некалькі парод буйной рагатай жывёлы; вынік назвалі [[Бык Хека|быком Хека]]<ref>{{Cite journal|last=Heck|first=H.|title=The breeding-back of the Aurochs|doi=10.1017/S0030605300035286|journal=Oryx|volume=1|issue=3|pages=117–122|year=1951|doi-access=free}}</ref>. Статкі гэтай буйной рагатай жывёлы былі выпушчаны ў {{нп3|Оствардэрспласэ||ru|Оствардерсплассе}}, [[польдар]] у [[Нідэрланды|Нідэрландах]] у 1980-х гадах у якасці сурагатаў тура для натуралістычнага выпасу з мэтай аднаўлення дагістарычных ландшафтаў<ref name="Lorimer2">{{cite journal|author1=Lorimer, J.|name-list-style=amp|author2=Driessen, C.|year=2016|title=From "Nazi cows" to cosmopolitan "ecological engineers": specifying rewilding through a history of Heck cattle|journal=Annals of the American Association of Geographers|volume=106|issue=3|pages=631–652|doi=10.1080/00045608.2015.1115332|bibcode=2016AAAG..106..631L|s2cid=131547744}}</ref>. Вялікая колькасць з іх памерла ад {{нп3|Галодная смерць|голаду|ru|Голодная смерть}} падчас халодных зім 2005 і 2010 гадоў, а праект «неўмяшання» завяршыўся ў 2018 годзе<ref>{{cite journal|author=Theunissen, B.|year=2019|title=The Oostvaardersplassen Fiasco|url=https://archive.org/details/isis_2019-06_110_2/page/341|journal=Isis|volume=110|issue=2|pages=341–345|doi=10.1086/703338|doi-access=free}}</ref>. Пачынаючы з 1996 года быкоў Хека скрыжавалі з паўднёваеўрапейскімі пародамі буйной рагатай жывёлы, такімі як {{нп3|Саягеса|||Sayaguesa}}, {{нп3|Кіянская (парода кароў)|кіянская|ru|Кианская (порода коров)}} і ў меншай ступені {{нп3|Іспанскі баявы бык|іспанскімі баявымі быкамі|ru|Боевой бык}} ў надзеі стварыць жывёлу, больш падобную на тура. Атрыманыя ў выніку {{нп3|Праект Taurus|гэтых скрыжаванняў||Taurus Project}} жывёлы называюць быкамі Taurus<ref>{{cite journal|author=Bunzel-Drüke, M.|year=2001|title=Ecological substitutes for Wild Horse (''Equus ferus'', Boddaert 1785 = ''E. przewalskii'', Poljakov 1881) and Aurochs (''Bos primigenius'', Bojanus 1827)|journal=Natur- und Kulturlandschaft|volume=4|pages=240–252|citeseerx=10.1.1.403.8349}}</ref>. Іншыя праекты па адваротным развядзенні — гэта {{нп3|праграма Tauros|||Tauros Programme}} і {{нп3|праект Uruz|||Uruz Project}}<ref name="Lorimer2" />. Аднак падыходы, накіраваныя на вывядзенне {{нп3|Фенатып|фенатыпу|ru|Фенотип}} як у тура, нельга параўнаць з вывядзеннем да [[генатып]]у як у тура<ref name="sinding20162">{{cite journal|doi=10.5334/oq.25|title=The draft genome of extinct European Aurochs and its implications for de-extinction|journal=Open Quaternary|volume=2|year=2016|author1=Sinding, M.-H.S.|author2=Gilbert, M.T.P.|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref>. == Культурнае значэнне == === Гісторыя === Тур быў часткай {{нп3|Плейстацэнавая мегафаўна|мегафаўны плейстацэну|ru|Плейстоценовая мегафауна}}. Верагодна, ён {{нп3|Відаўтварэнне|развіўся|uk|Видоутворення}} ў [[Азія|Азіі]] і міграваў на захад і поўнач у цёплыя {{нп3|Міжледавікоўе|міжледавіковыя|ru|Межледниковье}} перыяды. Самыя старажытныя вядомыя [[акамянеласці]] тура, знойдзеныя ў [[Індыя|Індыі]] і [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы,]] адносяцца да {{нп3|Цібанскі ярус|сярэдняга плейстацэну|uk|Тібанський ярус}}, а ў Еўропе да {{нп3|Гальштэйнскае міжледавікоўе|Гальштэйскага міжледавікоўя||Holstein interglacial}}. Як паказваюць выкапнёвыя рэшткі ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]], ён дасягнуў [[Данія|Даніі]] і паўднёвай [[Швецыя|Швецыі]] ў [[галацэн]]е. Колькасць тураў скарацілася ў познім галацэне з-за {{нп3|Разбурэнне асяроддзя пражывання|страты асяроддзя пражывання|ru|Разрушение среды обитания}} і палявання, што прывяло да вымірання прыкладна ў XVII стагоддзі. Туры адлюстраваныя на [[палеаліт]]ычных [[Пячорны жывапіс|наскальных малюнках]], [[неаліт]]ычных [[петрогліф]]ах, [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкіх]] [[Рэльеф (скульптура)|рэльефах]] і статуэтках [[Бронзавы век|бронзавага веку]]. У {{нп3|Рэлігіі старажытнага Блізкага Усходу|рэлігіях старажытнага Блізкага Усходу|ru|Religions of the ancient Near East}} ён сімвалізаваў моц, сексуальную сілу і доблесць. Яго рогі выкарыстоўваліся ў [[Воты|вотыўных ахвяраваннях]], у якасці {{нп3|Трафей|трафеяў|pl|Trofeum}} і {{нп3|Рог (посуд)|рогаў для піцця|ru|Рог (сосуд)}}. Дзве падзеі [[Адамашненне|даместыфікацыі]] тура адбыліся падчас [[Неалітычная рэвалюцыя|неалітычнай рэвалюцыі]]. Адна дала пачатак з’яўленню {{bt-bellat|Свойскі бык{{!}}свойскага быка|Bos taurus taurus}} ва [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівым паўмесяцы]] на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]], які быў завезены ў Еўропу праз [[Балканскі паўвостраў|Балканы]] і ўзбярэжжа [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]. [[Гібрыд]]ызацыя паміж турам і ранняй свойскай буйной рагатай жывёлай адбылася ў раннім галацэне. Даместыфікацыя {{bt-bellat||Bos primigenius namadicus}} прывяла да з’яўлення {{bt-bellat|зебу|Bos taurus indicus}}, якая скрыжавалася з ранняй [[Свойскі бык|таурынавай]] буйной рагатай жывёлай на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] каля 4000 гадоў таму. Некаторыя сучасныя пароды буйной рагатай жывёлы дэманструюць рысы, што нагадваюць тура, такія як цёмны колер і светлая звілістая паласа ўздоўж спіны быкоў, больш светлы колер кароў або форма рога, падобная на рогі тура. === У Азіі === [[Файл:Unicorn with object. Mohenjo-daro.jpg|250px|міні|Пячатка з [[Махенджа-Дара]]]] [[Файл:Berlín - Pergamon - Porta d'Ishtar - Ur.JPG|250px|міні|Рэльеф на [[Вароты Іштар|варотах Іштар]] на выставе ў [[Пергамскі музей|Пергамскім музеі]]]] {{нп3|Ашэльская культура|Ашэльскія пласты|ru|Ашельская культура}} ў {{нп3|Хунасагі|||Hunasagi}} на поўдні [[Дэканскае пласкагор’е|плато Дэкан]] у Індыі далі косткі тура са слядамі насечкі<ref>{{cite journal|author1=Sathe, V.|name-list-style=amp|author2=Paddayya, K.|year=2012|title=The faunal background of the stone age cultures of Hunsgi and Baichbal Valleys, Southern Deccan|journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute|volume=72|pages=79–97|jstor=43610690}}</ref>. Костка тура са слядамі, нанесенымі [[Крэмень|крэменем]], была знойдзена ў пласце {{нп3|Сярэдні палеаліт|сярэдняга палеаліту|ru|Средний палеолит}} на стаянцы {{нп3|Homo Нешэр Рамла|||Nesher Ramla ''Homo''}} ў [[Ізраіль|Ізраілі]]; ён быў датаваны {{нп3|Марская ізатопная стадыя|марской ізатопнай стадыяй 5||Marine Isotope Stage 5}} каля 120 000 {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}<ref>{{cite journal|author1=Prévost, M.|name-list-style=amp|author2=Groman-Yaroslavski, I.|author3=Gershtein, K.M.C.|author4=Tejero, J.M.|author5=Zaidner, Y.|year=2021|title=Early evidence for symbolic behavior in the Levantine Middle Paleolithic: A 120 ka old engraved aurochs bone shaft from the open-air site of Nesher Ramla, Israel|journal=Quaternary International|volume=early view|pages=80–93|doi=10.1016/j.quaint.2021.01.002|s2cid=234236699}}</ref>. Археалагічныя раскопкі ў Ізраілі выявілі сляды свята, якое праводзілася [[Натуфійская культура|натуфійскай культурай]] каля 12 000 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}, падчас якога з’елі трох тураў. Здаецца, гэта незвычайная з’ява ў культуры, якая адбывалася разам з пахаваннем пажылой жанчыны, як мяркуецца, пэўнага сацыяльнага статусу<ref>{{cite journal|last1=Munro|first1=N.D.|last2=Grosman|first2=L.|date=2010|title=Early evidence (ca. 12,000 B.P.) for feasting at a burial cave in Israel|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-08-31_107_35/page/15362|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=107|issue=35|pages=15362–15366|doi=10.1073/pnas.1001809107|pmid=20805510|pmc=2932561|bibcode=2010PNAS..10715362M|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref>. [[Петрогліф]]ы з выявай тура ў {{нп3|Наскальныя малюнкі Габустана|наскальным мастацтве Габустана|ru|Наскальные рисунки Гобустана}} ў [[Азербайджан]]е датуюцца перыядам {{нп3|Позні палеаліт|верхняга палеаліту|ru|Поздний палеолит}} і [[неаліт]]у<ref>{{cite journal|author=Farajova, M.|year=2011|title=Gobustan: Rock Art Cultural Landscape|journal=Adoranten|volume=11|pages=41–66|url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/malahat_a11.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/malahat_a11.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. Косці і чэрапы тура, знойдзеныя ў паселішчах {{нп3|Мурэйбет||ru|Мурейбет}}, {{нп3|Халан-Чемі||ru|Халлан-Чеми}} і {{нп3|Чаяню||ru|Чайоню}}, сведчаць аб тым, што людзі захоўвалі і дзяліліся ежай у {{нп3|Дакерамічны неаліт B|даганчарнай неалітычнай культуры B|ru|Докерамический неолит B}}<ref>{{cite journal|author1=Bogaard, A.|name-list-style=amp|author2=Charles, M.|author3=Twiss, K.C.|author4=Fairbairn, A.|author5=Yalman, N.|author6=Filipović, D.|author7=Demirergi, G.A.|author8=Ertuğ, F.|author9=Russell, N.|author10=Henecke, J.|year=2009|title=Private pantries and celebrated surplus: storing and sharing food at Neolithic Çatalhöyük, Central Anatolia|journal=Antiquity|volume=83|issue=321|pages=649–668|doi=10.1017/S0003598X00098896|s2cid=162522860|url=https://www.researchgate.net/publication/236673285}}</ref>. Рэшткі тура таксама былі знойдзены ў [[Некропаль|некропалі]] ў [[Сайда|Сідоне]], Ліван, датаваныя прыблізна 3700 гадамі {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}; тур быў пахаваны разам са шматлікімі жывёламі, некалькімі чалавечымі косткамі і прадуктамі<ref>{{cite news|last=Makarem|first=M.|date=2012|title=Et si Europe était sidonienne?|url=http://www.lorientlejour.com/category/À+La+Une/article/767714/Et_si_Europe_etait_sidonienne_.html|work=L'Orient Le Jour|location=Beirut|access-date=3 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525112335/http://www.lorientlejour.com/category/%C3%80+La+Une/article/767714/Et_si_Europe_etait_sidonienne_.html|archive-date=25 May 2013|url-status=dead}}</ref>. [[Пячатка|Пячаткі]], якія адносяцца да [[Індская цывілізацыя|цывілізацыі даліны Інда]], знойдзеныя ў [[Харапа|Харапе]] і [[Махенджа-Дара]], паказваюць жывёл з выгнутымі рагамі, падобных на тура<ref>{{cite book|author=Mackay, E.J.H.|author-link=Ernest J. H. Mackay|year=1935|title=The Indus civilization|location=London|publisher=Lovat Dickson & Thompson Ltd.|page=Plate J|chapter=Steatite pectoral, once mounted in metal and filled with inlay|chapter-url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.22579/page/n229/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book|author=Geer, A.A.E.|year=2008|title=Animals in stone: Indian mammals sculptured through time|location=Leiden|publisher=Brill|pages=111–114|chapter=''Bos primigenius''. The Aurochs|isbn=978-90-04-16819-0|chapter-url=https://books.google.com/books?id=oQ3quxh9gsgC&pg=PA111}}</ref>. Статуэткі тура вырабляліся [[Майкопская археалагічная культура|майкопскай культурай]] на [[Заходні Каўказ|Заходнім Каўказе]]<ref>{{cite book|author1=Reinhold, S.|name-list-style=amp|author2=Gresky, J.|author3=Berezina, N.|author4=Kantorovich, A.R.|author5=Knipper, C.|author6=Maslov, V.E.|author7=Petrenko, V.G.|author8=Alt, K.W.|author9=Belinsky, A.B.|year=2017|title=Appropriating Innovations. Entangled Knowledge in Eurasia, 5000-150 BCE|location=Oxford|publisher=Oxbow Books|chapter=Contextualising Innovation: Cattle Owners and Wagon Drivers in the North Caucasus and Beyond|isbn=9781785707247|editor1=Maran, J.|editor2=Stockhammer, P.|pages=78–97|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/321300884}}</ref>. Тур абазначаецца [[Акадская мова|акадскімі]] словамі rīmu і rēmu, абодва выкарыстоўваліся ў кантэксце палявання такімі кіраўнікамі, як {{нп3|Нарам-Суэн|Нарам-Суэнам|ru|Нарам-Суэн}}, {{нп3|Тыглатпаласар I|Тыглатпаласарам I|ru|Тиглатпаласар I}} і {{нп3|Салманасар III|Салманасарам III|ru|Салманасар III}}; у [[Месапатамія|Месапатаміі]] ён сімвалізаваў моц і сексуальную сілу, быў [[эпітэт]]ам багоў [[Энліль|Энліля]] і [[Шамаш (міфалогія)|Шамаша]], абазначаў доблесць як эпітэт цара [[Сінахерыб]]а і героя [[Гільгамеш]]а. Дзікія быкі часта згадваюцца ва {{нп3|Угарыцкая літаратура|ўгарыцкіх тэкстах|ru|Уґаритська література}} як аб’екты палявання і [[Ахвярапрынашэнне|ахвяраванне]] богу [[Баал]]у<ref>{{cite book|author1=Wyatt, S.|author2=Wyatt, N.|name-list-style=amp|date=2013|chapter=The ''longue durée'' in the beef business|pages=417–450|title=Ritual, Religion, and Reason. Studies in the Ancient World in Honour of Paolo Xella|isbn=9783868350876|publisher=Ugarit-Verlag|location=Münster|editor1=Loretz, O.|editor2=Ribichini, S.|editor3=Watson, W.G.E.|editor4=Zamora, J.Á.|chapter-url=https://www.academia.edu/4038225}}</ref>. На [[вавілон]]скіх [[Вароты Іштар|варотах Іштар]], пабудаваных у [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзі да н.э.]], адлюстраваны тур<ref>{{Cite book|author=Shugart, H.H.|date=2014|title=Foundations of the Earth|url=https://archive.org/details/foundationsofear0000shug|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231537698|chapter=Taming the Unicorn, Yoking the Aurochs: Animal and Plant Domestication and the Consequent Alteration of the Surface of the Earth|pages=[https://archive.org/details/foundationsofear0000shug/page/35 35]–70|doi=10.7312/shug16908-003}}</ref>. === У Афрыцы === Петрогліфы з выявай тура, знойдзеныя ў {{нп3|Курта|Курце||Qurta}} ў даліне вярхоўяў Ніла, былі датаваны познім плейстацэнам прыкладна 19-15 000 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}} з дапамогай {{нп3|Аптычнае датаванне|аптычнага датавання|uk|Оптичне датування}} і з’яўляюцца самымі старымі гравюрамі, знойдзенымі на сённяшні дзень у Афрыцы<ref>{{cite journal|author1=Huyge, D.|name-list-style=amp|author2=Vandenberghe, D.A.|author3=De Dapper, M.|author4=Mees, F.|author5=Claes, W.|author6=[[John Coleman Darnell|Darnell, J.C.]]|year=2011|title=First evidence of Pleistocene rock art in North Africa: securing the age of the Qurta petroglyphs (Egypt) through OSL dating|journal=Antiquity|volume=85|issue=330|pages=1184–1193|doi=10.1017/S0003598X00061998|s2cid=130471822|url=https://www.academia.edu/1621581}}</ref>. Туры з’яўляюцца часткай сцэн палявання на [[Рэльеф (скульптура)|рэльефах]] у [[Фіванскі некропаль|грабніцы]] ў [[Фівы (Егіпет)|Фівах]], [[Егіпет]], датаванай [[XX стагоддзе да н.э.|XX стагоддзем да н.э.]], і ў {{нп3|Пахавальны храм|пахавальным храме||Mortuary temple}} {{нп3|Рамсес III|Рамсеса III|ru|Рамсес III}} у {{нп3|Медынет Абу||uk|Медінет Абу}}, датаванай каля [[1175 год да н.э.|1175 года да н.э.]] Апошняя з’яўляецца самай маладой выявай тура ў [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкім]] [[Мастацтва Старажытнага Егіпта|мастацтве]] на сённяшні дзень<ref>{{cite journal|author=Beierkuhnlein, C.|year=2015|title=''Bos primigenius'' in Ancient Egyptian art – historical evidence for the continuity of occurrence and ecology of an extinct key species|journal=Frontiers of Biogeography|volume=7|issue=3|pages=107–118|doi=10.21425/F5FBG21527|s2cid=55643283|url=https://epub.uni-bayreuth.de/3177/1/eScholarship%20UC%20item%202cc00316.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://epub.uni-bayreuth.de/3177/1/eScholarship%20UC%20item%202cc00316.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. === У Еўропе === [[Файл:Lascaux painting.jpg|міні|250px|Выявы тура з [[Пячора Ласко|пячоры Ласко]]]] [[Файл:Gold cup Vafio 1500 to 1450 BC, NAMA 1758 080866.jpg|міні|250px|Кубак з {{нп3|Вафіё|||Vaphio}} са сцэнай палявання на тура, [[XV стагоддзе да н.э.]]]] [[Файл:Moldavia's coat of Arms of 1481.jpg|міні|250px|[[Герб Малдаўскага княства]] 1481 года ў [[Манастыр Путна|манастыры Путна]]]] Туры шырока прадстаўлены на [[палеаліт]]ычных [[Пячорны жывапіс|наскальных малюнках]] у пячорах [[Пячора Шавэ|Шавэ]] і [[Пячора Ласко|Ласко]] на поўдні Францыі, якія датуюцца адпаведна 36 000 і 21 000 гадамі {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}<ref>{{cite journal|author=Geneste, J.M.|year=2017|title=From Chauvet to Lascaux: 15,000 years of cave art|journal=Archaeology, Ethnology & Anthropology of Eurasia|volume=45|issue=3|pages=29–40|doi=10.17746/1563-0110.2017.45.3.029-040|url=https://journal.archaeology.nsc.ru/jour/article/viewFile/285/382|doi-access=free}}</ref>. Дзве палеалітычныя [[Петрогліф|наскальныя гравюры]] ў [[Калабрыя|калабрыйскай]] {{нп3|Пячора Раміта|пячоры Раміта||Romito Cave}} паказваюць тура<ref>{{cite journal|author1=Vacca, B.B.|year=2012|title=The hunting of large mammals in the Upper Palaeolithic of southern Italy: A diachronic case study from Grotta del Romito|journal=Quaternary International|volume=252|pages=155–164|doi=10.1016/j.quaint.2011.06.054|bibcode=2012QuInt.252..155V|url=https://www.researchgate.net/publication/251636438}}</ref>. Палеалітычныя гравюры з выявай тура былі таксама знойдзены ў {{нп3|Пячора Генавезэ|пячоры Генавезэ|de|Grotta del Genovese}} на італьянскім востраве {{нп3|Леванца||ru|Леванцо}}<ref>{{cite journal|author1=Di Maida, G.|name-list-style=amp|author2=García-Diez, M.|author3=Pastoors, A.|author4=Terberger, T.|year=2018|title=Palaeolithic art at Grotta di Cala dei Genovesi, Sicily: a new chronology for mobiliary and parietal depictions|journal=Antiquity|volume=92|issue=361|pages=38–55|doi=10.15184/aqy.2017.209|s2cid=166147585|url=https://www.researchgate.net/publication/323045060}}</ref>. Наскальныя гравюры і малюнкі эпохі верхняга палеаліту з выявамі тура таксама былі знойдзены ў пячорах на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве,]] якія адносяцца да {{нп3|Гравецкая культура|гравецкай|ru|Граветтская культура}} і [[Мадленская культура|Мадленскай]] культур<ref>{{cite book|author=Weniger, G.C.|year=1999|title=Archäologie und Biologie des Aurochsen|location=Bonn|publisher=Neanderthal Museum|editor1=Weniger, G.C.|isbn=9783980583961|pages=133–140|chapter=Representations of the Aurochs in the Upper Palaeolithic and Epipalaeolithic on the Iberian Peninsula|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/271588425}}</ref><ref>{{cite book|author=Fernandes, A.P.B.|year=2008|chapter=Aesthetics, ethics, and rock art conservation: How far can we go? The case of recent conservation tests carried out in un-engraved outcrops in the Côa Valley, Portugal|chapter-url=http://openarchive.icomos.org/id/eprint/945/1/11_Batarda_Fernandes_offprint.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://openarchive.icomos.org/id/eprint/945/1/11_Batarda_Fernandes_offprint.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|pages=85–92|title=Aesthetics and Rock Art III: Symposium|editor1=Heyd, T.|editor2=Clegg, J.|publisher=Archaeopress|series=British Archaeological Reports|volume=1818|location=Oxford|isbn=9781407303048}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Soares De Figueiredo, S.|name-list-style=amp|author2=Botica, N.|author3=Bueno Ramirez, P.|author4=Tsoupra, A.|author5=Mirao, J.|year=2020|title=Analysis of portable rock art from Foz do Medal (Northwest Iberia): Magdalenian images of horses and aurochs|journal=Comptes Rendus Palevol|volume=19|issue=4|pages=63–77|doi=10.5852/cr-palevol2020v19a4|doi-access=free}}</ref>. Косці тура са слядамі насечкі і надрэзаў былі знойдзены на розных [[мезаліт]]ычных месцах [[Паляванне|палявання]] і {{нп3|Разбіранне|разбірання|sv|Styckning}} ў [[Францыя|Францыі]], [[Люксембург]]у, [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Англія|Англіі]] і [[Данія|Даніі]]<ref>{{cite journal|author1=Prummel, W.|name-list-style=amp|author2=Niekus, M.J.L.T.|year=2011|title=Late Mesolithic hunting of a small female aurochs in the valley of the River Tjonger (the Netherlands) in the light of Mesolithic aurochs hunting in NW Europe|journal=Journal of Archaeological Science|volume=38|issue=7|pages=1456–1467|doi=10.1016/j.jas.2011.02.009|bibcode=2011JArSc..38.1456P}}</ref>. Косці тура былі знойдзены таксама ў мезалітычных паселішчах на рацэ [[Нарва (рака)|Нарва]] і [[Эмайыгі]] ў [[Эстонія|Эстоніі]]<ref>{{cite journal|author=Kriiska, A.|year=2000|title=Settlements of coastal Estonia and maritime hunter-gatherer economy|journal=Lietuvos Archeologija|volume=19|pages=153–166|url=https://www.researchgate.net/publication/281345662}}</ref>. Косткі тураў і чалавечыя косткі былі знойдзены ў ямах і {{нп3|Спалены курган|спаленых курганах||Burnt mound}} на некалькіх неалітычных стаянках у Англіі<ref>{{cite journal|title=Where the wild things are: Aurochs and Cattle in England|author=Lynch, A.H.|author2=Hamilton, J.|author3=Hedges, R.E.M.|name-list-style=amp|year=2008|journal=Antiquity|volume=82|issue=318|pages=1025–1039|doi=10.1017/S0003598X00097751|s2cid=161079743|url=https://www.researchgate.net/publication/237086645}}</ref>. Кубак, знойдзены ў грэчаскім горадзе {{нп3|Вафіё|||Vaphio}}, паказвае сцэну палявання, у якой людзі спрабуюць злавіць тура<ref name="Ajmone_al2010">{{cite journal|last1=Ajmone-Marsan|first1=P.|last2=Garcia|first2=J.F.|last3=Lenstra|first3=J.A.|year=2010|title=On the origin of cattle: How Aurochs became cattle and colonized the World|journal=Evolutionary Anthropology|volume=19|issue=4|pages=148–157|doi=10.1002/evan.20267|s2cid=86035650|name-list-style=amp}}</ref>. Адзін з быкоў кідае паляўнічага на зямлю, а другога атакуе рагамі. Імаверна, кубак датуецца [[Мікенская цывілізацыя|мікенскай Грэцыяй]]<ref>{{cite journal|last1=Davis|first1=E.N.|year=1974|title=The Vapheio Cups: One Minoan and One Mycenean?|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1974-12_56_4/page/472|journal=The Art Bulletin|volume=56|issue=4|pages=472–487|doi=10.1080/00043079.1974.10789932}}</ref><ref>{{cite journal|last1=De Grummond|first1=W.W.|year=1980|title=Hands and Tails on the Vapheio Cups|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1980-07_84_3/page/335|journal=American Journal of Archaeology|volume=84|issue=3|pages=335–337|doi=10.2307/504710|jstor=504710}}</ref>. [[Грэкі]] і {{нп3|Пеонцы|||Paeonians}} палявалі на тура і выкарыстоўвалі іх велізарныя рогі ў якасці трафеяў, кубкаў для віна і ахвяраванняў багам і героям. Вол, згаданы {{нп3|Самус (паэт)|Самусам|ru|Samus (poet)}}, {{нп3|Філіп Фесаланікійскі|Філіпам Фесаланікійскім|ru|Филипп Фессалоникийский}} і {{нп3|Антыпатр (палкаводзец)|Антыпатрам|ru|Антипатр (полководец)}}, забіты {{нп3|Філіп V Македонскі|Філіпам V Македонскім|ru|Филипп V Македонский}} ля падножжа гары {{нп3|Славянка (горы)|Орвілас|ru|Славянка (горы)}}, насамрэч быў турам; Філіп прапанаваў рогі, даўжыня якіх была 105 см, і скуру храму [[Геракл|Геркулеса]]<ref>{{cite book|author=Douglas, N.|year=1927|title=Birds and Beasts of the Greek Anthology|location=Florence|publisher=B. Blom|isbn=9780405084614}}</ref>. Тур быў апісаны ў «[[Запіскі пра Гальскую вайну|Запісках пра Гальскую вайну]]» [[Гай Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]]<ref name=gallicwars>{{cite book |author=McDevitte, W. A. |translator=Bohn, W. S. |year=1869 |title=The Gallic Wars by Julius Caesar |chapter=Book 6, Chapter 28 |edition=First |place=New York |publisher=[[Harper & Brothers]] |series=Harper's New Classical Library |chapter-url=http://classics.mit.edu/Caesar/gallic.6.6.html}}</ref>. Тура час ад часу лавілі і выстаўлялі на {{нп3|Цкаванне звяроў на арэне|цкаванне|ru|Травля зверей на арене}} ў {{нп3|Рымскі амфітэатр|рымскіх амфітэатрах|ru|Roman amphitheatre}}, такіх як [[Калізей]]<ref>{{cite book|author=Knight, C.|year=1847|title=The National Cyclopaedia of Useful Knowledge|volume=(Volume III)|location=London|publisher=Little, Brown and Co.|chapter=European bison, or Aurochs|pages=367–371|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Sa7kjXr-SkAC&pg=PA369}}</ref>. Рогі тура часта выкарыстоўваліся рымлянамі ў якасці паляўнічых рогаў<ref name="vVuure05" />. У «[[Песня пра Нібелунгаў|Песні пра Нібелунгаў]]», {{нп3|Зігфрыд||ru|Зигфрид}} забівае чатырох тураў<ref>{{cite book|title=Das Nibelungenlied und die Klage: Nach der Handschrift 857 der Stiftsbibliothek St. Gallen|editor=Heinzle, J.|publisher=Deutscher Klassiker Verlag|isbn=9783618661207|year=2013|page=300}}</ref>. У [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўі]] рогі тура выкарыстоўваліся як {{нп3|Рог (посуд)|пітныя рогі|ru|Рог (сосуд)}}, у тым ліку рог апошняга быка; многія похвы з рагоў тура захаваліся і сёння<ref>{{Cite journal|author1=Bro-Jørgensen, M.H.|name-list-style=amp|author2=Carøe, C.|author3=Vieira, F.G.|author4=Nestor, S.|author5=Hallström, A.|author6=Gregersen, K.M.|author7=Etting, V.|author8=Gilbert, M.T.P.|author9=Sinding, M.H.S.|year=2018|title=Ancient DNA analysis of Scandinavian medieval drinking horns and the horn of the last aurochs bull|journal=Journal of Archaeological Science|volume=99|pages=47–54|doi=10.1016/j.jas.2018.09.001|bibcode=2018JArSc..99...47B|s2cid=133684586}}</ref>. У XVII стагоддзі рог тура для піцця быў выгравіраваны на гербе {{нп3|Каледж Корпус-Крысці|Каледжа Корпус-Крысці|ru|Колледж Корпус-Кристи (Кембридж)}} ў [[Кембрыдж]]ы<ref>{{cite journal|author=Oman, C.|title=Cambridge and Cornelimünster|journal=Aachener Kunstblätter|volume=43|pages=305–307|date=1972|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/akb/article/download/39767/33430}}</ref>. Галава тура з зоркай паміж рагамі і {{нп3|Хрысціянская сімволіка|хрысціянскімі іканаграфічнымі|ru|Христианская символика}} элементамі ўвасабляе ўвекавечаны стагоддзямі афіцыйны [[герб Малдовы]]<ref>{{cite journal|author=Boutiuc, M.|author2=Florescu, O.|name-list-style=amp|author3=Vasilache, V.|author4=Sandu, I.|year=2020|title=The comparative study of the state of conservation of two medieval documents on parchment from different historical periods|journal=Materials|volume=13|issue=21|page=4766|doi=10.3390/ma13214766|pmid=33114524|pmc=7662666|bibcode=2020Mate...13.4766H|doi-access=free}}</ref>. На тура палявалі са стрэламі, сеткамі і паляўнічымі сабакамі, а ў жывой жывёлы зразалі валасы на лбе; з гэтых валасоў рабілі паясы, якія, як лічылася, павялічваюць {{нп3|Фертыльнасць|пладавітасць|ru|Фертильность}} жанчын. Калі тура забівалі, {{нп3|Шкілет сэрца|''os cordis''|ru|Скелет серця}} выцягвалі з сэрца; гэтая костка спрыяла містычнасці і магічнай сіле, якія ёй прыпісваліся<ref name="vVuure05" />. ==== Усходняя Еўропа ==== [[Файл:Wieliczka-saltdigger-horn.jpg|250px|міні|{{нп3|Рог Брацтва землякопаў||pl|Róg Bractwa Kopaczy}} — твор мастацтва з рога тура, узор {{нп3|Народныя мастацкія промыслы|мастацкага майстэрства|ru|Народные художественные промыслы}} эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]]]] [[Файл:Тураў. Археалагічны музей (07).jpg|250px|міні|Скульптура тура. [[Тураўскі археалагічны музей]]]] {{нп3|Мікалай Васілевіч Шарлемань|М. В. Шарлемань|uk|Шарлемань Микола Васильович}} пісаў, што слова тур, пераважна як дадатак да імя князя, пішацца 5 разоў у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]» — помніку старажытнарускай літаратуры [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]. Ён звярнуў увагу, што пад такой назвай і ўласна тур, і [[Зубр еўрапейскі|зубр]]. Калі візантыйскі спадчыннік трона [[Андронік I Камнін]] прыехаў у 1154 годзе (паводле іншых звестак у 1163-65 гадах) да свайго брата князя [[Яраслаў Асмамысл|Яраслава Асмамысла]], гэты князь разам з вялікім князем кіеўскім і іншымі князямі арганізаваў для свайго госця паляванне на «тураў». У той жа час візантыйскі гісторык пісаў з гэтай нагоды, што [[Андронік I Камнін|Андронік]] падчас знаходжання на [[Русь|Русі]] забіваў «зумпраў» — звяроў, шматлікіх у гэтай краіне і яны большыя за [[Мядзведзевыя|мядзведзя]] ці [[леапард]]а<ref name=":0">Шарлемань Н.&nbsp;В.&nbsp;Природа и люди Киевской Руси. Составитель В.&nbsp;Е.&nbsp;Борейко, комментарии В.&nbsp;Н.&nbsp;Грищенко, КЕКЦ-ЦОДП СОЭС Серия: История охраны природы. Вип. 13. 1997.&nbsp;— 166 с.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.myslenedrevo.com.ua/index.php?Node=316391&Lang=uk|title=Зубр в Україні: трагедія та надія|last=Парнікоза|first=Іван|website=Мислене древо|publisher=Микола Жарких|access-date=25.07.2023}}</ref>. М. Шарлемань адзначаў, што ў пачатку ХХ стагоддзя ва Украіне буйных быкоў месцамі яшчэ называлі турамі. Яму ў [[1914]] годзе даводзілася чуць на {{нп3|Уманшчына|Уманшчыне|uk|Уманщина}} ([[Чаркаская вобласць]]) фразы «пагнаў тураў», «напувати турів»<ref name=":0" />. Гэтая назва, як сведчыць {{нп3|Слоўнік украінскай мовы (Грынчэнка)|Слоўнік Грынчэнкі|ru|Словарь украинского языка (Гринченко)}} 1925 года, у адносінах да свойскага быка захавалася ў заходніх раёнах [[Украіна|Украіны]] — на [[Галічына|Галічыне]]. Пра распаўсюджанасць на тэрыторыі Украіны ў свой час тураў сведчыць прадуктыўнасць выкарыстання гэтага слова ў [[Анамастыка|анамастыцы]] XII—XV стагоддзяў. Яшчэ ў XI—XIII стагоддзях на тура і зубра палявалі на Левабярэжным Прыдняпроўі<ref>Коринный Н.&nbsp;Н.&nbsp;Переяславская земля Х- первая половина ХІІІ века. -К.: Наукова Думка.&nbsp;— 1992.&nbsp;— 312 с.</ref>. Пра паляванне на тура (або зубра) згадваў у «{{нп3|Павучанне Уладзіміра Манамаха|Павучанні|ru|Поучение Владимира Мономаха}}» [[Уладзімір Манамах]]: <blockquote>«''А вось што я ў Чарнігаве рабіў…Два туры цэлілі ў мяне рагамі разам з канём''».<ref>Поучение Владимира Мономаха // «Изборник» (Сборник произведений литературы древней Руси). Москва: Художественная литератра. −1968 .&nbsp;— С. 163.</ref></blockquote>У Кіеве на адным з найстаражытных рынкаў [[Падол (Кіеў)|Падолу]] знаходзілася так званая Турава Бажніца, магчыма, звязана з больш раннім культам бога-заступніка жывёлы — [[Вялес]]а. Былі і іншыя праявы культу быка-тура. М. В. Шарлемань лічыў, што сапраўдныя туры на Русі зніклі рана. Прыблізна з пачатку XVI стагоддзя іх назва была перанесена на зубраў<ref name=":1" />. {{нп3|Гиём Левасёр дэ Баплан|Г. Баплан|ru|Левассёр де Боплан, Гийом}} у «Апісанні Украіны» згадвае так званых стэпавых буйвалаў, якія вадзіліся бліжэй да мяжы з [[Масковія]]й. З улікам таго, што тур на той момант ужо знік на тэрыторыі Украіны, гаворка, верагодна, ідзе пра [[зубр]]а. Пра «тураў» згадваў і {{нп3|Дзмітрый Іванавіч Яварніцкі|Д. І. Яварніцкі|uk|Яворницький Дмитро Іванович}}, калі апісваў прыродныя скарбы {{нп3|Запарожжа (рэгіён)|Запарожжа|uk|Запорожжя}}. У гэтым выпадку гаворка таксама, напэўна, ідзе пра зубра<ref>Гузєєв, О.&nbsp;О.&nbsp;Гладирь, Н.&nbsp;А.&nbsp;Зінов'єва, Л.&nbsp;К.&nbsp;Ернст, П.&nbsp;В.&nbsp;Горєлов, М.&nbsp;П.&nbsp;Демчук [http://www.nbuv.gov.ua/portal/chem_biol/nvnau_tvppt/2011_160_2/11gyv.pdf Генетичний моніторинг аборигенних порід великої рогатої худоби з використанням ДНК-технологій] / [http://www.nbuv.gov.ua/portal/chem_biol/nvnau_tvppt/ Науковий вісник Національного університету біоресурсів і природокористування України. Серія: Технологія виробництва і переробки продукції тваринництва Збірник наукових праць].&nbsp;— 2011, Вип. 160, ч.2. ISSN 2222-8578</ref>. === У літаратуры і фальклоры === [[Файл:Chodzenie-z-turoniem pocztowka.jpg|міні|250px|«Хаджэнне з Туронем» на [[Першая Каляда|Каляду]]. Польская паштоўка. 1937 год]] Тур належыць да ліку жывёл, упадабаных [[Славянская міфалогія|славянскім фальклорам]]. Нягледзячы на тое, што жывёла гэта даўно вымерла, назва яе сустракаецца да гэтага часу ў [[прыказка]]х, песнях, [[быліна]]х і [[абрад]]ах на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]], [[Расія|Расіі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Славакія|Славакіі]]. Прыказкі аб турах запісаны на [[Падолле|Падоллі]], [[Кіеўская вобласць|Кіеўшчыне]] і [[Галічына|Галічыне]], гэта значыць у месцах былога распаўсюджання тура. Ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] тур пакінуў след у такіх выразах, як «паводзіць сябе як тур» для п’янага чалавека, што паводзіць сябе дрэнна, і «хлопец як тур» для вялікіх і моцных людзей<ref name="vuure" />. Тур у песнях і абрадах далёка выходзіць за межы свайго ранейшага распаўсюджання. Ва ўкраінскіх песнях тур захаваўся ў вясельных і калядках, звычайна ў сувязі з паляваннем на яго. У рускай народнай паэзіі тур сустракаецца ў былінах пра {{нп3|Дабрыня Мікітавіч|Дабрыню|ru|Добрыня Никитич}} і Марыну, пра Васіля Ігнатавіча і Салаўя Будзіміравіча. У абрадах тур галоўным чынам з’яўляецца ў {{нп3|Ваджэнне тура|пераапрананні «турам»|ru|Вождение тура}} на святках. [[Аляксандр Мікалаевіч Весялоўскі|Аляксандр Весялоўскі]] ўзводзіць гэты звычай да рымскага пераапранання цяляткам, але абрадавае пераапрананне быком ёсць і ў іншых культах, напрыклад у [[будызм]]е. У сувязі з роляй тура ў абрадзе знаходзіцца назва {{нп3|Троіцын дзень|траецкіх|ru|Троицын день}} святаў у славакаў ({{lang-sk|turíce}}{{sfn|Агапкина|2012|с=320}}) і ўкраінцаў [[Галічына|Галічыны]] «турыцамі». Пра паганскую гульню «туры» згадвае львоўскі {{нп3|Намаканон||ru|Номоканон}} XVII стагоддзя. Гульня ў тураў захавалася ў [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінскім]] [[Падляшша|Падляшшы]] да канца XIX стагоддзя і была апісана {{нп3|Валянцін Аляксандравіч Машкоў|Валянцінам Машковым|ru|Мошков, Валентин Александрович}}. Гульня гэтая прымыкае да гульняў, што маюць шлюбны характар. Тур у ёй з’яўляецца чалавекападобным. Прафесар {{нп3|Мікалай Фёдаравіч Сумцоў|Мікалай Сумцоў|ru|Сумцов, Николай Фёдорович}} лічыў тура рускай абраднасці заменай быка абраднасці іншых народаў{{sfn|Н. Коробка|1890—1907}}. == Гл. таксама == * [[Паляванне на тура]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Тур||33}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Тур, в народной поэзии|Н. Коробка|ref=Н. Коробка|том=XXXIV}} * {{h|Агапкина|2012|Троица / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2012. — Т. 5: С (Сказка) — Я (Ящерица). — С. 320–325. — ISBN 978-5-7133-1380-7.}} == Спасылкі == * [http://www.aristotle.net/~swarmack/aurohist.html History of aurochs in Poland] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120810001609/http://www.aristotle.net/~swarmack/aurohist.html|date=10 жніўня 2012}} * [http://astronaut.agoff.umn.edu/ansc3221/aurochs/ Aurochs: Bringing Them Back] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050713083905/http://astronaut.agoff.umn.edu/ansc3221/aurochs/|date=13 ліпеня 2005}} {{Хатнія жывёлы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вымерлыя млекакормячыя]] [[Катэгорыя:Віды, якія зніклі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя быкі]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя пліяцэну]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя плейстацэну]] q9fa9w33hi9xqwyncjp7pvgr6j2jrog 0 88854 5193167 4674707 2026-09-05T03:06:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193167 wikitext text/x-wiki '''Тысяча астравоў''', {{lang-en|Thousand Islands}} — прыродная славутасць Канады і ЗША. Уяўляе сабою [[архіпелаг]] [[востраў|астравоў]], якія цягнуцца ўздоўж мяжы Канады і ЗША па рацэ Святога Лаўрэнція ў месцы яе вытока з паўночнага захаду возера Антарыа. Архіпелаг распасціраецца на даўжыню ў 80 км уніз па цячэнню ад г. [[Кінгстан (Антарыа)|Кінгстан]], [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]]. Канадская частка астравоў знаходзіцца на тэрыторыі правінцыі [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], а амерыканская — на тэрыторыі штата [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]. Агульны лік астравоў — 1793, іх памер вагаецца ад 40 квадратных міль да невялікіх участкаў зямлі, куды зрэдку залятаюць пералётныя птушкі. Колькасць астравоў вызначаецца зыходзячы з крытэрыя круглагоднага знаходжання над вадой участку тэрыторыяй не меней квадратнага фута (каля 0,1 кв.м.), дзе можа размясціцца хоць бы адно дрэва. Дно паміж астравамі вельмі плыткае і камяністае, таму сплаў па пралівах абцяжараны, а ў начны час і небяспечны. Тысяча астравоў былі вельмі папулярныя як курорт у канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя. Тут збудаваў свой замак гасцінічны магнат Больт, які закінуў яго пасля смерці жонкі. Тутака ж знаходзіцца [http://www.abm.org музей старадаўніх караблёў] у Клейтане. Яшчэ адно знакамітае збудаванне — Замак карпарацыі «Зінгер» ([[:en:Singer Castle]]) на Цёмным востраве, які ў гэты момант адкрыты для турыстаў. == Галерэя выяў == <div align="center"> <gallery align="center" perrow="4" widths="200px"> Image:DSCN4270 thousandislands e.jpg|Некаторыя з Тысячы астравоў: від з боку штата Нью-Ёрк на Антарыа Image:Thousand Islands House.JPG|Дом на адным з астравоў Image:Thousand Islands single house.jpg|Адзін з самых маленькіх астравоў. Носіць назву "Проста досыць месца" ("Just Room Enough"). Выява:BoldtCastle aerial.jpg|Від з паветра на замак гасцінічнага магната Больта Выява:Rivertree 1 md.jpg|Заход над адным з самых маленькіх з Тысячы астравоў: на ім знаходзяцца адно дрэва і два кусты. Выява:Singer Castle.JPG|Замак карпарацыі "Зінгер" </gallery> </div> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.1000islandimages.com 1000 Island Images…Refreshing Views of the River] * [http://www.juniperisland.com Page about Juniper Island] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091225163522/http://www.juniperisland.com/ |date=25 снежня 2009 }} * [http://realontario.ca/index.php/travel-regions/1000-islands/77-thousand-islands/56-thousand-islands Real Ontario. Ontario’s Tourism Guide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120608080417/http://realontario.ca/index.php/travel-regions/1000-islands/77-thousand-islands/56-thousand-islands |date=8 чэрвеня 2012 }} * [http://www.1000islandsgananoque.com 1000 Islands Gananoque Chamber of Commerce and tourism information] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130726211736/http://1000islandsgananoque.com/ |date=26 ліпеня 2013 }} * [http://www.parks.on.ca/home.htm St. Lawrence Parks Commission (Ontario)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040402052831/http://www.parks.on.ca/home.htm |date=2 красавіка 2004 }} * [http://www.wolfeisland.com/ Page about Wolfe Island] * [http://www.thousandislandslife.com/ Thousand Islands Life] * [http://www.abm.org/ The Antique Boat Museum, Clayton, NY] * [http://www.boatdealers.ca/magazine/1000_islands.aspx Boating the 1000 Islands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110726011941/http://www.boatdealers.ca/magazine/1000_islands.aspx |date=26 ліпеня 2011 }} * [http://www.thousandislands.com/ Welcome to The Thousand Islands] * [http://www.abaycams.com/earthcam/rivercam.asp St. Lawrence River / 1000 Islands Live Webcam] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210923233450/http://www.abaycams.com/earthcam/rivercam.asp |date=23 верасня 2021 }} * [http://www.discovering1000islands.net/ «Discovering the Thousand Islands» by Don Ross] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130531094710/http://discovering1000islands.net/ |date=31 мая 2013 }} ;Турысцкія кампаніі * [http://www.visit1000islands.com/ 1000 Islands International Tourism Council] * [http://www.alexbay.org/ Alexandria Bay Chamber of Commerce, NY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110901221152/http://www.alexbay.org/ |date=1 верасня 2011 }} * [http://www.1000islands-clayton.com/ Clayton Chamber of Commerce, NY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130804033825/http://www.1000islands-clayton.com/ |date=4 жніўня 2013 }} * [http://www.capevincent.org/ Cape Vincent Chamber of Commerce, NY] * [http://www.brockvilletourism.com/ Brockville Tourism , ON] * [http://www.1000islandsgananoque.com/ Gananoque Chamber of Commerce ON] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130726211736/http://1000islandsgananoque.com/ |date=26 ліпеня 2013 }} * [http://www.kingstoncanada.com/ Kingston Tourism, ON] {{Coord|44|20|02|N|75|59|41|W|region:CA_type:landmark_source:dewiki|display=title}} [[Катэгорыя:Астравы Канады]] [[Катэгорыя:Астравы ЗША]] [[Катэгорыя:Рачныя астравы]] [[Катэгорыя:Архіпелагі]] [[Катэгорыя:Славутасці Канады]] [[Катэгорыя:Славутасці ЗША]] [[Катэгорыя:Геаграфія штата Нью-Ёрка]] [[Катэгорыя:Геаграфія Антарыа]] 25nahp8v0lglg4vtltndzfirc9lkjx4 0 90052 5193164 5182662 2026-09-05T02:42:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193164 wikitext text/x-wiki {{Фараон |загаловак = Тутмос III |загаловак_выява = [[Выява:ThutmoseIII-StatueMarbleTorso MetropolitanMuseumOfArt.png|280px]] |загаловак_выява-апісанне =''Мармуровы бюст фараона Тутмоса III'' |дынастыя =XVIII дынастыя |перыяд =[[Новае царства (Егіпет)|Новае царства]] |асабістае імя = <hiero>G26-F31-S29</hiero> |асабістае імя-HIERO-REF = <!-- <ref name="manetho">Манефон</ref>--> |асабістае імя-тлумачэнне = ''Ḏḥwtj msj(w)'' <br /> Джэхуці-месу <br /> ''«Народжаны [[Тот]]ам»'' |троннае імя = <hiero>N5-Y5-L1</hiero> |троннае імя-тлумачэнне = ''Mn-{{Unicode|ḫpr-Rˁ}}'' <br /> Мен-хепер-Ра <br /> ''«Сталая праява [[Ра]]»'' |Хорава імя = <hiero>E1:D44-N28:m-R19-t:O49</hiero> |Хорава імя-HIERO-REF = |Хорава імя-тлумачэнне = ''K{{Unicode|3-nḫt-ḫˁj-m-W3st}}'' <br /> Ка-нехет-хаі-ме-Уасет <br /> ''«Магутны бык, які з'явіўся ў [[Фівы (Егіпет)|Уасет]]»'' |імя па Небці = <hiero>V29-V28-M23-i-i-t</hiero> |імя па Небці-тлумачэнне = ''w3h-nsjt'' <br /> Уах-несіт <br /> ''«З пастаяннай царскай уладай»'' |залатое імя = <hiero>D45:r:Y1-N28:G43-Y1:Z2</hiero> |залатое імя-тлумачэнне = ''Dsr-{{Unicode|ḫˁw}}'' <br /> Джосер-хау <br /> ''«Цудоўны ў з'яўленнях»'' |Абідаскі спіс = <hiero>N5-Y5-L1</hiero> |Абідаскі спіс-тлумачэнне = Менхепера |Абідаскі спіс-№ =70 |на грэчаскай =Місфрагмуфасіс (у перадачы [[Яўсевій Кесарыйскі|Яўсевій]]) <br /> Місфрагмуфасіс (у перадачы [[Секст Юлій Афрыкан|Афрыкана]]) <br /> Мефрагмуфасіс (у перадачы [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]]) |на грэчаскай-пашырана =<br />(па [[Манефон]]у) |выява3 = Thutmosis III mummy head.png |выява3-шырыня = 250px |выява3-апісанне = ''Галава муміі фараона Тутмоса III'' |Commons = Thutmosis III }} '''Тутмо́с III''' — [[фараон]] [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]], які кіраваў прыблізна ў 1479—1425 гадах да н.э., з XVIII дынастыі. Сын {{нп3|Тутмос II|Тутмоса II|ru|Тутмос II}} ад наложніцы Ісіды. Імя {{нп3|Тутмос||ru|Тутмос}} (Thutmosis або Thutmoses) з’яўляецца старажытнагрэчаскім варыянтам вымаўлення егіпецкага імя Джэхуцімесу — «бог Тот народжаны» (часам перакладаецца як «народжаны Тотам»). У якасці троннага Тутмос III выкарыстаў імя Менхепера (Мінхеперра), якое перадаецца ў «Амарнскіх пісаннях» як '''Манахбірыя''', або '''Манахпіра'''. Галоўная жонка Тутмоса III — {{нп3|Мерытра Хатшэпсут||ru|Меритра Хатшепсут}}, іх старэйшы сын [[Аменхатэп II|Аменхатэп]] стаў пасля фараонам. Вядомыя таксама 3 другарадныя жонкі Тутмаса III: {{нп3|Менхет, Менуі і Мерці||ru|Менхет, Менуи и Мерти}}. Іх рэчы былі знойдзены ў пахаванні, амаль не кранутым рабаўнікамі. == Біяграфія == === Прыход да ўлады і час саўладдзя з Хатшэпсут === Атрыманне ў спадчыну ў перыяд [[XVIII дынастыя|XVIII дынастыі]] ажыццяўлялася па матчынай лініі, так што па нараджэнні Тутмос III не мог прэтэндаваць на пасад. Законная лінія атрымання пасада падымалася да [[Хатшэпсут]] — дачкі [[Тутмос I|Тутмоса I]] і сястры і, мабыць, жонкі {{нп3|Тутмос II|Тутмоса II|ru|Тутмос II}}. Аднак Тутмос III, які не меў відавочных праў на пасад, на адным са святаў у гонар [[Амон]]а быў абвешчаны фараонам аракулам Амона, нібыта па волі бога. Мабыць, гэта адбылося з-за адсутнасці іншых прэтэндэнтаў мужчынскага полу на пасад. На 3-м годзе свайго кіравання Тутмос узвёў на месцы старажытнага цаглянага храма {{нп3|Сенусерт III|Сенусерта III|ru|Сенусерт III}} у {{нп3|Семна|Семне|en|Semna (Nubia)}}, на поўдзень ад другіх парогаў, новы храм з выдатнага нубійскага пяшчаніку, у якім ён клапатліва аднавіў старажытную памежную пліту [[Сярэдняе царства (Егіпет)|Сярэдняга царства]], і аднавіў дэкрэт Сенусерта, які забяспечваў прынашэнні храму шляхам сталага даходу. Пры гэтым ён ні адным словам не абмовіўся ў сваёй царскай тытулатуры, якая стаіць у пачатку дароўнага надпісу, пра якое-небудзь суправіцельства з Хатшэпсут. Аднак затым славалюбная ўдава Тутмоса II, верагодна, пры актыўнай падтрымцы фіванскага жрэцтва захапіла ўсю рэальную ўладу ў свае рукі і абвясціла сябе фараонам (мабыць, гэта адбылося ў канцы 4-га года праўлення Тутмоса III). Пасля гэтага Тутмос практычна цалкам быў адхілены ад кіравання краінай і амаль не згадваецца ў дакументах да самага скону царыцы, якое здарылася ў канцы 20-га года фармальнага праўлення Тутмоса. === Помнікі, якія апавядаюць пра войны Тутмоса ў Азіі === Пасля смерці Хатшэпсут не засталося больш прамых нашчадкаў фараона [[Яхмас I|Яхмаса I]], як па мужчынскай, так і па жаночай лініі, і Тутмос працягнуў правіць без усялякіх перашкод ужо аднаасобна. Люта пераследуючы памяць сваёй мачахі, ён загадаў знішчыць усе яе статуі, счасаць яе імя са сцен храмаў. Не было літасці і людзям з акружэння памерлай царыцы, і раней памерлым, як {{нп3|Сенмут||ru|Сенмут}}, грабніца якога была разбурана, і яшчэ жывым<ref name="Виноградов">{{артыкул |аўтар =Виноградов И. В. |загаловак =Глава XXI. Новое царство в Египте и Поздний Египет |выданне =История Востока: В 6 т |месца ={{М.}} |выдавецтва =Издательская фирма «Восточная литература» РАН |год =1995 |том =1: Восток в древности |старонкі =375—376 |isbn =5-02-017936-1 }}</ref>. Палітычнае жыццё краіны рэзка змянілася. Абапіраючыся, перш за ўсё, на войска і новую служылую арыстакратыю, Тутмос прыступіў да актыўных заваяванняў. Малады фараон быў не толькі незвычайна ваяўнічым, але і вельмі моцным ваяром; ён сцвярджаў, што прастрэліў наскрозь мішэнь з каванай медзі таўшчынёй у 3 пальцы, так што страла выйшла ззаду на 3 далоні. Пра яго сірыйскія перамогі распавядаюць аналы, напісаныя на сценах у [[Карнак|Карнакскім храме]] [[Амон]]а і прадстаўляюць здабыванні з падрабязных летапісаў, змешчаных у храмавай бібліятэцы, пра што гаворыцца вызначана наступным чынам: {{Пачатак цытаты}} ''«Усё, што зрабіла яго вялікасць адносна горада, адносна гэтага нягоднага ворага-князя і яго бездапаможнага войска — увекавечана ў дзённых запісах пад імем (адпаведнага дня), пад імем адпаведнага паходу. Гэтага занадта шмат, каб увекавечыць лістом у гэтым надпісе — яно ўжо ўвекавечана на скураным скрутку ў храме Амона да сёння».''{{Канец цытаты}} Па шчаслівай выпадковасці, нам вядомы нават аўтар гэтых «аналаў», што ўвогуле да крайнасці рэдка ў егіпецкай літаратуры. У [[Шэйх-Абд-эль-Курна]] ёсць грабніца вяльможы, сучасніка Тутмоса III, «царскага пісца» {{нп3|Таніні||ru|Танини}} (Чаніні), які намаляваны на яе сценах, у час запісвання рэкрутаў, скату, падаткаў і т. п. Ён носіць ганаровыя тытулы і кажа між іншым: ''«я ішоў за добрым богам, царом праўды. Я бачыў перамогі; цара, здабытыя ім ва ўсіх краінах, калі ён зачароўваў князёў фінікійскіх і адводзіў іх у Егіпет, калі ён рабаваў усе гарады іхнія і зразаў дрэвы іх, і ніякая краіна не магла выстаяць супраць яго. Я увекавечыў перамогі, здабытыя ім ва ўсіх краінах, на пісьме, адпаведна дасканаламу…»'' Вядома, не можа падлягаць сумневу, што перад намі сапраўдны аўтар летапісу царскіх паходаў, магчыма, не ўсіх і не з самага іх пачатку, паколькі сустракаюцца згадкі пра тое, што ён яшчэ пры {{нп3|Тутмос IV|Тутмосе IV|ru|Тутмос IV}} выконваў важныя даручэнні. * Самі аналы страчаны яшчэ ў старажытнасці. Тое, што мы маем, — гэта выманне, зробленае з гэтых летапісаў, запісанае на ўнутранай частцы сцен перад свяцілішчам храма Амона, і абыходных калідораў, навакольных святыні. Усе гэтыя сцены даўно разбураны, разабраны, расцяганы; з доўгіх надпісаў засталіся толькі ўрыўкі на кавалках сцен, але тым не менш іх дастаткова, каб аднавіць велічны летапіс перамог Тутмоса і скласці агульнае паняцце пра тыя шырокія адлегласці, якія ён прайшоў са сваім войскам. Тэксты Залы Аналаў ў Карнакскім храме — гэта унікальная крыніца па ваенных дзеянняў егіпцян ў Азіі эпохі Тутмаса III. * Таксама захавалася стэла [[Джэбель-Баркал]]а — успаміны Тутмаса III аб сваёй першай азіяцкай кампаніі, калі егіпцяне дасягнулі берагоў «вялікай ракі Нахарыны», гэта значыць [[Еўфрат]]а. * Заслугоўвае ўвагі біяграфія Аменемхеба па мянушцы Маху — маляўнічы жыццяпіс салдата войскаў Тутмоса III, які ўдзельнічаў у некалькіх бітвах і выратаваў цара падчас палявання на сланоў. У той час [[Сірыя|Сірыю]] і [[Палесціна|Палесціну]] засяляў вялікі саюз народаў адзінага паходжання, якіх помнікі называюць агульным імем «{{нп3|рэчэну||en|Retjenu}}». Народы гэтыя кіраваліся царкамі, якія сядзелі ва ўмацаваных гарадах. Паміж царкамі асабліва бачную ролю адыгрываў цар горада Кінза (гэты горад больш вядомы пад сваёй егіпецкай назвай — {{нп3|Горад Кадзеш|Кадзеш|ru|Кадеш}}). Яму як правадыру падпарадкоўваліся іншыя князі і іх народы ''«ад краіны рэк Нахарыны ([[Месапатамія|Месапатаміі]]) да вод егіпецкіх»''. Да гэтага саюзу народаў рэчэну далучыліся і [[фінікійцы]], якія жылі ў прыморскай паласе, званай егіпцянамі Джахі; галоўным горадам іх быў [[Арвад]]. Да таго ж саюзу, мабыць далучыліся і [[хеты]]. == Першы паход Тутмоса == [[Файл:TuthmosisIII.JPG|thumb|right|250px|Базальтавая статуя Тутмоса III у {{нп3|Луксорскі музей|Луксорскім музеі|en|Luxor Museum}}]] У канцы 22-га года праўлення Тутмоса 19 красавіка егіпецкае войска, узначаленае фараонам, з памежнай крэпасці {{нп3|Эль-Кантара|Чару|ru|Эль-Кантара}} (цяпер Эль-Хебуа<ref>[http://www.egyptology.ru/sites/Tharu.htm ЧАРУ (ЭЛЬ-ХЕБУА)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120127173028/http://www.egyptology.ru/sites/Tharu.htm |date=27 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>) выступіла ў свой першы за доўгі час паход. Праз 9 дзён (28 красавіка) Тутмос ў [[Газа (горад)|Газе]] (Азату) адзначыў сваю 23-гадовую гадавіну ўступлення на пасад<ref name="Виноградов"/>. На 24-ы дзень паходу (14 мая) егіпецкае войска дасягнула падножжа хрыбта [[Гара Кармель|Кармель]]. Паводле егіпецкіх звестак, уся краіна да крайняй поўначы была ахоплена ''«паўстаннем на (гэта значыць супраць) яго вялікасць»''. Па той бок гор, у {{нп3|Ізраэльская даліна|Ездраелонскай даліне|ru|Изреельская долина}}, ля горада {{нп3|Горад Мэгіда|Мэгіда|ru|Мегиддо}}, егіпцян чакала саюзнае войска сірыйцаў. «Трыста трыццаць» сіра-палесцінскіх уладароў, якія кожны са сваім войскам вырашыліся сумесна перагарадзіць тут дарогу егіпецкаму цару. Кіраўніком саюза быў уладар {{нп3|Горад Кадзеш|Кадзеша|ru|Кадеш}} на [[Эль-Асі|Аронце]], які здолеў падняць на барацьбу з Егіптам ледзь не ўсю Сірыю-Палесціну. Насуперак угаворам сваіх паплечнікаў абраць абходны шлях, Тутмос, не жадаючы праславіцца ў ворагаў баязліўцам, выйшаў да войскаў праціўніка, па найбольш цяжкай, але затое самай кароткай дарозе, прама праз цясніну, дзе пры жаданні лёгка можна было знішчыць усё войска егіпцян. Гэта цясніна была такой вузкай, што воіны і коні вымушаныя былі рухацца па ім у калону па адным, адзін за адным, прычым сам Тутмос узначальваў сваіх ваяроў. Непрыяцель, які ніяк не чакаў такой хуткасці прасоўвання егіпцян, не паспеў перакрыць горныя цясніны і ўсё войска фараона бесперашкодна выйшла на раўніну перад горадам. Гэтакія дзіўныя паводзіны сірыйцаў тлумачацца, магчыма, бояззю пакінуць лагер каля горада, за сцены якога можна было схавацца ў выпадку паразы. У {{нп3|Бітва пры Мэгіда, 1457 да н.э.|бітве|ru|Битва при Мегиддо (1457 до н. э.)}}, якая адбылася на 26-ы дзень паходу (15 мая) кааліцыя мяцежнікаў была разбіта, а варожыя воіны і іх палкаводцы беглі пад ахову сцен Мэгіда, пакідаўшы сваіх коней, свае калясніцы і сваю зброю<ref name="Виноградов"/>. Аднак вароты горада, у страху перад егіпецкімі ваярамі, апынуліся зачыненыя і жыхары горада былі вымушаныя падымаць сваіх уцекачоў на сцены з дапамогай звязаных вопраткі і вяровак. Хоць і цар Мэгіда і цар Кадзеша змаглі такім чынам выратавацца, у палон трапіў сын цара Кадзеша. Егіпцяне, аднак, не змаглі скарыстаць выгадны момант і ўзяць горад з ходу, паколькі заняліся збіраннем кінутага праціўнікам рыштунку і зброі і рабункам пакінутага ім лагера<ref name="Виноградов"/>. Егіпцяне захапілі 3400 палонных, больш за 900 калясніц, больш за 2000 коней, царскую маёмасць і мноства ската. Багатая здабыча, захопленая егіпцянамі ў кінутым лагеры, не зрабіла на фараона ніякага ўражання — ён звярнуўся да сваіх салдат з натхняльнай прамовай, у якой давёў жыццёвую неабходнасць ўзяцця Мэгіда: ''«Калі б вы ўслед за гэтым узялі горад, то я здзейсніў б сёння (багатае прынашэнне) Ра, таму што правадыры кожнай краіны, якія паўсталі, зачыненыя ў гэтым горадзе і таму што паланенне Мэгіда падобна ўзяццю тысячы гарадоў»''. Егіпцяне былі вымушаныя перайсці да доўгай [[аблога|аблогі]], у выніку чаго Мэгіда быў абнесены егіпецкай асаднай сцяной, якая атрымала назву ''«Менхепера (троннае імя Тутмоса III), які авалодаў раўнінай азіятаў»''. Аблога горада працягвалася даволі доўга, паколькі егіпцяне паспелі сабраць ураджай на навакольных палях. За час аблогі да Тутмоса прыбывалі з данінай кіраўнікі сірыйскіх гарадоў, якія пазбеглі акружэння ў Мэгіда. ''«І вось валадары гэтай краіны прыпаўзлі на сваіх жыватах пакланіцца славе ягонай вялікасці і вымаліць дыханне сваім ноздрам (гэта значыць памілаваць іх), таму што вялікая сіла яго рукі і вялікая яго ўлада. І дараваў фараон чужаземным царам»''. За час першага паходу Тутмос захапіў таксама тры горада ў Верхнім Рэчэну: Інуаму, Ініугаса і Хурэнкару (дакладнае месцазнаходжанне якіх невядома), дзе было захоплена яшчэ больш за дзве з паловай тысячы палонных і велізарнае багацце ў выглядзе каштоўных металаў і майстэрскіх рэчаў. У дадатак да ўсяго Тутмос заклаў вельмі моцную крэпасць у краіне Рэменен, ён назваў ''«Мен-хепер-Ра, які звязвае варвараў»'', прычым ён ужывае той жа рэдкае слова для «варвараў», якое [[Хатшэпсут]] прыкладае да [[Гіксосы|гіксосаў]]. З гэтага відаць, што Тутмос разглядае свой паход супраць сірыйскіх князёў як працяг вайны з гіксосамі, распачатай яго продкам [[Яхмас I|Яхмасам I]]. У святле гэтага становіцца зразумелым чаму [[Манефон]] (у перадачы [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]]) прыпісвае перамогу над гіксосамі Тутмосу III, якога ён называе Місфрагмуфосісам (ад трона імя Тутмоса — Менхепера). Пасля чаго Тутмос вярнуўся ў [[Фівы (Егіпет)|Фівы]], забраўшы з сабой у Егіпет у якасці закладнікаў старэйшых сыноў царкоў, якія выказалі яму пакорлівасць. Такім чынам, Тутмос III даў пачатак практыцы, якой егіпецкая адміністрацыя карысталася на працягу ўсяго Новага царства, паколькі яна адначасова і нейтралізавала магчымасць антыегіпецкіх хваляванняў, і забяспечвала лаяльнасць да ўлады фараона мясцовых кіраўнікоў гарадоў Усходняга Міжземнамор’я, выхаваных пры егіпецкім двары. На сцяне Трэцяга пілона захаваўся амаль поўны спіс сірыйска-палестынскіх гарадоў, якія ўваходзілі ў саюз, разгромлены фараонам ў Мэгіда. Спіс змяшчае 119 назваў, уключаючы такія вядомыя гарады як [[Кадзеш]], {{нп3|Горад Мэгіда|Мэгіда|ru|Мегиддо}}, {{нп3|Хамат||ru|Хамат}}, [[Дамаск]], [[Тэль-Хацор|Хацор]], [[Ака (горад)|Ака]], [[Бейрут|Берыт]], [[Яфа|Іопія]], {{нп3|Антыпатрыда|Афэк|ru|Антипатрида}}, [[Таанах]] і многія іншыя. Тут жа змешчаны надпіс: {{Пачатак цытаты}}''«Гэта апісанне жыхароў зямлі верхняга Рутэну, які былі ўзяты ў палон (літаральна „злоўлены“) у непрыяцельскім горадзе Мэгіда. Яго святасць адвёў дзяцей іх жывымі палоннымі ў горад і крэпасць Сухен ў [[Фівы (Егіпет)|Фівах]], падчас свайго пераможнага паходу, як загадаў яму бацька яго Амон, які кіруе ім па правым шляху.»''{{Канец цытаты}} Аповяд аб першым паходзе Тутмоса III заканчваецца выявай трыумфу фараона, які вярнуўся ў [[Фівы (Егіпет)|Фівы]] са сваім войскам. У гонар сваёй грандыёзнай перамогі Тутмос III зладзіў у сталіцы тры святы, якія доўжыліся па 5 дзён. У ходзе гэтых святаў фараон шчодра адарыў сваіх военачальнікаў і праславіліся салдат, а таксама храмы. У прыватнасці, падчас галоўнага 11-дзённага свята, прысвечанага Амону, — Апет, — Тутмос III перадаў храму Амона тры захопленых у Паўдневай Фінікіі горада, а таксама шырокія ўладанні ў самім Егіпце, на якіх працавалі захопленыя ў Азіі палонныя. == Далейшыя ваенныя кампаніі Тутмаса == [[Файл:Egypt Queen Pharaoh Hatshepsut statue.jpg|справа|міні|250px|Гранітная статуя фараона Тутмоса III]] === Другі-чацверты паходы === У аналах Тутмоса нічога не захавалася аб 2, 3, 4-м паходах. Мабыць, у гэты час Тутмос умацоўваў сваю ўладу над заваяванымі тэрыторыямі. === Пяты паход === На 29-м годзе свайго праўлення Тутмос распачаў свой 5-ы паход у [[Пярэдняя Азія|Пярэднюю Азію]]. Да гэтага часу сіра-фінікійскія княствы ўтварылі новую антыегіпецкую кааліцыю, у якой значную ролю сталі адыгрываць як прыбярэжныя фінікійскія гарады, так і гарады Паўночнай [[Сірыя|Сірыі]], сярод якіх вылучыўся [[Туніп]]. З іншага боку, Егіпет, мабілізуючы як свае ўласныя рэсурсы, так і рэсурсы заваяваных раней абласцей [[Палесціна|Палесціны]] і {{нп3|Паўднёвая Сірыя|Паўдневай Сірыі|en|Southern Syria}} ({{нп3|Хару, Кашмер|Хару|en|Kharu, Kashmar}} і Ніжняга Рэчэну), стаў рыхтавацца да новай вялікай ваеннай кампаніі ў Пярэдняй Азіі. Выдатна разумеючы, што Егіпет ніколі не зможа панаваць у Сірыі, калі ён не ўстане трывалай нагой на фінікійскае ўзбярэжжа, Тутмос III арганізаваў флот, задачай якога было заваяванне гарадоў фінікійскага ўзбярэжжа і ахова марскіх камунікацый, якія вялі з Фінікіі ў Егіпет. Вельмі магчыма, што гэтым камандуючым флотам стаў менавіта той стары паплечнік не толькі Тутмоса III, але яшчэ і Тутмоса II, вяльможа Небамон, якога Тутмас III прызначыў камандзірам ''«усіх караблеў цара»''. Пяты паход Тутмоса III меў на мэце ізаляваць [[Кадзеш]] ад яго моцных саюзнікаў на фінікійскім узбярэжжы і тым стварыць спрыяльныя ўмовы для поўнай блакады і далейшага захопу Кадзеша. У цяперашні час не ўяўляецца магчымым атаясаміць назву горада Уарджэт (Уарчэт), які, як паказвае летапісец, быў захоплены падчас гэтага паходу. Мяркуючы па далейшым тэксце «Аналаў», можна думаць, што Уарджэт быў даволі буйным фінікійскім горадам, паколькі ў ім, па словах летапісца, быў «склад ахвяр» і, відавочна, акрамя таго, свяцілішча Амона-Харахтэ, у якім фараон прынес ахвяры фіванскаму вярхоўнаму богу. Хутчэй за ўсё, у гэтым вялікім фінікійскім горадзе знаходзілася даволі значная егіпецкая калонія. Маюцца падставы меркаваць, што Уарчэт знаходзіўся параўнальна недалека ад Туніпа, і ўваходзіў у сферу ўплыву гэтага буйнога горада Паўночнай Сірыі, паколькі фараон пры заняцці Уарчэта захапіў разам з іншай вялікай здабычай ''«гарнізон гэтага ворага з Туніпа, князя гэтага горада»''. Цалкам натуральна, што кіраўнік Туніпа, эканамічна і палітычна цесна звязаны з гарадамі фінікійскага ўзбярэжжа, баючыся егіпецкага нашэсця, накіраваў у Уарчэт дапаможныя войскі, для таго, каб агульнымі намаганнямі адбіць націск егіпецкіх войскаў. Імкненне Егіпта захапіць не толькі гарады фінікійскага ўзбярэжжа, але і марскія камунікацыі падкрэслена і урыўкам з «Аналаў», у якім апісваецца захоп егіпцянамі ''«двух караблеў [разам з іх камандай], нагружаных усякімі рэчамі, рабамі і рабынямі, меддзю, свінцом, белым золатам (волавам?) і усімі выдатнымі рэчамі»''. Сярод захопленай здабычы пісец адзначыў рабоў, рабынь і металы ў якасці найбольш жаданых для егіпцян каштоўнасцяў. На зваротным шляху егіпецкі фараон спустошыў вялікі фінікійскі горад Іарціту з ''«яго [запасамі] збожжа, высек усе яго добрыя дрэвы».'' Перамогі, здабытыя егіпецкімі войскамі над непрыяцелем на фінікійскім узбярэжжы, аддалі ў рукі егіпцянаў багаты земляробчы раён. Па словах летапісца, [[Фінікія|краіна Джахі]], занятая егіпецкімі войскамі, мела шмат садоў, у якіх раслі шматлікія пладовыя дрэвы. Краіна была багатая збожжам і віном. Таму егіпецкае войска было багата забяспечана ўсім тым, што яму належала атрымліваць падчас паходу. Іншымі словамі, багатае фінікійскае ўзбярэжжа было аддадзена на разрабаванне егіпецкаму войску. Мяркуючы па тым, што ў апісанні пятага паходу Тутмоса III у Пярэднюю Азію згадваецца толькі аб узяцці аднаго горада Уарджэта і пра спусташэнне аднаго толькі горада Іарціту, астатнія гарады фінікійскага ўзбярэжжа не былі захопленыя егіпцянамі. Менавіта таму егіпецкі пісец, апісваючы багацці краіны Джахі, пералічвае толькі фруктовыя сады, віно і збожжа, якія трапілі ў рукі егіпецкіх воінаў, што і дало магчымасць забяспечыць войска ўсім неабходным. З гэтым пагаджаецца і пералік тых прынашэнняў, якія былі дастаўленыя фараону падчас гэтага паходу. У гэтым спісе прынашэнняў звяртае на сябе ўвагу вялікая колькасць буйной і дробнай рагатай жывёлы, хлеба, збожжа, пшаніцы, цыбулі, ''«усялякіх добрых пладоў гэтай краіны, аліўкавага алею, мёду, віна»'', то ёсць галоўным чынам прадуктаў сельскай гаспадаркі. Іншыя каштоўнасці пералічаныя альбо ў вельмі невялікай колькасці (10 сярэбраных талерак) або ў самай агульнай форме (медзь, свінец, лазурыт, зялёны камень). Відавочна, усё мясцовае насельніцтва схавалася са сваімі каштоўнасцямі за моцнымі сценамі шматлікіх фінікійскіх гарадоў, якія егіпецкае войска не змагло заняць. Такім чынам, найбольш важным вынікам пятага паходу Тутмоса III быў захоп краіны Джахі ([[Фінікія|Фінікіі]]) — багатага земляробчага раена, які даў некалькі апорных пунктаў на фінікійскім ўзбярэжжы. Гэты плацдарм дазволіў бы падчас наступнай кампаніі высадзіць тут ужо больш буйныя ваенныя сілы з мэтай пранікнення ў даліну [[Эль-Асі|Аронта]] і захопу найбольш важных гарадоў унутранай Сірыі. Несумненна, настрой егіпецкага войска павінен быў быць прыпаднятым, так як, па словах летапісца, ''«войска яго вялікасці напівалася [удосталь] і умашчалася аліўкавым алеем кожны дзень, як у святы ў краіне егіпецкай»''. Такімі наіўнымі словамі і вельмі адкрыта ахарактарызаваў егіпецкі пісец матэрыяльную забяспечанасць егіпецкага войска, якое атрымала ў Фінікіі шэраг буйных перамог. Хутчэй за ўсё, менавіта да гэтага паходу ставіцца {{нп3|Папірус Харыса 500|цікавы гістарычны раман позняй рэдакцыі|en|Papyrus Harris 500}}, які апавядае аб {{нп3|Узяцце Іопіі|узяцці|en|The Taking of Joppa}} [[Яфа|Іопіі]] егіпецкім палкаводцам {{нп3|Джэхуці, генерал|Джхуці (Туці)|en|Djehuty (general)}}. Гэты Джхуці быццам бы выклікаў цара Іопіі і яго салдат да сябе ў лагер для перамоў, і там напаіў іх дап’яна. Тым часам ен загадаў пасадзіць сто егіпецкіх салдат у вялізныя гаршкі з-пад віна і аднесці гэтыя гаршкі ў горад, — нібыта здабычу цара горада. Вядома ж, у горадзе схаваныя салдаты павыскоквалі з гаршкоў і напалі на непрыяцеля; у выніку Іопія была ўзятая. Нельга не ўгледзець у гэтым паданні матыву, агульнага з гісторыяй аб [[Траянскі конь|траянскім кані]]. === Шосты паход === [[Файл:Egipt i Bliski Wschód za Tutmozydów.png|thumb|right|450px|Егіпет і Блізкі Усход ў часы Тутмасідаў]] На 30-м годзе кіравання Тутмос прадпрымае свой 6-ы паход з мэтай пашырэння заваяваных тэрыторый і захопу найважнейшага ваенна-палітычнага цэнтра [[Сірыя|Сірыі]] — [[Кадзеш]]а. Паход вырашана было распачаць марскі. Па Міжземным моры караблі даплылі да [[Фінікія|Фінікіі]] і можна меркаваць, што егіпецкія войскі высадзіліся ў {{нп3|Сіміра|Сіміры|ru|Симира}}, бо менавіта адсюль адкрываўся найбольш кароткі і зручны шлях, які вёў па даліне ракі Элейтэраса ({{нп3|Рака Нар аль-Кальб||en|Nahr al-Kalb}}) у даліну [[Эль-Асі|Аронта]]. З іншага боку, захоп вялікага горада Сіміры дазваляў егіпецкім войскам умацаваць свае пазіцыі на Фінікійскім узбярэжжы. Здагадка, што егіпцяне высадзіліся ў Сіміры, пацвярджаецца і тым, што, згодна з «аналамі», егіпецкія войскі пасля аблогі Кадзеша вярнуліся назад у Сіміу, якая названая егіпецкім летапісцам «Джэмара». З Сіміры егіпецкае войска пайшло на Кадзеш. Кадзеш ляжаў на заходнім беразе Аронта. Невялікі прыток з захаду злучаўся з Аронтам непасрэдна на поўнач ад горада так, што апошні знаходзіўся паміж імі. Папярок касы, на поўдзень ад горада быў прарыты канал, які можна прасачыць яшчэ і зараз і які, несумненна, існаваў у дні Тутмоса, ён злучаў абодва патокі, і дзякуючы гэтаму горад быў з усіх бакоў акружаны вадой. Высокія сцены, у давяршэнне да сказанага, рабілі яго пунктам вельмі умацаваным. Кадзеш быў, верагодна, самай грознай крэпасцю ў Сірыі. Аблога Кадзеша працягвалася з вясны да восені, паколькі егіпцяне паспелі зняць ураджай у ваколіцах горада, але ўзяць горад Тутмос так і не змог, а абмежаваўся толькі руінамі яго ваколіц. На зваротным шляху ў Сіміру егіпцяне другі раз ўзялі горад Іарціту і цалкам разбурылі яго. Каб канчаткова здушыць супраціў непакорлівых сіра-фінікійскія князёў, Тутмас узяў у якасці закладнікаў іх дзяцей і братоў і адвёў іх з сабою ў Егіпет. «Аналы Тутмоса III» адзначаюць гэтую падзею ў наступных словах: ''«І вось дастаўлены былі дзеці князёў і браты іхнія, каб утрымлівацца ва ўмацаваных лагерах Егіпта»''. Фараон стараўся падпарадкаваць гэтых закладнікаў егіпецкаму культурнаму і палітычнаму ўплыву, каб выхаваць з іх будучых сяброў Егіпта. Таму ''«калі хто-небудзь з гэтых князёў паміраў, то яго вялікасць прыводзіў [сына] яго, каб паставіць на яго месца»''. === Сёмы паход === На 31-м годзе кіравання быў зроблены 7-ы паход, таксама марскі. У «аналах» вельмі каротка паведамляецца аб тым, што фараон падчас гэтага паходу заняў фінікійскі горад {{нп3|Улаза||gl|Ullaza}}, названы егіпецкім летапісцам Іунрачу, які знаходзіўся блізу Сіміры. Відавочна, Улаза была буйным цэнтрам, вакол якога групаваліся сілы антыегіпецкай кааліцыі сіра-фінікійскіх князёў. Вялікую ролю ў гэтай кааліцыі адыгрываў і сірыйскі горад [[Туніп]], які падчас гэтага паходу падтрымліваў Улазу. У «аналах» паведамляецца, што падчас узяцця Улазы егіпцяне захапілі каля 500 палонных, і сярод іншых ''«сына гэтага ворага з Туніпа»'', то ёсць сына князя Туніпа, які, відаць, з атрадам дапаможных войскаў быў пасланы з Туніпа ва Улазу, каб затрымаць далейшае прасоўванне егіпецкіх войскаў. Аднак, нягледзячы на дапамогу сірыйскіх гарадоў, Улаза была занята егіпецкім войскам, як гэта падкрэслена ў «аналах», ''«у вельмі кароткі час. І ўся маёмасць яе стала лёгкай здабычай»'' егіпцян. Адсюль можна зрабіць выснову, што егіпцяне мелі значную колькасную перавагу над кааліцыяй сіра-фінікійскіх князёў не толькі на сушы, але і на моры. Бо згадка пра тое, што непрыяцельскі горад быў захоплены вельмі хутка, сустракаецца ў «аналах» у першы раз. Мясцовыя царкі зазвычай з’явіліся з выразам пакоры, і Тутмос сабраў з іх амаль 500 кг срэбра, не лічачы вялікай колькасці натуральных прадуктаў. Затым Тутмос паплыў уздоўж берага Міжземнага мора з аднаго порта ў другі, дэманструючы свае сілы і ўсюды арганізоўваючы адміністрацыю гарадоў. У «аналах» паведамляецца пра тое, што ''«усе гавані, у якія прыбывала яго вялікасць, былі забяспечаныя выдатнымі лясамі, усялякімі хлябамі, аліўкавым алеем, пахошчамі, віном, мёдам і ўсякімі выдатнымі пладамі гэтай краіны»''. Відавочна, Тутмос III арганізаваў у гарадах фінікійскага ўзбярэжжа пастаянныя базы прадуктовага забеспячэння егіпецкага войска, якое дзякуючы гэтаму магло здзяйсняць працяглыя паходы ўглыб краіны. Вярнуўшыся ў Егіпет, Тутмас знайшоў там паслоў з [[Нубія|Нубіі]], з краін Ганабут і {{нп3|Уауат||it|Wawat}}, якія прынеслі яму даніну, што ў асноўным складалася з буйной рагатай жывёлы, але таксама згадваюцца слановыя іклы, чорнае дрэва, шкуры пантэр і іншыя каштоўныя творы гэтых краін. === Восьмы паход === На 33-м годзе кіравання адбыўся 8-ы паход. Заваяванне Палестыны, гарадоў фінікійскага ўзбярэжжа і Паўднёвай Сірыі, нарэшце, пранікненне ў даліну [[Эль-Асі|Аронта]] адкрылі егіпецкім войскам стратэгічна важныя дарогі, якія вядуць на поўнач, у Паўночную Сірыю, і на паўночны ўсход, у даліну сярэдняга [[Еўфрат]]а, дзе знаходзіліся краіна Нахарына і магутная дзяржава [[Мітані]]. Тая акалічнасць, што асноўны стратэгічны ўдар падчас гэтай кампаніі быў нанесены дзяржаве Мітані, досыць ясна падкрэслена ў «аналах». Аўтар «Аналаў», які вельмі скупа апісаў восьмы паход Тутмоса III, у самым пачатку свайго апісання паведамляе аб важнейшых дасягненнях егіпцян, якія выказаліся ў пераходзе праз [[Еўфрат]] і спусташэнні краіны Нахарыны. На шчасце, два іншыя надпісы, якія захаваліся ад гэтага часу — надпіс з [[Джэбель-Баркал]]а і аўтабіяграфія Аменемхеба, дазваляюць хаця б у агульных рысах аднавіць падзеі, якія адбыліся падчас восьмага паходу Тутмоса III у [[Пярэдняя Азія|Пярэднюю Азію]]. Гэты паход, як гэта відаць з надпісу Аменемхеба, быў зроблены па сушы. Егіпецкія войскі пад начальствам фараона рушылі ад межаў Егіпта да краіны [[Пустыня Негеў|Негеб]], якая знаходзілася ў паўднёвай частцы Палестыны. Гэты маршрут тлумачыцца, мабыць, тым, што егіпцянам з прычыны далёкасці паходу неабходна было трывала замацаваць свой тыл і забяспечыць асноўныя сухапутныя камунікацыі. Магчыма таксама, што ў Паўднёвай Палестыне ўспыхнула паўстанне мясцовых плямёнаў супраць егіпецкага панавання, што вымусіла егіпцян даць у Негебе бітву паўстанцам. Падавіўшы паўстанне, егіпецкая армія прайшла праз усю Палестыну і ўступіла ў Паўднёвую Сірыю. «Аналы» у якасці, відавочна, першага буйнога поспеху егіпцян адзначаюць ''«прыбыццё да вобласці Кедэн»''. Кедэн, як егіпцяне называлі {{нп3|Катна|Катну|ru|Катна}}, быў заняты егіпецкімі войскамі, як гэта можна меркаваць па тэксце «Аналаў», а таксама па фрагменце надпісу, які захаваўся на сёмым пілоне {{нп3|Храм Амона-Ра|фіванскага храма Амона|en|Precinct of Amun-Re#Seventh Pylon}}. Узяцце егіпцянамі Катны — вялікага горада, які спрадвеку меў велізарнае гандлёвае і ваенна-палітычнае значэнне — стала буйным ваенным поспехам, які вельмі палегчыў далейшае прасоўванне на поўнач егіпецкага войска. Мяркуючы па тым, што Катна не згадваецца ў «аналах» пры апісанні папярэдніх паходаў Тутмоса III, горад да гэтага часу захоўваў сваю незалежнасць ад Егіпта, што, вядома, вельмі ўскладняла далейшае прасоўванне егіпецкіх войскаў. Заняўшы Катну, егіпецкае войска рушыла далей на поўнач і каля ''«вышынь Уана, на захад ад Харабу»'' (мабыць, [[Халеб]]а) дало бітву суперніку, які, магчыма, засяродзіў тут даволі буйныя сілы. Апісваючы гэтую бітву, Аменемхеб паведамляе: ''«Я ўзяў азіятаў у якасці палонных — 13 чалавек і 70 жывых аслоў, а таксама 13 бронзавых сякер, [прычым] бронза была аздобленая золатам»''. Хутчэй за ўсё, сярод войскаў праціўніка знаходзіліся адборныя войскі небудзь аднаго з буйных гарадоў Сірыі, альбо нават самага мітанійскага цара, узброеныя каштоўнай зброяй, апісанай Аменемхебам. Разбіўшы войскі суперніка егіпецкія войскі занялі [[Халеб]], пасля чаго прасунуліся далей на паўночны ўсход, захапілі ўвесь раён аж да [[Еўфрат]]а і падышлі да гэтай рацэ, якая з’яўлялася натуральнай мяжой паміж Сірыяй і Месапатаміяй, непадалёк ад {{нп3|Каркеміш|Каркеміша|ru|Каркемиш}}. Тут, каля гэтага вялікага і моцнага горада, размешчанага на ўсходнім беразе Еўфрата, егіпецкія войскі, як пра гэта гаворыцца ў надпісы Аменемхеба, далі вялікую бітву войскам непрыяцеля. Цалкам разграміўшы праціўніка, егіпцяне авалодалі цвярдынямі Кархеміша і пераправай праз Еўфрат, што дало магчымасць егіпецкаму войску ўварвацца ў ваколіцы дзяржавы [[Мітані]], якія знаходзіліся ўжо ў Месапатаміі. Гэты буйны поспех егіпецкай зброі быў справядліва расцэнены сучаснікамі як пераможнае завяршэнне ўсёй кампаніі, зацвердзіў панаванне Егіпта ў Пярэдняй Азіі і аддаў у рукі егіпцян шырокія і багатыя раёны не толькі Паўночнай Сірыі, але і Мітані. Таму аб пераправе праз Еўфрат паведамляецца ва ўсіх трох надпісах, якія апісваюць восьмы паход Тутмоса III. У «аналах» коратка паведамляецца, што фараон на чале свайго войска пераправіўся праз «вялікую перавернутую раку Нахарыны», гэта значыць праз раку, якая цячэ не на поўнач, як звыклы і знаёмы егіпцянам Ніл, а на поўдзень. У надпісы з [[Джэбель-Баркал]]а красамоўна апісваецца, як егіпецкае войска спустошыла гэты шырокі раён, прадаўшы агню і мечу ўсе паселішчы, высекшы пладовыя дрэвы і захапіўшы ў якасці рабоў ўсіх жыхароў, а таксама шмат жывёлы і запасы збожжа. У гэтым жа надпісе, які змяшчае шэраг істотна важных дадзеных адносна восьмага паходу Тутмоса III, якіх няма ў іншых надпісах падрабязна апавядаецца пра тое, як фараон загадаў пабудаваць мноства караблёў з трывалага [[Кедр ліванскі|ліванскага кедра]], ссечанага ''«ў гарах краіны бога»'' каля «Валадаркі [[Бібл]]а». Затым караблі былі пагружаныя на вялікія вазы, запрэжаныя быкамі, і дастаўлены да берагоў Еўфрата. На гэтых караблях егіпецкія войскі пераправіліся ''«праз вялікую раку, якая працякае паміж гэтай іншаземнай краінай і краінай Нахарына»''. Гэтыя апошнія словы выразна ўказваюць на тое, што егіпцяне падчас валадарання Тутмоса III называлі краінай «Нахарына» вобласць, якая ляжыць непасрэдна на ўсход ад сярэдняга цячэння Еўфрата. Гэтыя буйныя ваенныя поспехі егіпецкага войска і ўдалая пераправа праз Еўфрат аддалі ў рукі егіпцян не толькі заходняе, але і ўсходняе ўзбярэжжа Еўфрата. Мяркуючы па тэксце «Аналаў», Тутмос III, рэалізуючы гэтыя поспехі, рушыў на поўдзень, збольшага плывучы на караблях па рацэ, збольшага рухаючыся пешшу па яе ўсходнім беразе, ''«захопліваючы гарады, спусташаючы вобласці гэтага ворага пагарджанай краіны Нахарына»''. ''«Я запаліў іх, мая вялікасць ператварыла іх у разваліны… Я забраў усіх іх людзей, уведзенных палоннымі, іх жывёлу без ліку, а таксама іх рэчы, я адабраў у іх жыта, я вырваў іх ячмень, я высек усе іх гаі, усе іх пладовыя дрэвы».'' Відавочна, супраціў мітанійскага войска быў цалкам зламаны. Егіпецкі летапісец вобразна малюе дэмаралізацыю разбітага праціўніка, які імкліва адыходзіць на паўднёвы ўсход, кажучы, што ''«ні адзін з іх не азіраўся, бо яны беглі і скакалі, як казляняты гор»''. У надпісы з Джэбель-Баркала поўны разгром мітанійскага войска падкрэслены ўказаннем на тое, што мітанійскі цар прымушаны быў звярнуцца ва ўцёкі і што фараон ''«адшукваў пагарджанага ворага ў іншаземных краінах Мітані. Ён бег ад фараона ад страху ў іншую краіну, у аддаленае месца»''. Адных толькі цароў з іх жонкамі было захоплена 30 персон, таксама патрапіла ў палон 80 прадстаўнікоў шляхты. Відавочна, Тутмос III абмежаваўся спусташэннем заходняй частцы Мітанійскага царства і не злічыў патрэбным пераследваць мітанійскага цара, уцекача ў далёкія ўсходнія межы сваёй дзяржавы. Лічачы, што егіпецкія войскі цалкам выканалі стратэгічныя задачы дадзенай кампаніі, Тутмос III паставіў два памятных каменя, адзін на ўсходнім баку Еўфрата, іншы каля пліты, якая была пастаўлена [[Тутмос I|Тутмосам I]]. Аб гэтым паведамляецца як у «аналах», так і ў надпісы з Джэбель-Баркала. Хутчэй за ўсё, устаноўка памятных пліт на берагах Еўфрата была тым урачыстым момантам, які павінен быў адзначыць завяршэнне пераможнага паходу. Дасягнуўшы максімум магчымага фараон павярнуў назад. Ля {{нп3|Нія, царства|Ніі|en|Niya (kingdom)}} фараон вырашыў паляваць на сланоў, якія тады ў лішку вадзіліся ў гэтых месцах. Тутмос на сваёй калясніцы атакаваў велізарны статак у 120 асобін, але ледзь не загінуў падчас гэтага палявання. Велізарны раз’юшаны, відаць, паранены слон, важак гэтага статку, схапіў цара хобатам і гатовы быў кінуць яго на зямлю, каб растаптаць. Аднак верны Аменемхеб, з надпісу ў грабніцы якога нам вядомы гэты інцыдэнт, апынуўся побач. Ён адсек слану хобат і кінуўся бегчы, адцягваючы ўвагу слана на сябе. Фараон ў гэты час змог схавацца. Аднак на зваротным шляху Тутмосу III прыйшлося пераадолець некаторы супраціў асобных абласцей і гарадоў Сірыі, якія ўсё яшчэ не былі канчаткова заваяваны егіпцянамі. Аменемхеб паведамляе ў сваёй аўтабіяграфіі, што ''«ён бачыў перамогі цара» «у краіне Сенджэра»'', калі ён ''«здзейсніў там вялікае пабоішча»''. Далей, на гэтым зваротным шляху егіпецкаму войску давялося зноў уступіць у барацьбу з князем Кадзеша, які, відаць, спрабаваў выкарыстаць сітуацыю, каб падняць паўстанне супраць фараона. Аднак, валодаючы ўсё яшчэ досыць буйнымі сіламі, Тутмос III ''«захапіў горад Кадзеш»''. Нарэшце, Аменемхеб паведамляе, што ён ''«зноў убачыў перамогі яго вялікасці ў пагарджанай краіне Тахсі, ля горада Мерыу»''. Усе гэтыя бітвы, апісаныя Аменемхебам, былі не выпадковымі невялікімі сутычкамі, а даволі значнымі бітвамі, падчас якіх быў канчаткова задушаны супраціў асобных ўсё яшчэ непакорлівых сірыйскіх абласцей і гарадоў. Асабліва істотна тое, што фінікійскія гарады і вобласці павінны былі плаціць штогадовыя падаткі Егіпту. Тым самым гэтыя заваяваныя краіны былі як бы і ў эканамічным дачыненні ўведзены ў склад егіпецкай дзяржавы. У ходзе восьмага паходу Тутмосу III удалося ўмацаваць егіпецкае панаванне ў Сірыі, Палестыне і Фінікіі, нанесці сур’ёзны ўрон Мітанійскай дзяржаве, ажыццявіўшы пераправу праз Еўфрат і спустошыць яго заходнія вобласці, нарэшце, егіпцяне захапілі велізарную здабычу, пра што сведчаць «Аналы»<ref name="Авдиев">{{артыкул |аўтар = {{нп5|Усевалад Ігаравіч Аўдзіеў|Авдиев В. И.|ru|Авдиев, Всеволод Игоревич}} |загаловак = Глава IV. Походы Тутмоса III |спасылка = http://annals.xlegio.ru/egipet/avdiev/vide2_4.htm#8p |мова = |аўтар выдання = |выданне = Военная история Древнего Египта |тып = |месца = М. |выдавецтва = Издательство академии наук СССР |год = 1959 |том = 2 |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120111145520/http://annals.xlegio.ru/egipet/avdiev/vide2_4.htm#8p |archivedate = 11 студзеня 2012 }}</ref>. Акрамя таго, несумнеўным вынікам восьмага паходу было ўмацаванне ваенна-палітычнага і эканамічнага ўплыву Егіпта ў Пярэдняй Азіі. Гэта выявілася ў тым, што [[Асірыя]] і [[Хецкае царства]] (Вялікая Хета) даслалі сваю «даніну» у Егіпет. Вядома, гэтыя дзяржавы не былі падуладныя Егіпту. У якасці самастойных дзяржаў яны не былі абавязаныя пасылаць сваю даніну Егіпту. Але паколькі і Асірыя, і Вялікая Хецкая дзяржава вялі пастаянную барацьбу з [[Мітані]], то пасылкай дароў фараону яны як бы салідарызаваліся з яго палітыкай у Пярэдняй Азіі, ставілі сябе ў становішча яго саюзнікаў, прызнавалі яго заваёвы і ў той жа час як б адкупляцца ад грозных войскаў фараона. Гэта быў адзін з момантаў найвышэйшага напружання ваенна-агрэсіўнай палітыкі егіпецкай дзяржавы, калі палітыка бесперапынных заваявальных паходаў Егіпта ў Пярэднюю Азію дасягнула свайго кульмінацыйнага пункта. Егіпет быў на вяршыні сваёй ваеннай магутнасці. У «аналах» паказваецца, што егіпецкае войска на чале з фараонам ''«прыбыло … шчасна ў Егіпет»''. Двойчы адзначае летапісец, што фараон гэтым паходам пашырыў ''«межы Егіпта»''. Цалкам свядома змясціўшы ў гэтым жа апісанні восьмага паходу спісы паступленняў з [[Пунт]]а і [[Нубія|Нубіі]], летапісец гэтым як бы адзначае велізарную працягласць егіпецкай дзяржавы, у якую пастаянна сцякаліся незлічоныя багацці з Пярэдняй Азіі і далёкіх афрыканскіх абласцей аж да «краіны бога», той далёкай краіны Пунт, якая, відавочна, была размешчана на ўзбярэжжы Усходняй Афрыкі. === Дзевяты паход === У 34-ы год праўлення Тутмос прадпрымае свой 9-ы паход. Пасля буйных перамог, атрыманых у Паўночнай Сірыі і Паўночна-Заходняй Месапатаміі падчас восьмага паходу Тутмоса III, егіпецкім войскам мелася быць задача ўтрымліваць занятыя пазіцыі і душыць паўстанні, што было неабходна, каб умацаваць становішча Егіпта ў заваяваных краінах. Таму, натуральна, што падчас наступных паходаў Тутмас III стараўся толькі захаваць захопленае і не лічыў патрэбным прасоўвацца ўглыб заваяваных краін. Падчас дзевятага паходу егіпецкія войскі занялі галоўны горад вобласці {{нп3|Мукіш|Нухашэ|ru|Мукиш}} і два іншых другарадных горада той жа вобласці. У «аналах» паведамляецца, што фараон захапіў горад Ініугаса, прычым ''«людзі іншага горада, які знаходзіцца ў яго вобласці, уціхаміраныя цалкам яго вялікасцю, прыйшлі да яго з паклонам»''. Далей у прыкладзеным пераліку ''«гарадоў, захопленых у гэтым годзе»'', згадваюцца ''«два горада і горад, які здаўся ў гэтай вобласці Ініугаса. Усяго тры [горада].»'' Гэты раён меў вялікае эканамічнае значэнне, бо тут праходзілі важныя гандлёвыя шляхі, што злучалі даліну Еўфрата з паўночнафінікійскім узбярэжжам і глыбінныя вобласці Паўночнай Сірыі. Краіна Нухашэ мела, вядома, і вялікае стратэгічнае значэнне ў якасці памежнага раёна, які знаходзіўся на стыку сфер уплыву трох буйных дзяржаў: Егіпта, [[Мітані]] і [[Хецкае царства|Хецкага царства]]. Таму трывалы занятак гэтага фарпоста забяспечвала егіпцянам панаванне ва ўсім шырокім раёне паміж сярэднім цячэннем Еўфрата і паўночнафікікійскім узбярэжжам. У гэтым багатым княстве егіпецкія войскі захапілі вялікую здабычу, пералічаную ў «Аналах». Летапісец, ведучы ўлік захопленых каштоўнасцяў, згадвае тут палонных, іх жонак і дзяцей, відавочна, звернутых у рабства, коней, багата аздобленыя золатам і срэбрам калясніцы сірыйскіх арыстакратаў, залатыя пасудзіны, золата ў кольцах, сярэбраны посуд, срэбра ў кольцах, медзь, свінец, бронзу, розную зброю «для бітвы», мноства буйной і дробнай рагатай жывелы, аслоў, каштоўныя гатункі дрэва і раскошныя вырабы з дрэва — крэслы і драўляныя часткі палаткі, упрыгожаныя бронзай і каштоўнымі камянямі. Пералік даніны, атрыманай Тутмосам III на 34-м годзе яго кіравання, дзівіць колькасцю і разнастайнасцю. З [[Фінікія|Фінікіі]] (Джахі) егіпцяне па-ранейшаму атрымлівалі «усялякія выдатныя рэчы», якімі былі багатыя ўсе фінікійскія гавані. У дадзеным выпадку ўяўляе вялікую цікавасць згадка летапісца аб тым, што ўсе прадукты і тавары адпраўляліся на разнастайных караблях: на караблях {{нп3|Кафтарыты|кефтыу|ru|Кафториты}} ([[Востраў Крыт|крыцкія]] караблі), на біблейскіх караблях і на марскіх (можа быць, нават баявых) караблях. У прыватнасці, гэтыя караблі былі нагружаныя мачтамі, драўлянымі слупамі і вялікімі бэлькамі для буйных царскіх пабудоў. Відавочна, пісец меў на ўвазе ў дадзеным выпадку падкрэсліць развіццё марскога гандлю Егіпта, які ўсталёўваў цяпер больш трывалыя гандлёвыя сувязі з [[Востраў Крыт|Крытам]] і Фінікіяй. Гэта пацвярджаецца тым, што ў далейшых радках «Аналаў» гаворыцца аб дастаўцы «даніны» або аб атрыманні адмысловых паставак (літаральна: «прынашэнняў») з краіны Ісі (відавочна, [[Востраў Кіпр|Кіпра]]), адкуль егіпцяне атрымлівалі ў першую чаргу медзь, а затым [[свінец]], [[лазурыт]], [[Слановая косць|слановую косць]] і каштоўнае дрэва «чагу». Таксама дары даслаў у гэтым годзе, і цар Асірыі. === Дзесяты паход === У 35-ы год праўлення — 10 паход. Тутмос III быў вымушаны распачаць гэты паход у Сірыю, з тым каб здушыць паўстанні ў паўночнай частцы гэтай краіны і ў прылеглых абласцях Паўночна-Заходняй Месапатаміі, на якія распаўсюджваўся некалькі невыразны і расплывісты егіпецкі геаграфічны тэрмін «Нахарына». Галоўным ворагам егіпцян ў гэтым годзе быў ''«гэты агідны вораг з Нахарыны»'', які, па словах летапісца, сабраў вялікую армію ''«з канцоў краіны»'', прычым воіны праціўніка былі ''«больш шматлікія, чым пясок на беразе»''. Відавочна, на гэты раз Егіпту ў Сірыі супрацьстаяла даволі значная кааліцыя паўночнасірыйскіх і, магчыма, мітанійскіх абласцей і гарадоў на чале з адным з мясцовых князеў. Бітва адбылася каля ''«горада краіны Іяраіяны»'', месцазнаходжанне якой дакладна вызначыць у цяперашні час нельга. У «Аналах» апісваецца бліскучая перамога егіпецкага войска, пасля якой ворагі ''«беглі, падаючы адзін на аднаго»''. Аднак, відаць, на самай справе бітва была ўпартай, і толькі саступаючы ваеннаму майстэрству егіпецкай арміі, сірыйцы адышлі пад прыкрыццё сцен горада. Але гэта адступленне не было панічным бегствам, як пра тое сказана ў аналах, а, відавочна, праходзіла арганізавана, паколькі егіпцяне змаглі захапіць ўсяго 10 палонных, затое 180 коней і не менш за 60 калясніц. У выніку замірэння егіпецкімі войскамі непакорлівых абласцей Паўночнай Сірыі краіны Рэчэну і Рэменен ([[Сірыя]] і [[Ліван]]), а таксама іншыя азіяцкія краіны паслалі свае прынашэнні і падаткі егіпецкаму фараону, прычым у прыведзеных летапісцам пераліках каштоўнасцяў варта адзначыць золата, залатыя пасудзіны, пахошчы, калясніцы, коней, нарэшце, вялікую колькасць аліўкавага алею і віна. Сістэматычна душачы супраціў народаў Пярэдняй Азіі, егіпцяне з года ў год выпампоўвалі з гэтых багатых абласцей мноства саміх разнастайных прадуктаў і каштоўнасцяў, што не магло ў некаторым сэнсе не ўмацаваць матэрыяльную базу егіпецкай рабаўладальніцкай гаспадаркі і ваенную моц егіпецкай дзяржавы. === Адзінаццаты-дванаццаты паходы === У «Аналах» не захавалася ніякіх звестак аб паходах, якія Тутмос III здзяйсняў у Пярэднюю Азію на 36 і 37-м гадах валадарання. Але паколькі ў тым жа летапісе пад 38-м годам згадваецца і апісваецца трынаццаты «пераможны паход», то, відавочна, адзінаццатая і дванаццатая кампанія ставяцца да двух папярэдніх гадоў. === Трынаццаты паход === Паход 38-га года адзначыўся толькі адной буйной ваеннай падзеяй, якую летапісец палічыў годнай адзначыць у сваіх кароткіх запісах. Гэта было спусташэнне гарадоў у вобласці Ініугаса, якая была ўпершыню захоплена Тутмосам III падчас яго першага паходу. Аднак гэты раён Сірыі неаднаразова паўставаў супраць панавання егіпцян. Падчас дзевятага паходу фараон зноў пакарыў гэтую вобласць; нарэшце, на заходзе свайго шматгадовага кіравання ён прымушаны быў зноў нанесці моцны ўдар гэтым непакорным паўночнасірыйскім гарадам. У пераліках багатай даніны, атрыманай царом з розных краін і абласцей Пярэдняй Азіі пасля трынаццатага паходу, згадваюцца {{нп3|Ліван, хрыбет|Ліван|ru|Ливан (хребет)}} (Рэменен), [[Фінікія]] (Джахі), востраў [[Востраў Кіпр|Кіпр]] (Ісі). Разам з імі сустракаецца ўпершыню назва «краіны Іарарэх». === Чатырнаццаты паход === На 39-м годзе свайго валадарання Тутмос зноў здзейсніў паход у [[Пярэдняя Азія|Пярэднюю Азію]], аб якім мы вельмі мала дасведчаныя. У летапісе ў дадзеным выпадку згадваецца толькі, што падчас чатырнаццатага пераможнага паходу цара ў краіну Рэчэну егіпецкія войскі сутыкнуліся з ''«пераможанымі ворагамі краіны {{нп3|Шасу||ru|Шасу}}»'', якіх прынята звычайна лічыць «бедуінамі». Зразумела, гэтыя плямены шасу не маюць ніякага дачынення да сучасных [[Бедуіны|бедуінаў]]. Магчыма, што пад словам, «шасу» егіпцяне мелі на ўвазе качэўнікаў пустынных раенаў Пярэдняй Азіі. Аднак у дадзеным выпадку маюцца на ўвазе плямены якой-небудзь пэўнай краіны, як гэта відаць з адпаведнага іерогліфа, што іх абазначае. Падзеі наступных двух гадоў амаль нічым не адзначаны ў «Аналах Тутмоса III». Тэкст, які адносіцца да 40-га года, складаецца ўсяго толькі з аднаго дрэнна захаванага радка, у якім можна спрабаваць убачыць згадку пра пятнаццаты паход. Пад 41-м годам у захаваных радках летапісу наогул не гаворыцца аб якім-небудзь паходзе, а адразу прыводзіцца ''«пералік прынашэнняў князеў Рэчэну»'', затым апісваецца забеспячэнне гаваняў, прычым, згадваецца, як звычайна, ''«ураджай з Джахі»'', далей паведамляецца пра прынашэнне з «Вялікай Хеты», нарэшце, прыводзіцца пералік павіннасцяў з краін [[Куш (дзяржава)|Куш]] і {{нп3|Уауат||it|Wawat}}. Асабліва істотна ў дадзеным выпадку згадка пра прынашэнні з [[Хецкае царства|Вялікай Хеты]], з якой егіпцяне з гэтага часу ўсталёўваюць больш цесныя, чым раней, эканамічныя сувязі. === Апошні паход Тутмоса ў Азію === На 42-м годзе Тутмос прадпрымае свой апошні паход у Пярэднюю Азію. Гэты паход быў свайго роду буйной карнай экспедыцыяй, накіраванай у [[Сірыя|Сірыю]] для таго, каб канчаткова здушыць буйное паўстанне непакорлівых сірыйскіх гарадоў, на чале якіх стаялі [[Туніп]] і [[Кадзеш]]. Егіпецкае войска, якое ўзначальваў сам фараон, прыбыўшы ў Сірыю, рушыла ўздоўж ўзбярэжжа. Відавочна, экспедыцыя насіла характар ваеннай дэманстрацыі, якая павінна была паказаць фінікійскім гарадам моц егіпецкай зброі. Як паказана ў летапісе, бліжэйшай мэтай гэтага маршу быў захоп фінікійскага горада «краіны {{нп3|Арка, Ліван|Іркаты|bg|Арка (Ливан)}}», размешчанага непадалек ад {{нп3|Сіміра|Сіміры|ru|Симира}}. Егіпецкія войскі, заняўшы і спустошыўшы Іркату і гарады, якія знаходзіліся ў яе вобласці, стварылі сабе тым самым трывалую базу на ўзбярэжжы, якая дала ім магчымасць, забяспечыўшы свой тыл, рушыць углыб краіны. Як відаць з вельмі сціснутага тэксту летапісу, егіпецкія войскі спачатку накіраваліся на поўнач, каб нанесці першы ўдар Туніпу. Гэты манеўр меў мэтай убіць клін паміж мяцежнымі гарадамі Паўночнай і Сярэдняй Сірыі і пазбавіць галоўнага ворага егіпцян — Кадзеш падтрымкі паўночнасірыйскіх гарадоў, на чале якіх, верагодна, стаяў князь Туніпа. Аблога Туніпа зацягнулася і працягвалася да восені, аднак горад быў узяты і спустошаны, прычым егіпецкія войскі сабралі ўраджай у вобласці Туніпа. Ізаляваўшы такім чынам Кадзеш з поўначы і адрэзаўшы яго ад саюзнікаў, якія знаходзіліся ў Паўночнай Сірыі, Тутмас III рушыў свае войскі супраць Кадзеш і захапіў 3 горада ў яго ваколіцах. Мабыць, Кадзеш мітанійцы падтрымлівалі, бо ў гэтых гарадах было захоплена звыш 700 мітанійцаў з паўсотняй коней. Затым наступіла чарга Кадзеша, жыхары якога зноў адбудавалі сцены, пасля таго як фараон разбурыў горад на 33-м годзе, гэта значыць 9 гадоў таму. У аналах Тутмаса нічога не сказана аб узяцці самага Кадзеша, але маляўнічы аповяд пра гэта захаваўся ў грабніцы Аменемхеба. Пры набліжэнні егіпцян уладар Кадзеша пусціўся на хітрасць: насустрач іх каляснічным запрэжкам ён выпусціў хутканогіх жарабіц ў надзеі сапсаваць іх баявы строй, аднак задума не атрымалася. Аменемхеб пешы дагнаў кабыліцу, якая ўжо ўварвалася ў егіпецкія атрады, распароў ёй жывот і, адсекшы хвост, занёс яго фараону. Кадзеш быў узяты прыступам пасля залы гарадской сцяны выклікаўшы смельчакамі на чале з тым жа Аменемхебам. Такім чынам, гэты апошні паход Тутмоса III у Пярэднюю Азію надоўга ўмацаваў панаванне Егіпта ў Фінікіі і Сірыі. Падчас гэтага паходу егіпецкія войскі нанеслі скрышальны ўдар галоўным агменям супраціву ў Сірыі — Туніпу і Кадзешу. Памяць пра фараона-заваёўніка доўга захоўвалася ў заваяваных ім народаў Сірыі-Палестыны: нават праз стагоддзе лаяльныя егіпецкія [[Васалітэт|васалы]] ў рэгіёне, заклікаючы да [[Эхнатон]]а з малітвамі аб ваеннай дапамозе пыталіся: ''«Хто мог раней рабаваць Туніп, не будучы (затым) абрабаваны Манахбірыяй (ад трона імя Тутмоса — Менхепера)»''? == Заваяванні ў Нубіі == === Меры па ўмацаванні ўплыву ў Нубіі у пачатку валадарання === Нягледзячы на тое, што асноўная ўвага егіпецкага ўрада ў валадаранне Тутмоса III была звернута на заваяванне [[Палесціна|Палестыны]], [[Сірыя|Сірыі]] і [[Фінікія|Фінікіі]] і ўмацаванне эканамічнага, палітычнага і вайсковага ўплыву Егіпта ў Пярэдняй Азіі, Егіпет павінен быў працягваць сваю ваенна-агрэсіўную палітыку на поўдні, у [[Нубія|Нубіі]] і прылеглых да яе краінах, з якіх егіпцяне здаўна вывозілі шэраг тавараў, неабходных для развіцця рабаўладальніцкай гаспадаркі, а таксама шмат рабоў. Ужо і ў самым пачатку царавання Тутмоса III егіпецкі ўрад паставіў перад сабой задачу энергічна аднавіць заваявальную палітыку на поўдні, з тым каб цалкам умацаваць панаванне Егіпта ва ўсей Нубіі і нават у прылеглых да яе краінах. На гэта ясна паказвае надпіс Тутмоса III, які адносіцца да 2-га года яго кіравання і захаваўся на сценах храма, пабудаванага фараонам у {{нп3|Семна, Нубія|Семне||Semna (Nubia)}}, ля {{нп3|Парогі Ніла|2-га парога Ніла|ru|Пороги Нила}}, на месцы ў той час ужо разбуранага храма {{нп3|Сенусерт III|Сенусерта III|ru|Сенусерт III}}, які некалі заваяваў Нубію. У гэтым надпісы гаворыцца, што ''«добры бог Мен-хепер-Ра (троннае імя Тутмоса III), збудаваў ён помнік для бацькі {{нп3|Дзедун|Дзедуна|ru|Дедун}}, кіраўніка Нубіі і для цара {{нп3|Верхні Егіпет|Верхняга|ru|Верхний Египет}} і {{нп3|Ніжні Егіпет|Ніжняга Егіпта|ru|Нижний Египет}} Ха-кау-Ра (троннае імя Сенусерта III), пабудаваўшы ім храм з белага прыгожага каменя Нубіі»''. І намалявалі на сценах гэтага храма Сенусерта III у якасці абагаўлённага кіраўніка Нубіі, Тутмос III тым самым абвяшчаў сябе прадаўжальнікам яго справы — заваявання Нубіі. Выявы нубійскага бога Дзедуна, змешчаныя тут жа, павінны былі наглядна сведчыць аб тым, што нубійскае жрэцтва санкцыянуе егіпецкае заваяванне. Такім чынам, пры заваяванні Нубіі егіпцяне спрабавалі выкарыстоўваць нубийскую рэлігію, уключыўшы нубійскага бога Дзедуна ў егіпецкі пантэон. Да таго ж самага часу адносяцца надпісы Тутмоса III на востраве {{нп3|Востраў Сехель|Сехель|ru|Sehel Island}}, у храме ў {{нп3|Кума, Нубія|Куме||Kumma (Nubia)}}, у {{нп3|Гебель эс-Сільсіла|Сільсіле|ru|Гебель эс-Сильсила}} і {{нп3|Горад Вадзі-Хальфа|Вадзі-Хальфа|ru|Вади-Хальфа}}. === Заваяванні ў Нубіі пасля смерці Хатшэпсут === [[Файл:Nubia_za_Nowego_Państwa.png|справа|міні|250px|Егіпецкія паходы ў Нубію]] Аднак рэальна прыступіць да поўнага заваявання ўсёй Нубіі Тутмос III змог толькі пасля смерці [[Хатшэпсут]], калі ўся паўната вярхоўнай улады засяродзілася ў яго руках, і ен мог кінуць усе рэсурсы Егіпта для завяршэння сваёй заваявальнай палітыкі. У «Аналах», у якіх апісваюцца паходы Тутмоса III у Пярэднюю Азію, пачынаючы з сёмага паходу, здзейсненага на 31-м годзе яго кіравання, пералічваецца даніна, атрыманая фараонам з Нубіі і сумежных з ёю паўдневых краін. Вельмі магчыма, што гэтая даніна посылалась ў Егіпет далека не добраахвотна, а паступала ў царскую скарбніцу ў выніку ваенных экспедыцыі. У захаваных дакументах гэтага часу ўтрымліваецца вельмі мала звестак аб ваенных дзеяннях, якія егіпцяне рабілі ў Нубіі і суседніх краінах. Аб увазе, якую Тутмос III стаў надаваць Нубіі пасля смерці Хатшэпсут, кажа будаўніцтва шматлікіх храмаў, прадпрынятае ім у розных пунктах Нубіі, галоўным чынам у тых, якія мелі стратэгічнае значэнне. Так, пасля 30-га года свайго валадарання Тутмас III значна пашырыў храм, пабудаваны раней у Семне. У храме ў {{нп3|Горад Вадзі-Хальфа|Вадзі-Хальфа|ru|Вади-Хальфа}} ім была пабудавана вялікая калонная зала. У {{нп3|Амада|||Amada}} Тутмос III пачаў пабудову храма ў гонар бога {{нп3|Ра-Харахтэ|Харахтэ|ru|Ра-Горахти}}. Нарэшце, у Верхняй Нубіі паміж {{нп3|Парогі Ніла|2-м і 3-м парогамі|ru|Пороги Нила}} на востраве {{нп3|Востраў Саі|Саі||Saï (island)}} намеснік фараона ў Нубіі, «царскі сын Куша» па імені Нехі, пабудаваў не толькі храм, але і крэпасць, што ясна паказвае на ваенны характар інтэнсіўнага будаўніцтва, распачатага фараонам ў Нубіі. Магчыма, што ў гэтую эпоху ў Нубіі ўжо існавалі егіпецкія паселішчы, якія былі апорнымі пунктамі егіпецкага эканамічнага, палітычнага і культурнага ўплыву ў Нубіі. Такі, напрыклад, горад, раскапаны ў {{нп3|Сэсебі||de|Sesebi}}, у руінах якога сярод мноства прадметаў часу XVIII дынастыі быў знойдзены {{нп3|Скарабей, артэфакт|скарабей||Scarab (artifact)}} з імем Тутмоса III. Нарэшце, самым паўднёвым егіпецкім паселішчам у Нубіі было паселішча каля «святой гары» [[Джэбель-Баркал|Гара-Баркала]], дзе пасля вырасла сталіца эфіёпскай дзяржавы [[Напата]]. Тут у руінах храма, пабудаванага Тутмосам III, была знойдзена вялікая стэла з каштоўнейшым гістарычным надпісам, які апісвае ваенныя паходы і магутнасць фараона. Вельмі магчыма, што тэкст гэтага надпісу, складзены ў 47-м годзе валадарання Тутмоса III, быў свайго роду маніфестам, звернутым да егіпецкага насельніцтва Нубіі на самай паўднёвай мяжы Егіпецкай дзяржавы. Самы далёкі прысвечаны надпіс, датаваны кіраваннем [[Тутмос I|Тутмоса I]] і Тутмоса III, знойдзены ў мястэчку {{нп3|Кургус|Каніса Кургус|ca|Kurgus}} (Kanisa Kurgus, Kanisa-Kurgus), у 35 км вышэй па плыні ад сучаснага {{нп3|Абу Хамад|Абу Хамада||Abu Hamad}} (Abu Hamad) — 2 надпісы, высечаныя на каменных глыбах, якія паказваюць паўднёвую мяжу [[Новае царства (Егіпет)|Егіпта]], пазней пацверджаную Тутмосам III. === Канчатковае заваяванне Нубіі === Гэтая буйная будаўнічая дзейнасць егіпцян ў Нубіі стала магчымай толькі дзякуючы таму, што ўся Нубія была трывала заваяваная егіпецкімі войскамі і егіпецкія гарнізоны былі размешчаны ва ўсёй цяпер заваяванай краіне. Пра гэта заваяванне Нубіі кажуць спісы заваяваных у Нубіі мясцовасцяў, якія захаваліся на шостым і сёмым пілонах [[Карнак|Карнакскага храма]] [[Амон]]а . Надпіс над адным з гэтых спісаў абвяшчае: ''«спіс гэтых паўднёвых мясцін {{нп3|Трагладыты|трагладытаў||Troglodytae}} Нубіі ў Хент-хен-ноферы, пераможаных яго вялікасцю, які зрабіў пабоішча сярод іх, колькасць якіх невядома, які прывеў ўсіх людзей іх у якасці жывых палонных ў [[Фівы (Егіпет)|Фівы]], каб напоўніць „работны дом“ бацькі Амона-Ра, уладыкі Фіваў. І вось усе краіны сталі рабамі яго вялікасці, паводле загаду бацькі Амона»''. У гэтых спісах пералічваюцца 269 геаграфічных назваў, якія да гэтага часу не могуць быць атаясамлены, але якія ўсе ж паказваюць на тое, што ў тыя часы Нубія ўжо была трывала заваяваная егіпцянамі. Тутмос III змог надаць ўсю сваю ўвагу Нубіі толькі пасля таго, як панаванне Егіпта было цалкам узмоцнена ў Пярэдняй Азіі. Менавіта таму толькі ў канцы свайго кіравання, на 50-м годзе, Тутмос III прыняў рэальныя меры да таго, каб больш трывала далучыць Нубію да Егіпту. Каб мець магчымасць бесперабойна перавозіць па Нілу войскі і тавары, Тутмос загадаў расчысціць стары, засмечаны канал у раёне 1-га парога. Пра гэта гаворыцца ў надпісы на скале на востраве {{нп3|Востраў Сехель|Сехель|ru|Sehel Island}} у наступных словах: {{пачатак цытаты}}''«Год 50-ы, 1-ы месяц 3-га сезона ({{нп3|шэму||ru|Шему}}), дзень 22-й пры яго вялікасці цары Верхняга і Ніжняга Егіпта Мен-хепер-Ра, які даруе жыццё. Загадаў яго вялікасць пракапаць гэты канал, пасля таго, як ён знайшоў яго засмечаным камянямі, так што не праходзіў карабель па ім. Ён накіраваўся на поўдзень па ім з радасным сэрцам, уразіўшы ворагаў сваіх. Назва гэтага канала: „Адкрыццё шчаслівай дарогі Мен-хепер-Ра, які жыве вечна“. Рыбакі Абу ([[Элефанціна|Элефанціны]]) павінны расчышчаць гэты канал штогод».''{{канец цытаты}} == Значэнне паходаў Тутмаса == У ходзе ваенных паходаў Тутмаса Егіпет ператварыўся ў магутную сусветную дзяржаву, якая разам з падначаленымі тэрыторыямі працягнулася з поўначы на поўдзень на 3500 км. За дасягнутыя пры ім межы, як на поўначы, так і на поўдні, не выйшаў ні адзін з яго пераемнікаў. Ступень залежнасці ад Егіпта заваяваных краін і гарадоў была рознай. Найбольш трывала з Егіптам была звязана Нубія, непасрэдна кіраваная егіпецкай адміністрацыяй на чале з намеснікам. Стварыць сабе гэткія ж моцныя пазіцыі ў Пярэдняй Азіі, Тутмос не змог з-за цяжкасці пераходу праз пустыню і пастаяннага процідзеяння суседніх дзяржаў. У Палестыне, Сірыі і Фінікіі засталіся дзясяткі мясцовых царкоў. Аднак у бліжэйшых пярэднеазіяцкіх гарадах стаялі егіпецкія гарнізоны, а нашчадкі іх кіраўнікоў выхоўваліся, як закладнікі, пры егіпецкім двары, ва ўгодным фараону духу. Што тычыцца цароў больш шырокіх дзяржаў, такіх як [[Мітані]], Вавілонія і [[Хецкае царства]], то яны захавалі незалежнасць і называлі сябе «братамі» егіпецкага цара. Гэта, аднак, не перашкаджала фараону разглядаць дасланыя імі дары як даніну, хоць аб рэальным падначаленні не магло быць і гаворкі. Вялізныя багацці, якія паступалі ў Егіпет з заваяваных краін, дазволілі Тутмосу разгарнуць шырокае будаўніцтва. Яго сляды прыкметныя не толькі па ўсім Егіпце, але і за яго межамі, нават у Сірыі-Палестыне і Нубіі. Збудаванне храмаў, у першую чаргу з праслаўленнем самога фараона, служыла славе і велічы бога Амона. Адзін за адным у галоўным храме Амона падымаліся пілоны, абеліскі, велічныя статуі, узводзіліся жылыя пакоі і пераходы. Агульнадзяржаўны храм у Карнаку ператварыўся ў помнік у гонар перамог Амона і «сына» яго Тутмоса III. На сценах і вежах майстрамі фараона намаляваныя скарбы, падораныя ім Амону. == Унутраная палітыка == [[Файл:DSC04110c_Istanbul_-_Ippodromo_-_Obelisco_e_minareti_-_Foto_G._Dall'Orto_25-5-2006.jpg|справа|міні|250px|Абеліск Тутмоса III, вывезены ў Канстанцінопаль]] Пры Тутмосе III не спыняліся і будаўнічыя працы ўнутры Егіпта. Сляды будаўнічай дзейнасці Тутмоса III захаваліся ў [[Эль-Фаюм|Фаюме]] (горад з храмам), {{нп3|Кума, Нубія|Куме||Kumma (Nubia)}}, [[Дэндэра|Дандары]], {{нп3|Коптас|Коптасе|ru|Коптос}} (Копце), {{нп3|Эль-Каб|Эль-Кабе|ru|Эль-Каб}}, {{нп3|Ідфу|Эдфу|ru|Идфу}}, {{нп3|Ком-Омба||ru|Ком-Омбо}}, [[Элефанціна|Элефанціне]]. Будаўніцтва вялося з дапамогай ваеннапалонных, а архітэктурныя праекты часта складаў сам фараон, што сведчыць аб пэўнай творчай адоранасці цара. Самым грандыёзным будаўнічым праектам Тутмоса III быў [[Карнакскі храм]] [[Амон|Амона-Ра]]. Па сутнасці, ён быў пабудаваны зноўку галоўным архітэктарам Пуемра на трыццатыя ўгодкі яго валадарання (1460 да н.э.), калі фараон удзельнічаў у цырымоніі хеб-сед. Акрамя агульных змен у храме, былі ўзведзеныя юбілейныя абеліскі, адзін з якіх цяпер разбураны, а другі, які змяшчае згадванне аб Тутмосе, «што перасякае Лукавіну Нахарыны», знаходзіцца ў [[Стамбул]]е. Пры Тутмосе III у [[Геліопаль (Старажытны Егіпет)|Геліёпалі]] ў [[15 стагоддзе да н.э.|1450 да н.э.]] былі ўзведзеныя яшчэ два буйных абеліска — так званыя «{{нп3|Іголкі Клеапатры||en|Cleopatra's Needle}}». У [[14 да н.э.|14 годзе да н.э.]]<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/IGLI KLEOPATRI.html]{{Недаступная спасылка}}</ref> абеліскі па загадзе рымскага імператара [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]] былі перанесеныя ў [[Александрыя|Александрыю]]. Адзін з іх упаў на бок і ў [[1872]] быў вывезены ў [[Лондан]], а іншы ў [[1881]] быў прывезены ў [[Нью-Ёрк]]. Таксама пры Тутмосе III быў пачаты абеліск пры храме [[Ра]] у Геліёпалі, які быў скончаны пры {{нп3|Тутмос IV|Тутмосе IV|ru|Тутмос IV}}. Правая рука фараона, [[чаці]] (эквівалент [[візір]]а ў сярэднявечных мусульманскіх краінах) Верхняга Егіпта {{нп3|Рэхміра|Рэхмір (Рэхміра)|ru|Рехмира}} эфектыўна кіраваў {{нп3|Верхні Егіпет|Верхнім Егіптам|ru|Верхний Египет}} падчас ваенных кампаній Тутмоса III, аднак і сам фараон праявіў сябе як таленавіты адміністратар. Менавіта дзякуючы малюнкам і тэкстам у грабніцы Рэхміра нам вядомы парадак кіравання ў Егіпце [[Новае царства (Егіпет)|Новага царства]]. Іншым верным паплечнікам Тутмоса III быў нашчадак даннедынастычных кіраўнікоў {{нп3|Тыніс|Тыніса|ru|Тинис}} Ініятэф (або Гарсініятэф), які кіраваў аазісамі [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]], а таксама быў у некаторай ступені аналагам {{нп3|Мамлюкі|мамлюка|ru|Мамлюки}} {{нп3|Рустам Раза|Рустама|ru|Рустам Раза}} ў Напалеона, паколькі рыхтаваў царскія апартаменты. У мірны час Тутмос III займаўся будаўніцтвам храмаў, у асаблівасці прысвечаных вярхоўнаму богу [[Фівы (Егіпет)|Фіваў]] Амону. Дзеля патрэбаў храмаў Тутмос у [[15 стагоддзе да н.э.|1457 да н.э.]] зноў падрыхтаваў экспедыцыю ў [[Пунт]], імкнучыся не саступаць Хатшэпсут у яе размаху. З Пунта былі завезеныя [[Міра (смала)|міра]], [[слановая косць]], [[золата]], {{нп3|Эбенавае дрэва|чорнае дрэва|ru|Эбеновое дерево}} і рагатую жывелу ў вялікай колькасці. Тутмос III быў першым фараонам, чые інтарэсы выходзілі за рамкі дзяржаўнай дзейнасці. Кругагляд Тутмоса III, хоць і насуперак яго волі, фармаваўся пад уплывам мачахі фараона, якая ўсяляк заступнічала мастацтвам. Гэтым фактам тлумачыцца і нехарактэрны для старажытнаўсходняга ўладыкі шырокі кругагляд і цікавасць Тутмоса III да культуры. Надпіс у Карнакскім храме паведамляе пералік невядомых егіпцянам відаў раслін і жывёл, завезеных у краіну з [[Азія|Азіі]] па спецыяльным асабістым загадзе фараона. Акрамя таго, як сведчыць рэльеф у Карнакскім храме, свой вольны час фараон прысвячаў мадэляванню разнастайных вырабаў, у прыватнасці сасудаў. Свае праекты ён перадаваў начальніку рамеснікаў дзяржаўных і храмавых майстэрняў. Цяжка ўявіць любога іншага фараона, які займаецца падобным заняткам. Цікава, што першыя шкляныя вырабы, якія захаваліся да нашага часу, былі створаны ў Егіпце пры Тутмосе III, і захоўваюць імя гэтага фараона. === Смерць і спадчына === Тутмос III памер 11 сакавіка 1425 да н.э. (на '''30 дзень месяца {{нп3|перэт||ru|Перет}} 54-га года свайго кіравання'''), пакідаючы свайму сыну [[Аменхатэп II|Аменхатэпу II]] велізарную дзяржаву, якая з’яўлялася [[Гегемонія|гегемонам]] на ўсім Блізкім Усходзе. Надпіс у грабніцы бліжэйшага царскага паплечніка [[Аменемхеб]]а пацвярджае, што Тутмос III правіў 53 гады, 10 месяцаў і 26 дзён — гэта трэці па працягласці тэрмін праўлення егіпецкага фараона (даўжэй кіравалі толькі [[Пепі II]] і [[Рамсес II]] — адпаведна 94 і 67 гадоў). Аменхатэп II (1436—1412 да н.э.), былы суправіцелем бацькі ў апошнія два гады яго праўлення, правядзе яшчэ адзін карны паход у Азію, які будзе суправаджаецца жорсткасцямі супраць мясцовага насельніцтва і рэзка кантраставаць з гуманным стаўленнем яго бацькі да ваеннапалонных, пасля чаго егіпецкае валадарства ў Сірыі і Палестыне будзе заставацца непарушным аж да праўлення Эхнатона. == Грабніца == [[Файл:Egypt.KV34.08.jpg|thumb|right|250px|Лесвіца, якая вядзе ў грабніцу KV34]] «Напалеон Старажытнага свету» быў пахаваны ў [[Даліна Цароў|Даліне цароў]] у грабніцы [[KV34]]. Грабніца Тутмоса III была адкрыта ў [[1898]] экспедыцыяй, якую ўзначальваў [[Францыя|французскі]] егіптолаг {{нп3|Віктар Ларэ||ru|Лоре, Виктор}}. У грабніцы Тутмоса III егіптолагамі быў упершыню выяўлены поўны тэкст {{нп3|Амдуат||ru|Амдуат}} — ''«Кнігі аб тым, што ў замагільным свеце»'', якую {{нп3|Джэймс Генры Брэстэд||ru|Брэстед, Джеймс Генри}} называў «жахлівай творчасцю перакручанай жрэцкай фантазіі». Амдуат у своеасаблівай фантастычнай манеры апавядае аб дванаццаці пячорах замагільнага свету, мінаных [[Сонца]]м-[[Ра]] на працягу дванаццаці гадзін ночы. [[Мумія]] Тутмоса III была выяўленая яшчэ ў [[1881]] годзе ў {{нп3|DB-320|тайніку ў Дэр-эль-Бахры|ru|DB-320}} каля пахавальнага храма Хатшэпсут Джэсер Джэсеру. Муміі змяшчаліся ў такія схованкі пачынаючы з канца XX дынастыі, калі па загадзе Вярхоўнага жраца Амона {{нп3|Херыхор|Херыхора|ru|Херихор}} была перанесена большасць мумій кіраўнікоў Новага царства, захаванасць якіх знаходзілася ў небяспецы з-за частых рабаванняў грабніц. Побач з муміяй Тутмаса III былі выяўленыя таксама целы [[Яхмас I|Яхмаса I]], [[Аменхатэп I|Аменхатэпа I]], [[Тутмос I|Тутмоса I]], {{нп3|Тутмос II|Тутмоса II|ru|Тутмос II}}, {{нп3|Рамсес I|Рамсеса I|ru|Рамсес I}}, {{нп3|Сеці I||ru|Сети I}}, [[Рамсес II|Рамсеса II]] і {{нп3|Рамсес IX|Рамсеса IX|ru|Рамсес IX}}, а таксама шэрагу кіраўнікоў XXI дынастыі — {{нп3|Сіамон|Сіамона|ru|Сиамон}}, {{нп3|Пінеджэм I|Пінеджэма I|ru|Пинеджем I}} і {{нп3|Пінеджэм II|Пінеджэма II|ru|Пинеджем II}}. Хоць звычайна лічыцца, што мумію фараона ўпершыню абследаваў французскі егіптолаг [[Гастон Масперо]] ў [[1886]], фактычна яна ўпершыню трапіла ў рукі яшчэ да нямецкага егіптолага {{нп3|Эміль Бругш|Эміля Бругша|de|Émile Brugsch}}, які выявіў муміі фараонаў, схаваныя ў {{нп3|DB-320|тайніку ў Дэр-эль-Бахры|ru|DB-320}}. Тады ж мумію Тутмоса распеляналі для кароткага агляду, таму калі Масперо праз пяць гадоў прыступіў да аналізу муміі, ен выявіў жаласны стан цела фараона. Яно было абрабавана (целы фараонаў літаральна шпігавалі амулетамі) і разрэзанае на тры часткі. Тым не менш, галава Тутмоса III захавалася нашмат лепш, што дазваляе суаднесці сапраўдны твар фараона з яго скульптурнымі выявамі. [[Файл:Thutmosis_III_mummy_head.png|справа|міні|250px|Галава муміі фараона Тутмоса III]] Не валодаючы дакладным [[партрэт]]ным падабенствам, статуі фараона ўсе ж далекія ад ідэалізаванай выявы егіпецкага фараона, дастаткова дакладна адлюстроўваючы асобныя рысы твару Тутмоса III, напрыклад, характэрныя «нос Тутмасідаў» і вузкія скулы заваёўніка. Аднак некаторыя даследчыкі звяртаюць увагу на тое, што стылістычна многім з яго статуй уласцівыя рысы яго папярэдніцы Хатшэпсут, якую малявалі ў абліччы мужчыны-фараона (міндалепадобныя вочы, некалькі арліны нос і паўусмешка на твары), што сведчыць аб адзіным каноне выявы фараонаў XVIII дынастыі. Часта для таго, каб адрозніць статую Хатшэпсут ад статуі яе пераемніка, патрабуецца цэлы шэраг стылістычных, іканаграфічных, кантэкстных і тэхнічных крытэрыяў. Існуе таксама шмат прыкладаў статуй, якія паказваюць укленчанага Тутмоса III, які прапануе бажаству малако, віно, алей або іншыя прынашэнні. Хоць першыя прыклады такога стылю сустракаюцца ўжо ў некаторых пераемнікаў Тутмаса, лічыцца, што распаўсюджванне яго пры Тутмосе сведчыць аб зменах у грамадскіх аспектах егіпецкай рэлігіі. == Вынікі праўлення == Валоданні Тутмоса III распасціраліся ад [[Востраў Кіпр|Кіпра]] на поўначы і [[Еўфрат]]а на паўночным усходзе да V парога [[Ніл]]а (самы далекі прысвечаны надпіс, датаваны кіраваннем [[Тутмос I|Тутмоса I]] і Тутмоса III, знойдзены ў мястэчку {{нп3|Кургус|Каніса Кургус|ca|Kurgus}} (Kanisa Kurgus, Kanisa-Kurgus), у 35 км вышэй па плыні ад сучаснага {{нп3|Абу Хамад|Абу Хамада||Abu Hamad}} (Abu Hamad) — 2 надпісы, высечаныя на каменных глыбах, якія паказваюць паўднёвую мяжу [[Новае царства (Егіпет)|Егіпта]], пазней пацверджаную Тутмосам III) на поўдні і [[аазіс]]аў у [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]] на захадзе. Сусветная дзяржава Тутмоса перавысіла па памерах усе існаваныя раней дзяржавы, у тым ліку [[Сарган Старажытны|Саргана Акадскага]] і [[Хамурапі]]. За дасягнутыя пры ім межы, як на поўначы, так і на поўдні, не выйшаў ні адзін з яго пераемнікаў, за выключэннем, магчыма, Аменхатэпа II, які ўзначальваў заваявальны паход на поўдзень Нубіі, геаграфічныя рамкі якога не ясныя. Егіпет ператварыўся ў магутную сусветную дзяржаву, якая працягнулася разам з падначаленымі тэрыторыямі з поўначы на поўдзень на 3500 км. Ступень залежнасці астравоў ад Егіпта канчаткова не вызначана, аднак вядома, што пры Тутмосе III сфера юрысдыкцыі военачальніка {{нп3|Джэхуці, генерал|Джхуці (Туці)|en|Djehuty (general)}}, прызначанага губернатарам «паўночных краін», уключала, акрамя Сірыі-Палестыны, таксама «астравы сярод мора» — Кіпр і размешчаныя ў басейне [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]] агмені [[Востраў Крыт|крыта]]-мікенскай цывілізацыі (Кефтыу). Акрамя небывалага пашырэння тэрыторыі дзяржавы, заслугай Тутмоса III было таксама стварэнне прафесійнага войска і знаёмства егіпцян з культурнай спадчынай блізкаўсходніх народаў. Разам з тым, заваявальныя паходы фараона ўмацавалі рабаўладанне і прынеслі велізарныя багацці і ўплыў жрэцтва Амона-Ра. У сілу скачкападобнага павышэння колькасці [[раб]]оў, здабытых у азіяцкіх краінах, традыцыйная сялянская абшчына некалькі саступіла сваім значэннем у якасці асноўнага элемента эканамічнай сістэмы. Закладзеная пры Хатшэпсут і Тутмосе III тэндэнцыя фарміравання новага служылага класа выхадцаў з сярэдніх слаёў насельніцтва, а таксама стварэнне адзінай дзяржавы, якая аб’яднала егіпецкую, нубійскую, заходнесеміцкую і часткова хурыцкую культурныя традыцыі, прывялі ў канчатковым выніку да рэлігійнага перавароту [[Эхнатон]]а і стварэнню адной з самых старажытных рэлігій, якая змяшчае элементы [[манатэізм]]у, у якасці адказу на ўзмацненне палітычнай і эканамічнай магутнасці жрацоў, таксама выкліканай паспяховай ваеннай дзейнасцю Тутмоса III. Вядомы амерыканскі егіптолаг {{нп3|Джэймс Генры Брэстэд||ru|Брэстед, Джеймс Генри}}, падводзячы вынікі праўлення Тутмоса III, даў гэтаму фараону наступную характарыстыку: {{Пачатак цытаты}}«Яго асоба больш індывідуальная, чым асоба ўсялякага іншага цара Ранняга Егіпта, выключаючы [[Эхнатон]]а… Геній, які выявіўся ў некалі сціплым жрацы, прымушае нас успомніць [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра]] і [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Тутмос стварыў першую сапраўдную [[імперыя|імперыю]] і з’яўляецца таму першай сусветнай асобай, першым сусветным героем… Яго валадаранне азначае эпоху не толькі ў Егіпце, але і на ўсім Усходзе, вядомым у той час. Ніколі раней у гісторыі не валодаў адзін чалавек лёсамі такой шырокай нацыі і не надаваў ёй такога цэнтралізаванага, трывалага і ў той жа час рухомага характару, што на працягу многіх гадоў яе ўплыў пераносіўся з нязменнай сілай на іншы кантынент, занатоўваючы там, як удар майстэрскага майстра цяжкавагавым молатам па кавадле; варта пры гэтым дадаць, што молат быў выкаваны ўласнаручна самім Тутмосам»<ref>{{Cite web |url=http://worldhistory.ru/persons_about/1963.html |title=Брэстед Дж., Тураев Б.А, «История Древнего Египта»: Итоги правления Тутмоса III |access-date=6 кастрычніка 2016 |archive-date=28 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928144349/http://worldhistory.ru/persons_about/1963.html |url-status=dead }}</ref>.{{канец цытаты}} Многія егіптолагі заклікаюць прысвоіць Тутмосу III заслужаны тытул «Вялікі». Справядліва заўважыць, што фараон [[Рамзес II]] — адзіны фараон, у адносінах да якога выкарыстоўваецца ўстояны эпітэт «Вялікі» (Рамзес Вялікі), — на самай справе быў не столькі паспяховым кіраўніком, колькі паспяхова прапагандаваў і перабольшваў свае заслугі, не грэбуючы нанясеннем вестак аб сваім праўленні на пабудовы папярэднікаў і нават актаў вандалізму ў дачыненні да іх. == Радавод Тутмоса III == {{XVIII дынастыя (Старажытны Егіпет)}} == Фільмы == * «Тутмос III — Рассказы из могилы: Короля Воинов Египта» / «Thutmose III — Tales from the tomb: Egypt’s warrior king» — 2005, США, [[National Geographic Channel]]. ([http://video.yandex.ru/users/glossword/view/56/# смотреть online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120604013433/http://video.yandex.ru/users/glossword/view/56/ |date=4 чэрвеня 2012 }}) {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|16к|Тутмос III Менхепера}} С. 64. * ''Redford, Donald B., The Wars in Syria and Palestine of Thutmose III, [Culture and History of the Ancient Near East 16], Leiden: Brill, 2003'' * ''Cline, Eric H. and O’Connor, David, Thutmose III : A New Biography, University of Michigan Press, 2006'' * {{Крыніцы/Гісторыя Старажытнага Усходу. Зараджэнне найстаражытных класавых грамадстваў і першыя ачагі рабаўладальніцкай цывілізацыі|2}} * {{Крыніцы/Тураев Б.А.: История древнего Востока|1}} * {{Крыніцы/Авдиев В. И.: Военная история древнего Египта|2|97—159}} * ''{{нп3|Джэймс Генры Брэстэд|Брэстед Дж. Г.|ru|Брэстед, Джеймс Генри}}, Тураев Б. А.'' [http://worldhistory.ru/persons_about/1962.html История Древнего Египта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928144334/http://worldhistory.ru/persons_about/1962.html |date=28 верасня 2007 }}. — {{Мн.}}: Харвест, 2004. * ''[[Барыс Аляксандравіч Тураеў|Тураев Б. А.]]'' История Древнего Востока. — {{Мн.}}: Харвест, 2004. * ''Мертц Б.'' Древний Египет: Храмы, гробницы, иероглифы. / Пер с англ. — {{М.}}: Центрполиграф, 2003. * ''Василевская В.'' Тутмос (Серия: Золотая библиотека исторического романа. Великие властители) — {{М.}}: АСТ, Астрель, 2002. * Летописи Тутмоса III // Хрестоматия по истории Древнего Востока / Под ред. М. А. Коростовцева и др. — {{М.}}, 1980. * {{Крыніцы/Эрліхман В.В.: Кіраўнікі свету|1|1}} * ''Redford, Donald B.'' The Wars in Syria and Palestine of Thutmose III, [Culture and History of the Ancient Near East 16], Leiden: Brill, 2003. * ''Cline, Eric H. and O’Connor, David''. Thutmose III : A New Biography. — University of Michigan Press, 2006. * ''Петер Элебрахт''. Трагедия пирамид! 5000 лет разграбления египетских усыпальниц. / Перевод с немецкого О. И. Павловой. — {{М.}}: издательство «Прогресс», 1984. / Peter Ehlebracht «Heltet die Piramiden Fest! 5000 Jahre Grabraub in Agypten» Dusseldorf — {{W.}}: Econ Verlag, 1980. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ref-en}} [http://www.egyptologyonline.com/tuthmosis_iii.htm Тутмос III (Egyptology Online)] * {{ref-en}} [http://www.touregypt.net/featurestories/tuthmosis3.htm Біяграфія Тутмоса III] * [http://www.licey.net/history/war/index.php?page=02_megiddo.php&left=left1.php Мегіда: першая перамога Тутмоса III. Сайт кніжнай серыі «Бітвы, якія змянілі ход гісторыі»] * [http://ru-egypt.com/sources/vzjatie_jupy Взятие Юпы] {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border: black solid 1px" |- | colspan=3 align="center" style="background: Olive;"|'''[[Спіс фараонаў#XVIII дынастыя|XVIII дынастыя]]''' |- | align="center" width="30%"|<small>Папярэднік:</small><br />'''[[Хатшэпсут]]''' | align="center" style="background: #ffe39b;" width="40%"|'''[[Старажытны Егіпет|фараон Егіпта]]'''<br />намінальна <br />каля '''[[1479 да н.э.|1479]] — [[1425 да н.э.]]''' <br /> фактычна <br />каля '''[[1458 да н.э.|1458]] — [[1425 да н.э.]]''' | align="center" width="30%"|<small>Пераемнік:</small><br />'''[[Аменхатэп II]]''' |- |} {{Старажытныя егіпцяне}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фараоны васямнаццатай дынастыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 11 сакавіка]] sc32l4vklr27sp0o2wbhfwenj80e07h 0 96277 5193230 4942952 2026-09-05T08:32:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193230 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Белы}} {{Навуковец |Навуковая сфера = [[фізіка палімераў]] (механіка [[Металапалімер| металапалімерных сістэм]]) |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|тэхнічных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін|Растоўскі інстытут чыгуначнага транспарту]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = [[Матэрыялазнаўства|матэрыялазнаўца]] і [[трыбалогія|трыболаг]] |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Леніна}} {{!}}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} '''Уладзімір Аляксеевіч Белы''' ({{ДН|8|6|1922}}, [[Краснадар]], [[РСФСР]] — {{ДС|17|8|1994}}) — беларускі [[вучоны]] ў галіне механікі металапалімерных сістэм, трэння і кампазіцыйнага матэрыялазнаўства. Акадэмік [[АН БССР|Акадэміі навук БССР]] (1972; член-карэспандэнт з 1969), [[доктар тэхнічных навук]] (1971), [[прафесар]] (1971). Заслужаны вынаходнік БССР (1967), лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР]], заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1978). У 1975—1985 гадах дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]<ref name="c">{{cite web |url = http://www.gomel-region.by/ru/bottom_menu/oblast/glorify/science |title = Белый Владимир Алексеевич |work = Деятели науки Гомельской области |publisher = Гомельский облисполком |access-date = 2009-08-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061031030048/http://www.gomel-region.by/ru/bottom_menu/oblast/glorify/science |archive-date = 31 кастрычніка 2006 |url-status = dead }}</ref><ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. — Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся [[8 чэрвеня]] [[1922]] года ў горадзе [[Краснадар]]. У [[1945]] годзе з адзнакай скончыў [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін|Растоўскі інстытут чыгуначнага транспарту]]<ref name="БС"/>. Паступіў у [[аспірантура|аспірантуру]], у [[1953]] годзе абараніў [[кандыдацкая дысертацыя|кандыдацкую дысертацыю]] па праблемах [[трэнне|трэння]] і [[знос|зносу матэрыялаў]]<ref name="a">{{cite web | url = http://nasb.gov.by/rus/members/academicians/biely.php | title = Академик Белый Владимир Алексеевич | publisher = НАН Беларуси | access-date = 2009-08-10 }}</ref>. Працаваў [[дэкан]]ам і загадчыкам [[Кафедра, падраздзяленне ўніверсітэта|кафедры]] «[[Механічны факультэт БелДУТ|Дэталі машын]]» [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту|Беларускага інстытута інжынераў чыгуначнага транспарту]] ў [[Гомель|Гомелі]]. З [[1960]] года загадчык лабараторыі «Тэхнічная механіка»<ref name="БС"/>, з [[1963]] года кіраўнік лабараторыі, ператворанай у аддзел [[механіка|механікі]] [[палімеры|палімераў]] [[АН БССР]]. У [[1969]]—[[1979]] гадах дырэктар [[Інстытут механікі металапалімерных сістэм імя У. А. Белага НАН Беларусі|Інстытута механікі металапалімерных сістэм АН БССР]]<ref name="БС"/>. Выкладаць пачаў у [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскім дзяржаўным універсітэце]]. У [[1969]]—[[1973]] гадах займаў пасаду [[рэктар]]а Гомельскага ўніверсітэта. У [[1973]]—[[1987]] гадах — [[віцэ-прэзідэнт]] Акадэміі навук БССР. З [[1978]] па [[1983]] год займаў пасаду рэктара [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. [[Універсітэт]] пад яго кіраўніцтвам выйшаў у першыя шэрагі сярод больш чым 800 ВНУ [[СССР]]. У [[1979]], [[1980]] і [[1981]] гадах універсітэт узнагароджваўся пераходным Чырвоным сцягам Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі СССР і ЦК прафсаюзаў работнікаў асветы, вышэйшай школы і навуковых устаноў<ref name="b">{{cite web|url=http://shp.by.ru/sci/persons/belarus/phys/bely.shtm|title=Белый Владимир Алексеевич|publisher=Сайт Михаила Шпилевского|access-date=2009-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502204940/http://shp.by.ru/sci/persons/belarus/phys/bely.shtm|archive-date=2 мая 2007|url-status=live}}</ref>. З [[1987]] года саветнік пры дырэкцыі Інстытута механікі металапалімерных сістэм, з [[1993]] года ганаровы дырэктар інстытута. У [[1979]]—[[1990]] гадах быў галоўным рэдактарам часопіса «Трэнне і знос», членам экспертнага савета [[Вышэйшая атэстацыйная камісія|Вышэйшай атэстацыйнай камісіі]] СССР<ref name="b"/>. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па даследаванню ўзаемасувязі малекулярных і надмалекулярных структур [[Палімеры|палімераў]] з іх фізіка-механічнымі ўласцівасцямі, [[Сіла трэння|трэнню]] і зносу палімераў. Распрацаваў асновы механікі металапалімерных сістэм, разліку і канструявання металапалімерных вырабаў<ref name="a"/>. Ім было напісана больш за 750 навуковых прац, у тым ліку 11 [[Манаграфія|манаграфій]]. Аўтар 350 вынаходак, атрымаў 20 [[патэнт]]аў [[ЗША]], [[Англія|Англіі]], [[ФРГ]], [[Японія|Японіі]], [[Італія|Італіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Швецыя|Швецыі]] і іншых краін<ref name="c"/>. == Памяць == [[2 снежня]] [[1994]] года Кабінетам Міністраў Рэспублікі Беларусь была прынята Пастанова № 220 «Аб увекавечанні памяці У. А. Белага». У выкананне пастановы Інстытуту механікі металапалімерных сістэм было прысвоена імя У. А. Белага<ref>{{cite web | url = http://mpri.org.by/about-institute/history.htm | title = История | publisher = Институт механики металлополимерных систем им. В.А. Белого Национальной Академии наук Беларуси | access-date = 2009-08-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120315204744/http://mpri.org.by/about-institute/history.htm | archive-date = 15 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>, а на будынку Інстытута была ўсталяваны памятны [[барэльеф]] у гонар вучонага<ref>{{cite web | url = http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz56/dcm56312.htm | title = Постановление Кабинета Министров Республики Беларусь от 2 декабря 1994 г. №220 "Об увековечении памяти В.А.Белого" | publisher = Право | access-date = 2009-08-10 }}</ref>. У лютым [[2004]] года Гомельскі гарадскі савет дэпутатаў прыняў рашэнне прысвоіць скверу перад інстытутам імя У. А. Белага<ref>{{кніга | загаловак = В Гомеле появится сквер имени академика Владимира Белого | спасылка = http://naviny.by/rubrics/society/2004/04/02/ic_news_116_254156/ | выдавецтва = БЕЛТА | год = 2004 | archive-date = 14 лістапада 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191114081319/https://naviny.by/rubrics/society/2004/04/02/ic_news_116_254156 }}</ref>. 4 верасня [[2012]] г. Гомельскі гарадскі савет дэпутатаў (рашэнне №159) назваў у гонар У.А.Белага [[Белага вуліца (Гомель)|вуліцу]] ў мікрараёне Хутар. == Бібліяграфія == * Адгезия полимеров к металлам. — Мн., 1971 (совместно с Н. И. Егоренковым, Ю. М. Плескачевским). * Трение полимеров. М., 1972 (в соавторстве). * Трение и износ материалов на основе полимеров. — Мн., 1976 (совместно с [[Марк Іосіфавіч Петракавец|М. И. Петроковцом]], [[Валянцін Георгіевіч Саўкін|В. Г. Савкиным]], [[Анатоль Іванавіч Свірыдзёнак|А. И. Свириденком]]). * Полимерные покрытия. — Мн., 1976 (совместно с В. А. Довгяло, О. Р. Юркевичем). * Propriétés d’antifriction des revètements polymeres en pellicule, mince. — У кнізе: Le frottement et l’usure. Paris, 1968; у кнізе: Advances in polymer friction and wear, New York; London, 1974 * Lubrication of Metal-Polymer Friction Units (саўм. з А. І Свірыдзёнкам, С. В. Шчарбаковым). — У кн.: International Lubricatian conference. Tokyo, 1975 == Узнагароды і прэміі == * Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга ([[1967]]) * Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі ([[1971]]) * Дзяржаўная прэмія БССР ([[1972]])<ref>{{cite web | url = http://nasb.gov.by/rus/members/academicians/biely.php | title = Академик Белый Владимир Алексеевич | publisher = НАН Беларуси | access-date = 2009-08-10 | description = «за разработку теоретических основ создания фрикционных материалов и конструкций из полимеров и металлополимеров» }}</ref> * Ордэн Леніна ([[1979]]) {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга | загаловак = О Владимире Алесеевиче Белом | спасылка = http://nasb.gov.by/rus/publications/trenie/tre25_4a.php | выданне = Трение и износ | тып = Международный научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = Институт механики металлополимерных систем им. В.А. Белого НАН Беларуси | год = 2004 | том = 25 | нумар = 4 | старонкі = 343 }} * {{кніга | загаловак = От редакции | спасылка = http://nasb.gov.by/rus/publications/mti/mat7_2a.php | выданне = Материалы. Технологии. Инструменты | тып = Научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = Институт механики металлополимерных систем им. В.А. Белого НАН Беларуси | год = 2002 | том = 7 | нумар = 2 | старонкі = 5-6 }} * т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Белы Уладзімір Аляксеевіч|старонкі=111}} * [https://izobretatel.by/wp-content/uploads/2017/04/izobretatel-2015-07.pdf Белый Владимир Алексеевич] // Изобретатель, № 7 (187) 2015. — С. 33.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{cite web | url = http://nasb.gov.by/rus/members/academicians/biely.php | title = Академик Белый Владимир Алексеевич | publisher = НАН Беларуси | access-date = 2009-08-10 }} * {{cite web|url=http://shp.by.ru/sci/persons/belarus/phys/bely.shtm|title=Белый Владимир Алексеевич|publisher=Сайт Михаила Шпилевского|access-date=2009-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502204940/http://shp.by.ru/sci/persons/belarus/phys/bely.shtm|archive-date=2 мая 2007|url-status=live}} * [https://csl.bas-net.by/personalii/63708/belyi-vladimir-alekseevich/ Уладзімір Аляксеевіч Белы] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * {{cite web |url = http://www.gomel-region.by/ru/bottom_menu/oblast/glorify/science |title = Белый Владимир Алексеевич |work = Деятели науки Гомельской области |publisher = Гомельский облисполком |access-date = 2009-08-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061031030048/http://www.gomel-region.by/ru/bottom_menu/oblast/glorify/science |archive-date = 31 кастрычніка 2006 |url-status = dead }} {{Рэктары БДУ}} {{Рэктары ГДУ імя Ф. Скарыны}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Белы Уладзімір Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэктары БДУ]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты НАНБ]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Рэктары Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Заслужаныя вынаходнікі БССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі і тэхнікі БССР]] [[Катэгорыя:Дэканы механічнага факультэта БелДУТ]] k7j2bq04mipfo7qhk600q39439uwgs9 0 100071 5193012 4894040 2026-09-04T16:01:13Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Замкі, прылады]]; дададзена [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5193012 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Ключ}} [[Файл:Klutz.jpg|thumb|Ключ у замочнай адтуліне]] '''Ключ''' — інструмент, прызначаны для адкрыцця замкоў. Матэрыялам для вырабу ключоў могуць служыць [[метал]] ([[жалеза]], [[медзь]] і г. д.), [[дрэва]], [[пластык|пластмасы]]. == Гісторыя == Першыя ключы, як і замкі, з’явіліся адначасова з першымі цывілізацыямі. Першыя згадкі пра іх існуюць у міфах і [[Стары Запавет|Старым Запавеце]]. У магільніцы фараона [[Рамсес II|Рамсеса II]] гісторыкамі быў знойдзены драўляны ключ. == Гл. таксама == * [[Гаечны ключ]] * [[Газавы ключ]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] [[Катэгорыя:Прылады]] [[Катэгорыя:бытавая тэхніка]] 0tbo06y1vcows65ntc2iul72se6rjtq 5193013 5193012 2026-09-04T16:01:28Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Прылады]]; дададзена [[Катэгорыя:Інструменты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5193013 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Ключ}} [[Файл:Klutz.jpg|thumb|Ключ у замочнай адтуліне]] '''Ключ''' — інструмент, прызначаны для адкрыцця замкоў. Матэрыялам для вырабу ключоў могуць служыць [[метал]] ([[жалеза]], [[медзь]] і г. д.), [[дрэва]], [[пластык|пластмасы]]. == Гісторыя == Першыя ключы, як і замкі, з’явіліся адначасова з першымі цывілізацыямі. Першыя згадкі пра іх існуюць у міфах і [[Стары Запавет|Старым Запавеце]]. У магільніцы фараона [[Рамсес II|Рамсеса II]] гісторыкамі быў знойдзены драўляны ключ. == Гл. таксама == * [[Гаечны ключ]] * [[Газавы ключ]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:бытавая тэхніка]] 11hqshir2fozvoizonk6k048bo5ewks 5193014 5193013 2026-09-04T16:01:46Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Бытавая тэхніка]]; дададзена [[Катэгорыя:Слясарства]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5193014 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Ключ}} [[Файл:Klutz.jpg|thumb|Ключ у замочнай адтуліне]] '''Ключ''' — інструмент, прызначаны для адкрыцця замкоў. Матэрыялам для вырабу ключоў могуць служыць [[метал]] ([[жалеза]], [[медзь]] і г. д.), [[дрэва]], [[пластык|пластмасы]]. == Гісторыя == Першыя ключы, як і замкі, з’явіліся адначасова з першымі цывілізацыямі. Першыя згадкі пра іх існуюць у міфах і [[Стары Запавет|Старым Запавеце]]. У магільніцы фараона [[Рамсес II|Рамсеса II]] гісторыкамі быў знойдзены драўляны ключ. == Гл. таксама == * [[Гаечны ключ]] * [[Газавы ключ]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарства]] gmz4873imhshho9eob0n6ygkpku1l17 0 101503 5193248 5171455 2026-09-05T09:53:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193248 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} {{цёзкі2|Колас}} '''Уладзімір Георгіевіч Колас''' (нар. {{ДН|22|9|1951}}, [[Мінск]]) — беларускі кінарэжысёр, педагог, заснавальнік і кіраўнік (з [[1990]]) [[Беларускі гуманітарны ліцэй|Беларускага гуманітарнага ліцэя]]<ref>{{Cite web |url=http://nastaunik.info/news/?id=5855 |title=Архіўная копія |access-date=2 студзеня 2012 |archive-date=18 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818150440/http://www.nastaunik.info/news/?id=5855 |url-status=dead }}</ref>. Сын беларускага літаратуразнаўца і крытыка [[Георгій Колас|Георгія Коласа]]. == Біяграфія == Скончыў [[МДЛУ]] і [[Вышэйшыя рэжысёрскія курсы]] ў Маскве. Зняў мастацкія і дакументальныя фільмы «[[малады дубок (фільм)|Малады дубок]]», «Дрэвы на асфальце», «Хочаце — кахайце, хочаце — не», «Сны аб Беларусі», «Францыск Скарына», «Максім Гарэцкі», «Дамова з Гітлерам», «Галерэя Ады», «Белы ветразь над Прыпяццю» і інш. У 2026 годзе беларускі суд унёс у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]] «Лёс ліцэя. Аўтабіяграфічныя запісы» Уладзіміра Коласа<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33802844.html|title=Улады прызналі «экстрэмісцкімі» мовазнаўчую кнігу Вінцука Вячоркі і зборнік цытатаў Алексіевіч|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. == Узнагароды == Лаўрэат узнагарод шэрагу фестываляў. Узнагароджаны [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Колас У. Г.'' Лёс ліцэя. — СПб., 2006. {{DEFAULTSORT:Колас Уладзімір}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] 8e3he1crq5siimmeif36wtectnau4zd 0 104329 5192813 5141463 2026-09-04T12:11:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192813 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Вавілаў}} {{Вучоны |Імя = Сяргей Іванавіч Вавілаў |Арыгінал імя = |Фота = Rus Stamp-Vavilov SI.jpg |Шырыня = 200 px |Подпіс = Паштовая марка СССР |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[оптыка|фізічная оптыка]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = [[Міхаіл Дзмітрыевіч Галанін|М. Д. Галанін]] <br /> [[Пётр Пятровіч Феафілаў|П. П. Феафілаў]] <br /> [[Павел Аляксеевіч Чаранкоў|П. А. Чаранкоў]] <br /> [[Ілля Міхайлавіч Франк|І. М. Франк]] |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Сталінская прэмія|1943}}{{!!}}{{Сталінская прэмія|1946}}{{!!}}{{Сталінская прэмія|1951}}{{!!}}{{Сталінская прэмія|1952}} {{!}}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = }} '''Сяргей Іванавіч Вавілаў''' ({{lang-ru|Серге́й Ива́нович Вави́лов }}; 12 (24) сакавіка [[1891]], [[Масква]] — [[25 студзеня]] [[1951]], [[Масква]]) — савецкі [[фізік]], заснавальнік навуковай школы фізічнай оптыкі ў СССР, акадэмік (1932) і прэзідэнт Акадэміі навук СССР (з 1945), лаўрэат Сталінскай прэміі. Ганаровы акадэмік АН БССР (1950), Пражскай, Балгарскай, Харвацкай, Індыйскай і іншых акадэмій навук<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вавилов Сергей Иванович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 98 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Малодшы брат [[Мікалай Іванавіч Вавілаў|М. І. Вавілава]], рускага вучонага-генетыка. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === [[Файл:Vavilov family2.jpg|250px|left|thumb|С. І. Вавілаў (справа) з маці і братам М. І. Вавілавым]] Сяргей Вавілаў нарадзіўся ў сям'і багатага фабрыканта абутку, галоснага Маскоўскай гарадской думы {{нп3|Іван Ільіч Вавілаў|Івана Ільіча Вавілава|ru|Вавилов, Иван Ильич}} (1863—1928). Вучыўся ў камерцыйным вучылішчы на [[Астожанка|Астожанцы]], затым, з [[1909]] года, на {{нп3|Фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта|фізіка-матэматычным факультэце Маскоўскага ўніверсітэта|ru|Физико-математический факультет Московского университета}}, які скончыў у [[1914]] годзе<ref name="БС"/>. === Першая сусветная вайна і міжваенны час === Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] С. І. Вавілаў служыў у розных інжынерных частках. У [[1914]] годзе ён паступіў {{нп3|Вальнапісаны|вальнапісаным|ru|Вольноопределяющийся}} у склад 25-й сапёрнага батальёна Маскоўскай ваеннай акругі<ref name="shnol">[http://www.znanie-sila.ru/projects/issue_98.html/ Симон Шноль. Герои и злодеи российской науки.] {{ref-ru}}</ref>. На фронце Сяргей Вавілаў скончыў эксперыментальна-тэарэтычную працу пад назвай «Частоты ваганняў нагружанай антэны»<ref>[http://library.istu.edu/hoe/personalia/vavilov.pdf ВАВИЛОВ СЕРГЕЙ ИВАНОВИЧ, ''24.03.1891—25.01.1951''] {{ref-ru}}</ref>. З [[1918]] па [[1932]] выкладаў фізіку ў [[МДУ]]. Паралельна ў гэты ж час загадваў аддзяленнем фізічнай оптыкі ў інстытуце фізікі і біяфізікі Наркамздрава. У [[1929]] годзе стаў прафесарам. Таксама выкладаў у [[Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя Н. Э. Баўмана|МВТУ імя Баўмана]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ihst.ru/projects/vavilov/archive/aran/predis.htm |title=Предисловие к описи фонда С. И. Вавилова в Архиве РАН |access-date=5 верасня 2013 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924050339/http://www.ihst.ru/projects/vavilov/archive/aran/predis.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://n-t.ru/ri/ls/up08.htm Сергей Иванович Вавилов], ''Ученые популяризаторы науки. Книги. Наука и техника''</ref>. У 20-х гадах па ініцыятыве С. І. Вавілава пачаліся даследаванні, накіраваныя на стварэнне новых для таго часу крыніц святла — люмінесцэнтных лямпаў<ref name="БС"/>. Затым пад яго кіраўніцтвам працы працягнуліся адначасова ў трох навуковых арганізацыях — у Фізічным інстытуце АН СССР, Дзяржаўным аптычным інстытуце і ва {{нп3|Усесаюзны электратэхнічны інстытут|Усесаюзным электратэхнічным інстытуце|ru|Всероссийский электротехнический институт}}. Незадоўга да пачатку вайны, 30 мая 1941 года, на агульным сходзе АН СССР С. І. Вавілаў зрабіў даклад «Люмінесцэнтныя крыніцы святла», суправадзіўшы яго дэманстрацыяй першых узораў люмінесцэнтных лямпаў. У далейшым, у пасляваенныя гады, пры самым актыўным удзеле С. І. Вавілава пачалася іх шырокая прамысловая вытворчасць<ref name="Левшин">{{кніга |аўтар= Левшин Л. В.|загаловак= Сергей Иванович Вавилов|адказны= |спасылка= |месца= М.|выдавецтва= «Просвещение»|год= 1970|том= |старонак= 158|старонкі= 115|isbn=}}</ref>. У [[1932]] годзе Вавілаў ўзначаліў {{нп3|Фізічны інстытут імя П. М. Лебедзева РАН|ФІАН|ru|Физический институт им. П. Н. Лебедева РАН}}, тады ж стаў навуковым кіраўніком {{нп3|Дзяржаўны аптычны інстытут|Дзяржаўнага аптычнага інстытута|ru|Государственный оптический институт}}<ref name="БС"/>. [[Файл:VavilovSI LebedevAA 1940 th.jpg|250px|left|thumb|Прэзідэнт АН СССР С. І. Вавілаў і акадэмік {{нп3|Аляксандр Аляксеевіч Лебедзеў|А. А. Лебедзеў|ru|Лебедев, Александр Алексеевич}} з супрацоўнікам. 1940-я]] У [[1940]] годзе С. І. Вавілаў даведаўся пра арышт свайго брата — [[Мікалай Іванавіч Вавілаў|М. І. Вавілава]]. У сувязі з гэтым ён дамогся прыёму ў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатава]] і [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Берыі]] з мэтай вызваліць брата з-пад арышту<ref name="ЖЗЛ">Шайкин В. Г. Николай Вавилов. — М.: Молодая гвардия, 2006. — 256 с.: ил. — (ЖЗЛ).</ref>. Аднак, М. І. Вавілаў не быў вызвалены і неўзабаве памёр у Саратаўскай турме. С. І. Вавілаў яшчэ доўга не ведаў аб долі роднага брата. Пра смерць Мікалая ён даведаўся толькі з ліста пляменніка Алега Мікалаевіча Вавілава ў [[1943]] годзе<ref name="svavilov">{{cite web | url = http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/VIET/VAVIDIARY.HTM | title = Дневники С.И. Вавилова. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061009012332/http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/VIET/VAVIDIARY.HTM | archivedate = 9 кастрычніка 2006 | accessdate = 5 верасня 2013 | url-status = dead }}, ''1909-1951''</ref>. === Вялікая Айчынная вайна === У час Вялікай Айчыннай вайны Сяргей Вавілаў быў у эвакуацыі ў г. [[Іашкар-Ала|Іашкар-Але]], дзе скончыў біяграфію [[Ісаак Ньютан|Ісаака Ньютана]], якая была ўпершыню апублікаваная ў [[1943]] годзе. Ён стаў ўпаўнаважаным Дзяржаўнага камітэта абароны СССР<ref name="БС"/> і кіраваў працамі па распрацоўцы новых прыбораў для ўзбраення арміі. У [[1945]] годзе С. І. Вавілаў быў абраны прэзідэнтам [[АН СССР]]<ref name="БС"/>, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Уладзімір Лявонцьевіч Камароў|У. Л. Камарова]]. [[6 сакавіка]] [[1947]] года увайшоў у першы склад вучонага савета [[Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут|фізіка-тэхнічнага факультэта МДУ]] (у далейшым — МФТІ). Вавілаў памёр [[25 студзеня]] [[1951]] года ад [[Востры інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]. Пахаваны ў Маскве на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]] (участак № 1). == Навуковая дзейнасць == Асноўным напрамкам у навуцы для Сяргея Вавілава было даследаванне оптыкі, у прыватнасці з'явы [[люмінесцэнцыя|люмінесцэнцыі]]. У [[1925]] годзе Сяргей Вавілаў сумесна з {{нп3|Вадзім Леанідавіч Леўшын|В. Л. Леўшын|ru|Левшин, Вадим Леонидович}} правёў шэраг досведаў, падчас якіх было выяўлена памяншэнне {{нп3|Паказчык паглынання|паказчыка паглынання|ru|Показатель поглощения}} ўранавага шкла пры вялікіх інтэнсіўнасцях святла. Назіраны эфект лёг у аснову [[Нелінейная оптыка|нелінейнай оптыкі]]<ref>[http://theory.asu.ru/~raikin/Students/HMP/new/11-18/Vavilov.doc С. И. Вавилов]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў паняцце квантавага выхаду люмінесцэнцыі і даследаваў залежнасць гэтага параметру ад [[даўжыня хвалі|даўжыні хвалі]] ўзбуджальнага святла ([[закон Вавілава]])<ref name="БС"/>. Даследаваў з'яву палярызацыі люмінесцэнцыі, стаў заснавальнікам новага кірунку — [[мікраоптыка|мікраоптыкі]], шмат зрабіў для развіцця [[нелінейная оптыка|нелінейнай оптыкі]]<ref name="БС"/>. Разам са сваім аспірантам [[Павел Аляксеевіч Чаранкоў|П. А. Чаранковым]] у [[1934]] годзе адкрыў [[Эфект Вавілава — Чаранкова]] (выпраменьванне Вавілава — Чаранкова)<ref name="БС"/>; за гэта адкрыццё Чаранкоў ў [[1958]] годзе, ужо пасля смерці Вавілава, быў ганараваны [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]]<ref>Сумесна з [[Ігар Яўгенавіч Там|І. Я. Тамам]] і [[Ілля Міхайлавіч Франк|І. М. Франкам]].</ref>. Вырашыў шэраг прынцыповых пытанняў квантавай тэорыі інтэрферэнцыі. Стварыў школу савецкіх фізікаў. Распрацоўваў пытанні філасофіі прыродазнаўства, гісторыі навукі<ref name="БС"/>. === Выданныя сачыненні === * Собрание сочинений, т. 1—3. — М., 1952—1956. * Экспериментальные основания теории относительности. — М.-Л., 1928. * Ломоносов и русская наука. 2 изд. — М., 1947. * Исаак Ньютон (1643—1727). 2 изд. — М.-Л., 1945. * Микроструктура света. — М., 1950. * Глаз и Солнце. — М., 1927, 1932 [2-е изд.], 1938 [3-е изд.], 1941 [4-е изд.], 1950 [5-е изд.], 195? [6-е изд.], 1956 [7-е изд.], 1961 [8-е изд.], 1976 [9-е изд.], 1981 [10-е изд.], 2006 [переиздание, «Амфора»]. ISBN 5-367-00060-6. == Грамадская дзейнасць == С. І. Вавілаў быў папулярызатарам навукі, ініцыятарам стварэння {{нп3|Знание, таварыства|Усесаюзнага асветніцкага таварыства «Знание»|ru|Знание (общество)}} і першым старшынёй яго праўлення; шмат у чым менавіта яго намаганнямі імя [[Міхаіл Васілевіч Ламаносаў|М. В. Ламаносава]] зацвердзілася як сімвал расійскай навукі, па яго прапанове ў структуры [[АН СССР]] быў арганізаваны [[Музей М. В. Ламаносава]]. З 1949 галоўны рэдактар 2-га выдання [[Вялікая савецкая энцыклапедыя|ВСЭ]] У [[1938]] годзе быў абраны дэпутатам [[Вярхоўны Савет РСФСР|ВС РСФСР]]. У [[1946]] і [[1950]] гадах абіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет СССР|ВС СССР]]. == Узнагароды і прэміі == * Два [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]] * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * [[Сталінская прэмія]] другой ступені ([[1943]]) — за навуковыя працы па фізічнай оптыцы «Тэорыя канцэнтрацыйнага тушэння флюарэсцэнцыі раствораў», «Тэорыя канцэнтрацыйнай дэпалярызацыі флюарэсцэнцыі ў растворах», «Візуальныя вымярэння квантавых флюктуацыі» (1942) * [[Сталінская прэмія]] першай ступені (1946) — за адкрыццё і даследаванне выпраменьвання электронаў пры руху іх у рэчыве са звышсветлавой хуткасцю, вынікі якіх абагульнены і апублікаваныя ў «Працах ФІАН імя П. М. Лебедзева» (1944) * [[Сталінская прэмія]] другой ступені ([[1951]]) — за распрацоўку [[флюарэсцэнтная лямпа|люмінесцэнтных лямпаў]] * [[Сталінская прэмія]] першай ступені ([[1952]] — ''пасмяротна'') — за навуковыя працы «мікраструктуру святла» і «Вока і Сонца» (1950) == Памяць == [[Файл:Syringa 'Pamyat o Vavilove' 04.JPG|250px|thumb|Сорт бэзу 'Память о Вавилове' ({{lang-be|Памяць пра Вавілава}})]] * {{нп3|Дзяржаўны аптычны інстытут||ru|Государственный оптический институт}} імя С. І. Вавілава (Ленінград)<ref name="БС"/>. * {{нп3|Інстытут гісторыі прыродазнаўства і тэхнікі імя С. І. Вавілава РАН||ru|Институт истории естествознания и техники имени С. И. Вавилова РАН}} ([[1991]]). * {{нп3|Залаты медаль імя С. І. Вавілава||ru|Золотая медаль имени С. И. Вавилова}} (прысуджаецца штогод за выдатныя работы ў галіне фізікі). Заснаваны ў [[1951]] годзе Прэзідыумам АН СССР.<ref name="БС"/> * [[Вуліца Вавілава|вуліцы]] у розных [[населены пункт|населеных пунктах]] дзяржаў былога [[СССР]]. * Навукова-даследчае судна {{нп3|Акадэмік Сяргей Вавілаў, судна|«Акадэмік Сяргей Вавілаў»|ru|Академик Сергей Вавилов (судно)}}. * {{нп3|Вавілаў, кратар|Кратар|ru|Вавилов (кратер)}} на {{нп3|Адваротны бок Месяца|адваротным баку|ru|Обратная сторона Луны}} [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]<ref>[http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/6336 Кратэр «Браты Вавілавы»] ў базе [[Міжнародны астранамічны саюз|Міжнароднага астранамічнага саюза]]</ref>. * Усерасійскі навукова-даследчы праектна-канструктарскі святлотэхнічны інстытут імя С. І. Вавілава (Масква)<ref>[http://www.vnisi.ru/ Усерасійскі навукова-даследчы праектна-канструктарскі святлотэхнічны інстытут імя С. І. Вавілава (Масква)] {{ref-ru}}</ref> * [[Мемарыяльная дошка|Мемарыяльныя дошкі]] на будынку Дзяржаўнага аптычнага інстытута, на старым будынку Фізічнага інстытута АН РАН (Міўская плошча) і на доме, дзе жыў С. І. Вавілаў * Мінскі механічны завод імя С. І. Вавілава (1957, з 1971 у складзе [[БелОМА]])<ref name="БС"/><ref>[http://www.belomo.by/about/info БелОМО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130726142810/http://belomo.by/about/info |date=26 ліпеня 2013 }} {{ref-ru}}</ref> * [[Помнік Сяргею Іванавічу Вавілаву (Мінск)|Помнік Сяргею Іванавічу Вавілаву]] ([[1978]]) на тэрыторыі [[Мінскі механічны завод імя С. І. Вавілава|Мінскага механічнага завода імя С. І. Вавілава]]<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск}}</ref>. * У СССР была выпушчана паштовая марка, прысвечаная С. І. Вавілаву {{зноскі}} == Літаратура == * ''Левшин Л. В.'', С. И. Вавилов. — М., 1970. == Спасылкі == {{Commonscat|Sergey Ivanovich Vavilov}} * {{Супрацоўнік РАН|49774|С.І. Вавілава}} * [http://isaran.ru/isaran/isaran.php?page=fond&guid=13E7E86E-645D-208C-4B92-964E84D5BB91&ida=1&sid=tfcn1g72oc86bols34qbd18gb5 Фонд] на сайце [[Архіў Расійскай акадэміі навук|Архіва РАН]] * [http://www.ras.ru/sivavilovarchive/1.aspx Спіс артыкулаў С. І. Вавілава на сайце РАН] * [http://www.museum.msu.ru/museum33-73.htm Кароткая біяграфія на сайце Музея Землязнаўства МДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131104154348/http://www.museum.msu.ru/museum33-73.htm |date=4 лістапада 2013 }} * [http://www.krugosvet.ru/articles/05/1000502/1000502a1.htm Біяграфія на сайце анлайн-энцыклапедыі «Кругосвет»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081218052810/http://www.krugosvet.ru/articles/05/1000502/1000502a1.htm |date=18 снежня 2008 }} * [http://www.mipt.ru/fizteh/arch.html З архіўнай паліцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080119065124/http://www.mipt.ru/fizteh/arch.html |date=19 студзеня 2008 }} * [http://ellphi.lebedev.ru/12/Vavilov.pdf Сяргей Іванавіч Вавілаў — вучоны і чалавек: погляд з парога XXI стагоддзя]{{Недаступная спасылка}} {{Прэзідэнты Расійскай акадэміі навук}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вавілаў Сяргей Іванавіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Расіі]] [[Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Расійскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі МДТУ]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] 3tdtydyal5nse0ix8dia723xvpop20m 5193189 5192813 2026-09-05T06:08:41Z StarDeg 16311 /* Навуковая дзейнасць */ 5193189 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Вавілаў}} {{Вучоны |Імя = Сяргей Іванавіч Вавілаў |Арыгінал імя = |Фота = Rus Stamp-Vavilov SI.jpg |Шырыня = 200 px |Подпіс = Паштовая марка СССР |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[оптыка|фізічная оптыка]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = [[Міхаіл Дзмітрыевіч Галанін|М. Д. Галанін]] <br /> [[Пётр Пятровіч Феафілаў|П. П. Феафілаў]] <br /> [[Павел Аляксеевіч Чаранкоў|П. А. Чаранкоў]] <br /> [[Ілля Міхайлавіч Франк|І. М. Франк]] |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Сталінская прэмія|1943}}{{!!}}{{Сталінская прэмія|1946}}{{!!}}{{Сталінская прэмія|1951}}{{!!}}{{Сталінская прэмія|1952}} {{!}}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = }} '''Сяргей Іванавіч Вавілаў''' ({{lang-ru|Серге́й Ива́нович Вави́лов }}; 12 (24) сакавіка [[1891]], [[Масква]] — [[25 студзеня]] [[1951]], [[Масква]]) — савецкі [[фізік]], заснавальнік навуковай школы фізічнай оптыкі ў СССР, акадэмік (1932) і прэзідэнт Акадэміі навук СССР (з 1945), лаўрэат Сталінскай прэміі. Ганаровы акадэмік АН БССР (1950), Пражскай, Балгарскай, Харвацкай, Індыйскай і іншых акадэмій навук<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вавилов Сергей Иванович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 98 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Малодшы брат [[Мікалай Іванавіч Вавілаў|М. І. Вавілава]], рускага вучонага-генетыка. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === [[Файл:Vavilov family2.jpg|250px|left|thumb|С. І. Вавілаў (справа) з маці і братам М. І. Вавілавым]] Сяргей Вавілаў нарадзіўся ў сям'і багатага фабрыканта абутку, галоснага Маскоўскай гарадской думы {{нп3|Іван Ільіч Вавілаў|Івана Ільіча Вавілава|ru|Вавилов, Иван Ильич}} (1863—1928). Вучыўся ў камерцыйным вучылішчы на [[Астожанка|Астожанцы]], затым, з [[1909]] года, на {{нп3|Фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта|фізіка-матэматычным факультэце Маскоўскага ўніверсітэта|ru|Физико-математический факультет Московского университета}}, які скончыў у [[1914]] годзе<ref name="БС"/>. === Першая сусветная вайна і міжваенны час === Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] С. І. Вавілаў служыў у розных інжынерных частках. У [[1914]] годзе ён паступіў {{нп3|Вальнапісаны|вальнапісаным|ru|Вольноопределяющийся}} у склад 25-й сапёрнага батальёна Маскоўскай ваеннай акругі<ref name="shnol">[http://www.znanie-sila.ru/projects/issue_98.html/ Симон Шноль. Герои и злодеи российской науки.] {{ref-ru}}</ref>. На фронце Сяргей Вавілаў скончыў эксперыментальна-тэарэтычную працу пад назвай «Частоты ваганняў нагружанай антэны»<ref>[http://library.istu.edu/hoe/personalia/vavilov.pdf ВАВИЛОВ СЕРГЕЙ ИВАНОВИЧ, ''24.03.1891—25.01.1951''] {{ref-ru}}</ref>. З [[1918]] па [[1932]] выкладаў фізіку ў [[МДУ]]. Паралельна ў гэты ж час загадваў аддзяленнем фізічнай оптыкі ў інстытуце фізікі і біяфізікі Наркамздрава. У [[1929]] годзе стаў прафесарам. Таксама выкладаў у [[Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя Н. Э. Баўмана|МВТУ імя Баўмана]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ihst.ru/projects/vavilov/archive/aran/predis.htm |title=Предисловие к описи фонда С. И. Вавилова в Архиве РАН |access-date=5 верасня 2013 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924050339/http://www.ihst.ru/projects/vavilov/archive/aran/predis.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://n-t.ru/ri/ls/up08.htm Сергей Иванович Вавилов], ''Ученые популяризаторы науки. Книги. Наука и техника''</ref>. У 20-х гадах па ініцыятыве С. І. Вавілава пачаліся даследаванні, накіраваныя на стварэнне новых для таго часу крыніц святла — люмінесцэнтных лямпаў<ref name="БС"/>. Затым пад яго кіраўніцтвам працы працягнуліся адначасова ў трох навуковых арганізацыях — у Фізічным інстытуце АН СССР, Дзяржаўным аптычным інстытуце і ва {{нп3|Усесаюзны электратэхнічны інстытут|Усесаюзным электратэхнічным інстытуце|ru|Всероссийский электротехнический институт}}. Незадоўга да пачатку вайны, 30 мая 1941 года, на агульным сходзе АН СССР С. І. Вавілаў зрабіў даклад «Люмінесцэнтныя крыніцы святла», суправадзіўшы яго дэманстрацыяй першых узораў люмінесцэнтных лямпаў. У далейшым, у пасляваенныя гады, пры самым актыўным удзеле С. І. Вавілава пачалася іх шырокая прамысловая вытворчасць<ref name="Левшин">{{кніга |аўтар= Левшин Л. В.|загаловак= Сергей Иванович Вавилов|адказны= |спасылка= |месца= М.|выдавецтва= «Просвещение»|год= 1970|том= |старонак= 158|старонкі= 115|isbn=}}</ref>. У [[1932]] годзе Вавілаў ўзначаліў {{нп3|Фізічны інстытут імя П. М. Лебедзева РАН|ФІАН|ru|Физический институт им. П. Н. Лебедева РАН}}, тады ж стаў навуковым кіраўніком {{нп3|Дзяржаўны аптычны інстытут|Дзяржаўнага аптычнага інстытута|ru|Государственный оптический институт}}<ref name="БС"/>. [[Файл:VavilovSI LebedevAA 1940 th.jpg|250px|left|thumb|Прэзідэнт АН СССР С. І. Вавілаў і акадэмік {{нп3|Аляксандр Аляксеевіч Лебедзеў|А. А. Лебедзеў|ru|Лебедев, Александр Алексеевич}} з супрацоўнікам. 1940-я]] У [[1940]] годзе С. І. Вавілаў даведаўся пра арышт свайго брата — [[Мікалай Іванавіч Вавілаў|М. І. Вавілава]]. У сувязі з гэтым ён дамогся прыёму ў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатава]] і [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Берыі]] з мэтай вызваліць брата з-пад арышту<ref name="ЖЗЛ">Шайкин В. Г. Николай Вавилов. — М.: Молодая гвардия, 2006. — 256 с.: ил. — (ЖЗЛ).</ref>. Аднак, М. І. Вавілаў не быў вызвалены і неўзабаве памёр у Саратаўскай турме. С. І. Вавілаў яшчэ доўга не ведаў аб долі роднага брата. Пра смерць Мікалая ён даведаўся толькі з ліста пляменніка Алега Мікалаевіча Вавілава ў [[1943]] годзе<ref name="svavilov">{{cite web | url = http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/VIET/VAVIDIARY.HTM | title = Дневники С.И. Вавилова. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061009012332/http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/VIET/VAVIDIARY.HTM | archivedate = 9 кастрычніка 2006 | accessdate = 5 верасня 2013 | url-status = dead }}, ''1909-1951''</ref>. === Вялікая Айчынная вайна === У час Вялікай Айчыннай вайны Сяргей Вавілаў быў у эвакуацыі ў г. [[Іашкар-Ала|Іашкар-Але]], дзе скончыў біяграфію [[Ісаак Ньютан|Ісаака Ньютана]], якая была ўпершыню апублікаваная ў [[1943]] годзе. Ён стаў ўпаўнаважаным Дзяржаўнага камітэта абароны СССР<ref name="БС"/> і кіраваў працамі па распрацоўцы новых прыбораў для ўзбраення арміі. У [[1945]] годзе С. І. Вавілаў быў абраны прэзідэнтам [[АН СССР]]<ref name="БС"/>, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Уладзімір Лявонцьевіч Камароў|У. Л. Камарова]]. [[6 сакавіка]] [[1947]] года увайшоў у першы склад вучонага савета [[Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут|фізіка-тэхнічнага факультэта МДУ]] (у далейшым — МФТІ). Вавілаў памёр [[25 студзеня]] [[1951]] года ад [[Востры інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]. Пахаваны ў Маскве на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]] (участак № 1). == Навуковая дзейнасць == Асноўным напрамкам у навуцы для Сяргея Вавілава было даследаванне оптыкі, у прыватнасці з’явы [[люмінесцэнцыя|люмінесцэнцыі]]. У [[1925]] годзе Сяргей Вавілаў сумесна з [[Вадзім Леанідавіч Леўшын|Вадзім Леанідавіч Леўшын|В. Л. Леўшыным]] правёў шэраг досведаў, падчас якіх было выяўлена памяншэнне {{нп3|Паказчык паглынання|паказчыка паглынання|ru|Показатель поглощения}} ўранавага шкла пры вялікіх інтэнсіўнасцях святла. Назіраны эфект лёг у аснову [[Нелінейная оптыка|нелінейнай оптыкі]]<ref>[http://theory.asu.ru/~raikin/Students/HMP/new/11-18/Vavilov.doc С. И. Вавилов]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў паняцце квантавага выхаду люмінесцэнцыі і даследаваў залежнасць гэтага параметру ад [[даўжыня хвалі|даўжыні хвалі]] ўзбуджальнага святла ([[закон Вавілава]])<ref name="БС"/>. Даследаваў з’яву палярызацыі люмінесцэнцыі, стаў заснавальнікам новага кірунку — [[мікраоптыка|мікраоптыкі]], шмат зрабіў для развіцця [[нелінейная оптыка|нелінейнай оптыкі]]<ref name="БС"/>. Разам са сваім аспірантам [[Павел Аляксеевіч Чаранкоў|П. А. Чаранковым]] у [[1934]] годзе адкрыў [[Эфект Вавілава — Чаранкова]] (выпраменьванне Вавілава — Чаранкова)<ref name="БС"/>; за гэта адкрыццё Чаранкоў ў [[1958]] годзе, ужо пасля смерці Вавілава, быў ганараваны [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]]<ref>Сумесна з [[Ігар Яўгенавіч Там|І. Я. Тамам]] і [[Ілля Міхайлавіч Франк|І. М. Франкам]].</ref>. Вырашыў шэраг прынцыповых пытанняў квантавай тэорыі інтэрферэнцыі. Стварыў школу савецкіх фізікаў. Распрацоўваў пытанні філасофіі прыродазнаўства, гісторыі навукі<ref name="БС"/>. === Выданныя сачыненні === * Собрание сочинений, т. 1—3. — М., 1952—1956. * Экспериментальные основания теории относительности. — М.-Л., 1928. * Ломоносов и русская наука. 2 изд. — М., 1947. * Исаак Ньютон (1643—1727). 2 изд. — М.-Л., 1945. * Микроструктура света. — М., 1950. * Глаз и Солнце. — М., 1927, 1932 [2-е изд.], 1938 [3-е изд.], 1941 [4-е изд.], 1950 [5-е изд.], 195? [6-е изд.], 1956 [7-е изд.], 1961 [8-е изд.], 1976 [9-е изд.], 1981 [10-е изд.], 2006 [переиздание, «Амфора»]. ISBN 5-367-00060-6. == Грамадская дзейнасць == С. І. Вавілаў быў папулярызатарам навукі, ініцыятарам стварэння {{нп3|Знание, таварыства|Усесаюзнага асветніцкага таварыства «Знание»|ru|Знание (общество)}} і першым старшынёй яго праўлення; шмат у чым менавіта яго намаганнямі імя [[Міхаіл Васілевіч Ламаносаў|М. В. Ламаносава]] зацвердзілася як сімвал расійскай навукі, па яго прапанове ў структуры [[АН СССР]] быў арганізаваны [[Музей М. В. Ламаносава]]. З 1949 галоўны рэдактар 2-га выдання [[Вялікая савецкая энцыклапедыя|ВСЭ]] У [[1938]] годзе быў абраны дэпутатам [[Вярхоўны Савет РСФСР|ВС РСФСР]]. У [[1946]] і [[1950]] гадах абіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет СССР|ВС СССР]]. == Узнагароды і прэміі == * Два [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]] * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * [[Сталінская прэмія]] другой ступені ([[1943]]) — за навуковыя працы па фізічнай оптыцы «Тэорыя канцэнтрацыйнага тушэння флюарэсцэнцыі раствораў», «Тэорыя канцэнтрацыйнай дэпалярызацыі флюарэсцэнцыі ў растворах», «Візуальныя вымярэння квантавых флюктуацыі» (1942) * [[Сталінская прэмія]] першай ступені (1946) — за адкрыццё і даследаванне выпраменьвання электронаў пры руху іх у рэчыве са звышсветлавой хуткасцю, вынікі якіх абагульнены і апублікаваныя ў «Працах ФІАН імя П. М. Лебедзева» (1944) * [[Сталінская прэмія]] другой ступені ([[1951]]) — за распрацоўку [[флюарэсцэнтная лямпа|люмінесцэнтных лямпаў]] * [[Сталінская прэмія]] першай ступені ([[1952]] — ''пасмяротна'') — за навуковыя працы «мікраструктуру святла» і «Вока і Сонца» (1950) == Памяць == [[Файл:Syringa 'Pamyat o Vavilove' 04.JPG|250px|thumb|Сорт бэзу 'Память о Вавилове' ({{lang-be|Памяць пра Вавілава}})]] * {{нп3|Дзяржаўны аптычны інстытут||ru|Государственный оптический институт}} імя С. І. Вавілава (Ленінград)<ref name="БС"/>. * {{нп3|Інстытут гісторыі прыродазнаўства і тэхнікі імя С. І. Вавілава РАН||ru|Институт истории естествознания и техники имени С. И. Вавилова РАН}} ([[1991]]). * {{нп3|Залаты медаль імя С. І. Вавілава||ru|Золотая медаль имени С. И. Вавилова}} (прысуджаецца штогод за выдатныя работы ў галіне фізікі). Заснаваны ў [[1951]] годзе Прэзідыумам АН СССР.<ref name="БС"/> * [[Вуліца Вавілава|вуліцы]] у розных [[населены пункт|населеных пунктах]] дзяржаў былога [[СССР]]. * Навукова-даследчае судна {{нп3|Акадэмік Сяргей Вавілаў, судна|«Акадэмік Сяргей Вавілаў»|ru|Академик Сергей Вавилов (судно)}}. * {{нп3|Вавілаў, кратар|Кратар|ru|Вавилов (кратер)}} на {{нп3|Адваротны бок Месяца|адваротным баку|ru|Обратная сторона Луны}} [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]<ref>[http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/6336 Кратэр «Браты Вавілавы»] ў базе [[Міжнародны астранамічны саюз|Міжнароднага астранамічнага саюза]]</ref>. * Усерасійскі навукова-даследчы праектна-канструктарскі святлотэхнічны інстытут імя С. І. Вавілава (Масква)<ref>[http://www.vnisi.ru/ Усерасійскі навукова-даследчы праектна-канструктарскі святлотэхнічны інстытут імя С. І. Вавілава (Масква)] {{ref-ru}}</ref> * [[Мемарыяльная дошка|Мемарыяльныя дошкі]] на будынку Дзяржаўнага аптычнага інстытута, на старым будынку Фізічнага інстытута АН РАН (Міўская плошча) і на доме, дзе жыў С. І. Вавілаў * Мінскі механічны завод імя С. І. Вавілава (1957, з 1971 у складзе [[БелОМА]])<ref name="БС"/><ref>[http://www.belomo.by/about/info БелОМО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130726142810/http://belomo.by/about/info |date=26 ліпеня 2013 }} {{ref-ru}}</ref> * [[Помнік Сяргею Іванавічу Вавілаву (Мінск)|Помнік Сяргею Іванавічу Вавілаву]] ([[1978]]) на тэрыторыі [[Мінскі механічны завод імя С. І. Вавілава|Мінскага механічнага завода імя С. І. Вавілава]]<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск}}</ref>. * У СССР была выпушчана паштовая марка, прысвечаная С. І. Вавілаву {{зноскі}} == Літаратура == * ''Левшин Л. В.'', С. И. Вавилов. — М., 1970. == Спасылкі == {{Commonscat|Sergey Ivanovich Vavilov}} * {{Супрацоўнік РАН|49774|С.І. Вавілава}} * [http://isaran.ru/isaran/isaran.php?page=fond&guid=13E7E86E-645D-208C-4B92-964E84D5BB91&ida=1&sid=tfcn1g72oc86bols34qbd18gb5 Фонд] на сайце [[Архіў Расійскай акадэміі навук|Архіва РАН]] * [http://www.ras.ru/sivavilovarchive/1.aspx Спіс артыкулаў С. І. Вавілава на сайце РАН] * [http://www.museum.msu.ru/museum33-73.htm Кароткая біяграфія на сайце Музея Землязнаўства МДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131104154348/http://www.museum.msu.ru/museum33-73.htm |date=4 лістапада 2013 }} * [http://www.krugosvet.ru/articles/05/1000502/1000502a1.htm Біяграфія на сайце анлайн-энцыклапедыі «Кругосвет»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081218052810/http://www.krugosvet.ru/articles/05/1000502/1000502a1.htm |date=18 снежня 2008 }} * [http://www.mipt.ru/fizteh/arch.html З архіўнай паліцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080119065124/http://www.mipt.ru/fizteh/arch.html |date=19 студзеня 2008 }} * [http://ellphi.lebedev.ru/12/Vavilov.pdf Сяргей Іванавіч Вавілаў — вучоны і чалавек: погляд з парога XXI стагоддзя]{{Недаступная спасылка}} {{Прэзідэнты Расійскай акадэміі навук}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вавілаў Сяргей Іванавіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Расіі]] [[Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Расійскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі МДТУ]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] eu41e0hb3rdvkk2fcsizi9ktpzxlymz 5193191 5193189 2026-09-05T06:09:15Z StarDeg 16311 /* Навуковая дзейнасць */ 5193191 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Вавілаў}} {{Вучоны |Імя = Сяргей Іванавіч Вавілаў |Арыгінал імя = |Фота = Rus Stamp-Vavilov SI.jpg |Шырыня = 200 px |Подпіс = Паштовая марка СССР |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[оптыка|фізічная оптыка]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = [[Міхаіл Дзмітрыевіч Галанін|М. Д. Галанін]] <br /> [[Пётр Пятровіч Феафілаў|П. П. Феафілаў]] <br /> [[Павел Аляксеевіч Чаранкоў|П. А. Чаранкоў]] <br /> [[Ілля Міхайлавіч Франк|І. М. Франк]] |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Сталінская прэмія|1943}}{{!!}}{{Сталінская прэмія|1946}}{{!!}}{{Сталінская прэмія|1951}}{{!!}}{{Сталінская прэмія|1952}} {{!}}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = }} '''Сяргей Іванавіч Вавілаў''' ({{lang-ru|Серге́й Ива́нович Вави́лов }}; 12 (24) сакавіка [[1891]], [[Масква]] — [[25 студзеня]] [[1951]], [[Масква]]) — савецкі [[фізік]], заснавальнік навуковай школы фізічнай оптыкі ў СССР, акадэмік (1932) і прэзідэнт Акадэміі навук СССР (з 1945), лаўрэат Сталінскай прэміі. Ганаровы акадэмік АН БССР (1950), Пражскай, Балгарскай, Харвацкай, Індыйскай і іншых акадэмій навук<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вавилов Сергей Иванович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 98 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Малодшы брат [[Мікалай Іванавіч Вавілаў|М. І. Вавілава]], рускага вучонага-генетыка. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === [[Файл:Vavilov family2.jpg|250px|left|thumb|С. І. Вавілаў (справа) з маці і братам М. І. Вавілавым]] Сяргей Вавілаў нарадзіўся ў сям'і багатага фабрыканта абутку, галоснага Маскоўскай гарадской думы {{нп3|Іван Ільіч Вавілаў|Івана Ільіча Вавілава|ru|Вавилов, Иван Ильич}} (1863—1928). Вучыўся ў камерцыйным вучылішчы на [[Астожанка|Астожанцы]], затым, з [[1909]] года, на {{нп3|Фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта|фізіка-матэматычным факультэце Маскоўскага ўніверсітэта|ru|Физико-математический факультет Московского университета}}, які скончыў у [[1914]] годзе<ref name="БС"/>. === Першая сусветная вайна і міжваенны час === Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] С. І. Вавілаў служыў у розных інжынерных частках. У [[1914]] годзе ён паступіў {{нп3|Вальнапісаны|вальнапісаным|ru|Вольноопределяющийся}} у склад 25-й сапёрнага батальёна Маскоўскай ваеннай акругі<ref name="shnol">[http://www.znanie-sila.ru/projects/issue_98.html/ Симон Шноль. Герои и злодеи российской науки.] {{ref-ru}}</ref>. На фронце Сяргей Вавілаў скончыў эксперыментальна-тэарэтычную працу пад назвай «Частоты ваганняў нагружанай антэны»<ref>[http://library.istu.edu/hoe/personalia/vavilov.pdf ВАВИЛОВ СЕРГЕЙ ИВАНОВИЧ, ''24.03.1891—25.01.1951''] {{ref-ru}}</ref>. З [[1918]] па [[1932]] выкладаў фізіку ў [[МДУ]]. Паралельна ў гэты ж час загадваў аддзяленнем фізічнай оптыкі ў інстытуце фізікі і біяфізікі Наркамздрава. У [[1929]] годзе стаў прафесарам. Таксама выкладаў у [[Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя Н. Э. Баўмана|МВТУ імя Баўмана]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ihst.ru/projects/vavilov/archive/aran/predis.htm |title=Предисловие к описи фонда С. И. Вавилова в Архиве РАН |access-date=5 верасня 2013 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924050339/http://www.ihst.ru/projects/vavilov/archive/aran/predis.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://n-t.ru/ri/ls/up08.htm Сергей Иванович Вавилов], ''Ученые популяризаторы науки. Книги. Наука и техника''</ref>. У 20-х гадах па ініцыятыве С. І. Вавілава пачаліся даследаванні, накіраваныя на стварэнне новых для таго часу крыніц святла — люмінесцэнтных лямпаў<ref name="БС"/>. Затым пад яго кіраўніцтвам працы працягнуліся адначасова ў трох навуковых арганізацыях — у Фізічным інстытуце АН СССР, Дзяржаўным аптычным інстытуце і ва {{нп3|Усесаюзны электратэхнічны інстытут|Усесаюзным электратэхнічным інстытуце|ru|Всероссийский электротехнический институт}}. Незадоўга да пачатку вайны, 30 мая 1941 года, на агульным сходзе АН СССР С. І. Вавілаў зрабіў даклад «Люмінесцэнтныя крыніцы святла», суправадзіўшы яго дэманстрацыяй першых узораў люмінесцэнтных лямпаў. У далейшым, у пасляваенныя гады, пры самым актыўным удзеле С. І. Вавілава пачалася іх шырокая прамысловая вытворчасць<ref name="Левшин">{{кніга |аўтар= Левшин Л. В.|загаловак= Сергей Иванович Вавилов|адказны= |спасылка= |месца= М.|выдавецтва= «Просвещение»|год= 1970|том= |старонак= 158|старонкі= 115|isbn=}}</ref>. У [[1932]] годзе Вавілаў ўзначаліў {{нп3|Фізічны інстытут імя П. М. Лебедзева РАН|ФІАН|ru|Физический институт им. П. Н. Лебедева РАН}}, тады ж стаў навуковым кіраўніком {{нп3|Дзяржаўны аптычны інстытут|Дзяржаўнага аптычнага інстытута|ru|Государственный оптический институт}}<ref name="БС"/>. [[Файл:VavilovSI LebedevAA 1940 th.jpg|250px|left|thumb|Прэзідэнт АН СССР С. І. Вавілаў і акадэмік {{нп3|Аляксандр Аляксеевіч Лебедзеў|А. А. Лебедзеў|ru|Лебедев, Александр Алексеевич}} з супрацоўнікам. 1940-я]] У [[1940]] годзе С. І. Вавілаў даведаўся пра арышт свайго брата — [[Мікалай Іванавіч Вавілаў|М. І. Вавілава]]. У сувязі з гэтым ён дамогся прыёму ў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатава]] і [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Берыі]] з мэтай вызваліць брата з-пад арышту<ref name="ЖЗЛ">Шайкин В. Г. Николай Вавилов. — М.: Молодая гвардия, 2006. — 256 с.: ил. — (ЖЗЛ).</ref>. Аднак, М. І. Вавілаў не быў вызвалены і неўзабаве памёр у Саратаўскай турме. С. І. Вавілаў яшчэ доўга не ведаў аб долі роднага брата. Пра смерць Мікалая ён даведаўся толькі з ліста пляменніка Алега Мікалаевіча Вавілава ў [[1943]] годзе<ref name="svavilov">{{cite web | url = http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/VIET/VAVIDIARY.HTM | title = Дневники С.И. Вавилова. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061009012332/http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/VIET/VAVIDIARY.HTM | archivedate = 9 кастрычніка 2006 | accessdate = 5 верасня 2013 | url-status = dead }}, ''1909-1951''</ref>. === Вялікая Айчынная вайна === У час Вялікай Айчыннай вайны Сяргей Вавілаў быў у эвакуацыі ў г. [[Іашкар-Ала|Іашкар-Але]], дзе скончыў біяграфію [[Ісаак Ньютан|Ісаака Ньютана]], якая была ўпершыню апублікаваная ў [[1943]] годзе. Ён стаў ўпаўнаважаным Дзяржаўнага камітэта абароны СССР<ref name="БС"/> і кіраваў працамі па распрацоўцы новых прыбораў для ўзбраення арміі. У [[1945]] годзе С. І. Вавілаў быў абраны прэзідэнтам [[АН СССР]]<ref name="БС"/>, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Уладзімір Лявонцьевіч Камароў|У. Л. Камарова]]. [[6 сакавіка]] [[1947]] года увайшоў у першы склад вучонага савета [[Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут|фізіка-тэхнічнага факультэта МДУ]] (у далейшым — МФТІ). Вавілаў памёр [[25 студзеня]] [[1951]] года ад [[Востры інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]. Пахаваны ў Маскве на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]] (участак № 1). == Навуковая дзейнасць == Асноўным напрамкам у навуцы для Сяргея Вавілава было даследаванне оптыкі, у прыватнасці з’явы [[люмінесцэнцыя|люмінесцэнцыі]]. У [[1925]] годзе Сяргей Вавілаў сумесна з [[Вадзім Леанідавіч Леўшын|В. Л. Леўшыным]] правёў шэраг досведаў, падчас якіх было выяўлена памяншэнне {{нп3|Паказчык паглынання|паказчыка паглынання|ru|Показатель поглощения}} ўранавага шкла пры вялікіх інтэнсіўнасцях святла. Назіраны эфект лёг у аснову [[Нелінейная оптыка|нелінейнай оптыкі]]<ref>[http://theory.asu.ru/~raikin/Students/HMP/new/11-18/Vavilov.doc С. И. Вавилов]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў паняцце квантавага выхаду люмінесцэнцыі і даследаваў залежнасць гэтага параметру ад [[даўжыня хвалі|даўжыні хвалі]] ўзбуджальнага святла ([[закон Вавілава]])<ref name="БС"/>. Даследаваў з’яву палярызацыі люмінесцэнцыі, стаў заснавальнікам новага кірунку — [[мікраоптыка|мікраоптыкі]], шмат зрабіў для развіцця [[нелінейная оптыка|нелінейнай оптыкі]]<ref name="БС"/>. Разам са сваім аспірантам [[Павел Аляксеевіч Чаранкоў|П. А. Чаранковым]] у [[1934]] годзе адкрыў [[Эфект Вавілава — Чаранкова]] (выпраменьванне Вавілава — Чаранкова)<ref name="БС"/>; за гэта адкрыццё Чаранкоў ў [[1958]] годзе, ужо пасля смерці Вавілава, быў ганараваны [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]]<ref>Сумесна з [[Ігар Яўгенавіч Там|І. Я. Тамам]] і [[Ілля Міхайлавіч Франк|І. М. Франкам]].</ref>. Вырашыў шэраг прынцыповых пытанняў квантавай тэорыі інтэрферэнцыі. Стварыў школу савецкіх фізікаў. Распрацоўваў пытанні філасофіі прыродазнаўства, гісторыі навукі<ref name="БС"/>. === Выданныя сачыненні === * Собрание сочинений, т. 1—3. — М., 1952—1956. * Экспериментальные основания теории относительности. — М.-Л., 1928. * Ломоносов и русская наука. 2 изд. — М., 1947. * Исаак Ньютон (1643—1727). 2 изд. — М.-Л., 1945. * Микроструктура света. — М., 1950. * Глаз и Солнце. — М., 1927, 1932 [2-е изд.], 1938 [3-е изд.], 1941 [4-е изд.], 1950 [5-е изд.], 195? [6-е изд.], 1956 [7-е изд.], 1961 [8-е изд.], 1976 [9-е изд.], 1981 [10-е изд.], 2006 [переиздание, «Амфора»]. ISBN 5-367-00060-6. == Грамадская дзейнасць == С. І. Вавілаў быў папулярызатарам навукі, ініцыятарам стварэння {{нп3|Знание, таварыства|Усесаюзнага асветніцкага таварыства «Знание»|ru|Знание (общество)}} і першым старшынёй яго праўлення; шмат у чым менавіта яго намаганнямі імя [[Міхаіл Васілевіч Ламаносаў|М. В. Ламаносава]] зацвердзілася як сімвал расійскай навукі, па яго прапанове ў структуры [[АН СССР]] быў арганізаваны [[Музей М. В. Ламаносава]]. З 1949 галоўны рэдактар 2-га выдання [[Вялікая савецкая энцыклапедыя|ВСЭ]] У [[1938]] годзе быў абраны дэпутатам [[Вярхоўны Савет РСФСР|ВС РСФСР]]. У [[1946]] і [[1950]] гадах абіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет СССР|ВС СССР]]. == Узнагароды і прэміі == * Два [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]] * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * [[Сталінская прэмія]] другой ступені ([[1943]]) — за навуковыя працы па фізічнай оптыцы «Тэорыя канцэнтрацыйнага тушэння флюарэсцэнцыі раствораў», «Тэорыя канцэнтрацыйнай дэпалярызацыі флюарэсцэнцыі ў растворах», «Візуальныя вымярэння квантавых флюктуацыі» (1942) * [[Сталінская прэмія]] першай ступені (1946) — за адкрыццё і даследаванне выпраменьвання электронаў пры руху іх у рэчыве са звышсветлавой хуткасцю, вынікі якіх абагульнены і апублікаваныя ў «Працах ФІАН імя П. М. Лебедзева» (1944) * [[Сталінская прэмія]] другой ступені ([[1951]]) — за распрацоўку [[флюарэсцэнтная лямпа|люмінесцэнтных лямпаў]] * [[Сталінская прэмія]] першай ступені ([[1952]] — ''пасмяротна'') — за навуковыя працы «мікраструктуру святла» і «Вока і Сонца» (1950) == Памяць == [[Файл:Syringa 'Pamyat o Vavilove' 04.JPG|250px|thumb|Сорт бэзу 'Память о Вавилове' ({{lang-be|Памяць пра Вавілава}})]] * {{нп3|Дзяржаўны аптычны інстытут||ru|Государственный оптический институт}} імя С. І. Вавілава (Ленінград)<ref name="БС"/>. * {{нп3|Інстытут гісторыі прыродазнаўства і тэхнікі імя С. І. Вавілава РАН||ru|Институт истории естествознания и техники имени С. И. Вавилова РАН}} ([[1991]]). * {{нп3|Залаты медаль імя С. І. Вавілава||ru|Золотая медаль имени С. И. Вавилова}} (прысуджаецца штогод за выдатныя работы ў галіне фізікі). Заснаваны ў [[1951]] годзе Прэзідыумам АН СССР.<ref name="БС"/> * [[Вуліца Вавілава|вуліцы]] у розных [[населены пункт|населеных пунктах]] дзяржаў былога [[СССР]]. * Навукова-даследчае судна {{нп3|Акадэмік Сяргей Вавілаў, судна|«Акадэмік Сяргей Вавілаў»|ru|Академик Сергей Вавилов (судно)}}. * {{нп3|Вавілаў, кратар|Кратар|ru|Вавилов (кратер)}} на {{нп3|Адваротны бок Месяца|адваротным баку|ru|Обратная сторона Луны}} [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]<ref>[http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/6336 Кратэр «Браты Вавілавы»] ў базе [[Міжнародны астранамічны саюз|Міжнароднага астранамічнага саюза]]</ref>. * Усерасійскі навукова-даследчы праектна-канструктарскі святлотэхнічны інстытут імя С. І. Вавілава (Масква)<ref>[http://www.vnisi.ru/ Усерасійскі навукова-даследчы праектна-канструктарскі святлотэхнічны інстытут імя С. І. Вавілава (Масква)] {{ref-ru}}</ref> * [[Мемарыяльная дошка|Мемарыяльныя дошкі]] на будынку Дзяржаўнага аптычнага інстытута, на старым будынку Фізічнага інстытута АН РАН (Міўская плошча) і на доме, дзе жыў С. І. Вавілаў * Мінскі механічны завод імя С. І. Вавілава (1957, з 1971 у складзе [[БелОМА]])<ref name="БС"/><ref>[http://www.belomo.by/about/info БелОМО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130726142810/http://belomo.by/about/info |date=26 ліпеня 2013 }} {{ref-ru}}</ref> * [[Помнік Сяргею Іванавічу Вавілаву (Мінск)|Помнік Сяргею Іванавічу Вавілаву]] ([[1978]]) на тэрыторыі [[Мінскі механічны завод імя С. І. Вавілава|Мінскага механічнага завода імя С. І. Вавілава]]<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск}}</ref>. * У СССР была выпушчана паштовая марка, прысвечаная С. І. Вавілаву {{зноскі}} == Літаратура == * ''Левшин Л. В.'', С. И. Вавилов. — М., 1970. == Спасылкі == {{Commonscat|Sergey Ivanovich Vavilov}} * {{Супрацоўнік РАН|49774|С.І. Вавілава}} * [http://isaran.ru/isaran/isaran.php?page=fond&guid=13E7E86E-645D-208C-4B92-964E84D5BB91&ida=1&sid=tfcn1g72oc86bols34qbd18gb5 Фонд] на сайце [[Архіў Расійскай акадэміі навук|Архіва РАН]] * [http://www.ras.ru/sivavilovarchive/1.aspx Спіс артыкулаў С. І. Вавілава на сайце РАН] * [http://www.museum.msu.ru/museum33-73.htm Кароткая біяграфія на сайце Музея Землязнаўства МДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131104154348/http://www.museum.msu.ru/museum33-73.htm |date=4 лістапада 2013 }} * [http://www.krugosvet.ru/articles/05/1000502/1000502a1.htm Біяграфія на сайце анлайн-энцыклапедыі «Кругосвет»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081218052810/http://www.krugosvet.ru/articles/05/1000502/1000502a1.htm |date=18 снежня 2008 }} * [http://www.mipt.ru/fizteh/arch.html З архіўнай паліцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080119065124/http://www.mipt.ru/fizteh/arch.html |date=19 студзеня 2008 }} * [http://ellphi.lebedev.ru/12/Vavilov.pdf Сяргей Іванавіч Вавілаў — вучоны і чалавек: погляд з парога XXI стагоддзя]{{Недаступная спасылка}} {{Прэзідэнты Расійскай акадэміі навук}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вавілаў Сяргей Іванавіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Расіі]] [[Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Расійскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі МДТУ]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] brkp47mrxd1oxids9in9pqg9v8w1wbf 0 108638 5193064 5103297 2026-09-04T18:21:28Z Için warum 153459 5193064 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Каштанаўка |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Пружанскі }} '''Кашта́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kaštanaŭka}}, {{lang-ru|Каштановка}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пружанскі сельсавет|Пружанскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Каштанаўка ўтворана ад імені драўлянай пароды [[каштан]] ці ад прозвішча<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 156.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Транспарт == Праз вёску праходзяць аўтадарогі {{Таблічка-by|Н|553}} [[Пружаны]] — [[Ляхі (Пружанскі раён)|Ляхі]] — Каштанаўка і {{Таблічка-by|Н|562}} Каштанаўка — [[Слабудка]]<ref>{{cite web| date = 28 снежня 2011| url = http://busel.org/texts/cat5ko/id5xwledd.htm| title = Решение Брестского областного исполнительного комитета от 22 декабря 2007 г. № 1094 Об утверждении перечня местных автомобильных дорог Брестской области| publisher = Інфармацыйны партал «Бусел»| language = ru| accessdate = 27 лютага 2012| archiveurl = https://web.archive.org/web/20130305233419/http://busel.org/texts/cat5ko/id5xwledd.htm| archivedate = 5 сакавіка 2013| url-status = dead}}</ref>. == Славутасці == * [[Палацава-паркавы комплекс Дзяконскіх (Каштанаўка)|Палацава-паркавы комплекс Дзяконскіх]] (XIX стагоддзе) — {{ГККРБ 4|113Г000614}} == Рознае == Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы Каштан, Каштанаў паходзяць ад [[каштан]]<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 196.</ref>. Фіксаваліся [[Жалудок|жалудоцкія]] прозвішча Каштан, Каштановіч. Засведчанае старое літоўскае Каштаніс.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS97-BSZC-M?i=832&cat=1060011 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS97-BSZ7-D?i=854&cat=1060011 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-VQ35-4?i=561&cat=1647808</ref> Ёсць латышскае ''Kaštans''<ref>https://uzvardi.lv/surname/717625</ref>. Ёсць рускае прозвішча [[:ru:Каштанов|Каштанов]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул | аўтар = Бажэнаў, Ю. В. | загаловак = Сядзібна-паркавы ансамбль у вёсцы Каштанаўка | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = | аўтар выдання = | выданне = Беларускі гістарычны часопіс | тып = | месца = | выдавецтва = | год = 2009 | выпуск = | том = | нумар = 9 | старонкі = 25―29 | isbn = | issn = }} * {{кніга |аўтар = Борушко В.Ф. |частка = |загаловак = Белоруссия: люди, события, факты |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = |год = 1988 |том = |старонкі = |старонак = 80 |серыя = |isbn = |тыраж = }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Радзіма майго духу|chahec-kashtanauka|вёска|Чахец (Каштанаўка)}} * [http://globustut.by/kashtanovk/index.htm Каштанаўка] на «[[Глобус Беларусі|Глобусе Беларусі]]» {{Пружанскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пружанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Каштанаўка| ]] agry5e9h0xl5locmtj2o251tu5ywhk3 0 108681 5193075 5135401 2026-09-04T18:51:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193075 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Тадэвуш Чацкі''' ({{lang-pl|Tadeusz Czacki}}; {{ДН|28|8|1765}}, в. [[Паўліўка (Іванычаўскі раён)|Паўлаўка]], [[Іванічаўскі раён]], [[Валынская вобласць]], [[Украіна]] — {{ДС|8|2|1813}}) — польскі гісторык, дзеяч асветы і навукі на тэрыторыі [[ВКЛ]]. == Біяграфія == Атрымаў дасканалую хатнюю адукацыю. 3 1781 практыкант задворнага асэсарскага (каралеўскага) суда ў Варшаве. Зблізіўся з гісторыкам [[А. Нарушэвіч]]ам. Па даручэнні караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ўпарадкаваў частку прыватнага каралеўскага архіва і Кароннай метрыкі. У 1786—92 член Кароннай скарбовай камісіі. Праводзіў даследаванні гаспадарчага стану краіны. Ініцыятар складання гідраграфічнай карты Польшчы і ВКЛ. Прапаноўваў шматлікія праекты гаспадарчага развіцця краіны, рамяства, гарадоў, замежнага гандлю, скасавання ўсіх абмежаванняў для яўрэяў. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) асеў у [[Кракаў|Кракаве]], дзе праводзіў гістарычныя даследаванні. Сабраў каштоўныя бібліятэчныя і архіўныя зборы. Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) адзін з галоўных арганізатараў асветы і навукі на землях, далучаных да Расійскай імперыі, адзін з заснавальнікаў Таварыства аматараў навук у Варшаве (1800). 3 1805 візітатар школ Валынскай, Падольскай і Кіеўскай губерняў, заснаваў [[Крамянецкі ліцэй]] (з [[Гуга Калантай|Г. Калантаем]]). Абраны ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Супрацоўнічаў у газетах «Nowy pamiętnik Warszawski» («Новы варшаўскі дзённік»), «Dziennik wileński» («Віленскі дзённік»). У 1807 і 1808 арыштоўваўся па падазрэннях у антыўрадавай дзейнасці. == Навукова-даследчая дзейнасць == Як гісторык належаў да «школы Нарушэвіча», у гістарычнай навуцы эпохі Асветніцтва прадстаўляў манархічную плынь. Для мяркуемай манаграфіі пра панаванне Ягелонаў зрабіў крыніцазнаўчае даследаванне «Карціна панавання Жыгімонта Аўгуста» (1835). Твор «Аб літоўскіх і польскіх законах, аб іх духу, крыніцах, сувязі і аб рэчах, змешчаных у першым статуце для Літвы, выдадзеным у 1529 г.» (т. 1—2, 1800—01) — першая ў польскай гістарыяграфіі спроба гістарычнай інтэрпрэтацыі права. Галоўную крыніцу Статутаў ВКЛ бачыў у звычаях паўночных народаў і германцаў, крытыкаваў погляды, быццам права ВКЛ грунтуецца на рымскім праве. У першым томе працы «Аб літоўскіх і польскіх законах…» даследаваў статуты Вялікага Княства Літоўскага, асабліва адкрыты ім Пулаўскі спіс Статута 1529 г., абмеркаваў пытанне выкарыстання ў ВКЛ «рускай» мовы, а таксама пытанне мовы (моў), на якой (якіх) статуты былі напісаны. Паводле Т. Чацкага, "руская" мова станавілася больш ужывальнай у грамадстве пасля хрысціянізацыі Літвы. Ёй карысталіся ўладныя і судовыя органы, каралі, суддзі і чыноўнікі часта адказвалі на ёй. Першы і Трэці статуты ВКЛ былі напісаны «па-руску». Аднак па меры ўзвышэння лаціны і нарматыўнай апрацоўкі польскай мовы “рускай” мовай, якая не мела апрацоўкі, сталі пагарджаць. Прывёў сведчанне перакладчыка Першага статута на лаціну канцлера Альберта Гаштольда, які зазначыў, што ён «даслоўна пераклаў з рускага статута, мова якога варварская». Т. Чацкі неабгрунтавана лічыў, што другая рэдакцыя Статута была напісана па-польску, а трэцяя была перакладзена з «рускай» мовы на польскую. Праца Чацкага была добра вядома многім пазнейшым аўтарам, якія пісалі пра Статуты, такім як І. Мартос, С. Б. Ліндэ, І. Даніловіч, А. Сасноўскі, А. Паўстаньскі і інш.<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf|аўтар=Запрудскі С. М.|загаловак=Нарысы гісторыі беларускана мовазнаўства ХІХ стагоддзя|год=2020|месца=Мн.,|выдавецтва=БДУ|старонкі=7--8|archive-date=19 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519041358/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref> Апрацаваў палеаграфічныя табліцы, нумізматычны каталог. Аўтар шматлікіх твораў па эканоміцы, гісторыі і праве, у т.л. «Аб дзесяцінах у свеце, а падрабязней у Польшчы і Літве» (1801), «Аб яўрэях», «Аб камісіі адукацыі ў Літве» (абодва 1807), «Аб манетнай справе ў Польшчы і Літве» (нап. 1810). Быў ініцыятарам збірання народных песень і паданняў, у якіх бачыў крыніцу для вывучэння дахрысціянскай Польшчы і Літвы. == Бібліяграфія == * Dziela. T. 1—3. Poznań, 1843-45. {{зноскі}} == Літаратура == * Пазднякоў В. Чацкі // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003. {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чацкі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] taqtbtpml9q30wougqayylav2ct7qd0 0 115070 5193160 4939628 2026-09-05T01:51:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193160 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width: 100%; font-size: 95%; border-top: 1px dotted silver; clear: both; position:relative; margin-top: 19px" | style="width: 30px; vertical-align: top" | [[Файл:Disambig-dark.svg|30px]] | У гэтага паняцця ёсць іншыя значэнні '''[[Тувалу|дзяржава Тувалу]]''' і '''[[астравы Тувалу]]'''. |} {{Этнічная група| group = Тувалу <br /> (Tuvalu) | image = [[Выява:Children of Niutao Island.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"></div> | poptime = 10000 чал. у [[Тувалу]] | popplace = [[Тувалу]] | langs = тувалу | rels = [[політэізм|політэізм]], [[культ продкаў]], [[хрысціянства]] | related = [[самоанцы]] }} '''Тувалу''' (саманазва ''Tuvalu'', літаральна «дзевяць разам») — карэнныя насельнікі [[Астравы Эліс|астравоў Эліс]] (дзяржава [[Тувалу]]) [[Палінезійцы|палінезійскага]] паходжання. Агульная колькасць у [[Тувалу]] — 10 тыс. чалавек (2011 г.). Прыкладна столькі ж прадстаўнікоў гэтага народа пражывае ў іншых краінах — [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Кірыбаці]], [[Науру]] і інш. Да народа тувалу часам таксама адносяць карэнных насельнікаў [[атол Нуі|атола Нуі]] (544 чал.), якія размаўляюць на [[мікранезійцы|мікранезійскай]] мове, але па матэрыяльнай культуры блізкія да палінезійскага насельніцтва краіны. == Гісторыя == Паводле паданняў саміх тувалу, іх продкі трапілі на [[астравы Эліс]] з [[Самоа]] і [[Тонга]] у II тыс. н. э. Аднак [[археалогія|археалагічныя]] знаходкі, зробленыя ў адной з падводных пячор на [[востраў Нануманга|востраве Нануманга]] ў 1986 г., сведчаць пра тое, што астравы былі населены людзьмі ўжо некалькі тысяч гадоў таму. Да прыходу еўрапейцаў астравіцяне не мелі адзінства і доўгі час вялі традыцыйны лад жыцця. Шчыльнае сутыкненне з еўрапейскай цывілізацыяй адбылося толькі ў XIX ст. У 1862 і 1865 гг. некалькі сот тувалу сталі ахвярамі перуанскіх гандляроў [[рабства|рабамі]]. З 1862 г. сярод астравіцян пачалі сяліцца міссіянеры і прадстаўнікі гандлёвых кампаній. У [[1892]] г. быў усталяваны [[Вялікабрытанія|брытанскі]] пратэктарат. Пад час [[другая сусветная вайна|II сусветнай вайны]] на астравах базіраваліся [[ЗША|амерыканскія]] ваенныя, якія вялі баявыя дзеянні з [[Японія|японцамі]], што захапілі суседнія [[астравы Гілберта]]. Гэта паспрыяла далейшаму пранікненню еўрапейскай культуры ў асяроддзе астравіцян. Адзіную назву Тувалу («дзевяць разам» — па колькасці астравоў і атолаў) краіна і народ прынялі толькі ў [[1975]] г., напярэдадні абвяшчэння незалежнасці ([[1978]] г.). == Асаблівасці культуры == Асноўныя традыцыйныя заняткі — трапічнае земляробства і лоў [[рыбы]]. Паколькі астравы маюць каралавае паходжанне, то глебы тут не вельмі ўрадлівыя, адчуваецца недахоп вады. Але тувалу прызвычаіліся саджаць клубняплоды ў ямінах, блізкіх да ўзроўню грунтовых вод. Асабліва важную ролю ў сельскай гаспадарцы адыгрывае трапічная расліна [[Colocasia esculenta|тара]] і яе буйная разнавіднасць ''пулаку''. Каля вёсак і агародаў саджаюць [[банан]]ы і [[хлебнае дрэва]]. [[Какосавая пальма]] лічыцца галоўнай карміцелькай. Яе вырошчваюць паўсюдна, у тым ліку на малых бязлюдных астравах. Тувалу — выдатныя рыбаловы, адрозніваюць некалькі дзясяткаў відаў рыб, што насяляюць навакольны [[акіян]] і мясцовыя [[лагуна|лагуны]]. Рыбу ловяць з дапамогай сетак, вудаў і падхватнікамі, б’юць астрогай, ужываюць плеценыя пасткі, загародкі, ловяць уначы пры святле паходняў і г. д. Жывёлагадоўля мае дапаможнае значэнне. Разводзяць [[свінні|свінняў]], [[сабака свойскі|сабак]], [[Курыца|курэй]], але іх мяса не з’яўляецца паўсядзённай ежай. Тувалу добра захавалі традыцыйныя рамёствы — выраб плеценых цыновак, веераў, кошыкаў. Захоўваюцца перажыткі традыцыйных [[політэізм|політэістычных]] культаў і асабліва [[культ продкаў]], хаця асноўнай сучаснай рэлігіяй з’яўляецца [[хрысціянства]] ў форме [[пратэстанцтва]]. Вельмі невялікая колькасць насельніцтва спавядае [[бахаі]]зм. Пад час хрысціянскіх святаў выкарыстоўваюцца ў тым ліку традыцыйныя формы мастацтва — песні і танцы. == Мова == Мова тувалу мае [[Палінезійцы|палінезійскае]] паходжанне, блізкая да мовы [[самоанцы|самоанцаў]]. Пісьменнасць на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]]. Выкладаецца ў школах нароўні з [[англійская мова|англійскай]]. == Галерэя == <gallery align=center widths=250px perrow=3> Image:Nukufetauman1831.jpg|Астравіцянін, 1831 г. Image: Tuvalu costume 2.jpg|Традыцыйны мужчынскі касцюм Image:H-C-Fassett-Ellice-Is-1900.jpg|Жанчына тувалу, 1900 г. Image:Tuvaluwoman1894.jpg|Жанчына тувалу, 1894 г. Image: Canoe carving on Nanumea.jpg|Выраб лодкі Image: Dancer, Tuvalu stage, 2011 Pasifika festival.jpg|Народны танец </gallery> == Спасылкі == * [http://www.tuvaluislands.com Астравы Тувалу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110221130810/http://www.tuvaluislands.com/ |date=21 лютага 2011 }} * [http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Tuvalu.html Энцыклапедыя нацый] * [http://griffithreview.com/edition-12-hot-air/we-are-all-tuvaluans Рэпартаж] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130801120251/http://griffithreview.com/edition-12-hot-air/we-are-all-tuvaluans |date=1 жніўня 2013 }} * [http://www.spc.int/DigitalLibrary/Doc/FAME/InfoBull/WIF/15/WIF15_09_Sauni.pdf Рыбалоўства] * [http://books.google.by/books?id=rhjgLnIMeawC&lpg=RA1-PA595&pg=PP1#v=onepage&q&f=false Мова] [[Катэгорыя:Палінезійскія народы]] [[Катэгорыя:Тувалу]] q2oqv09sbpg74elt13swc2xlen7pocc 0 117723 5193169 5098119 2026-09-05T03:39:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193169 wikitext text/x-wiki '''Спіс [[тэатр]]аў [[Мінск]]а'''. {| style="text-align: left;" class="wide" class="standard sortable" !Назва (бел.)||Выява||Абр||Статус||Адрас||Заўвага||[[Выява:Www2.svg|20px]] |- | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]]||[[File:Opera and Ballet Theatre, Minsk.JPG|200px]]||||||пл. Парыжскай камуны, 1|||| [http://belarusopera.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130826144608/http://belarusopera.by/ |date=26 жніўня 2013 }} |- | [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага]]||[[File:Minsk Drama Theatre.jpg|200px]]||||||вул. Валадарскага, 5|||| [http://rustheatre.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120605020143/http://www.rustheatre.by/ |date=5 чэрвеня 2012 }} |- | [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]]||[[File:Belarus-Minsk-Yanka Kupala National Academic Theatre.jpg|200px]]||||||вул. Энгельса, 7|||| [http://kupalauski.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171015164853/http://kupalauski.by/ |date=15 кастрычніка 2017 }} |- | [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр]]||||||||вул. Мяснікова, 44||||[http://www.musicaltheatre.by/] |- | [[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек]]||||||||вул. Энгельса, 20||||[http://www.puppet-minsk.com/] |- | [[Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача]]||||ТЮЗ||||вул. Энгельса, 26||||[http://beltuz.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171122134927/http://beltuz.by/ |date=22 лістапада 2017 }} |- | [[Тэатр-студыя кінаакцёра]]||||||||[http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=11231 пр. Пераможцаў, 13] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130922033922/http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=11231 |date=22 верасня 2013 }}|||| |- | [[Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі]]||||||||вул. Крапоткіна, 44||||[http://rtbd.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171019002720/http://rtbd.by/ |date=19 кастрычніка 2017 }} |- | [[Дзяржаўны моладзевы тэатр эстрады]]||||||||вул. Маскоўская, 18а||||[http://kp.by/daily/24478.4/635778/] {{Архівавана|url=https://archive.today/20121204004033/http://kp.by/daily/24478.4/635778/ |date=4 снежня 2012 }} |- | [[Тэатральны праект «Віртуозы сцэны»]]|||||||||||| |- | [[Драматычны тэатр Беларускай арміі]]||||||||[http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=10370 вул. Чырвонаармейская, 3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140521200549/http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=10370 |date=21 мая 2014 }}|||| |- | [[Беларускі дзяржаўны моладзевы тэатр]]||||||||[[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], 17||||[http://www.bgmteatr.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130521055231/http://bgmteatr.by/ |date=21 мая 2013 }} |- | [[Новы драматычны тэатр (Мінск)|Новы драматычны тэатр]]||||||||вул. Лізы Чайкінай 16||||[http://newtheatre.by/] |- | [[Тэатр сучаснай драматургіі «Тэатральны каўчэг»]]||||||||вул. Фрунзэ, 5|||| |- | [[Сучасны мастацкі тэатр, Мінск|Сучасны мастацкі тэатр]]||||||||вул. Кастрычніцкая, 5||[https://nn.by/?c=ar&i=266503]||[http://www.cxt.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120814131902/http://www.cxt.by/ |date=14 жніўня 2012 }} |- | [[ІнЖэст]]||||||||||пластычны тэатр Вячаслава Іназемцава||[http://inzhest.belorus.by/] |- | [[Эксперыментальны тэатр EYE]]||||||||||||[http://about.me/theater-eye] |- | [[Хрыстафор, тэатр|Хрыстафор]]|| || || ||[http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=503199 пр. Незалежнасці, 25] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130922084129/http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=503199 |date=22 верасня 2013 }}||Тэатр гумару|| |- | [[Кампанія, тэатр|Кампанія]]|| || || ||[http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=503175 Цнянская, 15] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921132834/http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=503175 |date=21 верасня 2013 }} || || |- | [[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»]]|| || || ||[http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=10232 пр. Незалежнасці, 50] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921171925/http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=10232 |date=21 верасня 2013 }} || || |- |[[Мімоза, тэатр|Мімоза]]|| || || ||[http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=503280 Мяснікова, 27] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100328205024/http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=503280 |date=28 сакавіка 2010 }}||Сінтэз-тэатр|| |} == Гл. таксама == * [[Тэатры Беларусі]] == Спасылкі == * [http://naviny.by/rubrics/culture/2008/10/09/ic_news_117_299497/ Лукашэнка павіншаваў тэатр лялек з 70-годдзем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150324171630/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/10/09/ic_news_117_299497/ |date=24 сакавіка 2015 }} *[http://euroradio.fm/ru/node/16771 За год беларускія тэатры і музеі наведалі 7 мільёнаў чалавек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110404001202/http://euroradio.fm/ru/node/16771 |date=4 красавіка 2011 }} {{Славутасці Мінска}} {{Беларусь у тэмах}} {{Тэатры Мінска}} [[Катэгорыя:Тэатры Мінска| ]] [[Катэгорыя:Спісы тэатраў паводле гарадоў|Мінск]] [[Катэгорыя:Спісы:Мінск]] hrrlue87vaecj85j8wpzead2hka3bdd 0 121094 5193110 4847487 2026-09-04T21:03:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193110 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Востраў Ла-Тартуга}} {{Востраў |Назва = Тарцю |Нацыянальная назва = fr/Tortue |Карта = Tortuga 84.jpg |Краіна = Гаіці |Акваторыя = Карыбскае мора |lat_dir =N |lat_deg =20 |lat_min =03 |lon_dir = W|lon_deg =72 |lon_min =49 |Плошча = 180 |Вышыня = 459 |Насельніцтва = 25936 |Год = 2003 |Выява = Tortuga Island NASA.jpg |Памер выявы = 310 |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Île de la Tortue }} '''Востраў Тарцю''' ([[французская мова|франц.]] ''Tortue'', літаральна "Чарапахавы") або '''востраў Тартуга''' ([[іспанская мова|ісп.]] ''Tortuga'') — [[востраў]] у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Належыць дзяржаве [[Гаіці]]. Плошча - 180 км². ==Гісторыя== [[File:Tortuga17thcentury.jpg|thumb|left|Карта вострава ў XVII ст.]] Востраў Тарцю быў адкрыты [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафорам Калумбам]] у [[1493]] г. і далучаны да [[Іспанія|Іспаніі]]. Да XVII ст. не меў сталага насельніцтва. З [[1625]] г. на востраве сяліліся [[Францыя|французскія]], [[Англія|англійскія]] і [[Нідэрланды|галандскія]] каланісты. Імі былі створаны плантацыйныя гаспадаркі, якія спецыялізаваліся на вырошчванні [[Тытунь|тытуню]]. На іх працавалі як самі каланісты, так і [[рабства|рабы]] [[афрыка]]нскага паходжання. Аднак галоўнымі заняткамі каланістаў з'яўляліся [[паляванне]] і [[Пірацтва|пірацкі промысел]].<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/4393/ |title = Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies |website = [[World Digital Library]] |date = 1694 |access-date = 2013-08-30 |archive-date = 27 мая 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |url-status = dead }}</ref> Іспанія некалькі разоў вяртала кантроль над Тарцю, але сталых паселішчаў іспанцы не стваралі, што дазваляла іншаземцам адбудоўваць свае калоніі. У [[1645]] г. па распараджэнню французскага губернатара было ўвезена 1650 [[прастытуцыя|прастытутак]]. Паміж пасяленцамі рознага паходжання ўспыхвалі канфлікты. Для іх прадухілення да 1640-ых гг. склалася так званае [[буканьеры|буканьерскае]] брацтва, якое кіравалася агульным сходам піратаў. Меліся таксама афіцыйныя цывільныя органы кіравання паселішчамі. У [[1660]] г. востраў патрапіў пад кантроль Англіі, але прызначаны англічанамі губернатар Жэрэмі Дэша (Jeremie Deschamps) перайшоў на бок Францыі. Некаторы час на востраве месцілася адміністрацыя французскай калоніі Санта-Дамінга, у склад якой ўвайшла заходняя частка [[Востраў Гаіці|вострава Гаіці]]. Пасля падпісання Мадрыдскага міру ў [[1670]] г. пірацкі промысел стаў нелегальным, што адмоўна адбілася на развіцці эканомікі Тарцю. Значная частка вольнага насельніцтва пакінула востраў. У [[1676]] г. адміністрацыйны цэнтр быў перанесены ў [[Порт-о-Прэнс]]. У [[1803]] г. Тарцю выкарыстоўваўся французскімі войскамі як галоўная база для падаўлення паўстання рабоў у калоніі. Але пасля іх выгнання ў [[1804]] г. востраў ўвайшоў у склад [[Гаіці]]. ==Геаграфія== Востраў Тарцю выцягнуты ўздоўж паўночнага ўзбярэжжа [[Гаіці]]. Аддзелены ад асноўнай часткі краіны Тартугскім пралівам. Паўднёвы бераг вострава спадзісты. Паўночны - высокі, скалісты. Цэтральную частку займаюць невысокія [[горы]]. Найвышэйшая кропка - усяго 459 м. Сваю назву востраў атрымаў ад [[марскія чарапахі|чарапах]], якія ў мінулым насялялі ўзбярэжжа вострава, але ў выніку неашчаднага вынішчэння амаль зніклі. Наогул, прырода Тарцю шмат пацярпела ад чалавечай дзейнасці. Толькі ў гарах і на паўночным ўзбярэжжы захаваліся рэшткі [[лес]]у. [[Фаўна]] прадстаўлена [[птушкі|птушкамі]], [[яшчаркі|яшчаркамі]], [[пацукі|пацукамі]] і інш. ==Гл. таксама== *[[Пірацтва]] *[[Порт-Роял]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.chinci.com/travel/pax/q/3723810/Ile+de+la+Tortue/HT/Haiti/0/ Востраў Тарцю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304190256/http://www.chinci.com/travel/pax/q/3723810/Ile+de+la+Tortue/HT/Haiti/0/ |date=4 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]] [[Катэгорыя:Вялікія Антыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Гаіці]] dckf571wcirheebnpjto7d373exgby1 0 121341 5193170 5182729 2026-09-05T03:51:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193170 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Тэйлар Свіфт | Подпіс = {{lang-en|Taylor Swift}} | Фота = | Сучаснасць_імя = Тэйлар Элісан Свіфт | Гады = 2003 — цяперашні час | Прафесіі = {{Спявачка|ЗША}}, {{Актрыса|ЗША}} | Жанры = [[кантры]], [[Поп-музыка|поп]], альтэрнатыва | Узнагароды = [[Грэмі]], [[American Music Awards]], [[Эмі]], [[BRIT Awards]] і [[Billboard Music Awards]] | Інструменты = [[акустычная гітара]], [[банджа]], [[піяніна]],<ref>{{cite web|url=http://news.prnewswire.com/DisplayReleaseContent.aspx?ACCT=104&STORY=/www/story/01-30-2009/0004963493&EDATE=|title=Taylor Swift, Billboard's Best-Selling Artist of 2008, Announces 'Fearless 2009' Headlining Tour|date=January 30, 2009|publisher=Big Machine Records|access-date=2009-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090606151121/http://news.prnewswire.com/DisplayReleaseContent.aspx?ACCT=104&STORY=%2Fwww%2Fstory%2F01-30-2009%2F0004963493&EDATE=|archive-date=6 чэрвеня 2009|url-status=dead}}</ref> [[укулеле]]<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/chartblog/2009/02/taylor_swift_the_interview.shtml|title=Taylor Swift… The Interview!|date=February 17, 2009|publisher=BBC Radio One|access-date=2009-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007023747/http://www.bbc.co.uk/blogs/chartblog/2009/02/taylor_swift_the_interview.shtml|archive-date=7 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref> | Супрацоўніцтва = Келі Піклер, The Civil Wars, B.o.B, Цім Макгро, Эд Шыран, Гары Лайтбодзі, Кендрык Ламар, Кельвін Харыс, Little Big Town, Зэйн Малік, Sugarland, Panic! At the Disco, The Chicks, Шон Мендэс, Bon Iver, The National, HAIM, Марэн Морыс, Кіт Урбан, Фібі Брыджэрс, Крыс Стэплатан, Big Red Machine | Лэйбл = Republic Records<br />Big Machine Records (раней)<br />RCA Records (раней) | Сайт = http://www.taylorswift.com Афіцыйны сайт }} {{Цёзкі2|Свіфт}} '''Тэйлар Элісан Свіфт''' ({{lang-en|Taylor Alison Swift}}; [[13 снежня]] [[1989]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[кантры]] і [[Поп-музыка|поп]] [[Спявак|спявачка]], [[Аўтар песні|аўтар песень]], [[рэжысёр]] і [[Акцёр|актрыса]]<ref name="Rolling Stone2">{{cite web|title=The 100 Greatest Songwriters of All Time|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-songwriters#taylor-swift|publisher=Rolling Stone|access-date=11 октября 2015|lang=en}}</ref><ref name="Rolling Stone2"/><ref>{{cite web|last1=Wilson|first1=Carl|title=Contemplating Taylor Swift’s Navel|url=http://www.slate.com/articles/arts/music_box/2014/10/taylor_swift_s_1989_reviewed_could_the_secret_to_the_pop_star_s_world_conquering.html|website=Slate|access-date=11 октября 2015|date=29 октября 2014|lang=en}}</ref>. Дэбютны альбом «[[Taylor Swift (альбом Тэйлар Свіфт)|Taylor Swift]]» выйшаў у [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] годзе і прынёс ёй першы поспех. Другі альбом «[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]» быў выпушчаны ў [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] годзе і стаў міжнародным прарывам. Папулярнасць сінглаў «[[Love Story (песня Тэйлар Свіфт)|Love Story]]» і «[[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong with Me]]» дапамагла «[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]» заняць першае месца ў чарце «Billboard 200» і стаць самым прадаваным альбомам [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. «[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]» атрымаў чатыры прэміі «[[Грэмі]]», улічваючы галоўную намінацыю «Альбом года», у якой Свіфт стала самай маладой лаўрэаткай у гісторыі. Выпушчаны ў [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] годзе трэці альбом Тэйлар «[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]» дэбютаваў на першым месцы «Billboard 200», разышоўшыся накладам больш за мільён копій за першы тыдзень. Сінгл «[[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|Mean]]» стаў уладальнікам «[[Грэмі]]» ў дзвюх намінацыях. У [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] годзе адбыўся рэліз чацвёртага студыйнага альбома «[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]», які дэбютаваў на першых месцах у [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Канада|Канадзе]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. «[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]» таксама дэбютаваў з першага месца ў «Billboard 200» з тыднёвым накладам у 1,2 мільёна асобнікаў, што стала найвышэйшым паказчыкам за апошнія дзесяць гадоў. Сінглы «[[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|We Are Never Ever Getting Back Together]]» і «[[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|I Knew You Were Trouble]]» сталі сусветнымі хітамі. У [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] годзе выйшаў пяты студыйны альбом Тэйлар «[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]]», які прадставіў яе новы музычны стыль. Свіфт апісала пласцінку як ''«свой першы афіцыйны поп-альбом».'' Запіс дэбютаваў на першым месцы «Billboard 200» з {{Num|1287000}} прададзеных копій у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — гэта абсалютны рэкорд за апошнія 12 гадоў. Такім чынам, Свіфт стала адзіным выканаўцам, у якога тры альбома адразу дэбютавалі з мільённымі тыражамі. Сінглы «[[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|Shake It Off]]», «[[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|Blank Space]]» і «[[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|Bad Blood]]» сталі сусветнымі хітамі. Акрамя таго, «[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]]» перамог у трох намінацыях прэміі «[[Грэмі]]». У [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] годзе адбыўся рэліз шостага студыйнага альбома спявачкі, які атрымаў назву «[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]». Пласцінка дэбютавала на першым месцы «Billboard 200» з {{Num|1216000}} прададзеных копій у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Тэйлар пабіла свой жа рэкорд і стала першай спявачкай у гісторыі, чатыры альбома якой за тыдзень распрадаліся накладам у мільён копій і болей. Па выніках года «[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]» стаў самым паспяховым альбомам. Лід-сінгл «[[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|Look What You Made Me Do]]» стаў міжнароднай сенсацыяй і атрымаў вялікую папулярнасць ва ўсім свеце. У [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] годзе адбыўся рэліз сёмага студыйнага альбома Тэйлар і першага на лэйбле «Republic» — «[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]». Пласцінка дэбютавала на першым месцы «Billboard 200». У падтрымку альбома выйшлі сінглы «[[ME! (песня Тэйлар Свіфт)|ME!]]», «[[You Need to Calm Down (песня Тэйлар Свіфт)|You Need to Calm Down]]», «[[Lover (песня Тэйлар Свіфт)|Lover]]» і «[[The Man (песня Тэйлар Свіфт)|The Man]]». У [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] годзе Свіфт прадставіла восьмы студыйны альбом «[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]», паведаміўшы пра яго рэліз за дзень да прэм’еры. Гэта была эксперыментальная пласцінка, запісаная ў жанры альтэрнатывы. Спявачка стварыла яе за 3 месяцы, знаходзячыся на самаізаляцыі падчас пандэміі [[COVID-19]]. Альбом апынуўся для артысткі нечаканым поспехам: рэкордныя праслухоўванні і самыя высокія ацэнкі ад крытыкаў. «[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]» прынёс Свіфт узнагароду «Альбом года» на прэміі «[[Грэмі]]». Яна стала першай жанчынай у гісторыі з трыма перамогамі ў гэтай ганаровай намінацыі. У канцы [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Тэйлар нечакана выпусціла дзявятую пласцінку — «[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]». Яна стала ідэйным і музычным працягам «[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]». Запіс узначаліў «Billboard 200» і ўсталяваў рэкорд па продажах вінілавых пласцінак у ЗША за ўсю гісторыю. У [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] годзе Свіфт пачала перавыпускаць сваю музыку з паметкай «Taylor’s Version» ''(бел. «Версія Тэйлар»)''. Гэта стала контрмерай супраць змяненняў валодання майстар-запісамі яе першых шасці студыйных альбомаў. Перазапісаныя «[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]» і «[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]» атрымалі станоўчыя водгукі крытыкаў і сталі камерцыйна паспяховымі. Тэйлар Свіфт стала найбольш паспяховым лічбавым выканаўцам у гісторыі музыкі, уладальніцай больш за 400 прэмій, у тым ліку 11 статуэтак «[[Грэмі]]»<ref>{{Cite web|access-date=2016-02-17|title=Lessons From A Likeable Celebrity: Taylor Swift|url=https://www.forbes.com/sites/tomward/2016/02/15/lessons-from-a-likeable-celebrity-taylor-swift/#70efbfe8e0f8|publisher=Forbes}}</ref>, 34 «[[American Music Award]]s», 1 «[[Эмі]]», 2 «[[BRIT Awards]]» і 25 «[[Billboard Music Awards]]», а таксама ўваходзіць у спіс «Каралевы поп-музыкі» ({{Lang-en|Queens of Pop}}) часопіса «[[Rolling Stone]]»<ref>{{cite web|url=http://www.theboot.com/2011/07/01/taylor-swift-carrie-underwood-rolling-stone-queens-of-pop/|title=Taylor Swift, Carrie Underwood Named 'Queens of Pop'|publisher=The Boot|date=July 1, 2011|access-date=2011-07-17}}</ref>. Выданне «[[Forbes]]» змясціла Свіфт на другое месца ў спісе самых высокааплатных спявачак 2015 года, а ў 2016 годзе яе назвалі самай высокааплатнай знакамітасцю з прыбыткам у 170 мільёнаў долараў<ref>[http://www.ok-magazine.ru/stars/news/41249-teylor-svift-nazvali-samoy-vysokooplachivaemoy-znamenitostyu Тейлор Свифт назвали самой высокооплачиваемой знаменитостью]</ref>. Па выніках [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года Тэйлар стала самай паспяховай спявачкай у свеце. У тым жа годзе часопіс «[[Forbes]]» паведаміў, што Свіфт стала першым артыстам у гісторыі амерыканскага музычнага рынку, у якога тры розных альбома былі прызнаныя самымі прадаванымі па выніках года («[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]», «[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]]» і «[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]»). Па выніках [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Тэйлар стала другім самым прадаваным выканаўцам у свеце паводле звестак IFPI. У сваю чаргу Billboard паведаміў, што Свіфт апынулася самым высокааплатным музыкам у ЗША. У [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] годзе Свіфт зноў заняла другі радок у рэйтынгу самых прадаваных артыстаў свету ад IFPI. Таксама яна была аб’яўлена самай паспяховай спявачкай на Spotify. Billboard назваў Тэйлар найвялікшай поп-зоркай [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года. 6 снежня 2023 года Тэйлар Свіфт названа чалавекам года па версіі часопіса «[[Time]]». 4 лютага 2024 года спявачка ў рэкордны чацвёрты раз стала пераможцай цырымоніі «[[Грэмі]]» ў катэгорыі «Альбом года». == Біяграфія == === Ранняе жыццё === Тэйлар Свіфт нарадзілася 13 снежня 1989 года ў горадзе [[Рэдынг (Пенсільванія)|Рэдынг]], а вырасла ў горадзе Ваёмісінг, штат [[Садружнасць Пенсільванія|Пенсільванія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Вялікі ўплыў на яе аказалі Шаная Твейн<ref name="swiftshania">{{cite web|url=http://www.timeforkids.com/TFK/kids/news/story/0,28277,1894626,00.html|title=Catching Up With Taylor Swift|publisher=Timeforkids.com|date=April 28, 2009|access-date=2009-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724021710/http://www.timeforkids.com/TFK/kids/news/story/0,28277,1894626,00.html|archive-date=24 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref>, Ліэн Раймс і яе бабуля, оперная спявачка Марджары Фінлі<ref>{{cite web|author=Hatza, George.|title=Taylor Swift: Growing into superstardom|url=http://www2.readingeagle.com/article.aspx?id=116460|date=2008-08-12|publisher=Reading Eagle|access-date=2015-11-20|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722072138/http://www2.readingeagle.com/article.aspx?id=116460|archive-date=22 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref>. У 10 гадоў Тэйлар ужо выступала ў родным горадзе на кірмашах, фестывалях і спартыўных мерапрыемствах. Яна праспявала дзяржаўны гімн на адкрыцці 76-х Філадэльфійскіх гульняў у 12 гадоў<ref>{{cite news|first=Melissa|last=Castellanos|title=Second Cup Cafe: Taylor Swift|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/05/16/earlyshow/saturday/secondcup/main4103339.shtml|format=HTML|work=CBSNEWS|date=2008-05-17|access-date=2012-01-15|language=en|quote=By age 12, she was already writing songs with local songwriters in Nashville. Back in Pennsylvania, she landed an important gig singing the National Anthem at the U.S. Open tennis tournament, which got a lot of buzz.}}</ref>. Тэйлар узяла ў рукі гітару ва ўзросце 10 гадоў і тады ж пачала пісаць песні. Ужо ў той час яна зразумела, што свае самыя патаемныя пачуцці можна выказаць з дапамогай музыкі<ref>{{cite news|first=Jon|last=Friedman|title=5 Things You Did Not Know About Taylor Swift (unless you read her Wikipedia page)|url=http://www.latenightwithjimmyfallon.com/blogs/2009/11/tonights-guest-taylor-swift/|format=HTML|work=Late Night with Jimmy Fallon|publisher=Jimmy Fallon|date=2009-11-02|access-date=2012-01-15|language=en|quote=At ten, Swift began writing songs... Swift first learned to play guitar from a computer repairman who showed her how to play three chords. After learning those three chords, she wrote her first song, "Lucky You".}}</ref>. Пераехаўшы ў адзін з прыгарадаў [[Нашвіл|Нэшвіла]], Тэйлар выступала ля вітрын кафэ са сваімі песнямі і аднойчы трапіла на вочы аднаму з ветэранаў музычнай індустрыі Скоту Барчэце, які нядаўна стварыў незалежны лэйбл Big Machine Records<ref>[http://www.songwriteruniverse.com/taylorswift123.htm Taylor Swift Discusses Her Debut Album, Early Hits, And How She Got Started]</ref>. З таго часу і пачалася кар’ера спявачкі. === 2006—2007: Taylor Swift === У жніўні [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] года выйшаў дэбютны сінгл Тэйлар [[Tim McGraw (песня Тэйлар Свіфт)|''Tim McGraw'']]. Альбом [[Taylor Swift (альбом Тэйлар Свіфт)|''Taylor Swift'']], рэліз якога адбыўся [[4 кастрычніка]] [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] года, прынёс ёй вядомасць і стаў для Свіфт сапраўдным поспехам. У кастрычніку [[2007 год у гісторыі музыкі|2007]] года яна была прызнаная Міжнароднай Асацыяцыяй аўтараў песень [[Нашвіл|Нэшвіла]] найлепшым выканаўцам і аўтарам года і стала самай маладой спявачкай, якая атрымала гэтую прэмію. Усе пяць сінглаў з альбома — [[Tim McGraw (песня Тэйлар Свіфт)|''Tim McGraw'']], [[Teardrops on My Guitar (песня Тэйлар Свіфт)|''Teardrops on My Guitar'']], [[Our Song (песня Тэйлар Свіфт)|''Our Song'']], [[Picture to Burn (песня Тэйлар Свіфт)|''Picture To Burn'']] і [[Should’ve Said No (песня Тэйлар Свіфт)|''Should’ve Said No'']] — атрымалі плацінавы статус у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Калядны міні-альбом Свіфт ''Sounds of the Season: The Taylor Swift Holiday Collection'' выйшаў у свет [[16 кастрычніка]] [[2007 год у гісторыі музыкі|2007]] года. === 2008—2009: Fearless === [[Файл:StaplesCenterFearless.jpg|міні|Тэйлар Свіфт на канцэрце ў Лос-Анджэлесе ў 2010 годзе падчас тура Fearless Tour.]] У [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] годзе быў выпушчаны міні-альбом ''Beautiful Eyes''. Тэйлар атрымала намінацыю на [[Грэмі]] за [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] год як «Найлепшы новы выканаўца», але саступіла ўзнагароду [[Эмі Уайнхаус|Эмі Уайнхаўс]]. Другі студыйны альбом Свіфт [[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|''Fearless'']] з’явіўся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[11 лістапада]] [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] года<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/life/2008-08-07-coming-attractions_N.htm|title=Coming attractions: Not all boys make Taylor Swift cry|access-date=19 июня 2010|work=USA Today|first1=Brian|last1=Mansfield|first2=Donna|last2=Freydkin|first3=Bill|last3=Keveney}}</ref>. Альбом заняў першае месца ў чарце музычных альбомаў Billboard 200 і разышоўся тыражом у 592 000 асобнікаў за першы тыдзень, а па выніках [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] быў назаны самым прадаваным альбомам года<ref>[http://www.billboard.com/#/album/taylor-swift/fearless/1183852 Альбом ''Fearless'' в чартах Биллборда]</ref>. У [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] годзе Тэйлар атрымала прэмію Young Hollywood Awards (Малады [[Галівуд]]) у катэгорыі «Будучая суперзорка», а ў [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] годзе — узнагароду «Найлепшае жаночае відэа» на [[MTV|MTV Video Music Awards]] 2009 за свой кліп [[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|''You Belong with Me'']]. Акрамя таго, Свіфт была ўзнагароджана прэміяй «Hal David Starlight Award» ад імя «Залы Славы аўтараў песень» і была названая «Найлепшым аўтарам і выканаўцам года» [[Нашвіл|Нэшвілскай]] асацыяцыяй аўтараў песень<ref>{{cite web|last=Richards|first=Kevin|title=Taylor Swift, Toby Keith, and Wynn Varble Win Big at NSAI Awards|url=http://www.americansongwriter.com/2009/10/taylor-swift-toby-keith-and-wynn-varble-win-big-at-nsai-awards/|access-date=May 15, 2012|date=October 19, 2009|archive-date=20 сакавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320091151/http://www.americansongwriter.com/2009/10/taylor-swift-toby-keith-and-wynn-varble-win-big-at-nsai-awards/|url-status=dead}}</ref>. Часопіс Billboard назваў Тэйлар найлепшым выканаўцам [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] года<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/266432/2009-artists-of-the-year|title=2009 Artists of the Year|work=Billboard|date=December 10, 2009|access-date=May 21, 2012}}</ref>. На 52-й цырымоніі ўзнагароджання [[Грэмі]] Свіфт атрымала ўзнагароды «Найлепшая кантры-выканаўца», «Найлепшая кантры-песня» за сінгл [[White Horse (песня Тэйлар Свіфт)|''White Horse'']], «Альбом года» і «Найлепшы кантры-альбом» за пласцінку [[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|''Fearless'']]. === 2010—2011: Speak Now === Тэйлар Свіфт выпусціла свой трэці студыйны альбом, [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|''Speak Now'']], у кастрычніку [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] года. Яна напісала ўсе 14 песень самастойна<ref name="NYT2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/10/24/arts/music/24swift.html|title=Taylor Swift, Angry on 'Speak Now' – ''The New York Times''|last=Caramanica|first=Jon|work=The New York Times|date=October 20, 2010|access-date=October 23, 2010}}</ref>. У музычным плане альбом пашырыў межы [[кантры]]-[[Поп-музыка|поп]]-музыкі да альтэрнатыўнага [[Рок-музыка|рока]] і баблгам-[[Поп-музыка|поп]]-музыкі<ref name="LAT">{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/10/album-review-taylor-swifts-speak-now.html|title=Album review: Taylor Swift's 'Speak Now'|last=Powers|first=Ann|work=[[Los Angeles Times]]|date=October 25, 2010|access-date=October 25, 2010}}</ref>. Йон Караманіка з газеты The New York Times назваў новы альбом «музычна разнастайным і, магчыма, найлепшым за ўсю кар’еру спявачкі» (на той момант)<ref name="NYT2"/>. Тэона Вэбер з газеты The Village Voice адзначыў, што альбом дазволіў даць сапраўдную ацэнку таленту Свіфт, «які з’яўляецца не канфесійным, а драматычным»: «Як і некаторыя аўтары [[кантры]]-песень да яе, яна стварае персанажаў і сітуацыі, беручы іх з жыцця, і знаходзіць магутныя спосабы іх апісання»<ref name="Voice">{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/2010-11-03/music/the-iceberg-songs-of-taylor-swift/|title=The Iceberg Songs of Taylor Swift|last=Weber|first=Theon|work=[[The Village Voice]]|date=November 3, 2010|access-date=November 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707060458/http://www.villagevoice.com/2010-11-03/music/the-iceberg-songs-of-taylor-swift/|archive-date=7 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Роб Шэфілд з часопіса [[Rolling Stone]] апісаў песні Свіфт як адны з самых інтэлектуальных у [[Поп-музыка|поп]], [[Рок-музыка|рок]] ці [[кантры]]-музыцы: «Свіфт таленавіты прафесіянал [[Нашвіл|Нэшвіла]], які ведае ўсе прыёмы стварэння хітоў, але яна таксама гіперрамантык з меладраматычнымі ноткамі»<ref name="RS">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/reviews/album/45342/225745|title=Speak Now by Taylor Swift|last=Sheffield|first=Rob|work=Rolling Stone|date=October 26, 2010|access-date=October 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101202061419/http://www.rollingstone.com/music/reviews/album/45342/225745|archive-date=2 снежня 2010|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Taylor Swift 2011crop.jpg|міні|Тэйлар выступае ў рамках Speak Now World Tour, ліпень 2011.]] Свіфт пачала шырокую прамоўцінг-кампанію дзеля распаўсюджвання новага альбома<ref>{{cite news|last=Sisario|first=Ben|url=https://www.nytimes.com/2010/11/04/arts/music/04country.html|title=Taylor Swift Album Is a Sales Triumph|work=[[The New York Times]]|date=November 3, 2010|access-date=May 15, 2012}}</ref>. Яна наведвала розныя ток-шоў і дзённыя тэле-шоў, давала бясплатныя міні-канцэрты ў незвычайных месцах, у тым ліку на выступу на адкрытым двухпавярховым аўтобусе на [[Галівуд]]скім бульвары ў [[Лос-Анджэлес]]е і ў Зале вылету ў Міжнародным аэрапорце імя [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі|Джона Фіцджэральда Кэнэдзі]] ў [[Нью-Ёрк]]у<ref>{{cite web|url=http://voices.yahoo.com/taylor-swifts-speak-now-moves-back-7466108.html?cat=33|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221114845/http://voices.yahoo.com/taylor-swifts-speak-now-moves-back-7466108.html?cat=33|archive-date=December 21, 2013|title=Taylor Swift's '˜Speak Now' Moves Back to Number One on Billboard's Hot 200, Finishes Third for Year|publisher=Yahoo! Voices|date=October 25, 2010|access-date=May 10, 2012}}</ref>. Альбомны лід-сінгл [[Mine (песня Тэйлар Свіфт)|''Mine'']] выйшаў у жніўні [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] года, а затым яшчэ 5 сінглаў былі выпушчаныя ў [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]]—[[2011 год у гісторыі музыкі|2011]] гадах: [[Back to December (песня Тэйлар Свіфт)|''Back to December'']], [[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|''Mean'']], [[The Story of Us (песня Тэйлар Свіфт)|''The Story of Us'']], [[Sparks Fly (песня Тэйлар Свіфт)|''Sparks Fly'']] і [[Ours (песня Тэйлар Свіфт)|''Ours'']]<ref name="leak">{{cite web|url=http://www.cmt.com/news/news-in-brief/1645091/taylor-swifts-new-single-mine-shipped-to-country-radio-after-leak.jhtml|title=Taylor Swift's New Single, "Mine", Shipped to Country Radio After Leak|date=August 4, 2010|publisher=[[Country Music Television]]|access-date=August 4, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021211934/http://www.cmt.com/news/news-in-brief/1645091/taylor-swifts-new-single-mine-shipped-to-country-radio-after-leak.jhtml|archive-date=21 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref>. [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|''Speak Now'']] з’яўляецца адным з самых камерцыйна паспяховых альбомаў: ён дэбютаваў на першым месцы ў Billboard 200 у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], разышоўся тыражом у 1,047,000 копій за тыдзень<ref>{{cite web|url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-may-29-2011-albums-gaga-goes-on-sale.html|publisher=Yahoo! Music|title=Week Ending May 29, 2011. Albums: Gaga Goes On Sale|first=Paul|last=Grein|date=June 1, 2011|access-date=December 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130221132659/http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-may-29-2011-albums-gaga-goes-on-sale.html|archive-date=February 21, 2013}}</ref> і быў прададзены накладам больш за 5 мільёнаў копій ва ўсім свеце<ref>{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/taylor-swift-to-release-speak-now-world-tour---live-concert-cddvd--cdblu-ray-set-on-november-21st-130275878.html|title=Taylor Swift to Release SPEAK NOW WORLD TOUR – LIVE, Concert CD/DVD & CD/Blu-Ray Set, on November 21st|agency=PR Newswire|date=2011-09-21|access-date=2015-11-21}}</ref>. Тэйлар Свіфт гастралявала на працягу [[2011 год у гісторыі музыкі|2011]] і ў пачатку [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] года для падтрымкі [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|''Speak Now'']]. За трынаццаць месяцаў яна дала 111 канцэртаў ва ўсім свеце: 7 — у [[Азія|Азіі]], 12 — [[Еўропа|Еўропе]], 80 — у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] і 20 — у [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="billboard1">{{cite web|last=Allen|first=Bob|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/touring/hot-tours-taylor-swift-george-strait-cirque-1006619952.story|title=Hot Tours: Taylor Swift, George Strait, Cirque Du Soleil|work=Billboard|date=March 29, 2012|access-date=May 10, 2012}}</ref>. За тур, які наведала больш за 1,6 мільёна прыхільнікаў спявачкі было сабрана больш за 123 мільёна долараў, што зрабіла ''Speak Now World Tour'' адным з самых касавых у гісторыі<ref name="SpeakNowLiveAlbum">{{cite web|url=http://www.taylorswift.com/news/o1287965052241?post=taylor-to-release-live-cd-dvd#o1287965052241|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011141259/http://www.taylorswift.com/news/o1287965052241?post=taylor-to-release-live-cd-dvd|archive-date=October 11, 2011|title=Taylor Swift News and Blog|publisher=Taylorswift.com|date=September 21, 2011|access-date=September 21, 2011}}</ref><ref name="Roland 2">{{cite web|last=Roland|first=Tom|title=Taylor Swift: Billboard's Woman of the Year|url=http://www.billboard.com/articles/news/464865/taylor-swift-billboards-woman-of-the-year|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|page=2|access-date=May 15, 2012|date=December 2, 2011}}</ref><ref name="Roland 2"/>. На 54-й цырымоніі ўзнагароджання [[Грэмі]] Тэйлар атрымала прэміі «Найлепшае сольнае кантры-выкананне» і «Найлепшая кантры-песня» (усе за песню [[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|''Mean'']]), а таксама была намінавана ў катэгорыі «Найлепшы кантры-альбом»<ref name="54th Grammys">{{cite web|last=Wyland|first=Sarah|title=Taylor Swift Takes Home Two GRAMMYs at Tribute-Filled Show|url=http://blog.gactv.com/blog/2012/02/12/taylor-swift-takes-home-two-grammys-at-tribute-filled-show/|publisher=Great American Country|access-date=February 13, 2012|date=February 12, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906065943/http://blog.gactv.com/blog/2012/02/12/taylor-swift-takes-home-two-grammys-at-tribute-filled-show/|archive-date=September 6, 2015}}</ref>. Яна таксама выканала песню падчас цырымоніі. Пасля выступлення на [[Грэмі]] Клейр Саддет з часопіса [[Time]] адзначыла, што Свіфт «з падвоенай сілай вярнулася на сцэну»<ref>{{cite news|last=Suddath|first=Claire|title=Taylor Swift, "Mean" &#124; The Best and Worst of the 2012 Grammys|url=http://entertainment.time.com/2012/02/12/the-best-and-worst-of-the-2012-grammys/slide/taylor-swift-mean/#taylor-swift-mean|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=April 22, 2012|date=February 12, 2012}}</ref>, а Джэймі Дзіруэстар з часопіса USA Today заўважыў, што Свіфт засвоіла крытыку [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] года і стала лепш і як кампазітар, і як жывы выканаўца<ref>{{cite news|last=Deerwester|first=Jayme|title=Adoration for Adele: 6 Grammys|url=https://www.usatoday.com/life/music/awards/grammys/story/2012-02-12/live-grammys-story-2012/53063460/1|work=[[USA Today]]|access-date=April 22, 2012|date=February 12, 2012}}</ref>. У [[2011 год у гісторыі музыкі|2011]] годзе Тэйлар Свіфт заняла 20 месца ў спісе самых сексуальных жанчын свету па версіі часопіса [[Maxim|MAXIM]]<ref>[http://www.maxim.com/amg/GIRLS/Articles/2011+Hot+100 2011 Hot 100] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110513131714/http://www.maxim.com/amg/GIRLS/Articles/2011%20Hot%20100 |date=13 мая 2011 }} // MAXIM.com</ref>. === 2012—2013: Red === [[Файл:Taylor Swift Red Tour 2, 2013.jpg|злева|міні|311x311пкс|Свіфт на канцэрце ў Місуры ў сакавіку 2013 года падчас The Red Tour]] Чацвёрты альбом спявачкі, які атрымаў назву [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']], быў выпушчаны [[22 кастрычніка]] [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] года<ref name="yahoo1">{{cite web|last=Willman|first=Chris|url=http://music.yahoo.com/blogs/our-country/scott-borchetta-taylor-tim-martina-band-perry-personalized-005314825.html|title=Scott Borchetta on Taylor, Tim, Martina, the Band Perry&nbsp;... and the Personalized Machinery of Big Machine|publisher=Yahoo! Music|date=June 13, 2012|access-date=July 1, 2012}}</ref>. Тэйлар напісала 9 з 16 песень альбома самастойна, а астатнія былі створаны разам з іншымі аўтарамі<ref name="usatoday2">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2012/10/17/taylor-swift-red-interview/1637307/|title=Taylor Swift sees 'Red' all over|work=USA Today|date=October 17, 2012|access-date=October 23, 2012|first=Brian|last=Mansfield}}</ref>. Нягледзячы на музычныя эксперыменты з [[Рок-музыка|хартленд-рокам]], энэрджы і [[Поп-музыка|данс-попам]], стыль Тэйлар застаўся традыцыйным<ref>{{cite news|author=Alex Macpherson|url=http://www.guardian.co.uk/music/2012/oct/18/taylor-swift-want-believe-pretty-lies|title=Taylor Swift: 'I want to believe in pretty lies'|work=The Guardian|access-date=October 23, 2012|location=London|date=October 18, 2012}}</ref><ref name="slantmagazine.com">{{cite web|url=http://www.slantmagazine.com/music/review/taylor-swift-red/2900|title=Taylor Swift: Red &#124; Music Review|work=Slant Magazine|access-date=February 25, 2013}}</ref>. Лід-сінгл альбома, [[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|''We Are Never Ever Getting Back Together'']], стаў для Свіфт яе першым чарттоперам у амерыканскім мультыжанравым хіт-парадзе [[Billboard Hot 100|US Billboard Hot 100]]<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/480315/taylor-swift-scores-first-hot-100-no-1|title=Taylor Swift Scores First Hot 100 No.&nbsp;1|author=Trust, Gary|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=August 22, 2012|access-date=August 22, 2012}}</ref><ref name="officialcharts12">{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/5387/TAYLOR-SWIFT/|title=Taylor Swift|publisher=Official Charts Company|access-date=April 11, 2015}}</ref>. З альбома выйшла яшчэ шэсць сінглаў: [[Begin Again (песня Тэйлар Свіфт)|''Begin Again'']] (для [[кантры]]-[[радыё]]), [[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|''I Knew You Were Trouble'']], [[22 (песня Тэйлар Свіфт)|''22'']], [[Everything Has Changed (песня Тэйлар Свіфт)|''Everything Has Changed'']], [[The Last Time (песня Тэйлар Свіфт)|''The Last Time'']] і [[Red (песня Тэйлар Свіфт)|''Red'']] (для [[кантры]]-[[радыё]]). Два з іх — [[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|''We Are Never Ever Getting Back Together'']] і [[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|''I Knew You Were Trouble'']] — сталі хітамі ва ўсім свеце<ref name="officialcharts12"/>. [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] дэбютаваў на № 1 у Billboard 200 з тыражом больш за 1,2 мільёна копій за першы тыдзень, што стала самым вялікім паказчыкам за апошнія дзесяць гадоў. Пасля гэтага Свіфт стала першай жанчынай з двума альбомамі з мільённымі накладамі ў дэбютны тыдзень<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/474400/taylor-swifts-red-sells-121-million-biggest-sales-week-for-an-album-since-2002|title=Taylor Swift's 'Red' Sells 1.21 Million; Biggest Sales Week for an Album Since 2002|work=Billboard|date=September 14, 2009|access-date=November 7, 2012}}</ref>. Да мая [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года тыраж [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] перавысіў ужо 6 мільёнаў копій ва ўсім свеце<ref>{{cite web|url=http://www.adelaidenow.com.au/entertainment/music/taylor-swift-to-play-stadiums-on-australian-tour/story-e6freeuu-1226637858626|title=Taylor Swift to play stadiums on Australian Red tour|last=Adams|first=Cameron|publisher=[[The Advertiser (Adelaide)|''The Advertiser'' (Adelaide)]]|date=May 9, 2013|access-date=November 17, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710023150/http://www.adelaidenow.com.au/entertainment/music/taylor-swift-to-play-stadiums-on-australian-tour/story-e6freeuu-1226637858626|archive-date=10 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Тур у падтрымку альбома пачаўся ў сакавіку [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года і ўключаў 86 канцэртаў у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Еўропа|Еўропе]] і [[Азія|Азіі]]<ref>{{cite web|url=http://theboot.com/taylor-swift-2014-red-tour-dates-asia/|title=Taylor Swift Announces 2014 Red Tour Dates in Asia|publisher=Theboot.com|date=February 13, 2014|access-date=April 3, 2014}}</ref>. [[Эд Шыран]] удзельнічаў у турнэ па [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], дзе праспяваў [[Everything Has Changed (песня Тэйлар Свіфт)|''Everything Has Changed'']] разам са Свіфт. Сярод запрошаных гасцей, якія спявалі з Тэйлар дуэтам на розных канцэртах, былі Карлі Сайман, Tegan and Sara, [[Джэніфер Лопес]], Люк Браян, Патрык Стамп (з гурта Fall Out Boy), Элі Голдзінг, Nelly, Сара Барэліс, Шэр Лойд, B.o.B, Гары Лайтбодзі, Train, Neon Trees, Flatts, Хантэр Хейз, Эмелі Санд і Сэм Сміт<ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/03/watch-nelly-and-taylor-swift-perform-in-st-louis|title=Watch Nelly and Taylor Swift Perform in St. Louis|publisher=Complex|date=March 21, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304071644/http://www.complex.com/music/2013/03/watch-nelly-and-taylor-swift-perform-in-st-louis|url-status=dead}}</ref>. Тур прыцягнуў больш за 1.7 мільёна фанатаў і сабраў больш за 150 мільёнаў даляраў<ref>{{cite web|first=Bob|last=Allen|url=http://www.billboard.com/articles/news/6150193/taylor-swift-red-all-time-country-tour|title=Taylor Swift's Red Wraps as All-Time Country Tour|publisher=Billboard|date=July 3, 2014|access-date=April 11, 2015}}</ref>. У гэты перыяд Свіфт супрацоўнічала са многімі музыкамі. Напрыклад, яна выканала песню ''As Tears Go By'' разам з гуртам [[The Rolling Stones]] у [[Чыкага]] падчас іх тура 50 & Counting<ref>{{cite web|author=Doyle, Patrick|url=https://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-to-join-the-rolling-stones-onstage-tonight-20130603|title=Taylor Swift Rolling Stones Chicago &#124; Music News|work=Rolling Stone|date=June 3, 2013|access-date=June 10, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729002725/http://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-to-join-the-rolling-stones-onstage-tonight-20130603|archive-date=29 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref> і праспявала песню ''Highway Don’t Care'' разам з Цімам Макгро і Кітам Урбанам на цырымоніі ACM Awards [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года. [[21 кастрычніка]] [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года выйшла новая песня Тэйлар Свіфт — ''Sweeter Than Fiction'' (сааўтар — Джэк Антонаф). Песня была запісаная як саўндтрэк да фільма «Мары спраўджваюцца» (One Chance) і атрымала намінацыю на прэмію «[[Залаты глобус]]» за найлепшую песню да фільма<ref>{{cite news|author=Baz Bamigboye|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2406205/Taylor-Swift-pens-song-Paul-Potts-film-charting-Britains-Got-Talent-stars-rise-unlikely-maestro.html|title=Taylor Swift pens song for Paul Potts film charting Britain's Got Talent star's rise to unlikely maestro|work=Daily Mail|access-date=November 17, 2013|location=London|date=August 29, 2013}}</ref><ref>{{cite web|author=Jeff Labrecque|url=http://insidemovies.ew.com/2013/12/12/golden-globe-nominations-2013/|title='12 Years a Slave' and 'American Hustle' lead Golden Globe nominees|work=Entertainment Weekly|date=December 12, 2013|access-date=December 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212144444/http://insidemovies.ew.com/2013/12/12/golden-globe-nominations-2013/|archive-date=12 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] не прынёс Тэйлар ні адной узнагароды [[Грэмі]], хоць і атрымаў намінацыі ў чатырох катэгорыях. Песня [[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|''We Are Never Ever Getting Back Together'']] была намінаваная ў катэгорыі «Запіс года» на 55-й цырымоніі [[Грэмі]], у той час як сам альбом [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] быў намінаваны ў катэгорыі «Альбом года» на 56-й цырымоніі. Тое ж самае адбылося і на штогадовай цырымоніі [[Кантры|Country Music Association]], на якой альбом не атрымаў ні адной узнагароды з некалькіх намінацый. Аднак Свіфт атрымала спецыяльную ўзнагароду Pinnacle Award Асацыяцыі [[кантры]]-музыкі за «унікальныя» ўзроўні поспеху. Прэмію Тэйлар асабіста ўручалі такія [[кантры]]-зоркі, як Цім Макгро, Фэйт Хіл, Кіт Урбан, Раскал Флатс, Джордж Стрэйт і Брэд Пэйслі, у той час як [[Мік Джагер]], [[Джулія Робертс]], [[Рыз Уізерспун]], Этэль Кенэдзі і [[Джасцін Тымберлейк]] запісалі відэазварот. Свіфт выйграла тры ўзнагароды [[MTV|MTV Europe Music Awards]] у [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] годзе, уключаючы «Найлепшае жаночае відэа» і «Найлепшае жывое выступленне». Песня [[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|''I Knew You Were Trouble'']] выйграла ўзнагароду ў катэгорыі «Найлепшае жаночае відэа» на цырымоніі [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] [[MTV|MTV Video Music Awards]]<ref>{{cite web|url=http://music-mix.ew.com/2013/08/25/vmas-winners-list/|title=VMAs: The 2013 Winner's List|work=Entertainment Weekly|date=August 25, 2013|access-date=August 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827082015/http://music-mix.ew.com/2013/08/25/vmas-winners-list/|archive-date=27 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго, Тэйлар была названая найлепшай выканаўцай [[кантры]] на цырымоніі [[American Music Awards]] [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] і выканаўцам года на цырымоніі [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года<ref>{{cite news|title=Taylor Swift AMA Awards 2012: Pop Star Performs 'I Knew You Were Trouble' (VIDEO)|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/19/taylor-swift-ama-performa_n_2158758.html|work=The Huffington Post|access-date=June 10, 2013|date=November 19, 2012|first=Carolyn|last=Gregoire}}</ref>. [[Нашвіл|Нэшвілская]] асацыяцыя аўтараў песень узнагародзіла Свіфт прэміяй «Найлепшы аўтар і выканаўца года» ужо ў 5-ы і 6-ы раз на цырымоніях у [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] і [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] гадах<ref>{{cite web|last=Hackett|first=Vernell|title=Nashville Songwriters Hall of Fame Adds Mary Chapin Carpenter and More|url=http://www.theboot.com/2012/10/08/nashville-songwriters-hall-of-fame-mary-chapin-carpenter/|work=The Boot|access-date=June 10, 2013|date=October 8, 2012}}</ref>.  === 2014—2016: 1989 === [[Файл:Taylor Swift 2 (18477753053).jpg|міні|злева|Тэйлар у 2015 годзе падчас 1989 World Tour.]] У кастрычніку [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] года выйшаў пяты студыйны альбом спявачкі — [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']]<ref>[https://itunes.apple.com/us/album/1989/id907242701 iTunes: «1989» Review]</ref>. Праца над ім праходзіла ў [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]]—[[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] гадах у супрацоўніцтве са шведскімі прадзюсарамі Максам Марцінам і Шалбэкам. Свіфт апісвала сваю будучую пласцінку як «свой першы афіцыйны поп-альбом», які прадэманструе яе новы музычны стыль і будзе адрознівацца ад ранніх работ у жанры [[кантры]]. Па гэтай прычыне Тэйлар рассталася з некаторымі членамі яе шматгадовага гурта<ref name="Re">{{cite web|title=The Reinvention of Taylor Swift|url=https://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=2|work=Rolling Stone|access-date=2 February 2015|date=8 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326001507/http://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=2|archive-date=26 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="Slam">{{cite web|title=Taylor Swift Slams Hackers' Nude Photo Claims|url=http://www.accesshollywood.com/taylor-swift-slams-hackers-nude-photo-claims_article_103356|website=Access Hollywood|publisher=NBCUniversal, Inc|access-date=January 30, 2015|date=January 28, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nashvillegab.com/2014/08/taylor-swifts-new-direction.html|title=Taylor Swift's NEW direction – NashvilleGab – Country music news and Nashville celebrity gossip|access-date=November 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029225733/http://www.nashvillegab.com/2014/08/taylor-swifts-new-direction.html|archive-date=29 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-reveals-five-things-to-expect-on-1989-20140916|title=Taylor Swift Reveals Five Things to Expect on '1989'|work=Rolling Stone|access-date=November 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916223427/http://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-reveals-five-things-to-expect-on-1989-20140916|archive-date=16 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Адну песню Свіфт напісала сама, а астатнія 12 стварыла разам з некалькімі аўтарамі. Дыск быў станоўча ацэнены музычнай крытыкай (напрыклад, [[Rolling Stone]])<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/taylor-swift-1989-20141024|title=Taylor Swift's New Album: 1989|work=Rolling Stone|access-date=October 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621221231/https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/taylor-swift-1989-20141024|archive-date=21 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> і ў першы ж тыдзень рэлізу быў прададзены ў колькасці 1 287 000 копій у [[ЗША]] — больш, чым любы іншы альбом за апошнія 12 гадоў. Гэта зрабіла Свіфт адзіным выканаўцам, у якога тры альбома адразу дэбютавалі з мільённымі тыражамі. Дыск стаў бэстсэлерам [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] года з агульным гадавым тыражом 3,66 мільёна копій. Да лютага [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] года наклад альбома [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']] склаў больш за 8,6 мільёна копій па ўсім свеце. У падтрымку альбома былі выпушчаныя 7 сінглаў: [[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|''Shake It Off'']], [[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']], [[Style (песня Тэйлар Свіфт)|''Style'']], [[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|''Bad Blood'']], [[Wildest Dreams (песня Тэйлар Свіфт)|''Wildest Dreams'']], [[Out of the Woods (песня Тэйлар Свіфт)|''Out of the Woods'']], [[New Romantics (песня Тэйлар Свіфт)|''New Romantics'']]. Тры з іх — [[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|''Shake It Off'']], [[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']] і [[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|''Bad Blood'']] — занялі першае месца ў амерыканскім мультыжанравым хіт-парадзе [[Billboard Hot 100|US Billboard Hot 100]] і сталі сусветнымі хітамі. Відэакліпы на [[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|''Shake It Off'']] і [[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']] на [[YouTube]] набралі звыш за 1 000 000 000 (зараз — больш за 2 000 000 000) праглядаў, што зрабіла Тэйлар першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула такіх вынікаў. У гэты перыяд Свіфт некалькі разоў выступала з іншым вядомымі музыкамі. Яна праспявала ''I Saw Her Standing There'' і [[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|''Shake It Off'']] разам з [[Пол Макартні|Полам Макартні]] на шоў Saturday Night Live 40th Anniversary Special<ref>{{cite web|last=Bacle|first=Ariana|url=http://www.ew.com/article/2015/02/16/paul-mccartney-jammed-out-taylor-swift-snl-afterparty|title=Paul McCartney jams with Taylor Swift at 'SNL' afterparty|publisher=EW.com|date=2015-02-16|access-date=2015-04-11|archive-date=28 сакавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328140632/http://www.ew.com/article/2015/02/16/paul-mccartney-jammed-out-taylor-swift-snl-afterparty|url-status=dead}}</ref> і разам Кені Чэсні выканала яго песню ''Big Star'' падчас канцэртнага тура Чэсні Big Revival Tour у [[Нашвіл|Нэшвіле]]<ref>{{cite web|first=Cindy|last=Watts|url=http://www.tennessean.com/story/entertainment/music/2015/03/27/kenny-chesney-tops-taylor-swift-joe-walsh/70530696/|title=Kenny Chesney tops 12 a.m. with Taylor Swift, Joe Walsh|publisher=Tennessean.com|date=2015-03-27|access-date=2015-04-11}}</ref>. Яна таксама акампанавала [[Мадонна (спявачка)|Мадонне]] на гітары ў акустычным прадстаўленні на цырымоніі iHeartRadio Music Awards<ref>{{cite web|last=Sepinwall|first=Alan|url=http://www.hitfix.com/news/watch-taylor-swift-backed-up-madonna-at-the-iheartradio-music-awards|title=Watch: Taylor Swift backed up Madonna at the iHeartRadio Music Awards|publisher=Hitfix.com|date=2015-03-29|access-date=2015-04-11|archive-date=10 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410073848/http://www.hitfix.com/news/watch-taylor-swift-backed-up-madonna-at-the-iheartradio-music-awards|url-status=dead}}</ref>. У [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] годзе Свіфт стала самай маладой жанчынай, якую ўключылі ў спіс самых значных і ўплывовых персон прыгожага полу, які склаў часопіс [[Forbes]] (№ 64 — «100 самых моцных жанчын»)<ref>{{cite web|title=#8 Taylor Swift|url=https://www.forbes.com/profile/taylor-swift/|publisher=Forbes|access-date=July 27, 2015}}</ref>. Таксама Тэйлар заняла першае месца ў спісе самых сексуальных жанчын па версіі часопіса [[Maxim|MAXIM]]<ref>[http://www.maxim.com/entertainment/music/article/taylor-swift-tops-2015-maxim-hot-100 Taylor Swift tops 2015 Maxim Hot 100]</ref>. 30 жніўня [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] года на 32-й цырымоніі прэміі [[MTV|MTV Video Music Awards]] Свіфт выйграла ўзнагароды ў 4 намінацыях і выступіла з Нікі Мінаж, а падчас прэ-шоў адбылася прэзентацыя новага відэакліпа спявачкі [[Wildest Dreams (песня Тэйлар Свіфт)|''Wildest Dreams'']]<ref>[http://billboard.com/articles/events/vma/6678697/taylor-swift-wildest-dreams-video-premiere-vma-watch Taylor Swift Debuts «Wildest Dreams»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://time.com/4016434/vmas-2015-nicki-minaj-taylor-swift-opening/ |title=Nicki Minaj & Taylor Swift On VMA |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-date=1 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901132039/http://time.com/4016434/vmas-2015-nicki-minaj-taylor-swift-opening/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/2248825/taylor-swift-wildest-dreams-vmas/|title=Taylor Swift’s ‘Wildest Dreams’ Video Will Premiere During The VMA Pre-Show|last=Hosken|first=Patrick|date=August 23, 2015|website=MTV.com|access-date=August 23, 2015|archive-date=26 жніўня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150826222809/http://www.mtv.com/news/2248825/taylor-swift-wildest-dreams-vmas/|url-status=dead}}</ref>. 7 снежня [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] года Тэйлар была намінаваная на прэмію [[Грэмі]] ў 7 катэгорыях, у тым ліку: «Запіс года» ([[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']]), «Песня года» ([[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']]), «Альбом года» ([[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']]), «Найлепшае сольнае поп-выступленне» ([[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']]), «Найлепшае поп-выступленне ў дуэце/гуртом» ([[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|''Bad Blood'']]), «Найлепшы вакальны поп-альбом» ([[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']]), «Найлепшы музычны кліп» ([[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|''Bad Blood'']])<ref name="nominations2016">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/grammys/6785974/grammy-nominations-2016-full-list|title=Grammy Nominations 2016: See the Full List of Nominees|date=7 декабря 2015|publisher=billboard.com|access-date=2015-12-07|lang=en}}</ref><ref name="grammynom11">[http://www.grammy.com/news/kendrick-lamar-taylor-swift-the-weeknd-top-58th-grammy-nominations Kendrick Lamar, Taylor Swift, The Weeknd Top 58th GRAMMY Nominations.] (December 07, 2015) — grammy.com</ref>. Спявачка атрымала перамогу ў трох з іх: «Альбом года» (Тэйлар стала першай жанчынай у гісторыі, якая двойчы атрымала ўзнагароду ў гэтай намінацыі), «Найлепшы музычны кліп» і «Найлепшы вакальны поп-альбом»<ref>{{cite web|url=http://www.metronews.ru/novosti/v-ssha-objavili-pobeditelej-gremmi-2016/Tpopbp---Ox9GXGMC0xjHE/|title=В США объявили победителей "Грэмми" 2016|date=2016-02-16|publisher=metronews.ru|access-date=2016-02-16}}</ref>. У маі [[2016 год у гісторыі музыкі|2016]] года Тэйлар уручылі спецыяльную ўзнагароду — «Taylor Swift Award» на BMI Pop Awards. Гэта быў другі выпадак у гісторыі гэтай прэміі, калі артысту прысудзілі падобную ўзнагароду. У [[1990 год у гісторыі музыкі|1990]] годзе яе ўпершыню атрымаў [[Майкл Джэксан]]<ref>[http://www.billboard.com/articles/news/7325271/bmi-pop-awards-taylor-swift-award-barry-mann-cynthia-weil Taylor Swift to Receive First-Ever Taylor Swift Award From BMI]</ref>. У ноч з 22 на 23 кастрычніка Тэйлар выступіла на [[Формула-1|Формуле-1]], дзе выканала 15 песень. За сваё выступленне яна атрымала больш за 20 мільёнаў долараў. 9 снежня адбылася нечаканая прэм’ера новай песні Свіфт ''I Don’t Wanna Live Forever'', якая была запісаная разам з [[One Direction|Зэйнам Малікам]] і стала саўндтрэкам да фільма «На пяцьдзясят адценняў цямней»<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/i-dont-wanna-live-forever/id1184694375|title=I Don’t Wanna Live Forever – Single by ZAYN & Taylor Swift|work=[[iTunes]]|access-date=December 11, 2016}}</ref>. Кмпазіцыя дэбютавала за першай пазіцыі сусветнага чарта [[ITunes]], адначасова ўзначальваючы хіт-парады 75 краін. Акрамя таго, песня разышлася накладам у 80 000 копій за першы дзень. У галоўным амерыканскім чарце [[Billboard Hot 100|US Billboard Hot 100]] сінгл дэбютаваў з 6 радка, а таксама ўзначаліў чарт [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Billboard Digital Sales]], што грунтуецца на чыстых продажах, якія за першы тыдзень склалі 188 000 копій. 28 студзеня [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года адбылася прэм’ера відэакліпа на песню, рэжысёрам якога выступіў Грант Сінгер. Дзякуючы гэтаму 30 студзеня ''I Don’t Wanna Live Forever'' дасягнула топ-5 чарта [[Billboard Hot 100|US Billboard Hot 100]], на наступным тыдні паднялася да 3 месца, а 21 лютага — да другога. === 2017—2018: Reputation === [[Файл:Taylor Swift Reputation Tour1 (cropped).jpg|злева|міні|311x311пкс|Свіфт падчас Reputation Stadium Tour]] У канцы жніўня [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года Тэйлар выдаліла ўсе запісы і фотаздымкі ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльных сетках]], што выклікала бурнае абмеркаванне ў грамадстве і чуткі пра хуткі анонс новага матэрыялу спявачкі<ref>{{Cite news|url=http://www.news.com.au/entertainment/music/music-videos/taylor-swift-appears-to-have-deleted-all-of-her-social-media-accounts/news-story/7e19aa3db991a58a6a5d73241608ffe0|title=Speculation rife over Swift’s social media disappearance|date=August 19, 2017|work=News.com.au|access-date=August 23, 2017}}</ref>. 23 жніўня Свіфт паведаміла, што рэліз яе шостага студыйнага альбома [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']] адбудзецца [[10 лістапада]]<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/7941019/taylor-swift-reputation-new-album|title=Taylor Swift Reveals New Album 'Reputation' Coming In Nov., First Single Out Thursday|website=Billboard|first=Joe|last=Lynch|date=August 23, 2017|access-date=August 23, 2017}}</ref>. На наступны дзень была прэзентаваная вокладка будучага альбома, а ў хуткім часе стала вядома, што на пласцінцы будзе 15 песень. Адразу пасля рэлізу альбом быў даступны выключна для легальнага спампавання, і яго некалькі тыдняў нельга было праслухаць на стрымінгавых сэрвісах. У выніку ''[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]'' узначаліў [[iTunes]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за 6 хвілін, тым самым усталяваўшы новы рэкорд. У хуткім часе альбом дасягнуў вяршыні чартаў яшчэ ў 106 краінах, улічваючы і [[Беларусь]]. Праз тое, што пласцінка выклікала велізарны ажыятаж, сервер [[iTunes]] некаторы час быў перагружаны, спрабуючы забяспечыць новым альбомам спявачкі больш за 800 000 чалавек, што прывяло да ўзнікнення тэхнічных непаладак<ref>https://vk.com/wall-57721072_1048229</ref>. Праз тры дні пасля рэлізу [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']] атрымаў срэбную сертыфікацыю ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>http://www.officialcharts.com/chart-news/taylor-swifts-reputation-is-heading-for-number-1-on-the-uks-official-albums-chart__20994/</ref>, а праз чатыры — плацінавую ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8038287/taylor-swift-reputation-sold-105-million-copies-first-four-days</ref>. Таксама за тыдзень альбом стаў залатым у [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]<ref>{{Cite web |url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4416 |title=Архіўная копія |access-date=21 лістапада 2017 |archive-date=15 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115144957/https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4416 |url-status=dead }}</ref> і плацінавым у [[Канада|Канадзе]]<ref>{{Cite web |url=http://fyimusicnews.ca/articles/2017/11/20/taylor-swifts-reputation-now-platinum-album |title=Архіўная копія |access-date=21 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123084343/http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/11/20/taylor-swifts-reputation-now-platinum-album |archive-date=23 лістапада 2017 |url-status=dead }}</ref>. У «Billboard 200» альбом дэбютаваў з вяршыні з продажамі ў 1 216 000 копій. Такім чынам Тэйлар стала першай спявачкай у гісторыі, 4 альбома якой за тыдзень распрадаліся накладам у 1 мільён копій і болей<ref>https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8038287/taylor-swift-reputation-sold-105-million-copies-first-four-days</ref>. У пачатку [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года наклад альбома ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] перавысіў 3 мільёны копій. Першы сінгл у падтрымку [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']] атрымаў назву [[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|''Look What You Made Me Do'']] і выйшаў 25 жніўня [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года. У гэты ж дзень на афіцыйным [[YouTube]]-канале выканаўцы выйшла лірык-відэа, а праз два дні на прэміі [[MTV|MTV Video Music Awards]] быў прэзентаваны афіцыйны кліп. 3 верасня адбылася прэм’ера першай кампазіцыі з трэкліста [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']] — [[...Ready for It? (песня Тэйлар Свіфт)|''…Ready for It?'']], якая стала прома-сінглам у падтрымку альбома<ref>{{Cite news|url=http://people.com/music/taylor-swift-new-song-ready-for-it-teaser/|title=Surprise! Taylor Swift Teases New Song 'Ready for It' — and the Fans Are Already Loving It|date=September 2, 2017|work=[[PEOPLE]]|access-date=September 3, 2017|language=en-US}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.rollingstone.com/music/news/hear-taylor-swifts-assertive-new-song-ready-for-it-w500954|title=Hear Taylor Swift's Assertive New Song '...Ready for It?'|last=Kreps|first=Daniel|work=[[Rolling Stone]]|date=September 3, 2017}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.rollingstone.com/music/news/hear-taylor-swifts-assertive-new-song-ready-for-it-w500954 |access-date=8 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908134513/http://www.rollingstone.com/music/news/hear-taylor-swifts-assertive-new-song-ready-for-it-w500954 |archive-date=8 верасня 2017 }}</ref>; [[24 кастрычніка]] песня стала паўнапраўным сінглам<ref name="US rhythmic">{{cite web|title=Top 40 Rhythmic Future Releases|url=https://www.allaccess.com/top40-rhythmic/future-releases|publisher=All Access Media Group|access-date=October 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023213344/https://www.allaccess.com/top40-rhythmic/future-releases|archive-date=October 23, 2017}}</ref>, а праз 3 дні выйшаў відэакліп<ref>{{Cite news|url=http://www.eonline.com/news/889571/taylor-swift-premieres-ready-for-it-music-video|title=Taylor Swift Premieres ...Ready for It? Music Video|work=E! Online|access-date=2017-10-27|language=en-US}}</ref>. [[14 лістапада]] песня ''[[End Game (песня Тэйлар Свіфт)|End Game]]'' была адпраўленая на французскія радыёстанцыі<ref>http://www.aficia.info/actualite-musique/taylor-swift-propose-end-game-aux-radios-francaises-titre-partage-ed-sheeran-future/131857</ref>, тым самым атрымаўшы статус сінгла; 12 студзеня [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года выйшаў відэакліп на песню. [[1 сакавіка]] стала вядома, што трэк ''[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]]'' стане наступным сінглам у падтрымку альбома; прэм’ера відэакліпа адбылася [[12 сакавіка]] на прэміі iHeartRadio Music Awards<ref>{{Cite web |url=http://www.idolator.com/7675640/taylor-swift-next-single-delicate?adblock=1 |title=Архіўная копія |access-date=5 сакавіка 2018 |archive-date=25 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925094237/https://www.idolator.com/7675640/taylor-swift-next-single-delicate?adblock=1 |url-status=dead }}</ref>. [[30 сакавіка]] спецыяльна для сэрвісу «Spotify» спявачка выпусціла альтэрнатыўны, вертыкальны, варыянт кліпа. На гэтым жа партале ў хуткім часе з’явілася лайв-версія ''[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]]'' і кавер на песню ''September'' гурта «Earth, Wind & Fire». [[20 красавіка]] адбыўся рэліз трэка ''Babe'' [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] [[кантры]]-гурта «Sugarland», які напісала Тэйлар. Акрамя таго, Свіфт з’явілася на кампазіцыі як бэк-вакалістка. Прома-сінгламі сталі песні ''Gorgeous'' і ''Call It What You Want'', якія выйшлі [[20 кастрычніка]]<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.elle.com/culture/music/a13052130/taylor-swift-gorgeous-song-teaser/|title=Taylor Swift Announces a New "Gorgeous" Taylor Swift Song Is Coming|last=Bailey|first=Alyssa|date=October 19, 2017|website=[[Elle (magazine)|Elle]]|access-date=October 19, 2017}}</ref> і [[3 лістапада]]<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/8022314/taylor-swift-teases-new-song-call-it-what-you-want-reputation|title=Taylor Teases New Song, Call It What You Want"|last=Bailey|first=Alyssa|date=November 2, 2017|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 2, 2017}}</ref> [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года адпаведна. Акрамя таго, [[27 лістапада]] трэк ''New Year’s Day'' зайграў на амерыканскім [[кантры]]-[[радыё]]<ref>https://www.billboard.com/pro/taylor-swift-new-years-day-reputation-country-radio</ref>. У пачатку снежня ''Gorgeous'' стала паўнапраўным сінглам на тэрыторыі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Часопіс [[Time|TIME]] назваў «Чалавекам года 2017» групу людзей, якія адважыліся расказаць пра сексуальныя дамаганні. Сярод іх апынулася і Свіфт, якая ў жніўні выйграла справу аб сексуальным дамаганні<ref>http://time.com/time-person-of-the-year-2017-silence-breakers/?xid=homepage{{Недаступная спасылка}}</ref>. У сваім артыкуле часопіс [[Forbes]] заявіў, што Тэйлар Свіфт стала першым артыстам у гісторыі амерыканскага музычнага рынку, у якога тры розных альбома былі прызнаныя самымі прадаванымі па выніках года ([[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|''Fearless'']], [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']] і [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']]). А World Music Awards, у сваю чаргу, афіцыйна пацвердзіў, што Свіфт стала самай паспяховай спявачкай у свеце ў [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] годзе. [[8 мая]] [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года пачаўся першы ў кар’еры Тэйлар стадыённы тур «Reputation Stadium Tour». Да каманды Свіфт на час амерыканскай і еўрапейскай частак тура далучыліся спявачкі [[Каміла Кабэё]] і [[Charli XCX]]. Тэйлар была прадстаўленая ў 6 катэгорыях на прэміі [[MTV|MTV Europe Music Awards 2017]], улічваючы «Найлепшы відэакліп», але ніводнай узнагароды так і не выйграла<ref>{{Cite web |url=http://www.mtvema.com/ru-ru |title=Архіўная копія |access-date=8 кастрычніка 2017 |archive-date=11 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011021730/http://www.mtvema.com/ru-ru |url-status=dead }}</ref>. На 60-й цырымоніі прэміі [[Грэмі]] Тэйлар атрымала 2 намінацыі: «Найлепшая песня, напісаная для кіно, тэлебачання або іншага візуальнага прадстаўлення» (''I'' ''Don’t Wanna Live Forever'') і «Найлепшая кантры-песня» (як аўтар ''Better Man''), але зноў засталася без узнагарод; на [[BRIT Awards]] — 2 намінацыі: «Найлепшая міжнародная выканаўца», «Брытанскі відэакліп года» (''I'' ''Don’t Wanna Live Forever''), і зноў пройгрыш; на iHeartRadio Music Awards — 4 намінацыі: паспяховая «Найлепшая выканаўца» і безвыніковыя «Найлепшы тэкст песні» ([[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|''Look What You Made Me Do'']]), «Найлепшы кліп» ([[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|''Look What You Made Me Do'']]), "Найлепшы фандом; на Billboard Music Awards — 5 намінацый: пераможныя «Найлепшая выканаўца», «Найлепшы альбом» ([[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']]) і безвыніковыя «Найлепшы артыст», «Найлепшы артыст чарта Billboard 200» і «Найлепшы альбом чарта Billboard 200» ([[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']]). ''[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]'' стаў апошнім альбомам Свіфт, запісаным на лэйбле Big Machine Records: 12-гадовы кантракт спявачкі з ім скончыўся ў лістападзе [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года. === 2019—2020: Lover === [[Файл:Taylor Swift AMAs 2019.png|міні|злева|Тэйлар Свіфт на American Music Awards 2019]] [[26 красавіка]] [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года Свіфт выпусціла песню ''ME!'', запісаную пры ўдзеле саліста гурта Panic! At The Disco Брэндана Уры<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2019/04/25/entertainment/taylor-swift-new-song-me-trnd/index.html|title=Taylor Swift's snake era evolved into butterflies and pastels in her new song 'Me!'|access-date=2019-04-26|work=[[CNN]]}}</ref>. Незадоўга да гэтага яна пачала пакідаць у сацыяльных сетках намёкі на хуткае вяртанне з новай музыкай. ''ME!'' апынуўся лід-сінглам з будучай пласцінкі спявачкі. 13 чэрвеня [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года Тэйлар абвясціла ў прамым эфіры Instagram, што яе сёмы альбом будзе называцца ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]''. Дыск быў запісаны за тры месяцы, праца над ім завяршылася ў лютым [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года<ref name="EWMay">{{артыкул|загаловак=New Reputation: Taylor Swift shares intel on TS7, fan theories, and her next era|спасылка=https://ew.com/music/2019/05/09/taylor-swift-cover-story/|выданне=[[Entertainment Weekly]]|access-date=2019-08-17|мова=en|тып=magazine|аўтар=Suskind, Alex|дзень=9|месяц=5|год=2019}}</ref>. Рэліз другога сінгла ''You Need To Calm Down'' адбыўся 14 чэрвеня, а прэм’ера відэакліпа да яго — праз тры дні<ref name="release2">{{cite web|url=https://time.com/5606187/taylor-swift-album-release-date-2019/|author=Raisa Bruner|title=Taylor Swift Just Announced the Summer Release Date for Her New Album Lover and Next Song|date=2019-06-13|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=27 ліпеня 2020|archive-date=13 чэрвеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613235726/https://time.com/5606187/taylor-swift-album-release-date-2019/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Taylor Swift Announces New Album ''Lover'', Releasing New Song Tonight|url=https://pitchfork.com/news/taylor-swift-announces-new-album-lover-releasing-new-song-tonight/|date=2019-06-13|access-date=2019-06-13|last=Bloom|first=Madison|website=[[Pitchfork (magazine)|Pitchfork]]}}</ref>. У гэтай песні Тэйлар выказала падтрымку [[ЛГБТ|ЛГБТ-супольнасці]] і суправадзіла яе петыцыяй аб роўных правах, звернутай да [[Белы дом|Белага дома]]. 23 ліпеня ў iTunes стаў даступны трэк ''The Archer'', які стаў промасінглам у падтрымку новай пласцінкі. 16 жніўня выйшла лірык-відэа на трэці сінгл з альбома — аднайменны ''Lover<ref name="youtubeLoverLyric">[https://www.youtube.com/watch?v=cvUAzpn48xA Taylor Swift — Lover (Lyric Video)]</ref>''. Кліп на яго выйшаў 22 жніўня, за дзень да рэлізу альбома<ref name=":0">{{артыкул|спасылка=https://variety.com/2019/music/news/taylor-swift-livestream-new-song-youtube-1203303749//|загаловак=Taylor Swift to Debut New Song, Take Part in Q&A on YouTube|выданне=[[Variety]]|access-date=2019-08-15|мова=en|тып=magazine|аўтар=Nissen, Dano|дзень=15|месяц=8|год=2019}}</ref>. ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' усталяваў рэкорд па найбольшай колькасці папярэдніх замоў сярод жанчын у першы дзень на сэрвісе Apple Music, сабраўшы 178 600 заказаў у свеце на гэтай платформе<ref>{{cite news|url=https://www.refinery29.com/en-us/2019/06/235356/taylor-swift-you-need-to-calm-down-new-song-lover-ts7-details|title=Everything We Know About Taylor Swift's Next Album Lover|first=Kaitlin|last=Reilly|work=[[Refinery29]]|date=2019-06-17|access-date=2019-06-17}}</ref>. На 18 чэрвеня гэты лік павялічыўся да 222 400. Сетка Target заявіла, што гэта самы паспяховы альбом па колькасці папярэдніх замоў за ўсю гісторыю кампаніі. Агульныя папярэднія продажы альбома ва ўсім свеце склалі амаль мільён копій<ref>{{артыкул|спасылка=https://variety.com/2019/music/news/taylor-swift-lover-million-copies-before-release-1203307292/|загаловак=Taylor Swift's ''Lover'' Has Sold Nearly a Million Copies Before Release (EXCLUSIVE)|выданне=[[Variety]]|access-date=2019-08-20|мова=en|тып=magazine|аўтар=Willman, Chris; Halperin, Shirley|дзень=20|месяц=8|год=2019}}</ref>. Прэм’ера ''Lover'' адбылася 23 жніўня [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года на новым для спявачкі лэйбле Republic Records. Стандартная версія альбома налічвала 18 трэкаў<ref>{{cite web|title=Taylor Swift Announces New Album ''Lover'', Releasing New Song Tonight|url=https://pitchfork.com/news/taylor-swift-announces-new-album-lover-releasing-new-song-tonight/|date=2019-06-13|access-date=2019-06-13|website=[[Pitchfork]]}}</ref>. Свіфт апісала альбом як рамантычны і распавяла пра сваё імкненне апісаць на ім любоў ва ўсіх яе праявах<ref name="release2"/>. Фота для вокладкі зрабіла Валерыя Роча. Акрамя асноўнай версіі, для пакупкі былі даступныя чатыры розныя дэлюкс-версіі [[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|''Lover'']], якія адрозніваліся бонусным кантэнтам і прома-матэрыяламі<ref name="billboardpop">{{cite web|last=Atkinson|first=Katie|title=Taylor Swift Announces New Song 'You Need to Calm Down' & 'Lover' Album Release Date|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8515910/taylor-swift-you-need-to-calm-down-lover-album-release-date-cover|website=Billboard Pop|publisher=Billboard|access-date=2019-06-13}}</ref>.<blockquote>'''Тэйлар Свіфт:''' ''«Гэты альбом — свята кахання, ва ўсёй яго складанасці, утульнасці і супярэчлівасці. Гэта першы альбом, які мой па-сапраўднаму. Мяне перапаўняе гонар. Я так усхваляваная, што ён выйшаў».''</blockquote>''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' атрымаў станоўчыя водгукі музычнай крытыкі і інтэрнэт-выданняў, сярод якіх: [[AllMusic]], [[The Daily Telegraph]], [[The Guardian]], [[New Musical Express|NME]], [[Rolling Stone]], Slant Magazine, Variety, Vendetta Sports Media. [[Rolling Stone]] назваў альбом «усёпаглынальным шэдэўрам»<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-features/taylor-swift-lover-album-rob-sheffield-875724/|загаловак=Why 'Lover' Is the Ultimate Taylor Swift Album|выданне=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-08-25|тып=magazine|мова=en|аўтар={{Нп3|Sheffield, Rob|Sheffield, Rob||Rob Sheffield}}|дзень=23|месяц=8|год=2019}}</ref>. У Vendetta Sports Media пласцінку апісалі як «прамое трапленне, таму што яна поўная музыкі, прывабнай і жаданай»<ref name="Vendetta">{{Cite web|url=http://vendettasportsmedia.com/the-new-taylor-swift-album-is-straight-fire/|title=The New Taylor Swift Album Is Straight Fire|last=Bauman|first=Chad|date=2019-09-02|publisher=[[Vendetta Sports Media]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113193929/http://vendettasportsmedia.com/the-new-taylor-swift-album-is-straight-fire/|archive-date=2019-11-13|access-date=2019-11-13}}</ref>. У [[The New York Times]] рэліз назвалі «моцным» і «зробленым з добрым густам»<ref name="NYTreview">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/08/23/arts/music/taylor-swift-lover-review.html|title=Taylor Swift Emerges From the Darkness Unbroken on 'Lover'|last=Caramanica|first=Jon|author-link=Jon Caramanica|newspaper=[[The New York Times]]|date=2019-08-23|access-date=2019-08-25}}</ref>. Billboard рэзюмаваў альбом як «мудрагелісты, кранальны, хвалюючы», дадаўшы, што гэта «выбітная праца, якая заслугоўвае як стараннага аналізу ў навушніках, так і стадыённага праслухоўвання»<ref name="Billboardreview">{{артыкул|спасылка=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8528162/taylor-swift-lover-review-first-listen-analysis|загаловак=Taylor Swift's 'Lover' is Free-Spirited, Full of Passion & A Snapshot That Will Endure|выданне=[[Billboard]]|access-date=2019-08-25|мова=en|тып=magazine|аўтар=Lipshutz, Jason|дзень=23|месяц=8|год=2019|выдавецтва=Lynne Segall}}</ref>. Los Angeles Times высока ацаніла эмацыйную сталасць і мудрасць альбома, назваўшы яго «вельмі ўражлівым»<ref name="LATimesreview">{{cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2019-08-23/taylor-swift-lover-review|title=Review: Taylor Swift's 'Lover' courts — gasp! — adults with grown-up emotional complexity|last=Wood|first=Mikael|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=2019-08-23|access-date=2019-08-25}}</ref>. Аўтарытэтнае Інтэрнэт-выданне Pitchfork напісала, што ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' — «яркі, вясёлы альбом з вялікай эмацыйнай сумленнасцю». Альбом таксама быў уключаны ў многія выніковыя гадавыя спісы найлепшых дыскаў<ref name="Variety">{{артыкул|спасылка=https://variety.com/2019/music/opinion/best-albums-2019-taylor-swift-billie-eilish-1203423079/|загаловак=Variety's Best Albums of 2019|выданне=[[Variety]]|access-date=2019-12-05|тып=magazine|мова=en|аўтар=Aswad, Jem; Barker, Andrew; Willman, Chris}}</ref><ref name="AVClub">{{cite web|url=https://music.avclub.com/the-best-albums-of-2019-the-ballots-1840412766#Zaleski|title=The best albums of 2019: The ballots|website=[[The A.V. Club]]|date=2019-12-19|access-date=2019-12-19|archive-date=31 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031082328/https://music.avclub.com/the-best-albums-of-2019-the-ballots-1840412766#Zaleski|url-status=dead}}</ref><ref name="billboard">{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/news/list/8545657/best-albums-of-2019-top-50|title=The 50 Best Albums of 2019: Staff Picks|date=2019-12-10|work=[[Billboard]]|access-date=2019-12-10}}</ref><ref name="USAToday">{{cite web|url=https://www.indystar.com/videos/entertainment/music/2019/12/20/best-albums-2019/2662916001/|title=The 10 Best Albums of 2019|website=[[USA Today]]|date=2019-12-17|access-date=2019-12-20}}</ref><ref name="RS2">{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-2019-914750/taylor-swift-lover-915556/|загаловак=The 50 Best Albums of 2019|выданне=[[Rolling Stone]]|мова=en|access-date=2019-12-06|тып=magazine|аўтар=Bernstein, Jonathan; Blistein, Jon; Dolan, Jon; Doyle, Patrick; Ehrlich, Brenna; Exposito, Suzy; Freeman, Jon; Fricke, David; Grow, Kory; Hermes, Will; Hoard, Christian; Holmes, Charles; Hudak, Joseph; Klinkenberg, Brendan; Leight, Elias; Martoccio, Angie; Shaffer, Claire; Sheffield, Rob; Shteamer, Hank; Spanos, Brittany; Vozick-Levinson, Simon|дзень=5|месяц=12|год=2019}}</ref>. ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' атрымаў узнагароды MTV Video Music Awards, People’s Choice Awards<ref>{{cite magazine|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/2019-peoples-choice-awards-winners-list-full-1250529/item/movie-2019-peoples-choice-awards-nominations-2019-1236394|title=People's Choice Awards: 'Avengers: Endgame' Named Best Movie|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|first1=Kimberly|last1=Nordyke|first2=Annie|last2=Howard|date=November 10, 2019|access-date=November 1, 2019}}</ref>, [[American Music Awards]]<ref>{{Cite web|url=https://www.theamas.com/2019/10/the-american-music-awards-announces-2019-nominees/|title=The American Music Awards Announces 2019 Nominees|date=October 24, 2019|website=American Music Awards|access-date=October 24, 2019}}</ref>, ARIA Music Awards<ref name="Sheridan">{{Cite web|title=Taylor Swift wins Best International Artist at ARIA Awards|url=https://www.upi.com/Entertainment_News/Music/2019/11/27/Taylor-Swift-wins-Best-International-Artist-at-ARIA-Awards/3831574857636/|date=November 27, 2019|website=[[UPI]]|access-date=May 3, 2020}}</ref>, Japan Gold Disc Awards<ref>{{Cite web|title=第34回日本ゴールドディスク大賞|url=http://www.golddisc.jp/award/34/Prize_1.html|access-date=February 29, 2020|work=日本ゴールドディスク大賞|language=ja}}</ref>, RTHK International Pop Poll Awards<ref>{{Cite web|title=第三十一届国际流行音乐大奖 The 31st International Pop Poll|url=https://gbcode.rthk.hk/TuniS/app4.rthk.hk/special/poppoll31/|website=[[RTHK]]|language=ZH-CN|access-date=May 11, 2020}}</ref>, а таксама апынуўся ў ліку намінатнаў на [[Грэмі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/news/2020-grammy-awards-complete-winners-list|title=2020 GRAMMY Awards: Complete Winners List|date=January 26, 2020|website=GRAMMY.com|access-date=January 27, 2020}}</ref>. З гэтым альбомам Тэйлар перамагла ў намінацыі «Поп-альбом года» на iHeart Radio Music Awards і стала самым паспяховым выканаўцам у гісторыі прэміі, атрымаўшы сваю 13-ю ўзнагароду. На [[Billboard Music Awards]] Свіфт атрымала 6 намінацый: «Выканаўца года», «Найлепшы жаночы выканаўца», «Найлепшы выканаўца ў альбомным чарце», «Найлепшы альбом», «Найлепшы выканаўца па продажах песень» і «За асаблівыя выдатныя дасягненні ў чартах». У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] было прададзена прыкладна 450 000 копій альбома на працягу аднаго дня, а да канца тыдня ён разышоўся накладам у 750 000 адзінак<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8528664/taylor-swift-lover-biggest-week-since-reputation|title=In First Five Days, Taylor Swift's 'Lover' Has Earned Biggest Week for Any Album Since Her Own 'Reputation' in 2017|first=Keith|last=Caufield|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=2019-08-28|access-date=2019-08-28}}</ref>. Гэта дазволіла яму ўзначаліць нацыянальны чарт. Па выніках года, пласцінка стала галоўным бэстсэлерам года ў краіне<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8528285/taylor-swift-lover-us-biggest-sales-week-first-day|загаловак=Taylor Swift's 'Lover' Lands 2019's Biggest Sales Week in U.S. After First Day of Release|выданне=Billboard|access-date=2019-08-24|мова=en|тып=magazine|аўтар=Caulfield, Keith|дзень=24|месяц=8|год=2019|выдавецтва=Lynne Segall}}</ref>. У [[Канада|Канадзе]] ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' дэбютаваў на першым месцы альбомнага чарта з накладам 47 000 адзінак за першы тыдзень<ref name=":21">{{Cite web|date=September 7, 2019|title=TAYLOR SWIFT'S 7TH STUDIO ALBUM 'LOVER' IS THE WORLD'S BEST-SELLING ALBUM THIS WEEK WITH MASSIVE GLOBAL SALES!|url=http://worldmusicawards.com/index.php/news/taylor-swifts-7th-studio-album-lover-worlds-best-selling-album-week-massive-global-sales/|url-status=live|access-date=June 7, 2019|website=[[World Music Awards]]}}</ref>. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] пласцінка стартавала з вяршыні хіт-парадзе з накладам у 53 000 адзінак<ref>{{cite news|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/taylor-swift-scores-fourth-uk-number-1-album-with-lover__27164/|title=Taylor Swift scores fourth UK Number 1 album with Lover|publisher=[[Official Charts Company]]|date=2019-08-30|access-date=2019-08-30|first=Rob|last=Copsey|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830155749/https://www.officialcharts.com/chart-news/taylor-swift-scores-fourth-uk-number-1-album-with-lover__27164/|archive-date=2019-08-30|url-status=live}}</ref>. У [[Аўстралія|Аўстраліі]] альбом таксама адразу трапіў на вяршыню мясцовага чарта<ref>{{cite web|url=https://www.ariacharts.com.au/news/2019/lover-lands-taylor-swift-fifth-1-album|title=Lover lands Taylor Swift fifth #1 album|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=2019-08-31|access-date=2019-09-02}}</ref>. У [[Кітай|Кітаі]] [[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|''Lover'']] стаў першым міжнародным дыскам з накладам больш за 1 000 000 адзінак за адзін тыдзень<ref>{{cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-music-taylorswift-china/taylor-swifts-lover-album-breaks-new-record-in-china-idUKKCN1VK17J|publisher=[[Reuters]]|first=Tara|last=Oakes|editor-first=Gareth|editor-last=Jones|title=Taylor Swift's 'Lover' album breaks new record in China|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830105858/https://uk.reuters.com/article/uk-music-taylorswift-china/taylor-swifts-lover-album-breaks-new-record-in-china-idUKKCN1VK17J|archive-date=2019-08-30|url-status=live|date=2019-08-30|access-date=2019-08-30}}</ref>. Альбом Свіфт стаў самым прадаваным вялікім студыйным запісам [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года, патрапіўшы ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]]<ref name="USSales">{{артыкул|спасылка=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546971/harry-styles-fine-line-album-no-1-billboard-200-chart|загаловак=Harry Styles' 'Fine Line' Album Earns Huge No. 1 Debut on Billboard 200 Chart|выданне=[[Billboard]]|access-date=2019-12-23|мова=en|тып=magazine|аўтар=Caulfield, Keith|дзень=22|месяц=12|год=2019|выдавецтва=Lynne Segall}}</ref>. [[13 лістапада]] [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года адбылася прэм’ера рэмікса на сінгл [[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|''Lover'']], запісанага пры ўдзеле канадскага спевака Шона Мендэса<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8524037/first-stream-taylor-swift-lil-nas-x-bts-dj-snake-cuco|title=First Stream: New Music From Chance The Rapper, Taylor Swift, Lil Nas X & RM of BTS & More|first=Jason|last=Lipshutz|website=Billboard|date=2019-07-26|access-date=2019-08-04}}</ref>. 27 студзеня [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года песня ''The Man'' была адпраўлена на амерыканскія радыёстанцыі як чацвёрты і апошні сінгл з альбома<ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8551175/taylor-swift-teases-the-man-live-from-paris-song-video-release-date|title=Taylor Swift Teases 'The Man -- Live from Paris' Song & Video Release Date|publisher=Billboard|access-date=2020-02-21}}</ref>. Праз месяц выйшаў кліп на песню, рэжысёрам якога выступіла сама спявачка. Свіфт дала некалькі выступаў падчас прома-кампаніі альбома. Яна выканала ''ME!'' падчас цырымоніі [[Billboard Music Awards]] 2019<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.spin.com/2019/05/taylor-swift-performs-me-billboard-music-awards-2019/|загаловак=Watch Taylor Swift Perform "Me!" at the 2019 BBMAs|выданне=[[Spin (журнал)|Spin]]|access-date=2019-08-18|тып=magazine|мова=en|аўтар=Gottsegen, Will|дзень=1|месяц=5|год=2019|выдавецтва=Spin Media}}</ref>, а затым у фінале 16 сезона амерыканскай<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-news/taylor-swift-brendon-urie-me-the-voice-838604/|загаловак=See Taylor Swift, Brendon Urie Perform 'ME!' With Giant Butterfly on 'The Voice'|выданне=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-08-18|мова=en|тып=magazine|аўтар=Shaffer, Claire|дзень=22|месяц=5|год=2019}}</ref> і 8 сезона французскай<ref>{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8513123/taylor-swift-shake-it-off-the-voice-france|title=Taylor Swift Performs 'Shake It Off' & 'ME!' on 'The Voice' in France: Watch|first=Ashley|last=Iasimone|work=Billboard|date=2019-05-25|access-date=2019-08-18}}</ref> версій шоў The Voice. Пазней з гэтай песняй Тэйлар з’явілася ў фінале 14 сезона конкурсу Germany’s Next Top Model<ref>{{cite news|url=https://www.spiegel.de/kultur/tv/germany-s-next-topmodel-taylor-swift-tritt-bei-finale-auf-a-1268999.html|title="Germany's Next Topmodel": Taylor Swift tritt bei Finale auf|trans-title=Taylor Swift performs at Finale|language=de|date=2019-05-23|work=[[Spiegel Online]]|access-date=2019-08-18}}</ref> і на The Graham Norton Show<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8513092/taylor-swift-me-without-brendon-urie-graham-norton-show|загаловак=Taylor Swift Performs 'ME!' Without Brendon Urie on 'The Graham Norton Show': Watch|выданне=Billboard|access-date=2019-08-18|мова=en|тып=magazine|аўтар=Iasimone, Ashley|дзень=24|месяц=5|год=2019|выдавецтва=Lynne Segall}}</ref>. Спявачка стала хэдлайнерам фестывалю Amazon Prime Day Concert 2019 у Нью-Ёрку, дзе выканала ''ME!'' і ''You Need to Calm Down'', а таксама некалькі песень з папярэдніх альбомаў<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.hollywoodreporter.com/news/inside-taylor-swift-headlined-amazon-prime-day-concert-1223804|загаловак=Inside Taylor Swift-Headlined Amazon Prime Day Concert With Gigi Hadid, 'Marvelous Mrs. Maisel' Star and More|выданне=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=2019-08-18|мова=en|тып=magazine|аўтар=Schaffstall, Katherine|дзень=11|месяц=7|год=2019}}</ref>. Яна таксама адкрыла цырымонію MTV Video Music Awards 2019 з міксам з песень ''You Need To Calm Down'' і ''Lover<ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/3134067/taylor-swift-vmas-performance-2019/|title=Keep 'Calm': Taylor Swift Will Perform At The 2019 VMAs|first=Madeline|last=Roth|website=[[MTV]]|date=2019-08-07|access-date=2019-08-18|archive-date=9 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809222810/http://www.mtv.com/news/3134067/taylor-swift-vmas-performance-2019/|url-status=dead}}{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/news/8527728/2019-vmas-pre-show-performers-exclusive|title=2019 VMAs Reveal Three New Fan-Voted Categories, Pre-Show Performers: Exclusive|last=Lynch|first=Joe|website=Billboard|date=2019-08-19|access-date=2019-08-21}}</ref>''. Трэкі ''London Boy'', ''Lover'', ''The Archer'' і ''You Need to Calm Down'' Тэйлар выканала на радыёстанцыі [[BBC Radio 1]] у праграме Live Lounge ў верасні [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]]<ref>{{cite web|url=https://pitchfork.com/news/taylor-swift-covers-phil-collins-cant-stop-loving-you-listen/|title=Taylor Swift Covers Phil Collins’ “Can’t Stop Loving You”: Listen|last=Hussey|first=Allison|last2=Monroe|first2=Jazz|date=2019-09-02|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|access-date=2019-09-02}}</ref>. У наступным месяцы яна з’явілася на SNL з трэкамі ''Lover'' і ''False God''. [[11 кастрычніка]] яна выканала ''Lover, The Man, Death by a Thousand Cuts'' на канцэрце NPR Music у Вашынгтоне. [[19 кастрычніка]] Свіфт выканала сінглы з альбома на дабрачынным мерапрыемстве We Can Survive ў Лос-Анджэлесе. У лістападзе яна выступіла на японскім і кітайскім тэлебачанні. [[24 лістапада]] Свіфт выканала папуры са сваіх галоўных хітоў на цырымоніі [[American Music Award]]s 2019. У снежні спявачка з’явілася на калядных фестывалях у Лондане і Нью-Ёрку. [[18 красавіка]] [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Свіфт выканала песню ''Soon You’ll Get Better'' на онлайн-канцэрце One World: Together at Home, які збіраў сродкі для барацьбы з [[COVID-19]]. 9 верасня [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года Свіфт сыграла спецыяльны аднаразовы асабісты канцэрт City of Lover у Парыжы, дзе выканала M''E!, The Archer, Death by a Thousand Cuts, Cornelia Street, The Man, Daylight, You Need to Calm Down'' і ''Lover'', а разам з імі трэкі з папярэдніх альбомаў. Пазней канцэрт быў паказаны на тэлебачанні. Тэйлар збіралася адправіцца ў фестывальны летні тур Lover Fest, аднак праз пандэмію [[COVID-19]] планы былі адмененыя. Па-за рамкамі альбома 6 снежня 2019 года спявачка выпусціла калядны сінгл ''Christmas Tree Farm'', які ў той жа дзень узначаліў амерыканскі iTunes. 31 студзеня [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года пра Свіфт выйшаў дакументальны фільм «Міс Амерыкана» на [[Netflix]], для якога яна запісала песню ''Only The Young''. Яшчэ адзін саўндтрэк, ''Beautiful Ghosts'', яна стварыла для фільма «Кошкі», дзе выканала другарадную ролю<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2018/film/news/jennifer-hudson-taylor-swift-james-corden-cats-movie-andrew-lloyd-webber-1202879375-1202879375/|title=Jennifer Hudson, Taylor Swift, James Corden Cast in Movie Version of 'Cats'|last=Chu|first=Henry|date=2018-07-20|work=Variety|access-date=2018-07-20}}</ref>. === 2020—2021: Folklore і Evermore === 23 ліпеня [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Свіфт абвясціла ў сацыяльных сетках, што заўтра выпускае свой восьмы студыйны альбом [[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|''Folklore'']]. Пласцінка была створаная на самаізаляцыі падчас пандэміі [[COVID-19]]. Тэйлар дыстанцыйна працавала разам з Ааранам Дэснерам з амерыканскага рок-гурта [[The National]], Джэкам Антонафым і калектывам Bon Iver, які таксама з’явіўся на адной з кампазіцый у альбоме<ref>https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/taylor-swift-folklore-new-album-stream-release-date-tracklist-listen-a9634261.html</ref><ref>https://www.instagram.com/p/CC-9usjDzUw/</ref>. Пласцінка вельмі адрозніваецца ад папярэдняй творчасці спявачкі: трэкі запісаныя ў жанры альтэрнатывы і маюць павольнае гучанне, а іх лірыка кранаецца не толькі асабістых перажыванняў Тэйлар, але і гісторый, якія яна прыдумала. Стандартнае выданне альбома складаецца з 16 трэкаў. Фізічная дэлюкс-версія ўключае адзін бонус-трэк ''The Lakes''; рэліз гэтай песні адбыўся асобна, 18 жніўня. Усяго налічваецца восем дэлюкс-выданняў, кожнае з унікальным напаўненнем. Акрамя іх — 8 розных вінілаў, якія былі даступны толькі на працягу тыдня. Пазней Тэйлар патлумачыла, што ў яе прадстаўленні ўсе песні альбома складаюцца ў часткі ў залежнасці ад таго, як яны падыходзяць адна адной па тэме. 21 жніўня Свіфт выпусціла першую частку [[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|''Folklore'']] — «уцёкі ад рэчаіснасці», а праз тры дні выйшла другая частка «бяссонныя ночы». Трэцяя частка «вясковая хатка» з’явілася 27 жніўня, а заключная чацвёртая «я з’явіўся на тваёй вечарыне» — 21 верасня. На ўсе песні з ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' былі створаны лірык-відэа. У дзень прэм’еры альбома таксама адбыўся рэліз кліпа на трэк ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'', які стаў лід-сінглам з пласцінкі. Рэжысёрам выступіла сама спявачка. Сінгл апынуўся на першым месцы чарта [[Аўстралія|Аўстраліі]]. У гэтай краіне Тэйлар усталявала гістарычны рэкорд: усе 16 песень з альбома ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютавалі ў нацыянальным чарце краіны, што стала найлепшым вынікам у гісторыі. Акрамя таго, 5 трэкаў дасягнулі вяршыняў дзясяткі. У [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'' апынуўся на 2 радку. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] песня дасягнула 6 пазіцыі; таксама ў хіт-парад краіны трапілі трэкі ''[[Exile (песня Тэйлар Свіфт)|Exile]]'' (№ 8) ''The 1'' (№ 10). Свіфт стала першай жанчынай у гісторыі каралеўства, якая дэбютавала адразу з 3 песнямі ў топ-10 нацыянальнага чарта. Аналагічны гістарычны рэкорд Тэйлар усталявала ў [[Ірландыя|Ірландыі]]. Як другі сінгл была абрана калабарацыя з Bon Iver — ''[[Exile (песня Тэйлар Свіфт)|Exile]]''. Трэк зайграў на альтэрнатыўным радыё 3 жніўня. А ў кантры-эфіры ў якасці сінгла з’явілася кампазіцыя ''[[Betty (песня Тэйлар Свіфт)|Betty]].''<blockquote>'''Тэйлар Свіфт:''' ''«Большасць рэчаў, якія я планавала на гэтае лета, у канчатковым выніку не адбылася, але ёсць сёе-тое, чаго я не планавала, але яно ўсё ж здарыцца. І гэта мой восьмы студыйны альбом, „folklore“. Сюрпрыз. Сёння апоўначы я выпушчу новы альбом з песень, у якія я ўклала ўсе свае капрызе, мары, страхі і разважанні».''</blockquote>Нечаканы рэліз незапланаванага альбома апынуўся для Свіфт вялікім поспехам. Яна ўсталявала мноства рэкордаў і атрымала станоўчыя водгукі ад крытыкаў. Пласцінка была праслухана 80 600 000 разоў за першыя суткі на Spotify. Гэта найлепшы вынік сярод жанчын і другі ў гісторыі сэрвісу. Тэйлар стала першай жанчынай у гісторыі, якая заняла ўвесь топ-16 Spotify [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], акупаваўшы яго з усімі сваімі песнямі з [[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|''Folklore'']]. Таксама ўсе песні ўвайшлі ў топ-25 сусветнага аддзялення Spotify. Акрамя таго, Свіфт стала самым паспяховым выканаўцам на Spotify за адны суткі ў [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] годзе, набраўшы 96 800 000 праслухванняў. Трэк ''The 1'' быў праслуханы 4 175 000 разоў на Spotify [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за першыя суткі, гэта найлепшы дэбют сярод спявачак за ўсю гісторыю. Акрамя таго, песня ўзначаліла сусветны чарт Apple Music. За адзін дзень ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' пераадолеў парог у 100 000 000 праслухванняў на Spotify — хутчэй, чым які-небудзь іншы жаночы альбом у гісторыі сэрвісу. У канцы верасня пласцінка набрала ўжо мільярд стрымаў, і Тэйлар стала першай жанчынай у гісторыі Spotify, у якой 6 альбомаў пераадолелі дадзеную адзнаку праслухванняў на платформе. У [[Кітай|Кітаі]] было прададзена 706 690 копій альбома за першы дзень. Гэта найлепшы вынік сярод замежных выканаўцаў за ўсю гісторыю краіны. Усе 16 песень занялі топ-16 чарта Apple Music [[Кітай|Кітая]]. Акрамя таго, у гэтай краіне сінгл ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'' быў прададзены ў колькасці 1 000 000 копій усяго за тры дні. Па выніках сямі дзён пласцінка стала самай прадаванай у [[Кітай|Кітаі]] за год. Усе відэа ў падтрымку альбома на [[YouTube]] набралі звыш 44 000 000 праглядаў за першыя суткі. На гэтай жа пляцоўцы музычнае відэа на сінгл ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'' атрымала звыш 15 400 000 праглядаў і 1 100 000 лайкаў за першыя суткі. На Apple Music за 24 гадзіны пласцінка сабрала 35 470 000 праслухоўванняў. Таксама яна стала самым паспяховым дэбютам альтэрнатыўнага альбома на Amazon Music. Такім чынам, Тэйлар усталявала рэкорды найбуйнейшага жаночага дэбюту на Spotify, [[YouTube]] і Apple Music. Сусветныя продажы альбома за першыя суткі перавысілі адзнаку ў 1 300 000 копій. За тры дні пласцінка разышлася накладам у 500 000 копій у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], усталяваўшы тым самым рэкорд [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года. Альбом таксама ўзначаліў рэкордную ў гэтым годзе для жанчын колькасць чартаў Apple Music — 76 краін. Па выніках тыдня ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютаваў з вынікам у 337 426 690 праслухванняў на сусветным Spotify. Гэта найлепшы вынік за [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] год і самы паспяховы старт альтэрнатыўнага альбома ў гісторыі сэрвісу. Сама Тэйлар за гэты час была праслуханая 433 000 000 разоў на сэрвісе, што стала найлепшым жаночым вынікам у гісторыі платформы. Акрамя таго, яна стала першай жанчынай, якая заняла топ-10 амерыканскага Spotify за тыдзень. Таксама Свіфт усталявала рэкорд у гісторыі азіяцкага Spotify. Яе альбом ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютаваў з 20 003 421 праслухваннем на тэрыторыі [[Філіпіны|Філіпін]] за першы тыдзень. Гэта не толькі найлепшы вынік у гісторыі краіны, але і найлепшы вынік сярод усіх азіяцкіх краін на сэрвісе за ўвесь час. Усяго за адзін тыдзень альбом ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' стаў адным з самых папулярных за год; яго вынік склаў больш 2 000 000 прададзеных копій. Пласцінка дэбютавала з першага радка ў нацыянальных чартах [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Канада|Канады]], [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і іншых. Таксама Тэйлар стала першай выканаўцай за стагоддзе, чые 6 альбомаў узначалілі хіт-парад [[Ірландыя|Ірлындыі]]. ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютаваў з першага радка чарта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] Billboard 200 з накладам у 846 000 прададзеных копій; 615 000 з іх — чыстыя. Гэта найлепшы вынік з часоў папярэдняга альбома Свіфт [[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|''Lover'']]. Такім чынам, спявачка паўтарыла рэкорд [[The Beatles]], у якіх 7 альбомаў былі прададзеныя тыражом ад 500 000 копій за першы тыдзень у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пласцінка пратрымалася на вяршыні 8 тыдняў, што стала найлепшым вынікам за [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] год сярод усіх выканаўцаў. Акрамя таго, гэта найлепшы вынік сярод альтэрнатыўных жаночых альбомаў за апошняе стагоддзе. Таксама Свіфт устанавіла новы гістарычны рэкорд, стаўшы першай жанчынай, якая за кар’еру правяла 47 тыдняў на вяршыні альбомнага чарта Billboard 200. Усе 16 песень з альбома ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютавалі ў [[Billboard Hot 100]], прычым лід-сінгл ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'' яго ўзначаліў, трэк ''The 1'' апынуўся на 4 радку, а песня ''[[Exile (песня Тэйлар Свіфт)|Exile]]'' заняла 6 месца. Тэйлар стала першым выканаўцам з часоў Лорд, які адначасова ўзначаліў хіт-парады [[Billboard Hot 100]] і Hot Rock & Alternative Songs. Таксама яна стала першым чалавекам у гісторыі, які за адзін тыдзень дэбютаваў з першага радка ў [[Billboard Hot 100]] (сінглавы чарт) і Billboard 200 (альбомны чарт). У гэты ж момант Тэйлар усталявала найлепшы жаночы вынік па колькасці песень, якія ўвайшлі ў чарт [[Billboard Hot 100]] за ўсю яго гісторыю, — 113. 17 верасня Тэйлар выступіла з песняй ''Betty'' на Academy of Country Music Awards. На гэтай цырымоніі спявачка з’явілася ўпершыню за апошнія 7 гадоў. Агульная ацэнка ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' складае 89 балаў. Гэта найлепшы рэзультат у кар’еры спявачкі. Часопіс [[Time|TIME]] назваў Свіфт найвялікшай поп-зоркай сучаснасці. У [[Rolling Stone]] ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' назвалі «самым лепшым альбомам Свіфт на дадзены момант» і «дэбютным альбомам цалкам новай Свіфт», у якім яе «апавядальная сфера адкрылася з шырокім спектрам персанажаў для сямнаццаці песень без прахадных элементаў». Часопіс рэзюмаваў, што Свіфт «прыдумала мноства персанажаў для таго, каб захаваць сваю кампанію ў альбоме», дзе «ўступленне ў іх жыццё раскрывае яе глыбокі досціп і спачуванне». [[BBC]] вызначылі ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' як «індзі-альбом Свіфт», які ўяўляе сабой «багаты пласт меланхоліі, ідэальна спалучаецца з часам»<ref>{{Cite news|last=Savage|first=Mark|date=2020-07-24|title=Taylor Swift's Folklore sees the singer go indie|language=en|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53518044|access-date=2020-07-24}}</ref>. [[The Daily Telegraph]] вызначыў ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' як «вытанчаную калекцыю з 16 даўнтэмпа-песень пра каханне, страты, памяць, мары, сяброўства і нашу нязменную патрэбу ў чалавечай сувязі», якія ўмацоўваюць «статус Свіфт як сур’ёзнага аўтара-выканаўцы песень». Пласцінку таксама высока ацанілі ў [[New Musical Express|NME]], [[The Guardian]], [[The Independent]] і The Sydney Morning Herald. Брытанскае выданне [[Vogue]] уключыла рэліз ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' у спіс найлепшых рэчаў, якія адбыліся за перыяд ізаляцыі. На прэміі People Choice Awards 2020 Тэйлар атрымала тры намінацыі: «Спявачка года», «Альбом года» (''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''), «Саўндтрэк года» (''Only The Young'') і перамагла ў апошняй. На Billboard Music Awards 2020 у артысткі было 6 намінацый, але ні адна з іх не аказалася трыумфам. На American Muisc Awards 2020 Тэйлар атрымала 4 намінацыі: галоўную «Артыст года», а таксама «Любімая выканаўца ў жанры поп/рок», «Любімае музычнае відэа» (''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'') і «Любімы альбом у жанры поп/рок» (''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''). Свіфт перамагла ў першых трох і такім чынам стала самым паспяховым артыстам за ўсю гісторыю прэміі з 32 узнагародамі. Акрамя таго, падчас цырымоніі Тэйлар паведаміла, што пачала перазапісваць свае першыя 6 студыйных альбомаў. На прэміі [[Грэмі]] Свіфт атрымала 6 намінацый: галоўныя «Альбом года» (''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'') і «Песня года», а таксама «Найлепшы вакальны поп-альбом» (''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''), «Найлепшае сумеснае поп-выкананне» (''[[Exile (песня Тэйлар Свіфт)|Exile]]''), «Найлепшае сольнае поп-выкананне» (''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'') і «Найлепшая песня для візуальных медыя» (''Beautiful Ghosts''). У выніку Тэйлар узяла ўзнагароду за «Альбом года» і стала першай спявачкай з трыма перамогамі ў гэтай намінацыі. 13 лістапада Тэйлар разам з [[Пол Мак-Картні|Полам Мак-Картні]] з’явілася на вокладцы часопіса [[Rolling Stone]], прысвечанай спецыяльнаму выпуску «Muscians on Musicians». У гэтым выпуску артысты абмеркавалі свае падыходы да напісання кампазіцый, стварэння альбомаў і арганізацыі тураў. [[25 лістапада]] на сэрвісе Disney+ спявачка прэзентавала дакументальны фільм аб стварэнні альбома ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]].'' Выданні [[Time|TIME]], Billboard, Insider, Los Angeles Times і іншыя назвала альбом ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' найлепшым у [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] годзе. [[BBC]] дадала пласцінку ў свой артыкул, прысвечаны найлепшым альбомам [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года, апісаўшы яе як «надзвычайную». 10 снежня Тэйлар Свіфт анансавала выхад новага альбома — ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]].'' Рэліз праекта з 15 песень, сярод якіх апынуліся калабарацыі з HAIM, [[The National]] і Bon Iver, адбыўся на наступны дзень<ref>https://www.instagram.com/p/CInk1QnDdul/?utm_medium=copy_link</ref>. Пласцінка стала ідэйным і музычным працягам ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''. У дэлюкс-версію ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' увайшлі дзве дадатковыя кампазіцыі. Рэліз ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' — гэта падарунак Тэйлар для фанатаў з нагоды яе дня нараджэння. <blockquote>'''Тэйлар Свіфт:''' ''«З 13 гадоў я чакала таго моманту, калі мне споўніцца 31 год, таму што гэта мой шчаслівы лік. І я вырашыла здзівіць вас. Вы былі такімі клапатлівымі, падтрымлівалі мяне і былі ўважлівыя да мяне ў мае дні нараджэння, таму на гэты раз я вырашыла, што сама падару вам што-небудзь».''</blockquote> З выхадам альбома адбыўся і рэліз кліпа на трэк ''[[Willow (песня Тэйлар Свіфт)|Willow]]'', які быў абраны ў якасці лід-сінгла з ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]''. За гэта працу Тэйлар пасля атрымала 4 намінацыі на прэміі Video Music Awards: «Выканаўца года», «Найлепшае поп-відэа», «Найлепшая рэжысура», «Найлепшая мастацкая праца». ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' стаў паспяховым ва ўсім свеце. Ён набраў больш за 66 мільёнаў праслухоўванняў на глабальнай пляцоўцы Spotify за першы дзень. Гэта трэці найлепшы вынік сярод жаночых альбомаў у гісторыі. За першы тыдзень ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' праслухалі больш за 260 мільёнаў разоў на тым жа сэрвісе. Гэта другі найлепшы вынік сярод выканаўцаў за [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] год. У выніку ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' дэбютаваў з першага радка ў амерыканскім чарце Billboard 200. Наклад склаў 329 тысяч прададзеных асобнікаў на тэрыторыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] без уліку продажаў ад CD-дыскаў, вінілавых пласцінак і касет. Лід-сінгл ''[[Willow (песня Тэйлар Свіфт)|Willow]]'' заняў вяршыню Billboard Hot 100. Для Тэйлар ён стаў сёмым нумарам адзін у гэтым хіт-парадзе. Акрамя таго, усе 15 песень з ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' увайшлі ў Billboard Hot 100. Альбом таксама ўсталяваў самы высокі паказчык па продажах вінілавых пласцінак у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за ўсю гісторыю — 102 тысячы копій за тыдзень. ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' атрымаў станоўчыя ацэнкі ад музычных крытыкаў. Яго сярэдні бал на Metacritic складае 88 балаў<ref>https://www.metacritic.com/music/evermore/taylor-swift</ref>. Таксама ён трапіў у намінацыю «Альбом года» на «[[Грэмі]]». Па выніках [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Тэйлар Свіфт атрымала ўзнагароду найлепшага аўтара песень ад Apple Music Awards і стала другім самым прадаваным выканаўцам у свеце паводле звестак IFPI<ref>https://www.ifpi.org/wp-content/uploads/2020/03/GMR2021_STATE_OF_THE_INDUSTRY.pdf</ref>. У сваю чаргу Billboard паведаміў, што Свіфт апынулася самым высокааплатным музыкам у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. === з 2021 года: перазапісы === ==== Fearless (Taylor’s Version) ==== 11 лютага [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года Тэйлар Свіфт анансавала выхад альбома ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]''. З гэтага пачаўся перыяд перазапісаў арыгінальных альбомаў спявачкі, на якія яна страціла правы праз канфлікт з менеджарам Скутэрам Браўнам і кіраўніцтвам свайго мінулага лэйбла. Акрамя перазапісаных старых песень, Тэйлар вырашыла дадаць у новую версію альбома нявыдадзеныя кампазіцыі, якія першапачаткова прызначаліся для яго. Такім чынам, у ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]'' трапілі 26 трэкаў<ref>https://www.instagram.com/p/CLJzk9MjcCe/?utm_medium=copy_link</ref>. 12 лютага выйшла адноўленая песня [[Love Story (песня Тэйлар Свіфт)|''Love Story (Taylor’s Version)'']]. Яна стала лід-сінглам з будучага альбома. Кампазіцыя дэбютавала з 7 мільёнамі праслухоўванняў на Spotify за першы дзень. Гэта найлепшы паказчык у жанры [[кантры]] ў гісторыі. [[19 лютага]] адбылася прэм’ера сумеснай песні гурта HAIM і Тэйлар Свіфт ''Gasoline''. 15 сакавіка спявачка прысутнічала на прэміі «[[Грэмі]]» і выканала адразу 3 песні: [[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|''Cardigan'']], ''August'' і ''[[Willow (песня Тэйлар Свіфт)|Willow]]''. 26 сакавіка Свіфт выпусціла другі сінгл з альбома ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]''. Ім стала раней не выдадзеная песня [[You All Over Me (песня Тэйлар Свіфт)|''You All Over Me'']], запісаная пры ўдзеле Марэн Морыс. [[7 красавіка]] выйшла яшчэ адна новая песня — [[Mr. Perfectly Fine (песня Тэйлар Свіфт)|''Mr. Perfectly Fine'']]. 9 красавіка выйшаў у свет першы перазапісаны альбом Тэйлар Свіфт — ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]''. Ён набраў больш за 50 мільёнаў праслухоўванняў на Spotify за першыя суткі. Гэта найлепшы вынік для кантры-альбомаў у гісторыі платформы. Альбом узначаліў нацыянальны чарт [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], перасягнуўшы вынік арыгінала. Свіфт пабіла рэкорд [[The Beatles]], які трымаўся 54 гады: 3 яе розныя пласцінкі ўзначалілі хіт-парад Злучанага Каралеўства за 259 дзён, адпаведны рэкорд [[The Beatles]] складаў 364 дні<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-56769853.amp</ref>. ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]'' стартаваў з вяршыні амерыканскага чарта Billboard 200. Яго наклад ў краіне за першы тыдзень склаў 291 тысячу копій, што стала рэкордам у [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] годзе на той момант. За поспехі ў чартах Тэйлар Свіфт атрымала 4 намінацыі на [[Billboard Music Awards]]: «Выканаўца года», «Найлепшы выканаўца ў чарце Billboard 200», «Спявачка года», «Найлепшы альбом у чарце Billboard 200» ([[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|''Folklore'']]). У першых дзвюх катэгорыях яна перамагла<ref>https://www.billboard.com/music/awards/2021-amas-record-setters-bts-taylor-swift-1235001041/</ref>. Пазней Свіфт была ўручана ўзнагарода «Сусветнай іконы» на [[BRIT Awards]]. Яна стала першай жанчынай і самым маладым лаўрэатам гэтай унікальнай прэміі<ref name=":3">https://www.vulture.com/2021/05/brit-awards-2021-taylor-swift-accepts-global-icon-award.html</ref>. ==== Red (Taylor’s Version) ==== 18 чэрвеня [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года Тэйлар Свіфт анансавала выхад другога перазапісанага альбома ''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]''. Яго прэм’ера была прызначана на [[19 лістапада]], аднак пазней яе перанеслі на тыдзень раней<ref>https://www.instagram.com/p/CQRUBXtjZXT/?utm_medium=copy_link</ref>. У альбом увайшлі 30 кампазіцый, улічваючы 8 нявыдадзеных песень, дзесяціхвілінную версію [[All Too Well (песня Тэйлар Свіфт)|''All Too Well'']] і калабарацыі з [[Эд Шыран|Эдам Шыранам]], Фібі Брыджэрс, а таксама Крысам Стэплатанам<ref>https://www.instagram.com/p/CSPEsteMmE5/?utm_medium=copy_link</ref>. Да рэлізу пласцінкі не выйшла ні аднаго сінгла. 2 ліпеня адбылася прэм’ера сумеснай песні гурта Big Red Machine і Тэйлар — ''Renegade''. На альбоме калектыву апынуўся яшчэ адзін трэк, у запісе якога прыняла ўдзел Свіфт, — ''Birch''. 24 ліпеня адбылася прэм’ера арыгінальнай версіі песні ''The Lakes'' з альбома ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' з аркестравай аранжыроўкай. Рэліз быў прымеркаваны да гадавіны пласцінкі. 17 верасня Тэйлар раптам прадставіла перазапісаны трэк [[Wildest Dreams (песня Тэйлар Свіфт)|''Wildest Dreams'']] з альбома [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']]. Яна няпланава выпусціла ўласную версію песні, таму што яна набыла папулярнасць у [[TikTok]]. ''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]'' выйшаў на ўсіх лічбавых пляцоўках 12 лістапада [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года. Перазапіс набыў камерцыйны поспех ва ўсім свеце. Альбом дэбютаваў з вынікам у 90 мільёнаў праслухванняў на Spotify за першыя суткі. Гэта найлепшы дэбют жаночага альбома на платформе за ўвесь час. Раней рэкорд належаў альбому Свіфт ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''. ''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]'' узначаліў хіт-парад Billboard 200, прадаўшыся ў колькасці 605 тысяч копій за тыдзень. Таксама альбом пабіў рэкорд па чыстых продажах за тыдзень у [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] годзе і па продажах вінілу за ўвесь час. Такім чынам, Тэйлар стала першым артыстам, восем альбомаў якога прадалі паўмільёна копій за тыдзень у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пласцінка таксама ўзышла на вяршыні чартаў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канады]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]]. ''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]'' атрымаў усеагульнае прызнанне крытыкаў. На агрэгатары Metacritic ён набраў 91 бал, што стала найлепшым вынікам у кар’еры спявачкі<ref>https://www.metacritic.com/music/red-taylors-version/taylor-swift</ref>. 12 лістапада выйшаў кароткаметражны фільм Тэйлар Свіфт [[All Too Well (песня Тэйлар Свіфт)|''All Too Well'']]. Ён стаў візуалізацыяй аднайменнай песні. Галоўныя ролі ў карціне выканалі Сэйдзі Сінк і Дылан О’Браен<ref>https://www.instagram.com/p/CWIyzljLVjI/?utm_medium=copy_link</ref>. Дзесяціхвілінная версія кампазіцыі [[All Too Well (песня Тэйлар Свіфт)|''All Too Well'']] узначаліла глабальны чарт Spotify, набраўшы больш за 6 з паловай мільёнаў праслухоўванняў праз платформу за першыя суткі. У выніку песня ўзначаліла чарт Billboard Hot 100. Яна ўстанавіла новы рэкорд як самая працяглая кампазіцыя на вяршыні рэйтынгу (10 хвілін і 13 секунд). Трэк таксама быў прызнаны адным з найлепшых у 2021 годзе такімі выданнямі, як Daily Mail і Glamour. 15 лістапада адбылася прэм’ера музычнага відэа ''[[I Bet You Think About Me (песня Тэйлар Свіфт)|I Bet You Think About Me]]''. Рэжысёрам кліпа выступіла актрыса Блэйк Лайвлі. Па выніках [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года Тэйлар Свіфт заняла другі радок у рэйтынгу самых прадаваных артыстаў свету ад IFPI<ref>{{Cite web |url=https://gmr2021.ifpi.org/report |title=Архіўная копія |access-date=22 сакавіка 2022 |archive-date=29 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210329154944/https://gmr2021.ifpi.org/report |url-status=dead }}</ref>. Таксама яна была аб’яўлена самай паспяховай спявачкай на Spotify. Акрамя таго, Свіфт стала самай папулярнай спявачкай, а дзесяціхвіліннае [[All Too Well (песня Тэйлар Свіфт)|''All Too Well'']] — самай папулярнай песняй на партале Genius па выніках [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года. Billboard назваў Тэйлар Свіфт найвялікшай поп-зоркай 2021 года. Выданне пастанавіла: «Тэйлар Свіфт перапісала правілы індустрыі і правяла адзін з самых уражлівых гадоў у сваёй легендарнай поп-кар’еры, нават не выпусціўшы зусім новага альбома»<ref>https://www.billboard.com/music/pop/taylor-swift-greatest-pop-star-2021-1235011392/</ref>. 11 лютага [[2022 год у гісторыі музыкі|2022]] года Тэйлар з’явілася на рэміксе песні [[Эд Шыран|Эда Шырана]] ''The Joker And The Queen''. Трэк заняў 2 месца ў чарце [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. ==== Midnights ==== 21 кастрычніка 2022 года выйшаў дзясяты студыйны альбом спявачкі ''[[Midnights]]''. У ім яна эксперыментавала з электронікай і стылем [[чыл-аўт]]. Крытыкі [[Rolling Stone]] назвалі альбом «імгненнай класікай». У камерцыйным плане [[Billboard]] назваў альбом блокбастэрам, а [[CNBC]] назваў яго самым вялікім поспехам Свіфт. Пабіўшы рэкорды ва ўсіх фарматах спажывання музыкі, ''Midnights'' і яго вядучы сінгл ''[[Anti-Hero]]'' сталі альбомам і песняй з найбольшай колькасцю трансляцый за адзін дзень у [[Spotify]] са 185 мільёнамі{{што?}} і 17,4 мільёнамі прайграванняў. Альбом дэбютаваў на вяршыні [[Billboard 200]] з 1,57 мільёнам адзінак і стаў пятым альбомам Свіфт, які адкрыўся з больш за мільёнам прададзеных копій. Яна зраўнялася з [[Барбра Стрэйзанд|Барбрай Стрэйзанд]] па колькасці альбомаў нумар адзін сярод жанчын (11) і стала першай выканаўцай у гісторыі, якая манапалізавала ўвесь топ-10 [[Hot 100]] з «Anti-Hero», «Lavender Haze», «Maroon» і «Снег на пляжы» з удзелам Ланы дэль Рэй у першай чацвёрцы. Тэйлар Свіфт адправіцца ў ''[[Eras Tour]]'' у 2023 годзе; ён пабіў рэкорд па колькасці білетаў на канцэрт, калі-небудзь прададзеных за адзін дзень. Тым не менш, [[Ticketmaster]] быў шырока асуджаны за тое, што кіраваў продажам тураў, што выклікала ўрадавыя расследаванні ў дачыненні да кампаніі. == 2024 год. Сусветнае турнэ == У 2024 годзе спявачка зладзіла грандыёзнае сусветнае турнэ. Тэйлар Свіфт зарабіла на ім больш за $1 млрд. Паводле звестак ''[[Forbes]]'', капітал Тэйлар Свіфт складае $1,6 млрд.<ref>[https://www.forbes.com/profile/taylor-swift/ forbes.com]</ref> Такім чынам, яна стала самай багатай жанчынай-музыкантам у свеце, абышоўшы [[Рыяна|Рыяну]]. == Асабістае жыццё == === Сям’я === Малодшы брат Тэйлар Свіфт, Осцін, скончыў Універсітэт [[Нотр-Дам]]<ref name="Stun">{{cite web|title=Taylor Swift on 'Blank Space' Video, Stunning '1989' Sales|url=https://www.youtube.com/watch?v=yrcfgbkYZHk|website=ABC News on YouTube|publisher=Google Inc|access-date=January 3, 2015|format=Video upload|date=November 11, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yardbarker.com/backyard/articles/pop_star_taylor_swift_sides_with_notre_dame/3171826|title=Pop star Taylor Swift sides with Notre Dame|publisher=Yardbarker.com|date=September 4, 2010|access-date=October 23, 2012}}</ref>. У снежні 2014 года ў маці Свіфт дыягнаставалі [[Анкалогія|рак]]<ref name="Cancer-Blog">{{cite web|title=Just so you know…|url=http://taylorswift.tumblr.com/post/115942142045/just-so-you-know|website=Taylor Swift Tumblr|date=April 9, 2015|access-date=29 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720040439/http://taylorswift.tumblr.com/post/115942142045/just-so-you-know|archive-date=20 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref>. Тэйлар — хросная маці малодшага сына (нарадзіўся 16.07.2015) рэжысёра Кайла Ньюмана і актрысы Джэймі Кінг<ref>[http://celebritybabies.people.com/2015/07/20/jaime-king-welcomes-son-kyle-newman/ Kyle Newman and Jaime King Welcome Second Son] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721005709/http://celebritybabies.people.com/2015/07/20/jaime-king-welcomes-son-kyle-newman/ |date=21 ліпеня 2015 }}</ref>. === Рэзідэнцыі === Для сваіх бацькоў Свіфт набыла чатырохспальны асабняк, размешчаны ў Бэле Мідзе, штат [[Тэнэсі]]<ref>{{cite web|url=http://realestalker.blogspot.com.au/2011/08/taylor-swift-does-it-again-in-nashville.html|title=The Real Estalker: Taylor Swift Does It Again in Nashville|publisher=Realestalker.blogspot.com.au|date=August 22, 2011|access-date=June 10, 2013}}</ref>. Галоўнай рэзідэнцыяй самой Свіфт з’яўляецца пентхаус, размешчаны ў Трайбэке, у ваколіцах [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрк Сіці]]<ref>[https://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=2 Page 2 of Cover Story: The Reinvention of Taylor Swift | Rolling Stone<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150326001507/http://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=2 |date=26 сакавіка 2015 }}</ref><ref name="Pent">{{cite web|url=http://uk.eonline.com/news/528694/taylor-swift-buys-19-9-million-nyc-penthouse|title=Taylor Swift Buys $19.9 Million NYC Penthouse &#124; E! Online UK|publisher=E!|date=April 8, 2014|access-date=April 21, 2014}}</ref>. Таксама ёй належаць трохспальны катэдж у [[Каліфорнія|Каліфорніі]]<ref>{{cite web|url=http://realestalker.blogspot.com.au/2011/04/country-queen-taylor-swift-does-it.html|title=The Real Estalker: Country Queen Taylor Swift Does it Again|publisher=Realestalker.blogspot.com.au|date=April 21, 2011|access-date=June 10, 2013}}</ref>, пентхаус, размешчаны ў [[Нашвіл|Нэшвіле]], [[Тэнэсі]]<ref>[http://www.newyorker.com/magazine/2011/10/10/you-belong-with-me You Belong with Me — The New Yorker<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{cite web|url=http://shine.yahoo.com/haven/a-glimpse-inside-taylor-swifta-s-swanky-new-nashville-penthouse-581156.html|title=A glimpse inside Taylor Swift's swanky new Nashville penthouse|publisher=Yahoo!|date=February 5, 2010|access-date=April 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111014933/http://shine.yahoo.com/haven/a-glimpse-inside-taylor-swifta-s-swanky-new-nashville-penthouse-581156.html|archive-date=11 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref>, васьміспальневы дом, які знаходзіцца ў Уотч-Хілі, [[Род-Айленд]]зе<ref>{{cite web|url=http://realestalker.blogspot.com.au/2013/04/taylor-swift-spends-big-in-rhode-island.html|title=The Real Estalker: Taylor Swift Spends Big in Rhode Island|publisher=Realestalker.blogspot.com.au|date=April 27, 2013|access-date=June 10, 2013}}</ref>. === Блізкія зносіны === З ліпеня па кастрычнік 2008 года спявачка сустракалася з удзельнікам гурта Jonas Brothers [[Джо Джонсан|Джо Джонасам]]<ref>{{cite web|last=Caplan|first=David|title=Scoop|url=http://www.people.com/people/article/0,,20230694,00.html|work=People (magazine)|access-date=2012-03-06|date=2008-09-08|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0N6UomM?url=http://www.people.com/people/article/0,,20230694,00.html|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Rizzo|first=Monica|title=Scoop – Couples, Camilla Belle, Joe Jonas|url=http://www.people.com/people/article/0,,20245498,00.html|work=People|access-date=2012-03-06|date=2008-11-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0N7aC1H?url=http://www.people.com/people/article/0,,20245498,00.html|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. У 2009 годзе з кастрычніка па снежань Тэйлар сустракалася з [[Тэйлар Лотнер|Тэйларам Лотнерам]], вядомым па фільме «Змярканне». Разам яны зняліся ў рамантычнай камедыі «Дзень Святога Валянціна». Калі яны рассталіся, Тэйлар прысвяціла яму песню [[Back to December (песня Тэйлар Свіфт)|''Back to December'']]<ref>{{cite web|title=Taylor & Taylor Romance Was Overblown, Says Source|url=http://www.people.com/people/article/0,,20333466,00.html|work=People|access-date=2012-03-06|coauthors=Michael Y. Park, Nicole Sia|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0N8O3H5?url=http://www.people.com/people/article/0,,20333466,00.html|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref><ref name="USW">{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/celebritynews/news/taylor-swift-taylor-lautner-split-20092912|title=Exclusive: Taylor Swift, Taylor Lautner Split!|work=[[US Magazine]]|access-date=2010-11-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0N9GRJR?url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-taylor-lautner-split-20092912|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>. У 2010 раскрыўся раман Тэйлар Свіфт з Джэйкам Джыленхалам<ref>[http://www.people.com/people/article/0,,20446149,00.html Taylor Swift and Jake Gyllenhaal Share Coffee — Again — Couples, Jake Gyllenhaal, Taylor Swift] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160521041954/http://www.people.com/people/article/0,,20446149,00.html |date=21 мая 2016 }} // People.com</ref>. З ліпеня па верасень 2012 года спявачка была ў адносінах з Конарам Кенэдзі<ref>{{cite web|last=Kaplan|first=Don|url=http://www.nypost.com/p/news/national/beautiful_music_by_rfk_kid_swift_ZlQJVWd0fPa1IRyGiKsodJ|title=RFK grandson Conor Kennedy spends weekend with singer Taylor Swift at Kennedy compound in Massachusetts|publisher=New York Post|date=2012-07-25|access-date=2012-07-31|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0NAbxkp?url=http://www.nypost.com/p/news/national/beautiful_music_by_rfk_kid_swift_ZlQJVWd0fPa1IRyGiKsodJ|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Taylor Swift|url=http://www.people.com/people/article/0,,20642336,00.html|title=Taylor Swift, Conor Kennedy Split; Couple Break Up|publisher=People.com|date=2012-10-30|access-date=2012-11-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0NBPFOa?url=http://www.people.com/people/article/0,,20642336,00.html|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. З кастрычніка 2012 па студзень 2013 года Тэйлар сустракалася з удзельнікам гурта [[One Direction]] Гары Стайлсам<ref>{{cite web|url=http://popcrush.com/taylor-swift-harry-styles-one-direction-photograph/|title=Taylor Swift + Harry Styles of One Direction Photographed Together|publisher=Popcrush.com|date=2012-12-02|access-date=2013-02-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0NCCnfn?url=http://popcrush.com/taylor-swift-harry-styles-one-direction-photograph/|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-harry-styles-break-up-what-went-wrong-201381|title=Taylor Swift, Harry Styles Break Up: What Went Wrong|publisher=UsMagazine.com|date=2013-01-08|access-date=2013-02-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0NDSUTa?url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-harry-styles-break-up-what-went-wrong-201381|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>. З 2015 года Тэйлар сустракалася з дыджэем Кельвінам Харысам. Першыя чуткі пра раман з’явіліся ў сакавіку, калі пара стала часта з’яўляцца на публіцы разам, трымаючыся за рукі. Таксама яны пабывалі на адным з канцэртаў разам і, па словах відавочцаў, ні на крок не адыходзіліся адзін ад аднаго<ref>[http://www.elle.com/culture/celebrities/news/a27624/taylor-swift-calvin-harris-dating-rumors/ Taylor Swift and Calvin Harris dating?]</ref>. У маі пачалі хадзіць чуткі пра тое, што пара ўжо падумвае пра вяселле, але афіцыйнага пацверджання ад Тэйлар або Кельвіна не было<ref>[http://hollywoodlife.com/2015/05/29/taylor-swift-calvin-harris-getting-married-se rious-relationship/ Taylor Swift and Calvin Harris getting married?]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У ліпені пачала распаўсюджвацца інфармацыя пра заручыны пары<ref>[http://www.mtv.co.uk/calvin-harris/news/wait-a-minute-is-calvin-harris-about-to-propose-to-taylor-swift Calvin Harris wants to propose to Taylor Swift?]</ref>. Тэйлар і Кельвін сталі самай высокааплатнай парай у 2015 годзе<ref>{{Cite web |url=http://time.com/3936952/taylor-swift-calvin-harris-highest-paid/ |title=Taylor Swift and Calvin Harris Higgest Paid Couple In 2015 |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-date=30 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630013226/http://time.com/3936952/taylor-swift-calvin-harris-highest-paid/ |url-status=dead }}</ref>. У маі 2016 года пара рассталася<ref>[http://www.people.com/people/package/article/0,,20981907_21010217,00.html Taylor Swift and Calvin Harris Split After 15 Months Together]</ref>. У маі 2016 года Тэйлар пазнаёмілася з брытанскім акцёрам Томам Хідлстанам<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3572733/Taylor-Swift-Tom-Hiddleston-hit-dancefloor-Met-Gala.html|title=They've got Style! Taylor Swift and Tom Hiddleston bust a move together as they hit the dancefloor during the Met Gala|work=[[Dailymail]]|date=May 4, 2016|access-date=June 16, 2016}}</ref>. У чэрвені з’явіліся першыя сумесныя здымкі пары з адпачынку на [[Род-Айленд]]зе<ref>{{cite web|url=http://popcrush.com/taylor-swift-tom-hiddleston-dating-photos/|title=Taylor Swift + Tom Hiddleston Pictured Kissing By Rocks, Are Possibly Dating|work=Popcrush|date=June 15, 2016|access-date=June 16, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cosmopolitan.com/entertainment/celebs/news/a59987/taylor-swift-tom-hiddleston-kissing-photos/|title=Taylor Swift and Tom Hiddleston Have Been Spotted KISSING|work=[[Cosmopolitan]]|date=June 15, 2016|access-date=June 16, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://toofab.com/2016/06/15/taylor-swift-dating-tom-hiddleston-calvin-harris/|title=Taylor Swift's Moved on From Calvin Harris -- Spotted Kissing Tom Hiddleston!|work=toofab.com|date=June 15, 2016|access-date=June 16, 2016}}</ref>. У верасні было абвешчана, што Тэйлар і Том рассталіся<ref>{{cite web|url=http://time.com/4481115/taylor-swift-tom-hiddleston-break-up/|title=Taylor Swift and Tom Hiddleston Break Up After Three Months|work=[[TIME]]|date=September 6, 2016|access-date=September 13, 2016|archive-date=15 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220915175527/https://time.com/4481115/taylor-swift-tom-hiddleston-break-up/|url-status=dead}}</ref>. У маі 2017 года распаўсюдзіліся чуткі пра раман Свіфт з пачынаючым брытансім акцёрам Джо Элвінам. 1 чэрвеня пару заўважылі ў аэрапорце, а праз некалькі дзён — на балконе ў доме Тэйлар. Неўзабаве інфармацыя пра іх раман пацвердзілася<ref>https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-and-boyfriend-joe-alwyn-are-very-much-in-love/</ref><ref>http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-5021529/Ed-Sheeran-approves-Taylor-Swift-s-new-beau-Joe-Alwyn.html</ref>. === Інцыдэнт на MTV VMA 2009 і яго наступствы === На цырымоніі ўзнагароджання [[MTV|MTV Video Music Awards 2009]] Тэйлар з кліпам на ''[[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong With Me]]'' перамагла катэгорый «Найлепшае жаночае відэа», адной з галоўных намінацый прэміі. Яе выступленне з падзячнай прамовай перапыніў рэпер [[Канье Уэст]]. Ён выбег на сцэну, адабраў мікрафон у Тэйлар і сказаў, што перамогу заслугоўвала відэа [[Беёнсэ]] ''Single Ladies (Put a Ring on It)''<ref>[http://www.mtv.com/news/articles/1621389/20090913/west_kanye.jhtml Kanye West Crashes VMA Stage During Taylor Swift’s Award Speech] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101213065632/http://www.mtv.com/news/articles/1621389/20090913/west_kanye.jhtml |date=13 снежня 2010 }}, MTV 2009 Sep 13.</ref><ref name= "Cnn.com">{{cite news |first= Lisa |last= Respers |title= Anger over West's disruption at MTV awards |date= September 14, 2009 |access-date=September 15, 2009 |publisher= CNN |url=http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/09/14/kanye.west.reaction/index.html| archive-url= https://web.archive.org/web/20090926191354/http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/09/14/kanye.west.reaction/index.html| archive-date= September 26, 2009 | url-status= live}}</ref><ref name= "rollingstone.com">{{cite web|title=Kanye West Storms the VMAs Stage During Taylor Swift's Speech|date=September 13, 2009|work=[[Rolling Stone]]|access-date=September 13, 2009|url=https://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/09/13/kanye-west-storms-the-vmas-stage-during-taylor-swifts-speech/?rand=84857|archive-url=https://www.webcitation.org/65iBUSnNo?url=http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-storms-the-vmas-stage-during-taylor-swifts-speech-20090913?rand=84857|archive-date=25 лютага 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="Rolling Stone 2009-09-13">{{cite web|last=Kreps|first=Daniel|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-storms-the-vmas-stage-during-taylor-swifts-speech-20090913?rand=84857|title=Kanye West Storms the VMAs Stage During Taylor Swift's Speech|date=September 13, 2009|work=[[Rolling Stone]]|access-date=September 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119133749/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-storms-the-vmas-stage-during-taylor-swifts-speech-20090913?rand=84857|archive-date=19 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Гэтая выхадка была негатыўна ўспрынята аўдыторыяй<ref name=billboardoral>{{cite web |last1=Kaufman |first1=Gil |title=2009 VMAs Oral History: What You Didn't See When Kanye West Rushed the Stage on Taylor Swift |url=https://www.billboard.com/articles/news/television/8523549/2009-mtv-vmas-oral-history |website=Billboard |access-date=23 August 2019}}</ref>. Затым Уэст вярнуў мікрафон збянтэжанай і цалкам засмучанай Свіфт, якая не здолела завяршыць сваю прамову<ref name= "Rolling Stone 2009-09-13"/><ref name= "Beyonce1">{{cite web |title=Taylor Swift Thanks "Gracious" Beyonce for Inviting Her Onstage After Kanye Stunt at VMAs |url=https://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-thanks-gracious-beyonce-for-inviting-her-onstage-after-kanye-stunt-at-vmas-20090914 |work=[[Rolling Stone]] |access-date=May 15, 2012 |date=September 14, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615184835/http://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-thanks-gracious-beyonce-for-inviting-her-onstage-after-kanye-stunt-at-vmas-20090914 |archive-date=15 чэрвеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. За свае дзеянні Канье быў выправаджаны з цырымоніі. З тых часоў паміж выканаўцамі усталявалася працяглая варожасць, якая суправаджаецца рознымі скандаламі. Сярод самых гучных — выпадак [[2016 год у гісторыі музыкі|2016]] года. Тады Уэст у сваёй песні ''Famous'' назваў Тэйлар «сукай, якую ён зрабіў знакамітай» і ў кліпе на трэк выкарыстаў аголеную васковую фігруру спявачкі<ref name="rollingstone.ru">Леонид Фоменко (25 июня 2016). [http://www.rollingstone.ru/music/video/23193.html «Famous» груз: Канье Уэст снова доказывает, что он больше, чем знаменитость] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160628020006/http://www.rollingstone.ru/music/video/23193.html |date=28 чэрвеня 2016 }}. [[Rolling Stone]] rollingstone.ru (ВИДЕО)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/7416556/kanye-west-naked-taylor-swift-donald-trump-famous-video-premiere|title=Kanye West Nuzzles Naked Taylor Swift, Donald Trump & Bill Cosby in 'Famous' Video|work=Billboard|date=June 25, 2016|access-date=June 25, 2016}}</ref>. Спявачка адразу ж выказала сваё абурэнне, што выклікала шырокі грамадскі рэзананс. Пасля гэтага жонка рэпера Кім Кардаш’ян апублікавала незаконна запісаную тэлефонную размову Канье і Тэйлар, у якім Свіфт нібыта дазваляе Уэсту абражаць сябе ў песні. Пазней было даказана, што запіс быў змантаваны. Адсылкі да Уэста і сутычак з ім ёсць у альбомах Тэйлар [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|''Speak Now'']], [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']], ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' і ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' === Справа аб сексуальным дамаганні === 2 чэрвеня 2013 года падчас сустрэчы Тэйлар з фанатамі радыё-дыджэй Дэвід Мюлер задраў Свіфт спадніцу і схапіў яе за ягадзіцы. Пасля гэтага ахова вывела мужчыну з залы, а праз некалькі дзён кіраўніцтва радыё звольніла яго. Праз два гады, у верасні 2015 года, Дэвід Мюлер падаў на Тэйлар у суд. У пазове гаварылася, што Мюлер не чапаў спявачку і яна зблытала яго з іншым чалавекам. Мужчына абвінавачваў Тэйлар у паклёпе, наўмысным умяшанні ў кантракт і дзелавыя адносіны. Ён патрабаваў ад Свіфт грашовую кампенсацыю за страту працы (па некаторых дадзеных, сума складала каля 3 мільёнаў долараў). Праз месяц Тэйлар падала на яго сустрэчны пазоў аб сексуальным дамаганні. Спявачка сцвярджала, што дакладна ведае, што вінаватым быў менавіта Мюлер. У адпаведнасці з мясцовым заканадаўствам, пакаранне за сексуальнае дамаганне можа скласці да двух гадоў пазбаўлення волі, аднак справа Свіфт і Мюлера не з’яўлялася крымінальнай. Свіфт таксама паабяцала, што калі яна выйграе справу, то ўсе выйграныя грошы пойдуць у дабрачынныя арганізацыі, якія абараняюць правы жанчын, якія пацярпелі праз сексуальныя дамаганні.<blockquote>'''Тэйлар Свіфт'':''''' ''«Прама перад тым момантам, калі трэба было сфатаграфавацца, ён залез сваёй рукой да мяне пад сукенку і схапіў мяне за ягадзіцы. Я спрабавала адысці, але ён працягваў трымаць сваю руку. Ён зрабіў гэта спецыяльна, я ўпэўненая ў гэтым. Памятаю, што ніколі яшчэ не адчувала сябе настолькі сумнай, расчараванай і абражанай. Сустрэча з фанатамі павінна быць тым месцам, дзе ты дзякуеш людзям за тое, што яны прыйшлі на твой канцэрт. Я была проста агаломшаная».'' </blockquote>Першапачаткова мужчына сцвярджаў, што ўвогуле не дакранаўся да Свіфт, а потым змяніў свае паказанні і заявіў, што, магчыма, дакрануўся да яе выпадкова. У чэрвені 2017 года суд часткова адхіліў пазоў Дэвіда Мюлера супраць Тэйлар. Аднагадовы тэрмін даўніны для пазову аб паклёпе ўжо даўно скончыўся да таго часу, калі Мюлер падаў яго ў 2015 годзе. Суддзя таксама пастанавіў, што астатняя частка пазову Мюлера супраць Тэйлар будзе разглядацца далей. Судовае разбіральніцтва пачалося 7 жніўня 2017 года і павінна было скончыцца праз дзесяць дзён. Але ўжо 15 жніўня прысяжныя прызналі Мюлера вінаватым і адхілілі ўсе яго пазовы<ref>https://www.thesun.co.uk/news/4244962/taylor-swift-grope-picture-david-mueller/</ref><ref>http://www.eonline.com/news/873557/david-mueller-speaks-out-after-losing-taylor-swift-groping-lawsuit-i-can-pass-a-polygraph</ref><ref>http://www.dailymail.co.uk/news/article-4789486/Taylor-Swift-fights-DJ-1-token-award.html</ref>. === Страчаныя правы на музыку === Дагавор Свіфт з лэйблам Big Machine Records, на якім яна пачала кар’еру, скончыўся ў лістападзе [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года. Спявачка перайшла на Republic Records, які належыць адной з найбуйнейшых кампаній у індустрыі [[Universal Music Group]], і заключыла кантракт, які не толькі замацаваў за ёй правы на ўсе будучыя запісы, але і абавязаў Universal дзяліцца даходамі ад продажу акцый Spotify з усімі сваімі артыстамі<ref>https://edition.cnn.com/2019/07/01/business/taylor-swift-rights-trnd/index.html</ref>. Гэта стала працягам барацьбы Тэйлар супраць абясцэньвання працы музыкаў<ref>https://www.rollingstone.com/pro/news/taylor-swift-universal-republic-deal-spotify-758102/</ref>. Высветлілася, што Свіфт, падпісваючы кантракт у падлеткавым узросце, аддала правы на майстарынг-запісы прадзюсару. Пасля заканчэння дагавора ён супраць яе волі прадаў іх старонняму чалавеку. Ім апынуўся медыямагнат Скутэр Браўн. Ён супрацоўнічаў, акрамя іншага, з [[Канье Уэст]]ам — даўнім апанентам Свіфт. Абвінавачванні Тэйлар у адрас Браўна і былых партнёраў сталі адной з галоўных тэм, якія абмяркоўваліся ў заходніх СМІ, што пішуць пра шоў-бізнэс. Кампанія Скутэра Браўна выкупіла за 300 мільёнаў долараў лэйбл Big Machine Records, на якім Тэйлар Свіфт выпусціла першыя шэсць альбомаў. Пасля здзелкі права на майстарынг-копіі шасці альбомаў Свіфт перайшлі да лэйбла Браўна, з якім у выканаўцы склаліся напружаныя адносіны. У сваім блогу на Tumblr яна распавяла, што даведалася аб пераходзе правоў на яе запісы са СМІ, а таксама паскардзілася на цкаванне з боку Браўна. У сваёй публікацыі Свіфт згадала і былога менеджэра, уладальніка Big Machine Records Скота Барчэту. Спявачка адзначыла, што спрабавала выкупіць правы на сваю музыку, але лэйбл прапанаваў ёй вярнуцца назад і «зарабляць» па альбоме за раз — па адным старым за кожны новы. Свіфт адмовілася<ref>https://taylorswift.tumblr.com/post/185958366550/for-years-i-asked-pleaded-for-a-chance-to-own-my</ref>. <blockquote>'''Тэйлар Свіфт:''' ''«На працягу многіх гадоў я прасіла, умольвала, каб мне далі магчымасць валодаць правамі на сваю музыку. Замест гэтага мне прапанавалі падпісаць новы кантракт з Big Machine Records, паводле якога я б „зарабляла“ па аднаму старому альбому за кожны запісаны новы. Мне прыйшлося сысці, таму што я ведала, што як толькі кантракт будзе падпісаны, Скот Барчэта прадасць лэйбл, тым самым прадаўшы мяне і маё мінулае. Мне давялося зрабіць пакутлівы выбар, пакінуўшы ўсё, што было ззаду: музыку, якую я напісала на падлозе сваёй спальні, кліпы, якія я прыдумала і аплачвала з грошай, заробленых выступамі ў барах, клубах, а ў наступстве на арэнах і стадыёнах. Цяпер Скутэр зняславіў працу майго жыцця, якую я сама ніколі не мела магчымасці набыць. Па сутнасці, мая музычная спадчына будзе знаходзіцца ў руках чалавека, які першапачаткова спрабаваў яго разбурыць. Для мяне гэта горшы варыянт развіцця падзей. Вось, што адбываецца, калі ты заключаеш кантракт у пятнаццаць гадоў з кімсьці, для каго такое паняцце, як „вернасць“, існуе толькі ў рамках дамовы».''</blockquote> Першапачаткова меркавалася, што Свіфт не зможа больш выконваць свае песні і зарабляць на іх іншым продажы. Аднак юрысты спявачкі знайшлі шчыліну ў дамове: сітуацыю выратавалі нюансы аўтарскага права [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У кантракце, які Тэйлар падпісала пятнаццацігадовай дзяўчынкай, гаворка ішла не аб усіх аўтарскіх правах, а толькі аб правах на майстарынгі — арыгінальныя запісы, з якіх робяць копіі альбомаў. Такім чынам, у лэйбла апынуліся правы на запісаны матэрыял як суцэльны прадукт, а правы на арыгінальную лірыку і аранжыроўку засталіся за Свіфт, бо яна іх аднаасобны аўтар. У сувязі з гэтым яна не будзе атрымліваць адлічэнні за продаж стандартных запісаў, але зможа свабодна выконваць свае песні<ref>https://www.nytimes.com/2019/06/30/arts/music/taylor-swift-music-scooter-braun.html</ref>. Таксама яна зможа запісаць іх зноўку, абясцэніўшы тым самым тыя версіі, якія ў яе адабралі. Менавіта гэтым яна плануе заняцца: спявачка ўжо анансавала перавыпуск сваіх першых альбомаў у змененай форме<ref>https://daily.afisha.ru/news/29851-teylor-svift-sobralas-perezapisat-starye-albomy-izza-konflikta-s-leyblom/</ref>. Гэтым разам правы на музыку застануцца за ёй. Заява Свіфт, па выразе часопіса [[Rolling Stone]], справакавала «поп-музычную сусветную вайну»<ref>https://www.rollingstone.com/music/music-news/taylor-swift-scooter-braun-scott-borchetta-explainer-853424/</ref>. У падтрымку Тэйлар выказаліся спявачкі Холзі, Кеша, Скай Ферэйра і іншыя; [[Адэль (спявачка)|Адэль]], [[Рыяна]] і [[Майлі Сайрус]] адпісаліся ад Скутэра Браўна ў [[Instagram]]. 17 лістапада [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года стала вядома, што Скутэр Браўн прадаў кампаніі Shamrock увесь музычны каталог спявачкі. На прэміі American Music Awards 2020 яна паведаміла, што пачала перазапісваць свае старыя песні, каб супрацьстаяць дзеянням Браўна. == Ацэнкі творчасці == У [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] годзе спявачка стала лаўрэатам прэміі маладых талентаў імя Хэла Дэвіда. Гэту ўзнагароду атрымліваюць таленавітыя аўтары песень, якія знаходзяцца на вяршыні сваёй кар’еры і аказваюць значны ўплыў на музычную індустрыю дзякуючы сваім песням. Па заяве iHeart Radio, Тэйлар — другая самая ўплывовая жанчына, якая змяніла музычную індустрыю<ref>https://www.iheart.com/</ref>. У спісе часопіса [[Forbes]] «Самыя маладыя жанчыны Амерыкі, якія стварылі сваю кар’еру самі» Свіфт заняла першы радок<ref>https://www.forbes.com/sites/katherinetaylor/2017/05/17/youngest-of-americas-richest-self-made-women/?ss=self-made-women#fddd9d9500cc</ref>. Часопіс Variety у артыкуле «500 самых уплывовых лідараў шоў-бізнесу» адзначыў, што ў Тэйлар ёсць неперасяжная асаблівасць смела супрацьстаяць іншым гігантам індустрыі. Па выніках [[2010-я|другога]] дзесяцігоддзя [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], Свіфт была прызнана многімі выданнямі і крытыкамі як адна з найлепшых і найбольш уплывовых артыстах гэтага перыяду. Сярод яе ўзнагарод і статусаў: * [[American Music Awards]]: артыст дзесяцігоддзя<ref>https://www.ctvnews.ca/entertainment/taylor-swift-crowned-artist-of-the-decade-at-american-music-awards-1.4700702#:~:text=Taylor%20Swift%20has%20moonwalked%20past,at%20the%20fan-voted%20show {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727130958/https://www.ctvnews.ca/entertainment/taylor-swift-crowned-artist-of-the-decade-at-american-music-awards-1.4700702#:~:text=Taylor%20Swift%20has%20moonwalked%20past,at%20the%20fan-voted%20show |date=27 ліпеня 2020 }}.</ref>; * [[Billboard Music Awards|Billboard Women In Music]]: жанчына дзесяцігоддзя<ref>https://www.billboard.com/articles/news/awards/8546156/taylor-swift-woman-of-the-decade-speech-billboard-women-in-music</ref>; * YouGov: самы паважаны выканаўца ў свеце<ref>https://yougov.co.uk/topics/entertainment/explore/music_artist/Taylor_Swift</ref>; * YouGov: топ-10 самых паважаных жанчын у свеце; * [[Forbes]]: самая легендарная кантры-выканаўца гэтага стагоддзя<ref>https://www.forbes.com/sites/brittanyhodak/2019/08/31/heres-why-and-what-taylor-swift-should-perform-at-the-cma-awards/</ref>; * [[Грэмі]]: тытан поп-музыкі<ref>https://www.grammy.com/grammys/news/taylor-swift-confirms-seventh-studio-album-lover</ref>; * [[Time|TIME]]: самая ўплывовая артыстка<ref>{{Cite web |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567666/taylor-swift/ |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2020 |archive-date=4 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204051826/https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567666/taylor-swift/ |url-status=dead }}</ref>; * [[The Guardian]]: каралева поп-музыкі<ref>https://www.theguardian.com/music/2019/aug/24/taylor-swift-pop-music-hunger-games-gladiators</ref>; * [[Rolling Stone]]: апошняя са старой школы, хто рухае светам музыкі<ref>https://www.rollingstone.com/pro/features/taylor-swift-lover-is-a-guaranteed-success-873520/</ref>; * Refinery29: ключавая жанчына ў гэтым дзесяцігоддзі, якая змяніла правілы гульні музычнай індустрыі<ref>https://www.refinery29.com/en-us/2019/12/9094334/most-important-women-in-music-2010s-decade</ref>; * Brandwatch: самая ўплывовая жанчынай у [[Twitter|Твітэры]] за 2020 год. * [[BRIT Awards]]: сусветная ікона<ref name=":3" />. Часопіс [[Rolling Stone]] назваў [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] найлепшым кантры-альбомам 2010-х гадоў, а выданне «UPROXX» выбрала яго найлепшым жаночым альбомам гэтага дзесяцігоддзя ў агульным. [[Billboard Music Awards|Billboard]], у сваю чаргу, назваў ''[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]'' найлепшым жаночым кантры-альбомам 2010-х гадоў. Выданне [[Billboard Hot 100|Billboard]] апублікавала спіс са 100 выканаўцаў з найвялікшымі відэа-працамі за ўвесь час, у якім была прадстаўлена і Тэйлар. Асабліва адзначылі кліпы на ''[[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong With Me]]'' і [[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|''Delicate'']]: «Музычныя кліпы Тэйлар Свіфт вельмі падобныя на марозіва. Напрыклад, у ''[[White Horse (песня Тэйлар Свіфт)|White Horse]]'' класічны ванільны смак, а [[...Ready for It? (песня Тэйлар Свіфт)|''…Ready For It?'']] — гэта шакаладнае марозіва з кавалачкамі арэхаў унутры. Вы заўсёды зможаце знайсці сабе падыходны відэакліп Тэйлар, у залежнасці ад таго, які смак вам падабаецца і якія эмоцыі вы хочаце спазнаць». Відэакліп Тэйлар на песню ''[[Wildest Dreams (песня Тэйлар Свіфт)|Wildest Dreams]]'' з яе студыйнага альбома [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']] быў негатыўна ацэнены некаторымі СМІ, якія абвінавачвалі спявачку ў [[каланіялізм]]е і [[расізм]]е. Паводле меркавання Ларэн Дука з уплывовага выдання Huffington Post, відэа рамантызуе эпоху каланіялізму. Ніка Лэнг з партала Daily Dot сцвярджае, што відэакліп спрабуе ўзнавіць класічны галівудскі раман, але ўяўляе сабой класічны галівудскі расізм<ref>{{cite web|url=http://zviazda.by/be/news/20150903/1441296014-spyavachka-teylar-svift-abvinavachanaya-u-kalaniyalizme-za-svoy-novy|title=Спявачка Тэйлар Свіфт абвінавачаная ў каланіялізме за свой новы відэакліп Wildest Dreams|publisher=Звязда|date=2015-03-09|access-date=2017-02-05|archive-date=23 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231023003028/http://zviazda.by/be/news/20150903/1441296014-spyavachka-teylar-svift-abvinavachanaya-u-kalaniyalizme-za-svoy-novy|url-status=dead}}</ref>. Відэакліп на ''[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]]'' некаторыя абвінавачвалі ў плагіяце рэкламы «KENZO». == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable" |+Спіс альбомаў з указаннем пазіцыі ў чарце і сертыфікацыі ! rowspan="2" |Назва ! rowspan="2" |Дэталі ! colspan="9" |Вышэйшая пазіцыя ! rowspan="2" |Сертыфікацыя |- !US !AUS !CAN !GER !IRL !NZ !JP !SWE !UK |- !''[[Taylor Swift (альбом Тэйлар Свіфт)|Taylor Swift]]'' | * Дата выхаду: 24 кастрычніка 2006. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|33 | style="text-align:center;"|14 | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|53 | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|81 | * US: 7× плацінавы * AUS: плацінавы * CAN: 2× плацінавы * UK: залаты |- !''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]'' | * Дата выхаду: 11 лістапада 2008. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|12 | style="text-align:center;"|7 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|12 | style="text-align:center;"|5 | * US: брыльянтавы * AUS: 7× плацінавы * CAN: 4× плацінавы * IRL: 2× плацінавы * NZ: 3× плацінавы * UK: 2× плацінавы * JP: залаты |- !''[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]'' | * Дата выхаду: 25 кастрычніка 2010. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: LP, CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|15 | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|18 | style="text-align:center;"|6 | * US: 6× плацінавы * AUS: 2× плацінавы * CAN: 4× плацінавы * IRL: залаты * NZ: плацінавы * UK: залаты * JP: залаты |- !''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]'' | * Дата выхаду: 22 кастрычніка 2012 * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|1 | * US: 7× плацінавы * AUS: 4× плацінавы * CAN: 4× плацінавы * IRL: плацінавы * NZ: 2× плацінавы * UK: 2× плацінавы * JP: плацінавы * SWE: залаты * FR: залаты |- !''[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]]'' | * Дата выхаду: 27 кастрычніка 2014. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|4 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|23 | style="text-align:center;"|1 | * US: 9× плацінавы * AUS: 9× плацінавы * CAN: 6x плацінавы * NZ: 3x плацінавы * UK: 4x плацінавы * JP: плацінавы * FR: плацінавы * SWE: залаты |- !''[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]'' | * Дата выхаду: 10 лістапада 2017. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя, стрымінг. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 | * US: 3x плацінавы * AUS: 3× плацінавы * CAN: плацінавы * UK: плацінавы * NZ: 3x плацінавы * SWE: залаты * JP: залаты |- !''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' | * Дата выхаду: 23 жніўня 2019. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|2 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|3 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 | * US: 2x плацінавы * AUS: 2× плацінавы * UK: плацінавы * NZ: плацінавы |- !''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' | * Дата выхаду: 24 ліпеня 2020. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|8 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|8 |style="text-align:center;"|3 |style="text-align:center;"|1 | * US: плацінавы * AUS: плацінавы * UK: плацінавы * NZ: плацінавы |- !''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' | * Дата выхаду: 11 снежня 2020. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|5 |style="text-align:center;"|2 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|16 |style="text-align:center;"|3 |style="text-align:center;"|1 | * AUS: залаты * UK: залаты * CAN: залаты * NZ: плацінавы |- !''Midnights'' | * Дата выхаду: 21 кастрычніка 2022 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- !''The Tortured Poets Department'' | * Дата выхаду: 19 красавіка 2024 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- !''The Life of a Showgirl'' | * Дата выхаду: 3 кастрычніка 2025 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- | colspan="12" |Прочырк «—» азначае адсутнасць у чарце. |} === Перазапісы === {| class="wikitable" |+Спіс перазапісаных альбомаў з указаннем пазіцыі ў чарце і сертыфікацыі ! rowspan="2" |Назва ! rowspan="2" |Дэталі ! colspan="9" |Вышэйшая пазіцыя ! rowspan="2" |Сертыфікацыя |- !US !AUS !CAN !GER !IRL !NZ !JP !SWE !UK |- !''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]'' | * Дата выхаду: 9 красавіка 2021. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|13 | style="text-align:center;"|17 | style="text-align:center;"|1 | * NZ: залаты * UK: сярэбраны |- !''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]'' | * Дата выхаду: 12 лістапада 2021. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|15 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|1 | * NZ: залаты * UK: залаты |- !''Speak Now (Taylor's Version)'' | * Дата выхаду: 7 ліпеня 2023 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- !''1989 (Taylor's Version)'' | * Дата выхаду: 27 кастрычніка 2023 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |} === Відэаграфія === {| class="wikitable" !Год !Кліп !Рэжысёр !Альбом |- |2006 |[[Tim McGraw (песня Тэйлар Свіфт)|Tim McGraw]] | rowspan="3" |Трэй Фанджой | rowspan="5" style="text-align:center;"|[[Taylor Swift (альбом Тэйлар Свіфт)|'''Taylor Swift''']] |- | rowspan="2" |2007 |[[Teardrops on My Guitar (песня Тэйлар Свіфт)|Teardrops on My Guitar]] |- |[[Our Song (песня Тэйлар Свіфт)|Our Song]] |- | rowspan="5" |2008 |I’m Only Me When I’m with You |Тэйлар Свіфт |- |[[Picture to Burn (песня Тэйлар Свіфт)|Picture to Burn]] |Трэй Фанджой |- |Beautiful Eyes |Тод Кэсіці | rowspan="8" style="text-align:center;"|[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|'''Fearless''']] |- |Change |Шон Робінс |- |[[Love Story (песня Тэйлар Свіфт)|Love Story]] | rowspan="2" |Трэй Фанджой |- | rowspan="6" |2009 |[[White Horse (песня Тэйлар Свіфт)|White Horse]] |- |Crazier |Пітэр Чэлсам |- |[[You Belong With Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong with Me]] |Раман Уайт |- |The Best Day |Тэйлар Свіфт |- |[[Fifteen (песня Тэйлар Свіфт)|Fifteen]] | rowspan="2" |Раман Уайт |- |Best Days of Your Life<br />(разам з Келлі Піклер) |Kellie Pickler<br />(альбом Келлі Піклер) |- | rowspan="2" |2010 |[[Fearless (песня Тэйлар Свіфт)|Fearless]] |Тод Кэсіці | style="text-align:center;"|[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|'''Fearless''']] |- |[[Mine (песня Тэйлар Свіфт)|Mine]] |Тэйлар Свіфт<br />Раман Уайт | rowspan="6" style="text-align:center;"|'''[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]''' |- | rowspan="5" |2011 |[[Back to December (песня Тэйлар Свіфт)|Back to December]] |Ёан Лімойн |- |[[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|Mean]] |Дэклан Уайтблум |- |[[The Story of Us (песня Тэйлар Свіфт)|The Story of Us]] |Нубл Джонс |- |[[Sparks Fly (песня Тэйлар Свіфт)|Sparks Fly]] |Крысціан Ламб |- |[[Ours (песня Тэйлар Свіфт)|Ours]] |Дэклан Уайтблум |- | rowspan="5" |2012 |Safe & Sound<br />(разам з The Civil Wars) |Філіп Андэлман |The Hunger Games<br />(альбом саўндтрэкаў да фільма <br />«Галодныя гульні») |- |Both of Us<br />(разам з B.o.B) |Джэйк Нэва |Strange Clouds<br />(альбом B.o.B) |- |[[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|We Are Never Ever Getting Back Together]] |Дэклан Уайтблум | rowspan="4" style="text-align:center;"|'''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]''' |- |[[Begin Again (песня Тэйлар Свіфт)|Begin Again]] |Філіп Андэлман |- |[[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|I Knew You Were Trouble]] | rowspan="2" |Энтані Мэндлер |- | rowspan="5" |2013 |[[22 (песня Тэйлар Свіфт)|22]] |- |Highway Don’t Care<br />(разам з Цімам Макгро) |Шэйн Дрэйк |Two Lanes of Freedom<br />(альбом Ціма Макгро) |- |[[Everything Has Changed (песня Тэйлар Свіфт)|Everything Has Changed]]<br />(разам з [[Эд Шыран|Эдам Шыранам]]) |Філіп Андэлман<br />Джыліс Данінг | rowspan="3" style="text-align:center;"|'''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]''' |- |[[Red (песня Тэйлар Свіфт)|Red]] |Кенні Джэксан |- |[[The Last Time (песня Тэйлар Свіфт)|The Last Time]]<br />(разам з Гары Лайтбодзі) |Тэры Рычардсан |- | rowspan="2" |2014 |Shake It Off |Марк Романек | rowspan="7" style="text-align:center;"|[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|'''1989''']] |- |Blank Space |Джосэф Кан |- | rowspan="3" |2015 |Style |Кайл Ньюман |- |Bad Blood<br />(разам з Кендрыкам Ламарам) | rowspan="3" |Джосэф Кан |- |Wildest Dreams |- | rowspan="2" |2016 |Out of the Woods |- |New Romantics |Джосэф Акерлунд |- | rowspan="3" |2017 |I Don’t Wanna Live Forever<br />(разам з Зэйнам Малікам) |Грант Сінгер |Fifty Shades Darker:OMPC<br />(альбом саўндтрэкаў да фільма <br />«На пяцьдзясят адценняў цямней») |- |[[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|Look What You Made Me Do]] | rowspan="4" |Джосэф Кан | rowspan="5" style="text-align:center;" |'''[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]''' |- |[[...Ready for It? (песня Тэйлар Свіфт)|…Ready for It?]] |- | rowspan="4" |2018 |[[End Game (песня Тэйлар Свіфт)|End Game]]<br />(разам з [[Эд Шыран|Эдам Шыранам]] і Future) |- |[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]] |- |[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]]<br />(вертыкальная версія) |Тэйлар Свіфт |- |Babe<br />(разам з Sugarland) |Энтані Мэндлер |Bigger<br />(альбом Sugarland) |- | rowspan="4" |2019 |ME!<br />(разам з Брэнданам Уры) |Тэйлар Свіфт<br />Дэйв Мэерс | rowspan="3" style="text-align:center;" |'''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]''' |- |You Need to Calm Down |Тэйлар Свіфт<br />Дру Кірсч |- |Lover |Тэйлар Свіфт<br />Дру Кірсч |- |Christmas Tree Farm |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |— |- | rowspan="3" |2020 |The Man |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]''' |- |[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]] |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''' |- |Willow |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]''' |- | rowspan="4" |2021 |The Best Day (Taylor’s Version) |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]''' |- |Renegade<br />(разам з Big Red Machine) |Майкл Браўн |How Long Do You Think It’s Gonna Last?<br />(альбом Big Red Machine) |- |All Too Well: The Short Film |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]''' |- |I Bet You Think About Me |Блэйк Лайвлі |style="text-align:center;" |'''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]''' |- |2022 |The Joker and the Queen<br />(разам з [[Эд Шыран|Эдам Шыранам]]) |Эміль Нава |=<br />(альбом Эда Шырана) |} == Туры == * ''Fearless Tour'' (2009—2010) * ''Speak Now World Tour'' (2011—2012) * ''Red Tour'' (2013—2014) * ''The 1989 World Tour'' (2015) * ''reputation Stadium Tour'' (2018) * ''Lover Fest'' (2020) — адменены * ''The Eras Tour'' (2023—2024) == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" !Год !Беларуская назва !Арыгінальная назва !Роля |- |2009 |C.S.I.: Месца злачынства |''CSI: Crime Scene Investigation'' |Хейлі Джонс |- | rowspan="" |2009 |Ханна Мантана: Кіно |''Hannah Montana: The Movie'' |Тэйлар Свіфт |- | rowspan="" |2010 |Дзень Святога Валянціна |''Valentine’s Day'' |Феліцыя |- | rowspan="" |2012 |Лоракс |''Dr. Seuss’ The Lorax'' |Одры |- |2013 |Новенькая |''New Girl'' |<abbr>Элейн</abbr> |- | rowspan="" |2014 |Прысвечаны |''The Giver'' |Размары |- |2019 |Кошкі |Cats |Бамбалурына |- |2019 |Міс Амерыкана |''Miss Americana'' |Тэйлар Свіфт |- |2020 |Folklore: праслухоўванні ў студыі Long Pond |''Folklore: The Long Pond Studio Sessions'' |Тэйлар Свіфт |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Taylor Swift}} * [http://www.taylorswift.com/ Афіцыйны сайт спявачкі] {{Тэйлар Свіфт}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} {{DEFAULTSORT:Свіфт Тэйлар}} [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard 200]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Тэйлар Свіфт| ]] 3q7vy4itbw2np7koz7a6cm8rj3fgvkk 100 121975 5193003 5192445 2026-09-04T15:51:02Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5193003 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Іосіф Пятровіч Хаўратовіч|2026-09-04T15:35:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|2026-09-04T12:23:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Адам Пятровіч Ажароўскі|2026-09-04T11:55:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рэнэ Луі д’Аржансон|2026-09-04T10:28:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Інга Рыгораўна Артамонава|2026-09-04T09:58:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Томас Ройдс|2026-09-04T06:48:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іцхак Лейбуш Перац|2026-09-03T15:07:14Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Марыя Леапальдзіна Аўстрыйская|2026-09-03T14:28:45Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|П’ер Жуль Жансен|2026-09-03T13:01:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эдуард Франкленд|2026-09-03T12:48:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Афонсу Пена|2026-09-03T04:23:48Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Мухамед Шыа ас-Судані|2026-09-03T04:12:58Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Ян Карыбуцяк|2026-09-02T12:19:57Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Барталамеа Карла Растрэлі|2026-09-02T12:17:00Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Уільям Хайд Воластан|2026-09-02T11:36:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аксана Веніямінава|2026-09-02T11:13:02Z|Maxxammax1}} {{Новы артыкул|Андрэс Мануэль дэль Рыа|2026-09-02T10:12:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уільям Грэгар|2026-09-02T09:59:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вішчынскія герба «Корвін»|2026-09-02T07:16:29Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Альберт Гіёрса|2026-09-02T06:29:23Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> nakhchx1t18w5hoc3uzl8h19r9ly9ao 0 122993 5193066 5015650 2026-09-04T18:27:58Z JerzyKundrat 174 5193066 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Eryngium maratium MichaD 1.jpg |image title = |image descr = {{bt-bellat||Eryngium maratium}} |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Eryngium |author = [[L.]], [[1754]] |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Eryngium }} '''Сінегало́вік'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|51}}</ref><ref name="ЭПБ4" /><ref name=pr>'''Сінегаловік''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т. 14. — Мн., 2002. — С.398</ref> (''Erýngium'') — [[род, біялогія|род]] кветкавых раслін сямейства [[Парасонавыя]] (''Umbelliferae''). == Батанічнае апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]], зрэдку [[Аднагадовыя расліны|аднагадовыя]] і [[Двухгадовыя расліны|двухгадовыя]] [[травяністыя расліны]] з моцным прамастойным [[сцябло]]м. [[Лісце]] чаргаванае, часта скурыстае, суцэльнае або перыста-раздзельнае, звычайна з калючымі зубцамі<ref name="ЭПБ4" />. [[Кветкі]] двухполыя, з падвойным [[калякветнік]]ам, у галоўчатых [[Суквецце|суквеццях]], абгорнутых цвёрдымі лісточкамі. [[Тычынка|Тычынак]] — 5. [[Плод]] — [[віслаплоднік]], пакрыты паўпразрыстымі лускавінкамі. == Распаўсюджанне і экалогія == Каля 230 відаў у [[Трапічны клімат|трапічных]], [[Субтропікі|субтрапічных]] і [[Умераны клімат|ўмераны]]х паясах, галоўным чынам у [[Мексіка|Мексіцы]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] 1 від — {{bt-bellat|сінегаловік пласкалісты|Eryngium planum}}. Расце па пясчаных месцах, у зарасніках [[хмызняк]]оў і ў [[стэп]]ах. Расліны роду святлолюбівыя<ref name="ЭПБ4" />. Лепш растуць на вапністых лёгкіх глебах<ref name="ЭПБ4" />. Размнажаюцца [[насенне]]м і дзяленнем [[карэнішча]]. == Віды == [[Выява:Eryngium planum bgiu.jpg||thumb|250px|{{Bt-bellat|Сінегаловік плоскі|Eryngium planum}}]] [[Файл:Eryngium planum - Bombus hypnorum - Keila.jpg|{{Bt-bellat|Сінегаловік плоскі|Eryngium planum}}|250px|міні]] Спіс некаторых відаў: * {{Bt-latbel|Eryngium alismifolium|aut=[[Greene]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium alpinum|aut=[[L.]]|txt=|Сінегаловік альпійскі}}<ref name="ЭПБ4" /> * {{Bt-latbel|Eryngium aquaticum|aut=[[L.]]|txt=|}} * {{bt-latbel|Eryngium amethystinum|aut=[[L.]]|Сінегаловік аметыставы}}<ref name="ЭПБ4" /> * {{Bt-latbel|Eryngium articulatum|aut=[[Hook.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium billardierei|aut=[[F.Delaroche]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium bourgatii|aut=[[Gouan]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium caeruleum|aut=[[M.Bieb.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium campestre|aut=[[L.]]|txt=|Сінегаловік палявы}}<ref name="ЭПБ4">{{Крыніцы/ЭПБ|4}}</ref> * {{Bt-latbel|Eryngium carlinae|aut=[[F.Delaroche]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium constancei|aut=[[M.Y.Sheikh]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium creticum|aut=[[Lam.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium cuneifolium|aut=[[Small]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium dilatatum|aut=[[Lam.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium dorae|aut=[[C.Norman]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium duriaei|aut=[[J.Gay]] ex [[Boiss.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium ebracteatum|aut=[[Lam.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium eburneum|aut=[[Decne.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium elegans|aut=[[Cham.]] & [[Schltdl.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium foetidum|aut=[[L.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium giganteum|aut=[[M.Bieb.]]|txt=|Сінегаловік гіганцкі}}<ref name="ЭПБ4" /> * {{Bt-latbel|Eryngium glomeratum|aut=[[Lam.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium heterophyllum|aut=[[Engelm.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium hookeri|aut=[[Walp.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium integrifolia|aut=[[Walt.|Walter]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium maritimum|aut=[[L.]]|txt={{тып}}|}} * {{Bt-latbel|Eryngium nasturtiifolium|aut=[[Juss.]] ex [[F.Delaroche]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium nudicaule|aut=[[Lam.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium pandanifolium|aut=[[Cham.]] & [[Schltdl.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium paniculatum|aut=[[Cav.]] & [[Dombey]] ex [[F.Delaroche]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium pectinatum|aut=[[C.Presl]] ex [[DC.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium petiolatum|aut=[[Hook.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium planum|aut=[[L.]]|txt=|Сінегаловік пласкалісты}}<ref name="ІЭБ">[http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/books/Mialik2018-1.pdf Ботаника (исследования): Сборник научных трудов. Выпуск 47 / Ин-т экс-перимент. бот. НАН Беларуси — Минск: 2018. — 308 с. ISSN 2221-9927] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200617170150/http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/books/Mialik2018-1.pdf |date=17 чэрвеня 2020 }}{{ref-ru}}{{ref-be}}</ref><ref name="ЭПБ4" /> * {{Bt-latbel|Eryngium pusillum|aut=[[L.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium rostratum|aut=[[Cav.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium sanguisorba|aut=[[Cham.]] & [[Schltdl.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium tenue|aut=[[Lam.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium yuccifolium|aut=[[Michx.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Eryngium ×zabelii|aut=[[Christ]] ex [[Bergmans]]|txt=|}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Сінегаловік|Пашына Г. В.}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сінегаловік|Скуратовіч А. М.|398}} * {{ВСЭ3|Синеголовник}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|42168|Синеголовник — род Eryngium}} * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Apiaceae/Eryngium/ Eryngium]{{ref-en}} // [[The Plant List]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парасонавыя]] qusgott9sx49yzsxsbaza1akgv5qh1i 4 131069 5193211 5191743 2026-09-05T07:54:55Z Emilia Noah 155537 5193211 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) :Бачу, што ў БелСЭ і БелЭн Іарданія, таксама ў РБС НАН РБ 10. Іярданія толькі ў грам базе, але гэта не нарматыўная крыніца сама па сабе. Нібыта пакуль можна пакінуць варыянт Іярданія ў артыкуле, але пераймяноўваць нібы пакуль рана. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 1 верасня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:28, 1 верасня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == {{закрыта}} У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пачаў перайменаванне ў «млекакормячыя», але ўсё, можа адразу не апаную. Пераймяноўвайце смела таксама! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:37, 1 верасня 2026 (+03) :Таксама звярну ўвагу, што ў змесце артыкулаў, на мой погляд, могуць і далей выкарыстоўвацца «сысуны», але ў лідзе лепш усё ж пісаць «млекакормячыя», каб чытач не зблытаўся зусім. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:39, 1 верасня 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 86ixnh92o9lnu594cvbpev8h2np5ulx 5193213 5193211 2026-09-05T07:56:36Z Emilia Noah 155537 5193213 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) :Бачу, што ў БелСЭ і БелЭн Іарданія, таксама ў РБС НАН РБ 10. Іярданія толькі ў грам базе, але гэта не нарматыўная крыніца сама па сабе. Нібыта пакуль можна пакінуць варыянт Іярданія ў артыкуле, але пераймяноўваць нібы пакуль рана. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 1 верасня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:28, 1 верасня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] rqfs9p4f5kbqt1h3ml8biiwlg3fzoxm 0 134566 5193175 5098153 2026-09-05T04:24:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193175 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Тэрор (значэнні)}}'''Тэрор''' ({{lang-la|terror}} — страх, жах) — застрашванне сваіх палітычных супернікаў або насельніцтва, якое выяўляецца ў фізічным гвалце, ажно да знішчэння.<ref>{{Cite web |url=http://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=31697 |title=Толковый словарь Ожегова |access-date=16 верасня 2012 |archive-date=6 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306044358/http://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=31697 |url-status=dead }}</ref> Тэрорам таксама называюць пагрозу фізічным гвалтам паводле палітычных ці іншых матываў, або застрашванне з пагрозай [[забойства]].<ref>{{Cite web |url=http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Efremova-term-108104.htm |title=Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный |access-date=16 верасня 2012 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923204559/http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Efremova-term-108104.htm |url-status=dead }}</ref> Сінонімы слова «тэрор» — «застрашванне», «гвалт».<ref>[http://enc-dic.com/synonym/Terror-85629.html Словарь синонимов]. enc-dic.com</ref> == Віды тэрору == Ёсць два віды тэрору. '''Дзяржаўны тэрор ''' — шэраг мерапрыемстваў накіраваных на фізічнае знішчэнне або застрашванне палітычных канкурэнтаў ці насельніцтва, які здзяйсняецца дзяржаўнай уладай (напрыклад: якабінскі тэрор у часе [[Французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]], [[Чырвоны тэрор|Чырвоны]] і Белы тэрор у часы [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]], [[аперацыя «Кондар»]]). '''Эканамічны тэрор''' — шэраг мерапрыемстваў накіраваных на эканамічнае знішчэнне або застрашванне палітычных канкурэнтаў ці насельніцтва шляхам эканамічнага знішчэння і пакідання без сродкаў да існавання. (Напрыклад: голад у [[Ірландыя|Ірландыі]] [[1845]]—[[1848]] гадах, раскулачванне ў [[СССР]] [[1917]]—[[1930-я]], [[Галадамор]])<ref>[http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=67&tek=6230&issue=176 «Экономтеррор»]. Политический журнал</ref> {{зноскі}} [[Катэгорыя:Тэрор| ]] [[Катэгорыя:Палітыка]] bkvvvifzd7wkfprelmv2osxtk2nja0z 0 143751 5193077 4744599 2026-09-04T18:59:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193077 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = Neottia ovata 050606.jpg | image descr = {{bt-bellat|Тайнік яйцападобны|Listera ovata}} — [[тыпавы від]] рода | rang = Род | latin = Listera | author = [[R.Br.]], [[1813]], [[nom. cons.]] | typus = {{bt-latbel|Listera ovata|Тайнік яйцападобны}} | wikispecies = Listera | commons = Category:Listera | ipni = 29873-1 }} '''Тайнік'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|76}}</ref> (''Lístera'') — род [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства {{Bt-bellat|Архідныя|Orchidaceae}}. == Батанічнае апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] [[Трава|Травяністыя]] [[карэнішча]]выя расліны. [[Лісце]] супраціўнае, рознай формы. [[Кветкі]] дробныя, зеленаватыя ці жаўтаватыя, у верхавінкавых гронках. [[Плод]] — [[каробачка]]. [[Лекавыя расліны]]. == Арэал == Каля 30 відаў. Пашыраны ў [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] 2 віды: {{bt-bellat|тайнік сэрцападобны|Listera cordata}} і {{bt-bellat|тайнік яйцападобны|Listera ovata}}. == Класіфікацыя == Вылучаюць больш 30 [[Біялагічны від|відаў]] тайніку<ref>{{Cite web |url=http://flower.onego.ru/orchid/listera.html |title=Листера, или тайник |access-date=13 ліпеня 2019 |archive-date=2 верасня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100902154328/http://flower.onego.ru/orchid/listera.html |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Listera cordata 130506c.jpg|thumb|right|{{bt-bellat|Тайнік сэрцападобны|Listera cordata}}, суквецце буйным планам]] * {{bt-latbel|Listera alternifolia|}} * {{bt-latbel|Listera amplexicaulis|}} * {{bt-latbel|Listera auriculata|}} * {{bt-latbel|Listera australis|}} * {{bt-latbel|Listera bambusetorum|}} * {{bt-latbel|Listera banksiana|}} * {{bt-latbel|Listera biflora|}} * {{bt-latbel|Listera borealis|}} * {{bt-latbel|Listera caurina|}} * {{bt-latbel|Listera convallarioides|}} * {{bt-latbel|Listera cordata|Тайнік сэрцападобны}} * {{bt-latbel|Listera fugongensis|}} * {{bt-latbel|Listera nipponica|}} * {{bt-latbel|Listera ovata|aut=([[L.]]) [[R.Br.]]|txt={{typus}}<ref>[http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Listera NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for ''Listera'' R.Br.] {{ref-en}} {{v|28|7|2010}}</ref>|Тайнік яйцападобны|Тайнік авальны|Начная цень|Дрэмлік}} * {{bt-latbel|Listera smallii|}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Та́йнік|Скуратовіч А. М.|390}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Тайнік|Швец І. У.|70}} * {{Крыніцы/ОВРБ|349, 350|Listera — Тайник}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|41613|Тайник — род Listera}} * [https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=6889 Genus: ''Listera'' R.Br. Synonym of: ''Neottia'' Guett.]{{Ref-en}} // [[Germplasm Resources Information Network]] (GRIN-Taxonomy) * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Orchidaceae/Neottia/ Neottia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170905120415/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Orchidaceae/Neottia/ |date=5 верасня 2017 }}{{Ref-en}} // [[The Plant List]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эпідэндравыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] ryxnudp9eyiu9uyol0ywbo8thsvdhbe 0 143853 5193015 5021930 2026-09-04T16:12:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193015 wikitext text/x-wiki {{Раўніна |Тып = нізіна |Назва = Сярэднянёманская нізіна |Размяшчэнне = [[Беларусь]] ([[Гродзенская вобласць]]), [[Літва]], [[Польшча]] |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 46 |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 12|lon_sec = |Вышыня над узроўнем мора = 110—140 |Працягласць з поўначы на поўдзень = 45 |Працягласць з захаду на ўсход = 60—75 |Плошча = каля 1700<ref name="З">На тэрыторыі Беларусі</ref> |Рэкі = [[Нёман]], [[Котра (рака)|Котра]], [[Пыранка]], [[Нявіша]], [[Гожка]], [[Чорная Ганча]] |Азёры = [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Белае]], [[Рыбніца]], [[Берштаўскае]], [[Вераўскае]], [[Зацкава]] |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} [[Файл:Сярэднянёманская нізіна (2001).svg|thumb|Сярэднянёманская нізіна (2001)]] [[Файл:Сярэднянёманская нізіна.svg|thumb|Сярэднянёманская нізіна (1977)]] '''Сярэднянёманская нізі́на'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭПБ|1986}} — [[нізіна]] на захадзе [[Беларусь|Беларусі]], на тэрыторыі [[Гродзенскі раён|Гродзенскага]], [[Шчучынскі раён|Шчучынскага]] і [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] раёнаў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], у сярэднім цячэнні ракі [[Нёман]]. Часткова заходзіць на тэрыторыю [[Польшча|Польшчы]] і [[Літва|Літвы]]{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭПБ|1986}}. == Геаграфія і геалогія == Нізіна з’яўляецца фізіка-геаграфічным раёнам акругі Панямонне Заходне-Беларускай правінцыі. У тэктанічных адносінах прымеркавана да [[Мазурскі пахаваны выступ|Мазурска-Беларускага пахаванага выступу]] [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Мяжуе з [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай нізінай]] і [[Лідская раўніна|Лідскай раўнінай]] на ўсходзе, [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскім узвышшам]] на паўднёвым усходзе, [[Ваўкавыскае ўзвышша|Ваўкавыскім узвышшам]] і [[Слонімскае ўзвышша|Слонімскай узвышанай раўнінай]] на поўдні, [[Гродзенскае ўзвышша|Гродзенскім узвышшам]] на захадзе. Плошча тэрыторыі Сярэднянёманскай нізіны на тэрыторыі Беларусі складае каля 1700 км². Цягнецца нізіна ў напрамку з усходу на захад на 60—75 км, з поўначы на поўдзень — да 45 км. Пераважаюць вышыні ад 110 да 140 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]. Найбольш нізкая адзнака 80 м — урэз ракі Нёман (самая нізкая ў Беларусі){{sfn|ЭПБ|1986}}. [[Крышталічны фундамент]] залягае на 100—300 м ніжэй узроўню мора, месцамі перакрыты [[Юрскі перыяд|юрскімі]] магутнасцю да 40 м, [[Мелавы перыяд|познемелавымі]] (больш за 100 м), [[палеаген]]авымі (да 20 м) і [[антрапаген]]нымі (60—140 м) адкладамі. Антрапагенныя адклады разнастайныя і складзены з утварэнняў беларускага, [[бярэзінскае зледзяненне|бярэзінскага]], [[дняпроўскае зледзяненне|дняпроўскага]], [[сожскае зледзяненне|сожскага]], [[паазерскае зледзяненне|паазерскага]] зледзяненняў і адкладаў міжледавіковых перыядаў{{sfn|ЭПБ|1986}}. На паверхні пераважаюць флювіягляцыяльныя і лімнагляцыяльныя [[Пясок|пяскі]], [[жвір]]ы, зрэдку жвірова-[[Галька|галечны]] матэрыял, [[галацэн]]авыя азёрныя і балотныя адклады{{sfn|ЭПБ|1986}}. Карысныя выкапні: [[Гліна|гліны]], будаўнічыя пяскі, [[торф]]. == Рэльеф == [[Рэльеф (геаграфія)|Рэльеф]] тэрыторыі нізіны значна перапрацаваны і зменены эразійна-дэнудацыйнымі працэсамі ў пасляледавіковы час. Тут існавалі вялікія прыледавіковыя азёры. Пад час паазерскага зледзянення было Скідзельскае прыледавіковае возера, пасля спуску якога Нёман атрымаў сцёк у [[Балтыйскае мора]]. Пры раставанні паазерскага ледавіка ўтварылася вялікае Сярэднянёманскае возера. Пры адступленні ледавіка ўзровень возера паніжаўся са 123 м да 115 м. У больш позні галацэнавы час сфарміравалася [[даліна]] ракі Нёман, якая ў межах Сярэднянёманскай нізіны мае [[Эрозія (геалогія)|эразійны]] ўрэз да 25—28 м. Сучасны рэльеф Сярэднянёманскай нізіны — [[Зандры|зандравая]] раўніна з двума ўзроўнямі (больш высокі 130—140 м прымыкае да [[Лідская раўніна|Лідскай раўніны]]). Паверхня плоская, плоскаўзгорыстая, ускладнена [[тэрмакарст]]авымі западзінамі, эолавымі формамі, невялікімі зарастаючымі азёрамі. Характэрны адзінкавыя [[дзюны]] і дзюнавыя [[Града (геамарфалогія)|грады]] вышынёй 5—6, часм да 10 м{{sfn|ЭПБ|1986}}. == Гідралогія == Асноўная рака Сярэднянёманскай нізіны — Нёман. Таксама працякаюць рэкі [[Котра (рака)|Котра]], [[Пыранка]], [[Нявіша]], [[Гожка]], [[Чорная Ганча]]. Найбольшыя азёры [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Белае]], [[Рыбніца]], [[Берштаўскае]], [[Вераўскае]], [[Зацкава]]. == Прырода == Глебы Сярэднянёманскай нізіны пераважна [[Дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]] слабаападзоленыя [[Пясчаныя глебы|пясчаныя]] і [[Супясчаныя глебы|супясчаныя]], часта забалочаныя, [[Тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]], у далінах рэк — [[Поймавыя глебы|поймавыя]]. Лясістасць мясцовасці каля 40 %. Расліннасць належыць да Нёманска-Перадпалескай геабатанічнай акругі{{sfn|ЭПБ|1986}}. Каля 60 % лясоў [[Хваёвыя лясы|хваёвыя]], сярод якіх пераважаюць верасовыя і імшыстыя [[Бор (лес)|бары]]. На [[бярозавыя лясы]] прыпадае 13—15 %, на [[Яловыя лясы|яловыя]] 10 %, на чорнаальховыя 7—9 % агульнай плошчы лясоў{{sfn|ЭПБ|1986}}. Захаваліся лясныя масівы: [[Гродзенская пушча]], [[Катранская пушча]], [[Ліпічанская пушча]]. Тэрыторыя нізіны значна забалочаная. [[Балоты]] пераважна [[Нізінныя балоты|нізінныя]]. Сярод найбольш значных: Святое, Гарачы Бор, Каменны Мост, Масткі-Нівішча{{sfn|ЭПБ|1986}}. [[Луг]]і займаюць каля 10 % плошчы тэрыторыі і знаходзяцца пераважна ў пойме Нёмана і яго прытокаў. У травастоі пераважаюць злакава-разнатраўная расліннасць ([[цімафееўка лугавая]], [[аўсяніца лугавая]], [[метлюжок]], [[лісахвост]] і інш.), пашыраны [[бабовыя]] ([[канюшына белая]], [[канюшына чырвоная]], [[чына лугавая]]), [[Асака|асокі]] і шматлікае разнатраўе{{sfn|ЭПБ|1986}}. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сярэднянёманская нізі́на|Сінякова В. Р.|361}} * {{крыніцы/ЭПБ|5|Сярэднянёманская нізі́на|Сінякова В. Р.|68}} * Геаграфія Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1992. — 383c.: іл. — ISBN 5-85700-056-4. * Природа Беларуси : энциклопедия : в 3 т. Т. 1 : Земля и недра / [редколлегия: Т. В. Белова и др.] — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2009. — 459 с.: цв. ил. — ISBN 978-985-11-0472-6, — ISBN 978-985-11-0472-3 (т. 1). * Туристская энциклопедия Беларуси. — Мн. : БелЭн, 2007. — 648 с. — ISBN 978-985-11-0384-9. * Геоморфология Беларуси: Учебное пособие для студентов геогра­фических и геологических специальностей / [[Вольга Піліпаўна Якушка|Якушко О. Ф.]], Марьина Л. В., Емельянов Ю. Н. — Мн.: БГУ, 1999. — 173 с. — 400 экз.{{ref-ru}} == Спасылкі == * ''Новик А. А., Власов Б. П., Рудаковский И. А.'' [http://elib.bsu.by/handle/123456789/107089 Геоэкологические особенности озёр Средненеманской низменности // Acta Geographica Silesiana, 17. WNoZ UŚ, Sosnowiec, 2014, s. 63-78] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220710034034/https://elib.bsu.by/handle/123456789/107089 |date=10 ліпеня 2022 }}{{ref-ru}} {{Рэльеф Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рэльеф Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Нізіны Беларусі]] ipsdvz86yh24d49h6xc0ks2mr8x1ud5 0 146457 5192888 5027532 2026-09-04T13:16:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192888 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Міхальчук}} '''Сяргей Апанасавіч Міхальчу́к'''{{sfn|БелЭн|2000}} ({{ДН|14|8|1925}}, вёска [[Скабін]], {{МН|Капыльскі раён|ў Капыльскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]] — {{ДС|20|7|1985}}{{sfn|БелЭн|2000}}<ref name="БАП">{{bis.nlb.by|129114|Міхальчук Сяргей Апанасавіч}}</ref>) — беларускі [[празаік]], [[перакладчык]]. [[Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР]] (1972). Псеўданім — ''Скабінскі С.''<ref name="БАП" /> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў сярэднюю школу ў [[Капыль|Капылі]] (1941). У 1944 годзе быў прызваны ў [[Савецкая Армія|Савецкую Армію]]. Удзельнічаў у баях на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] і [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. Быў цяжка паранены. Пасля дэмабілізацыі (1946) паступіў на аддзяленне журналістыкі [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1951 годзе скончыў універсітэт і быў накіраваны на працу рэдактарам у [[Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] (пазней — «Беларусь»). У 1972—1980 гадах — загадчык рэдакцыі выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». Узнагароджаны [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэнам Айчыннай вайны]] I ступені і медалямі{{sfn|БП|1994}}. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1972 года{{sfn|БП|1994}}. == Творчасць == У друку выступае з 1949 года{{sfn|БелЭн|2000}} (абласная газета «Пінская праўда»). Першае [[апавяданне]] для дзяцей надрукаваў у 1955 годзе (газета «[[Піянер Беларусі]]»). Напісаў для дзяцей зборнікі апавяданняў, [[Аповесць|аповесцей]] «Сто прыгод за адзін дзень» (1963), «Паштальён, шырэй крок!» (1968), «Зялёны лісточак» (1974), «Першы след» (1985). Пераклаў на беларускую мову паасобныя творы [[Аркадзь Пятровіч Гайдар|А. Гайдара]], {{нп3|Барыс Сцяпанавіч Жыткоў|Б. Жыткова|ru|Житков, Борис Степанович}}, [[Віталь Валянцінавіч Біянкі|В. Біянкі]], [[Астап Вішня|А. Вішні]], [[Л. Панцялееў|Л. Панцялеева]], {{нп3|Валянціна Аляксандраўна Асеева|В. Асеевай|ru|Осеева, Валентина Александровна}}, {{нп3|Любоў Фёдараўна Варанкова|Л. Варанковай|ru|Воронкова, Любовь Фёдоровна}}, {{нп3|Мікалай Іванавіч Дубаў|М. Дубава|ru|Дубов, Николай Иванович}}, {{нп3|Яўген Андрэевіч Пярмяк|Я. Пермяка|ru|Пермяк, Евгений Андреевич}}, [[Юхан Смуул|Ю. Смуула]], [[Чынгіз Тарэкулавіч Айтматаў|Ч. Айтматава]], [[Ігар Неверлі|І. Неверлі]], зборнік украінскіх народных казак і інш. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|10|Міхальчу́к Сяргей Апанасавіч||486}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Сяргей Міхальчук|388—389}} * {{крыніцы/ЭЛіМБел|3||649}} == Спасылкі == * [https://www.kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/21669-68on-rodom-iz-skabina-ispolnilos-95-let-zasluzhennomu-deyatelyu-kultury-belarusi-sergeya-mikhalchuka ''Таццян6а Бохан'' Он родом из Скабина: исполнилось 95 лет заслуженному деятелю культуры Беларуси Сергея Михальчука] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240226090101/https://www.kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/21669-68on-rodom-iz-skabina-ispolnilos-95-let-zasluzhennomu-deyatelyu-kultury-belarusi-sergeya-mikhalchuka |date=26 лютага 2024 }} // Газета Капыльскага раёна «Слава працы» * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79867099/ Михальчук Сергей Афанасьевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240226092403/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79867099/ |date=26 лютага 2024 }}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Міхальчук Сяргей Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] fwkzbrpzj9h72wdmdr1crud3zdymx8p 0 149701 5193215 3249248 2026-09-05T07:59:56Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193215 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Зенкер''' — шматлязовы металарэзны [[інструмент]] для апрацоўкі [[цыліндр]]ычных і [[Конус|канічных]] адтулін у дэталях з мэтай павелічэння іх [[дыяметр]]а, павышэння якасці паверхні і дакладнасці. Праца зенкерам называецца ''зенкераванне''. Зенкераванне з’яўляецца паўчыставой апрацоўкай рэзаннем. == Прызначэнне зенкеравання == Зенкераванне як паўчыставая і, збольшага, чыставая аперацыя механічнай апрацоўкі мае наступныя асноўныя прызначэнні: * Ачыстка і згладжванне паверхні адтулін: перад наразаннем разьбы або разгортваннем; * Калібраванне адтулін: для нітаў, шпілек і іншага крапяжу. == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. — ISBN 985-11-0279-2 {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] 92vxup25tig6fn635r76j7t0e64m407 5193216 5193215 2026-09-05T08:02:00Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5193216 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Зенкер'''<ref>[https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%95%D0%9D%D0%9A%D0%95%D0%A0 Зенкер]</ref> — шматлязовы металарэзны [[інструмент]] для апрацоўкі [[цыліндр]]ычных і [[Конус|канічных]] адтулін у дэталях з мэтай павелічэння іх [[дыяметр]]а, павышэння якасці паверхні і дакладнасці. Праца зенкерам называецца ''зенкераванне''. Зенкераванне з’яўляецца паўчыставой апрацоўкай рэзаннем. == Прызначэнне зенкеравання == Зенкераванне як паўчыставая і, збольшага, чыставая аперацыя механічнай апрацоўкі мае наступныя асноўныя прызначэнні: * Ачыстка і згладжванне паверхні адтулін: перад наразаннем разьбы або разгортваннем; * Калібраванне адтулін: для нітаў, шпілек і іншага крапяжу. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. — ISBN 985-11-0279-2 {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] oqu3993fm7f8z246l8h33ho7fdl9o73 0 152984 5193155 5097909 2026-09-05T00:20:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193155 wikitext text/x-wiki '''[[Транспланталогія]] ў Беларусі''' На 2012 год Беларусь займала першае месца сярод краін СНД па колькасці трансплантацый органаў<ref name="ТОвБ">[http://news.tut.by/health/291128.html Трансплантация органов в Беларуси — тайна за семью печатями?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210115112222/http://news.tut.by/health/291128.html |date=15 студзеня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. На 2016 год Беларусь па колькасці трансплантацый у год займала 24-е месца ў свеце<ref name="ЦСС"/>. Трансплантацыйныя актыўнасць у краіне за 2011 год склала 25,5 аперацый на адзін мільён насельніцтва<ref name="ТОвБ"/>. == Гісторыя == Станаўленне беларускай транспланталогіі пачалося ў 1970 годзе, калі на базе клінікі уралогіі [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|МДМІ]] ў 4-й бальніцы горада [[Мінск]]а акадэмікам [[Мікалай Яўсеевіч Саўчанка|М. Я. Саўчанкам]] была праведзена першая {{нп3|Трансплантацыя ныркі|аперацыя па перасадцы ныркі|ru|Трансплантация почки}}<ref name="ТВБ">[http://www.belta.by/ru/articles/dossier/Transplantologija-v-Belarusi_i_360.html Трансплантология в Беларуси] {{ref-ru}}</ref>. У цяперашні час у Рэспубліцы Беларусь сярод іншых выконваюцца трансплантацыі ныркі, лёгкіх, {{нп3|Трансплантацыя гемапаэтычных ствалавых клетак|касцявога мозгу|ru|Трансплантация гемопоэтических стволовых клеток}}, {{нп3|Трансплантацыя печані|печані|en|Liver transplantation}}, {{нп3|Трансплантацыя сэрца|сэрца|ru|Пересадка сердца}}, таксама праводзяцца перасадкі ствалавых клетак чалавека і тканак: {{нп3|Перасадка рагавіцы|рагавіцы|ru|Пересадка роговицы}}, {{нп3|Скурная пластыка|скуры|ru|Кожная пластика}} і касцяной тканкі<ref name="ТВБ"/>. У сакавіку 2010 года на базе 9-й гарадской клінічнай бальніцы адкрыты [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр трансплантацыі органаў і тканак]], спецыялісты якога распрацоўваюць і ўкараняюць перадавыя тэхналогіі ў лячэнні захворванняў печані, падстраўнікавай залозы, нырак, гематалагічнай паталогіі, а таксама аказваюць экстранную і планавую высокатэхналагічную медыцынскую дапамогу<ref name="ТВБ"/>. У 2012 годзе ў Беларусі выканана 274 аперацыі па перасадцы органаў. У краіне ладзіцца 29 трансплантацый на 1 мільён насельніцтва. У Мінску аперацыі па перасадцы нырак і печані выконвае РНПЦ трансплантацыі органаў і тканак на базе 9-й гарадской клінічнай бальніцы. Аддзяленні трансплантацыі ныркі таксама працуюць у Брэсце і ў Гомелі<ref>[http://gp.by/section/health/54756.html Обыкновенная трансплантология: пересадка почек в Гомеле идет в рабочем порядке]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Плануецца, што да 2015 года яны з’явяцца таксама ў Магілёве, Віцебску і Гродне<ref>[http://gorad.by/by/page/health/4769 Первую операцию по пересадке лёгких в Беларуси проведут осенью 2013 года] {{ref-ru}}</ref>. У 2014 годзе ў беларускіх медустановах выканана больш за 400 трансплантацый органаў — ныркі, печані, сэрца, падстраўнікавай залозы<ref name="НБД"/>. Па колькасці трансплантацый на 1 мільён насельніцтва Беларусь займае першае месца ў СНД. У 2014 годзе трансплантацыйная актыўнасць у краіне склала 43.6 аперацыі на мільён чалавек<ref name="НБД"/>. Для параўнання, у Польшчы ў 2013 годзе гэты паказчык быў роўны 40, у Літве — 22, у Расіі — 9.8, ва Украіне — 2.2<ref name="НБД"/>. За 13 гадоў колькасць трансплантацый у год вырасла ў 70 разоў. З 8 у 2005 годзе да 553 у 2017 годзе. Між тым, гэта толькі 50 % ад патрэбы краіны ў такіх аперацыях<ref name="ДПП">[http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/deputaty-prinyali-popravki-v-zakon-o-transplantacii-chto-izmenitsya Депутаты приняли поправки в закон о трансплантации в первом чтении. Что изменится для пациентов и сферы в целом?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181121095721/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/deputaty-prinyali-popravki-v-zakon-o-transplantacii-chto-izmenitsya |date=21 лістапада 2018 }} {{ref-ru}}</ref> У верасні 2018 года 9-я гарадская клінічная бальніца г. Мінска была пераўтворана ў Мінскі навукова-практычны цэнтр хірургіі, транспланталогіі і гематалогіі<ref name="НЦТ">[http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/novyy-centr-transplantologii-donorstvo-dvoyurodnyh-rodstvennikov-i Новый центр трансплантологии, донорство двоюродных родственников и 3D-печать органов. Большое интервью с Олегом Руммо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181209132522/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/novyy-centr-transplantologii-donorstvo-dvoyurodnyh-rodstvennikov-i |date=9 снежня 2018 }} {{ref-ru}}</ref>. == Юрыдычныя аспекты == У 2007 годзе была прынятая новая рэдакцыя «Закона РБ аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Закон РБ аб трансплантацыі органаў і тканак чалавека»<ref name="ТВБ"/><ref>ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ от 9 января 2007 г. № 207-З О внесении изменений и дополнений в Закон Республики Беларусь «О трансплантации органов и тканей человека». Гл. [http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=H10700207 Тэкст закона]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Беларускі закон аб трансплантацыі ў выпадку выняцця органаў ад трупнага донара грунтуецца на прынцыпе няспрошанай згоды, гэта значыць, што пры пэўных абставінах любы чалавек можа без яго згоды або згоды яго сваякоў стаць донарам унутраных органаў. Фармальна прызнаецца права блізкіх сваякоў патэнцыйнага донара выказваць сваю згоду ці нязгоду. Але, згодна з законам, урачы-трансплантолагі не абавязаныя даведвацца ці ёсць прыжыццёвая нязгода донара або яго блізкіх сваякоў<ref>Статья 11 Закона РБ «О ТРАНСПЛАНТАЦИИ ОРГАНОВ И ТКАНЕЙ ЧЕЛОВЕКА»: Забор органов у трупного донора не допускается, если руководителю государственной организации здравоохранения,… до момента забора органов представлено заявление о несогласии на забор органов для трансплантации, написанное данным лицом при жизни либо его супругом (супругой), а при его (ее) отсутствии — одним из его близких родственников (родители, дети, родные братья и сестры, дед, бабка, внуки) или законным представителем. Забор органов у трупного донора не допускается также в случае, если государственная организация здравоохранения была поставлена в известность о несогласии лица на забор органов для трансплантации до его смерти путем устного или письменного заявления в присутствии врача (врачей), других должностных лиц государственной организации здравоохранения, иных лиц, которые могут засвидетельствовать такой отказ. Гл. [http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=H10700207 Тэкст закона]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У Беларусі існуе 70 цэнтраў забору трупных органаў, якія аператыўна дастаўляюць орган у клінікі транспланталогіі<ref>[http://rus.medtravelbelarus.com/kidney-transplantation.html Трансплантация почки в Белоруссии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141029074612/http://rus.medtravelbelarus.com/kidney-transplantation.html |date=29 кастрычніка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Для грамадзян рэспублікі аперацыі па перасадцы органаў праводзяцца бясплатна<ref name="ТВБ"/>. У кастрычніку 2018 года былі прыняты папраўкі ў Закон аб трансплантацыі органаў і тканак чалавека, згодна з якімі было пашырана кола магчымых жывых донараў органаў і тканак за конт больш далёкіх сваякоў рэцыпіента, а таксама ўведзена паняцця «перакрыжаваная трансплантацыя»<ref name="ДПП"/><ref>Такі выпадак трансплантацыі, калі два пацыента маюць па сваяку, што жадаюць ахвяраваць орган, гэтыя органы не падыходзяць адпаведным пацыентам, але ўзаемна падыходзяць пры папарнай замене рэцыпіентаў.</ref>. == Перасадка сэрца == Першая перасадка сэрца ў [[Беларусь|Беларусі]] была здзейсненая ў красавіку 2009 года ў РНПЦ «Кардыялогія»<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/1916862.html У 2010 годзе ў Беларусі плануецца трансплантацыя лёгкіх], ''[[Радыё Свабода]]''</ref>. 13 лютага 2013 года ў краіне ўпершыню была праведена трансплантацыя сэрца дзіцяці<ref name="СВБ">[http://www.ctv.by/segodnya-v-belarusi-vpervye-provedena-peresadka-serdcu-rebenku-skoro-transplantaciya-budet-sdelana Сегодня в Беларуси впервые проведена пересадка сердца ребенку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130218165824/http://www.ctv.by/segodnya-v-belarusi-vpervye-provedena-peresadka-serdcu-rebenku-skoro-transplantaciya-budet-sdelana |date=18 лютага 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. У студзені 2015 года Брэст стаў першым рэгіянальным цэнтрам, дзе правялі аперацыю па перасадцы сэрца<ref name="ТББ"/>. У верасні 2018 года ў Беларусі ўпершыню правялі рэтрансплантацыю сэрца<ref name="ТББ"/><ref>[http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/v-belarusi-vpervye-proveli-povtornuyu-transplantaciyu-serdca В Беларуси впервые провели повторную трансплантацию сердца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181203210253/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/v-belarusi-vpervye-proveli-povtornuyu-transplantaciyu-serdca |date=3 снежня 2018 }} {{ref-ru}}</ref> Дынаміка аперацый па трансплантацыі сэрца<ref name="ЦСС"/><ref name="ТВБ"/><ref name="ТСД"/><ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/V-Belarusi-vpervye-proveli-operatsiju-po-peresadke-serdtsa-rebenku_i_624153.html В Беларуси впервые провели операцию по пересадке сердца ребенку] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://news.open.by/country/47519 В Беларуси вдвое выросло количество трансплантаций сердца]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2012/02/17/ic_news_116_387253/ В 2011 году проведено 22 трансплантации сердца, 5 пациентов умерли] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120225124704/http://naviny.by/rubrics/society/2012/02/17/ic_news_116_387253/ |date=25 лютага 2012 }} {{ref-ru}}</ref>: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:50 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2009 from:0 till: 11 bar:2010 from:0 till: 22 bar:2011 from:0 till: 21 bar:2012 from:0 till: 21 bar:2013 from:0 till: 40 bar:2014 from:0 till: 0 bar:2015 from:0 till: 33 bar:2016 from:0 till: 0 bar:2017 from:0 till: 39 bar:2018 from:0 till: 40 PlotData= bar:2009 at: 11 fontsize:S text: 11 shift:(-10,5) bar:2010 at: 22 fontsize:S text: 22 shift:(-10,5) bar:2011 at: 21 fontsize:S text: 21 shift:(-10,5) bar:2012 at: 21 fontsize:S text: 21 shift:(-10,5) bar:2013 at: 40 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2015 at: 33 fontsize:S text: 33 shift:(-10,5) bar:2016 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2017 at: 39 fontsize:S text: 39 shift:(-10,5) bar:2018 at: 40 fontsize:S text: >40 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: </timeline> == Перасадка касцявога мозгу == З 1994 года ў Беларусі выконваюцца аперацыі па перасадцы касцявога мозгу<ref>{{крыніцы/БелЭн|15}}</ref>. Такія аперацыі ў цяперашні час выконваюць у 9-й клінічнай бальніцы Мінска і РНПЦ дзіцячай анкалогіі і гематалогіі ў [[Бараўляны (Мінскі раён)|Бараўлянах]]<ref name="ТВБ"/>. Дынаміка аперацый па трансплантацыі касцявога мозгу (с — сумарна, д — дарослым, дз — дзецям)<ref name="ТВБ"/><ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2012/02/22/ic_news_116_387580/ В 2011 году в Беларуси взрослым было проведено 100 пересадок костного] {{ref-ru}}</ref>: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:175 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2002 from:0 till: 43 bar:2003 from:0 till: 57 bar:2004 from:0 till: 81 bar:2005 from:0 till: 78 bar:2006 from:0 till: 119 bar:2007 from:0 till: 79 bar:2008 from:0 till: 0 bar:2009 from:0 till: 0 bar:2010 from:0 till: 122 bar:2011 from:0 till: 170 bar:2012 from:0 till: 0 bar:2013 from:0 till: 0 PlotData= bar:2002 at: 43 fontsize:S text: 43с shift:(-8,5) bar:2003 at: 57 fontsize:S text: 57с shift:(-10,5) bar:2004 at: 81 fontsize:S text: 81с shift:(-10,5) bar:2005 at: 78 fontsize:S text: 78с shift:(-10,5) bar:2006 at: 119 fontsize:S text: 119с shift:(-10,5) bar:2007 at: 79 fontsize:S text: 79с shift:(-10,5) bar:2008 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2009 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2010 at: 122 fontsize:S text: 122д shift:(-10,5) bar:2011 at: 170 fontsize:S text: 100д+70дз shift:(-10,5) bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2013 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: </timeline> == Перасадка ныркі == Першую ў краіне аперацыю па перасадцы ныркі ў 1970 годзе выканаў акадэмік [[Мікалай Яўсеевіч Саўчанка|Мікалай Саўчанка]]. З тых часоў гэты орган перасаджвалі рэгулярна, але ў розныя гады колькасць аперацый вагалася. Па дадзеных Міністэрства аховы здароўя, у 1978 годзе было зроблена 40 перасадак нырак, а, напрыклад, у 1987-м — толькі 13<ref name="ТСД">[http://news.tut.by/health/333252.html Трансплантации в Беларуси становятся доступнее] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130208071501/http://news.tut.by/health/333252.html |date=8 лютага 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. Медыкамі Беларусі асвоены метад [[Лапараскапія|лапараскапічнага]] вымання донарскай ныркі<ref name="das">[http://russian.people.com.cn/31857/205881/205882/7911506.html Достижения медиков Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304193214/http://russian.people.com.cn/31857/205881/205882/7911506.html |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. У кастрычніку 2009 года нырку ўпершыню перасадзілі дзіцяці<ref name="ВАІ">[https://minsknews.by/v-aprele-ispolnyaetsya-10-let-s-pervoy-transplantatsii-pochki-detyam-v-belarusi/ В апреле исполняется 10 лет с первой трансплантации почки детям в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190929140154/https://minsknews.by/v-aprele-ispolnyaetsya-10-let-s-pervoy-transplantatsii-pochki-detyam-v-belarusi/ |date=29 верасня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. З кастрычніка 2009 па кастрычнік 2019 зрабілі 163 дзіцячыя трансплантацыі ныркі<ref name="ВАІ"/>. У маі 2011 года першую перасадку ныркі правялі ў Брэсце, у 2012 годзе — у Гомелі, а праз некалькі месяцаў і ў Гродне. У 2014 годзе нырку сталі перасажваць у Віцебску<ref name="ТББ"/>, а ў 2018 годзе аперацыі па перасадцы нырцы асвоілі ўрачы Магілёўскай абласной бальніцы, з гэтай даты падобныя аперацыі праводзяцца ў ва ўсіх абласцях краіны<ref>[http://www.ctv.by/novosti-mogileva-i-mogilevskoy-oblasti/transplantaciyu-pochek-nachali-provodit-vrachi-mogilyovskoy Трансплантацию почек начали проводить врачи Могилёвской областной больницы на постоянной основе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181122053740/http://www.ctv.by/novosti-mogileva-i-mogilevskoy-oblasti/transplantaciyu-pochek-nachali-provodit-vrachi-mogilyovskoy |date=22 лістапада 2018 }} {{ref-ru}}</ref>. Дынаміка аперацый па трансплантацыі нырак з 2002 года<ref name="ЦСС">[https://news.tut.by/society/583347.html "Цены сопоставимы с ценами в европейских странах". В 2017-м в Беларуси провели 491 пересадку органов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200224202556/https://news.tut.by/society/583347.html |date=24 лютага 2020 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="ТВБ"/><ref name="ТСД"/><ref name="nv-online.info">[http://www.nv-online.info/by/167/health/29955/%D0%9F%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%BC%D1%83-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8E-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2.htm Почему Беларуси выгодно развивать трансплантацию органов?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160523095149/http://www.nv-online.info/by/167/health/29955/%D0%9F%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%BC%D1%83-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8E-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2.htm |date=23 мая 2016 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="КТО">[https://naviny.by/rubrics/society/2016/05/12/ic_news_116_474853 Количество трансплантаций органов в Беларуси за 10 лет увеличилось более чем в 55 раз] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190929144115/https://naviny.by/rubrics/society/2016/05/12/ic_news_116_474853 |date=29 верасня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>: <!--даныя за 2014 год толькі з РНПЦ трансплантацыі органаў і тканак--> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:362 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2002 from:0 till: 31 bar:2003 from:0 till: 17 bar:2004 from:0 till: 15 bar:2005 from:0 till: 8 bar:2006 from:0 till: 20 bar:2007 from:0 till: 40 bar:2008 from:0 till: 70 bar:2009 from:0 till: 100 bar:2010 from:0 till: 115 bar:2011 from:0 till: 175 bar:2012 from:0 till: 201 bar:2013 from:0 till: 190 bar:2014 from:0 till: 286 bar:2015 from:0 till: 333 bar:2016 from:0 till: 0 bar:2017 from:0 till: 362 bar:2018 from:0 till: 325 PlotData= bar:2002 at: 31 fontsize:S text: 31 shift:(-8,5) bar:2003 at: 17 fontsize:S text: 17 shift:(-10,5) bar:2004 at: 15 fontsize:S text: 15 shift:(-10,5) bar:2005 at: 8 fontsize:S text: 8 shift:(-10,5) bar:2006 at: 20 fontsize:S text: 20 shift:(-10,5) bar:2007 at: 40 fontsize:S text: 40 shift:(-10,5) bar:2008 at: 70 fontsize:S text: 70 shift:(-10,5) bar:2009 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5) bar:2010 at: 110 fontsize:S text: 115 shift:(-10,5) bar:2011 at: 175 fontsize:S text: 175 shift:(-10,5) bar:2012 at: 201 fontsize:S text: 201 shift:(-10,5) bar:2013 at: 190 fontsize:S text: >190 shift:(-10,5) bar:2014 at: 286 fontsize:S text: 286 shift:(-10,5) bar:2015 at: 333 fontsize:S text: 333 shift:(-10,5) bar:2016 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2017 at: 362 fontsize:S text: 362 shift:(-10,5) bar:2018 at: 325 fontsize:S text: 325 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: </timeline> == Трансплантацыя печані == У красавіку 2008 года першую ў Беларусі аперацыю па трансплантацыі печані ў Беларусі правяла група ўрачоў 9-й гарадской клінічнай бальніцы Мінска пад кіраўніцтвам намесніка галоўнага ўрача па хірургічнай рабоце [[Алег Алегавіч Румо|Алега Румо]]<ref name="ТВБ"/>. Восенню 2009 года была праведзена першая перасадка печані дзіцяці<ref name="ПППБ">[http://www.medvestnik.by/ru/officially/view/transplantatsija-meditsinskie-i-eticheskie-aspekty-17594-2018/ Пересадка печени по-белорусски] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181207071418/http://www.medvestnik.by/ru/officially/view/transplantatsija-meditsinskie-i-eticheskie-aspekty-17594-2018/ |date=7 снежня 2018 }} {{ref-ru}}</ref>, у маі 2010 — першая перасадка фрагмента печані ад роднаснага донара маленькаму дзіцяці<ref name="ТСД"/><ref name="nv-online.info"/>. На 2018 год выканана 60 перасадак печані дзецям<ref name="ПППБ"/>. Дынаміка аперацый па трансплантацыі печані<ref name="ЦСС"/><ref name="ТВБ"/><ref name="ДБМ">[https://ont.by/news/medicina-chego-dostigla-belarus-za-gody-nezavisimosti Достижения белорусской медицины: первое место в мире по доступности медицинской помощи] {{ref-ru}}</ref><ref name="ВБВ">[https://naviny.by/rubrics/society/2015/02/24/ic_articles_116_188312 В Беларуси впервые сделали операцию по пересадке легкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190929155637/https://naviny.by/rubrics/society/2015/02/24/ic_articles_116_188312 |date=29 верасня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:80 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2008 from:0 till: 9 bar:2009 from:0 till: 25 bar:2010 from:0 till: 32 bar:2011 from:0 till: 43 bar:2012 from:0 till: 52 bar:2013 from:0 till: 65 bar:2014 from:0 till: 70 bar:2015 from:0 till: 72 bar:2016 from:0 till: 0 bar:2017 from:0 till: 79 bar:2018 from:0 till: 80 PlotData= bar:2008 at: 9 fontsize:S text: 9 shift:(-10,5) bar:2009 at: 25 fontsize:S text: 25 shift:(-10,5) bar:2010 at: 32 fontsize:S text: 32 shift:(-10,5) bar:2011 at: 43 fontsize:S text: 43 shift:(-10,5) bar:2012 at: 52 fontsize:S text: 52 shift:(-10,5) bar:2013 at: 65 fontsize:S text: 65 shift:(-10,5) bar:2014 at: 70 fontsize:S text: 70 shift:(-10,5) bar:2015 at: 72 fontsize:S text: 72 shift:(-10,5) bar:2016 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2017 at: 79 fontsize:S text: 79 shift:(-10,5) bar:2018 at: 80 fontsize:S text: 80 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: </timeline> == Трансплантацыя лёгкага == У кастрычніку 2011 была беларускімі медыкамі была праведзена першая ў СНД аўтатрансплантацыя лёгкага<ref>[http://news.open.by/health/64998 Белорусские онкохирурги провели первую в СНГ аутотрансплантацию легкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104082701/http://news.open.by/health/64998 |date=4 лістапада 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. 1 лютага 2013 года беларускія трансплантолагі выканалі другую ў свеце аперацыю сублабарнай аўтатрансплантацыі лёгкага<ref>[http://news.open.by/health/99068 Белорусские трансплантологи выполнили вторую в мире операцию сублобарной аутотрансплантации легкого]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. У ноч з 22 на 23 лютага 2015 года ў Беларусі ўпершыню правялі {{нп3|Трансплантацыя лёгкіх|аперацыю па перасадцы лёгкіх|ru|Трансплантация лёгких}} 58-гадовай жанчыне, якая пакутавала на {{нп3|ідыяпатычны лёгачны фіброз|||Idiopathic pulmonary fibrosis}}<ref name="НБД">[http://news.tut.by/society/443198.html Не было другого шанса выжить. Как сложной 58-летней пациентке впервые в Беларуси пересадили легкие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150410201547/http://news.tut.by/society/443198.html |date=10 красавіка 2015 }} {{ref-ru}}</ref>. Аперацыя, якую выконваў загадчык аддзяленнем таракальнай хірургіі РНПЦ трансплантацыі органаў і тканак Сяргей Яськоў, цягнулася больш за 12 гадзін. Плануецца зрабіць такія аперацыі рэгулярнымі<ref name="НБД"/>. Беларусь — другая краіна СНД пасля Расіі, дзе выконваюцца перасадкі лёгкіх<ref name="НБД"/>. У снежні 2017 года ў Беларусі зрабілі першую перасадку лёгкіх пацыентцы з [[мукавісцыдоз]]ам<ref>[https://news.tut.by/society/576615.html?crnd=65784 «На третьи сутки уже ходила». В Беларуси впервые пересадили легкие пациентке с муковисцидозом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190825060055/https://news.tut.by/society/576615.html?crnd=65784 |date=25 жніўня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. Дынаміка аперацый па трансплантацыі печані<ref name="ЦСС"/><ref name="ТББ"/>: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:5 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2015 from:0 till: 2 bar:2016 from:0 till: 0 bar:2017 from:0 till: 5 bar:2018 from:0 till: 4 PlotData= bar:2015 at: 2 fontsize:S text: 2 shift:(-10,5) bar:2016 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2017 at: 5 fontsize:S text: 5 shift:(-10,5) bar:2018 at: 4 fontsize:S text: 4 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: </timeline> == Трансплантацыя падстраўнікавай залозы == 12 чэрвеня 2009 года была ўпершыню зроблена трансплантацыя падстраўнікавай залозы<ref name="ТББ">[https://www.sb.by/articles/zhiznenno-neobkhodimaya-sfera.html Трансплантология - бренд Беларуси] {{ref-ru}}</ref>. Дынаміка аперацый па трансплантацыі падстраўнікавай залозы<ref name="ЦСС"/>: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:6 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2009 from:0 till: 0 bar:2010 from:0 till: 0 bar:2011 from:0 till: 0 bar:2012 from:0 till: 0 bar:2013 from:0 till: 0 bar:2014 from:0 till: 0 bar:2015 from:0 till: 5 bar:2016 from:0 till: 0 bar:2017 from:0 till: 6 bar:2018 from:0 till: 0 PlotData= bar:2009 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2011 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2013 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2015 at: 5 fontsize:S text: 5 shift:(-10,5) bar:2016 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) bar:2017 at: 6 fontsize:S text: 6 shift:(-10,5) bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/д shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: </timeline> == Трансплантацыя комплексаў органаў == Першую ў рэспубліцы трансплантацыю комплексу падстраўнікавай залозы, ныркі і часткі кішачніка правялі ў ліпені 2009 года ў 9-й гарадской клінічнай бальніцы Мінска лекары гэтай клінікі і 4-й гарадской клінічнай бальніцы імя М. Я. Саўчанкі<ref name="tut">[http://news.tut.by/health/347211.html Трансплантация жизни: кому нужнее орган?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130607043217/http://news.tut.by/health/347211.html |date=7 чэрвеня 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. У лютым 2012 года ўпершыню была праведзена аперацыя па трансплантацыі комплексу сэрца і ныркі адначасова<ref name="СВБ"/><ref>[http://www.medvestnik.by/ru/issues/n_7756.html В Беларуси впервые проведена пересадка сердца и почки]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. З комплексных аперацый беларускім медыкам засталося засвоіць толькі перасадку комплексу «сэрца-лёгкае»<ref name="НБД"/>. == Трансплантацыі тканак == У сакавіку 2006 года на базе аддзялення хірургічнай гепаталогіі 9-й гарадской клінічнай бальніцы Мінска была праведзена першая ў Беларусі і ў свеце аперацыя па [[ксенатрансплантацыя|ксенатрансплантацыі]] тканкі [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]<ref name="ТВБ"/>. == Выжывальнасць і летальнасць == У 2015 годзе пасля трансплантацыі памерла 27 пацыентаў (лятальнасць 6 %)<ref name="КТО"/>. Трохгадовая выжывальнасць пры трансплантацыі ныркі ад жывога донара складае 92 %, ад памерлага — 80 %<ref name="КТО"/>. Шпітальная смяротнасць пасля перасадкі печані склала ў 2013 годзе 6,1 %, у 2014-м — 7,4 %, у 2015-м — 13,8 %. Позняя лятальнасць склала 3, 7,4 і 15,2 % адпаведна<ref name="КТО"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://news.tut.by/society/393822.html Беларусь заняла 11-е место в мире по количеству пересадок органов от умерших доноров] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141201232015/http://news.tut.by/society/393822.html |date=1 снежня 2014 }} {{ref-ru}} {{Еўропа паводле тэм 3|Транспланталогія}} {{Навука ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Транспланталогія ў Беларусі| ]] bxpnhmlugg8fjt2h89bwgu6iyk6kna4 0 156174 5192865 5172485 2026-09-04T12:56:23Z DENAMAX 36236 5192865 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Францыск''', Каталіцкая Царква ў Беларусі афіцыйна ўжывае імя '''Францішак'''<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/24928354.html Папа Францішак ці Францыск?] — svaboda.org, 14.03.2013, 12:16.</ref>, свецкае імя '''Хорхэ Марыа Берголья''' ({{lang-es|Jorge Mario Bergoglio}}; {{ВД-Прэамбула}}) — 266-ы [[Папа Рымскі]] (2013—2025), раней — аргенцінскі каталіцкі дзеяч. == Біяграфія == Хорхэ Марыа Берголья нарадзіўся ў Аргенціне ў сям’і выхадцаў з Італіі. Яго бацька працаваў бухгалтарам у сферы чыгуначнага транспарту, маці была хатняй гаспадыняй. Хорхэ быў малодшым з пяці дзяцей. Ён атрымаў сярэднюю спецыяльную адукацыю ў галіне хіміі, пасля чаго нядоўга працаваў тэхнікам-хімікам у лабараторыі, дзе займаўся аналізам складу прадуктаў харчавання. Таксама ў маладосці падпрацоўваў прыбіральшчыкам і вышыбалай у начным клубе Буэнас-Айрэса. У 19 гадоў паступіў у семінарыю Вілья-Дэвота ў Буэнас-Айрэсе. У 11 сакавіка 1958 годза ўступіў у [[Езуіты|ордэн езуітаў]]. Навіцыят праходзіў у [[Чылі]] (гуманітарныя навукі), затым працягнуў сваю адукацыю ў каледжы Святога Іосіфа, у Буэнас-Айрэсе, дзе атрымаў ліцэнцыят па філасофіі. Выкладаў літаратуру, філасофію і тэалогію ў трох каталіцкіх каледжах Буэнас-Айрэса. [[13 снежня]] [[1969]] года Берголья быў пасвечаны ў святары Рамонам Хасэ Кастэльянам, тытулярным архібіскупам Джомніа. Прызначаны прафесарам тэалагічнага факультэта ў каледжы Сан-Мігель у аргенцінскай сталіцы. У 1970-я гады займаў розныя пасады ў езуіцкім ордэне Аргенціны. Уражанае яго навыкамі лідара кіраўніцтва езуіцкага ордэна ў рэшце рэшт павысіла Берголья, і ён у [[1973]]—[[1979]] гадах з’яўляўся правінцыялам Аргенціны. У [[1980]] годзе быў прызначаны рэктарам сваёй альма-матэр — семінарыі святога Іосіфа. Займаў гэту пасаду да [[1986]] года. Затым у Германіі скончыў сваю доктарскую дысертацыю і вярнуўся на радзіму як спавядальнік і духоўны дырэктар Кардоўскі архібіскуп, дзе яго непасрэдным начальнікам быў кардынал Раўль Прыматэста. Дапаможны біскуп Буэнас-Айрэса, з тытулам тытулярнага біскупа Аука ([[20 мая]] [[1992]] — [[3 чэрвеня]] [[1997]]). Каад’ютар (біскуп з правам спадчыны епархіі) архібіскуп Буэнас-Айрэса (3 чэрвеня 1997 — 28 лютага 1998). Архібіскуп Буэнас-Айрэса (з [[28 лютага]] [[1998]] года). Вялікі канцлер Каталіцкага ўніверсітэта Аргенціны. Кардынал-святар (з [[21 лютага]] [[2001]] года) з тытулам царквы Святога Роберта Беларміна. На працягу 15 гадоў быў архібіскупам [[Буэнас-Айрэс]]а і прымасам (найвышэйшай духоўнай асобай) Аргенціны. Берголья заклікаў духавенства і паству выступіць супраць абортаў і эўтаназіі. Ён пацвердзіў царкоўнае вучэнне па асуджэнні [[гомасексуалізм]]у, хоць і заклікае не зневажаць гомасексуалістаў. Ён рашуча выступае супраць заканадаўства, уведзенага ў 2010 годзе ўрадам Аргенціны, якое дазваляе аднаполыя шлюбы. У [[2005]] годзе супраць кардынала Берголья спрабавалі завесці крымінальную справу. Яго абвінавачвалі ў дамоўленасці з хунтай у [[1976]] годзе падчас «бруднай вайны», каб скрасці двух святароў-езуітаў. Гэтым святарам Берголья прапанаваў пакінуць службу, каб не нерваваць улады. У той час як ксяндзы заклікалі да звяржэння ўлады. Але ніякіх доказаў віны Хорхэ Берголья не было. [[13 сакавіка]] [[2013]] года Хорхэ Марыа Берголья стаў новым Папам Рымскім з імем Францыск (Францішак). Гэта першы Папа-лацінаамерыканец, першы — Папа-езуіт<ref>[https://www.rbc.ru/person/675abb2b9a7947ed4baa0fb6 Папа римский Франциск]{{ref-ru}}</ref>. Пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскага ўварвання ва Украіну ў лютым 2022 года]], Папа Францішак выступіў з рознымі ініцыятывамі, каб садзейнічаць міру. Здзейсніўшы вельмі незвычайны крок, Францішак адправіў на дапамогу Украіне двух высокапастаўленых кардыналаў (Конрада Краеўскага і Міхаіла Чэрні)<ref>{{Cite news|title=Pope Francis dispatches 2 cardinals to Ukraine|url=https://www.politico.com/news/2022/03/06/pope-francis-dispatches-2-cardinals-to-ukraine-00014429|website=Politico|date=2022-03-06|accessdate=2022-04-25}}</ref>. 25 сакавіка Францыск асвяціў і Расію, і Украіну<ref>{{Cite news|title=Папа: мы давяраем сябе Марыі, каб залучыцца ў Божы мірны план|url=https://www.vaticannews.va/be/papa/news/2022-03/papa-my-davyarajem-sabe-maryi-kab-zalucycca-bozy-mirny-plan.html|website=Vatican News|date=2022-03-25|accessdate=2022-04-25}}</ref>. Акрамя іспанскай, свабодна гаварыў на італьянскай і нямецкай мовах. == Цікавыя факты == Любімымі пісьменнікамі Папа называе [[Хорхэ Луіс Борхес|Хорхэ Луіса Борхеса]], [[Леапольда Марэчаль|Леапольда Марэчаля]], а таксама [[Фёдар Дастаеўскі|Фёдара Дастаеўскага]] і [[Гілберт Кіт Чэстэртан|Гілберта Чэстэртана]]. Аматар [[футбол]]у. Францыск стаў першым Папам Рымскім, ад імя якога 11 кастрычніка 2013 года ў [[Беларусь]] быў перададзены дакумент на [[беларуская мова|беларускай мове]], які ўяўляе сабой падзяку Ядвізе Пастарнак, жыхарцы в. [[Муляры (Вілейскі раён)|Муляры]] ([[Вілейскі раён]]), за служэнне Касцёлу. Дакумент быў урачыста перададзены [[Апостальская нунцыятура ў Беларусі|Апостальскім нунцыем у Беларусі]] [[архібіскуп]]ам [[Клаўдзіа Гуджэроці]]<ref>[http://news.belta.by/by/news/society?id=736063 Упершыню ў гісторыі Папа Рымскі перадаў у Беларусь дакумент на беларускай мове]{{Недаступная спасылка}} // [[БЕЛТА]]</ref>. Францыск асабіста хадайнічаў аб вызваленні беларускіх палітвязняў [[Мікалай Дзядок|Мікалая Дзядка]], [[Ігар Аліневіч|Ігара Аліневіча]], [[Мікалай Статкевіч|Мікалая Статкевіча]], [[Яўген Васьковіч|Яўгена Васьковіча]], [[Арцём Пракапенка|Арцёма Пракапенкі]] і [[Юрый Рубцоў|Юрыя Рубцова]]<ref>[http://charter97.org/be/news/2015/8/25/166103/ Папа Францыск асабіста хадайнічаў аб вызваленні беларускіх палітвязняў.] [[Хартыя’97]]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://nashaniva.by/?c=ar&i=106413 Сем фактаў пра Папу Францішка — езуіт, сын эмігранта, футбольны заўзятар] — nashaniva.by * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bbergj.html Біяграфія на сайце catholic-hierarchy.org]{{ref-en}} * [http://popefrancisby.blogspot.com «Папа Рымскі Францішак»]{{ref-by}} — ''Беларускамоўная інфармацыйная рэдакцыя'' {{Папы рымскія}} {{Чалавек года (па версіі часопіса Тайм) 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Езуіты]] [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Папы Рымскія]] [[Катэгорыя:Францыск (папа рымскі)]] d2matruc3l99wg3l5se069fzg3sgz45 0 158648 5193236 4844736 2026-09-05T09:11:21Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Uoft universitycollege.jpg]] → [[File:University of Toronto, Main Building, 2006.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 5193236 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Таронцкі ўніверсітэт |скарачэнне = |эмблема = |выява = University of Toronto, Main Building, 2006.jpg |арыгінал = {{lang-en|University of Toronto}} |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1827 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Таронта]], [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] |кампус = |адрас = |сайт = https://www.utoronto.ca/ |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Таронцкі ўніверсітэт''' ({{lang-en|University of Toronto}}) — [[Канада|канадская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам даследчага [[універсітэт|ўніверсітэта]], якая месціцца ў горадзе [[Таронта]] ў правінцыі [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]]. == Агульная характарыстыка == Ён быў заснаваны каралеўскай граматай у 1827 годзе як Каралеўскі [[каледж]], першая вышэйшая навучальная ўстанова ў Верхняй Канадзе. Першапачаткова кантраляваны [[Царква Англіі|Царквой Англіі]], універсітэт прыняў сваю цяперашнюю назву ў 1850 годзе пасля таго, як стаў свецкай установай. У адрозненне ад большасці паўночнаамерыканскіх устаноў, універсітэт у [[Таронта]] з'яўляецца калегіяльным універсітэтам з мадэллю, якая нагадвае [[Кембрыджскі ўніверсітэт]] і [[Оксфардскі ўніверсітэт]] у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Ён складаецца з 11 каледжаў, кожны з якіх мае значную аўтаномію ў фінансавых і інстытуцыйных пытаннях і значныя адрозненні ў характары і гісторыі. Універсітэт прапануе больш за 700 праграм для [[бакалаўр]]аў і 200 для [[магістр]]атуры. Універсітэт стаў цэнтрам даследаванняў [[інсулін]]у і [[Стваловыя клеткі|ствалавых клетак]], радзімай першага штучнага кардыёстымулятара і месцам першай паспяховай трансплантацыі [[Лёгкія|лёгкіх]] і [[Нервовая сістэма|нерваў]]. Ва ўніверсітэце таксама быў створаны першы электронны [[мікраскоп]]. Выпускнікі ўніверсітэта ўключаюць пяць прэм'ер-міністраў [[Канада|Канады]], трох генерал-губернатараў Канады, дзевяць замежных кіраўнікоў дзяржаў. Па стане на 2019 год 12 лаўрэатаў [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]], шэсць лаўрэатаў прэміі Цьюрынга, 94 стыпендыяты Родса і адзін уладальнік медаля Філдса былі звязаны з універсітэтам. == Структура == === Устаноўчыя каледжы === * Ініскі каледж * Новы каледж * Універсітэцкі каледж * Вудсуортскі каледж === Тэалагічныя каледжы === * Нокскі каледж * Рэгіскі каледж * Уікліфскі каледж === Федэратыўныя каледжы === * Свята-Міхайлаўскі каледж * Ларэтанскі каледж * Троіцкі каледж * Каледж Святой Хільды * Універсітэт Вікторыі * Каледж Эмануэль === Каледж паслядыпломнага навучання === * Каледж Мэсі == Некаторыя вядомыя выпускнікі == * [[Фрэдэрык Грант Бантынг]], канадскі [[фізіёлаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] ў [[1923]] годзе * [[Вайра Віке-Фрэйберга]], 6-ы прэзідэнт Латвіі * [[Эн Карсан]], канадскі элініст == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [https://www.utoronto.ca/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Бібліяінфармацыя}} {{Універсітэты Канады}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Універсітэты Канады]] fckkfkn63asdne7n58uz8fsnugwhs65 0 161855 5192805 4604513 2026-09-04T12:02:11Z Ueschar 151377 5192805 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Біргер Магнусан}} {{ДД}} '''Бі́ргер Ма́гнусан''' ({{lang-sv|Birger Magnusson}}, {{IPA|[ˈbɪrjɛr ˈmaŋnɵsɔn]}};{{Вымаўленне|Sv-Birger Jarl.ogg|шведскае вымаўленне}}; першае дзесяцігоддзе XIII стагоддзя — {{ДС|21|10|1266}}), вядомы як '''ярл Біргер''' ({{lang-sv|Birger jarl}}) — [[Швецыя|шведскі]] дзяржаўны дзеяч, [[ярл]] Швецыі з 1248 года і фактычны кіраўнік краіны пры каралі [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмары I]].<ref name="SBL2">...</ref> == Біяграфія == Паходзіў з роду [[Фолькунгі|Фолькунгаў]]. У сярэдзіне 1230-х гадоў ажаніўся з Інгеборг, сястрой караля [[Эрык Шапялявы|Эрыка XI]]. Ужо ў сакавіку 1248 года займаў пасаду ярла і стаў галоўнай палітычнай фігурай у каралеўстве. Пасля смерці Эрыка XI ў 1250 годзе яго старэйшы сын Вальдэмар быў абраны каралём, а Біргер заставаўся фактычным кіраўніком Швецыі да канца жыцця.<ref name="SBL">Engström, Sten. [https://sok.riksarkivet.se/sbl/Artikel/18238 Birger Magnusson] // ''Svenskt biografiskt lexikon''. — Т. 4. — 1924. — С. 418.</ref> [[Файл:Birger jarls vapensköld.jpg|thumb|left|Пячатка Біргера, XIII стагоддзе]] Каля 1249 года Біргер узначаліў [[Другі шведскі крыжовы паход|паход у Фінляндыю]] супраць {{нп5|Тавасты|тавастаў|en|Tavastians}}. Пасля іх паражэння для замацавання шведскай улады ў [[Тавастланд]]зе была заснавана {{нп5|Крэпасць Тавастхус|крэпасць Тавастхус|en|Häme Castle}}.<ref name="SBL"/> Сцвярджэнне, што Біргер узначальваў шведскі паход на Няву ў 1240 годзе, з'яўляецца спрэчным.{{Заўвага|У «Беларускай энцыклапедыі» Біргер названы кіраўніком шведскага войска ў [[Неўская бітва|Неўскай бітве]] 1240 года.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303}}</ref> Аднак Стэн Энгстрэм у ''Svenskt biografiskt lexikon'' адзначае, што гэтая версія абапіраецца толькі на познюю і няясную крыніцу і сама па сабе вельмі сумнеўная.<ref name="SBL"/>}} Біргер традыцыйна лічыцца заснавальнікам [[Стакгольм]]а ў 1252 годзе. Пры ім было ўмацавана і перабудавана паводле паўночнанямецкага ўзору гандлёвае паселішча, якое ўжо існавала на гэтым месцы.<ref name="SBL"/> Біргер памёр 21 кастрычніка 1266 года. Пахаваны ў царкве [[Варнхемскае абацтва|Варнхемскага абацтва]].<ref name="SBL"/> == Заўвагі == {{Notelist}} == Зноскі == {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303}} * Engström, Sten. [https://sok.riksarkivet.se/sbl/Artikel/18238 ''Birger Magnusson''] // ''Svenskt biografiskt lexikon''. — Т. 4. — 1924. — С. 418. {{Commonscat|Birger jarl}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фолькунгі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Швецыі]] aykpr41uxt895nr9xcjx56heqemhjnc 5192806 5192805 2026-09-04T12:02:41Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Біргер Ярль]] у [[Біргер Магнусан (ярл)]]: Назва з памылкай правапісу 5192805 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Біргер Магнусан}} {{ДД}} '''Бі́ргер Ма́гнусан''' ({{lang-sv|Birger Magnusson}}, {{IPA|[ˈbɪrjɛr ˈmaŋnɵsɔn]}};{{Вымаўленне|Sv-Birger Jarl.ogg|шведскае вымаўленне}}; першае дзесяцігоддзе XIII стагоддзя — {{ДС|21|10|1266}}), вядомы як '''ярл Біргер''' ({{lang-sv|Birger jarl}}) — [[Швецыя|шведскі]] дзяржаўны дзеяч, [[ярл]] Швецыі з 1248 года і фактычны кіраўнік краіны пры каралі [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмары I]].<ref name="SBL2">...</ref> == Біяграфія == Паходзіў з роду [[Фолькунгі|Фолькунгаў]]. У сярэдзіне 1230-х гадоў ажаніўся з Інгеборг, сястрой караля [[Эрык Шапялявы|Эрыка XI]]. Ужо ў сакавіку 1248 года займаў пасаду ярла і стаў галоўнай палітычнай фігурай у каралеўстве. Пасля смерці Эрыка XI ў 1250 годзе яго старэйшы сын Вальдэмар быў абраны каралём, а Біргер заставаўся фактычным кіраўніком Швецыі да канца жыцця.<ref name="SBL">Engström, Sten. [https://sok.riksarkivet.se/sbl/Artikel/18238 Birger Magnusson] // ''Svenskt biografiskt lexikon''. — Т. 4. — 1924. — С. 418.</ref> [[Файл:Birger jarls vapensköld.jpg|thumb|left|Пячатка Біргера, XIII стагоддзе]] Каля 1249 года Біргер узначаліў [[Другі шведскі крыжовы паход|паход у Фінляндыю]] супраць {{нп5|Тавасты|тавастаў|en|Tavastians}}. Пасля іх паражэння для замацавання шведскай улады ў [[Тавастланд]]зе была заснавана {{нп5|Крэпасць Тавастхус|крэпасць Тавастхус|en|Häme Castle}}.<ref name="SBL"/> Сцвярджэнне, што Біргер узначальваў шведскі паход на Няву ў 1240 годзе, з'яўляецца спрэчным.{{Заўвага|У «Беларускай энцыклапедыі» Біргер названы кіраўніком шведскага войска ў [[Неўская бітва|Неўскай бітве]] 1240 года.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303}}</ref> Аднак Стэн Энгстрэм у ''Svenskt biografiskt lexikon'' адзначае, што гэтая версія абапіраецца толькі на познюю і няясную крыніцу і сама па сабе вельмі сумнеўная.<ref name="SBL"/>}} Біргер традыцыйна лічыцца заснавальнікам [[Стакгольм]]а ў 1252 годзе. Пры ім было ўмацавана і перабудавана паводле паўночнанямецкага ўзору гандлёвае паселішча, якое ўжо існавала на гэтым месцы.<ref name="SBL"/> Біргер памёр 21 кастрычніка 1266 года. Пахаваны ў царкве [[Варнхемскае абацтва|Варнхемскага абацтва]].<ref name="SBL"/> == Заўвагі == {{Notelist}} == Зноскі == {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303}} * Engström, Sten. [https://sok.riksarkivet.se/sbl/Artikel/18238 ''Birger Magnusson''] // ''Svenskt biografiskt lexikon''. — Т. 4. — 1924. — С. 418. {{Commonscat|Birger jarl}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фолькунгі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Швецыі]] aykpr41uxt895nr9xcjx56heqemhjnc 5192823 5192806 2026-09-04T12:16:22Z Ueschar 151377 афармленне 5192823 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Біргер Магнусан}} {{ДД}} '''Бі́ргер Ма́гнусан''' ({{lang-sv|Birger Magnusson}}, {{IPA|[ˈbɪrjɛr ˈmaŋnɵsɔn]}};{{Вымаўленне|Sv-Birger Jarl.ogg|шведскае вымаўленне}}; першае дзесяцігоддзе XIII стагоддзя — {{ДС|21|10|1266}}), вядомы як '''ярл Біргер''' ({{lang-sv|Birger jarl}}) — [[Швецыя|шведскі]] дзяржаўны дзеяч, [[ярл]] Швецыі з 1248 года і фактычны кіраўнік краіны пры каралі [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмары I]]. == Біяграфія == Паходзіў з роду [[Фолькунгі|Фолькунгаў]]. У сярэдзіне 1230-х гадоў ажаніўся з Інгеборг, сястрой караля [[Эрык Шапялявы|Эрыка XI]]. Ужо ў сакавіку 1248 года займаў пасаду ярла і стаў галоўнай палітычнай фігурай у каралеўстве. Пасля смерці Эрыка XI ў 1250 годзе яго старэйшы сын Вальдэмар быў абраны каралём, а Біргер заставаўся фактычным кіраўніком Швецыі да канца жыцця.<ref name="SBL">Engström, Sten. [https://sok.riksarkivet.se/sbl/Artikel/18238 Birger Magnusson] // ''Svenskt biografiskt lexikon''. — Т. 4. — 1924. — С. 418.</ref> [[Файл:Birger jarls vapensköld.jpg|thumb|left|Пячатка Біргера, XIII стагоддзе]] Каля 1249 года Біргер узначаліў [[Другі шведскі крыжовы паход|паход у Фінляндыю]] супраць {{нп5|Тавасты|тавастаў|en|Tavastians}}. Пасля іх паражэння для замацавання шведскай улады ў [[Тавастланд]]зе была заснавана {{нп5|Крэпасць Тавастхус|крэпасць Тавастхус|en|Häme Castle}}.<ref name="SBL"/> Сцвярджэнне, што Біргер узначальваў шведскі паход на Няву ў 1240 годзе, з'яўляецца спрэчным.{{Заўвага|У «Беларускай энцыклапедыі» Біргер названы кіраўніком шведскага войска ў [[Неўская бітва|Неўскай бітве]] 1240 года.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303}}</ref> Аднак Стэн Энгстрэм у ''Svenskt biografiskt lexikon'' адзначае, што гэтая версія абапіраецца толькі на познюю і няясную крыніцу і сама па сабе вельмі сумнеўная.<ref name="SBL"/>}} Біргер традыцыйна лічыцца заснавальнікам [[Стакгольм]]а ў 1252 годзе. Пры ім было ўмацавана і перабудавана паводле паўночнанямецкага ўзору гандлёвае паселішча, якое ўжо існавала на гэтым месцы.<ref name="SBL"/> Біргер памёр 21 кастрычніка 1266 года. Пахаваны ў царкве [[Варнхемскае абацтва|Варнхемскага абацтва]].<ref name="SBL"/> == Заўвагі == {{Notelist}} == Зноскі == {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303}} * Engström, Sten. [https://sok.riksarkivet.se/sbl/Artikel/18238 ''Birger Magnusson''] // ''Svenskt biografiskt lexikon''. — Т. 4. — 1924. — С. 418. {{Commonscat|Birger jarl}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фолькунгі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Швецыі]] 1gaiywjz6wv99g6xvonaydo52tg73he 5192827 5192823 2026-09-04T12:18:13Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5192827 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Біргер Магнусан}} {{ДД}} '''Бі́ргер Ма́гнусан''' ({{lang-sv|Birger Magnusson}}, {{IPA|[ˈbɪrjɛr ˈmaŋnɵsɔn]}};{{Вымаўленне|Sv-Birger Jarl.ogg|шведскае вымаўленне}}; першае дзесяцігоддзе XIII стагоддзя — {{ДС|21|10|1266}}), вядомы як '''ярл Біргер''' ({{lang-sv|Birger jarl}}) — [[Швецыя|шведскі]] дзяржаўны дзеяч, [[ярл]] Швецыі з 1248 года і фактычны кіраўнік краіны пры каралі [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмары I]]. == Біяграфія == Паходзіў з роду [[Фолькунгі|Фолькунгаў]]. У сярэдзіне 1230-х гадоў ажаніўся з [[Інгеборг Эрыксдоцір]], сястрой караля [[Эрык Шапялявы|Эрыка XI]]. Ужо ў сакавіку 1248 года займаў пасаду ярла і стаў галоўнай палітычнай фігурай у каралеўстве. Пасля смерці Эрыка XI ў 1250 годзе яго старэйшы сын Вальдэмар быў абраны каралём, а Біргер заставаўся фактычным кіраўніком Швецыі да канца жыцця.<ref name="SBL">Engström, Sten. [https://sok.riksarkivet.se/sbl/Artikel/18238 Birger Magnusson] // ''Svenskt biografiskt lexikon''. — Т. 4. — 1924. — С. 418.</ref> [[Файл:Birger jarls vapensköld.jpg|thumb|left|Пячатка Біргера, XIII стагоддзе]] Каля 1249 года Біргер узначаліў [[Другі шведскі крыжовы паход|паход у Фінляндыю]] супраць {{нп5|Тавасты|тавастаў|en|Tavastians}}. Пасля іх паражэння для замацавання шведскай улады ў [[Тавастланд]]зе была заснавана {{нп5|Крэпасць Тавастхус|крэпасць Тавастхус|en|Häme Castle}}.<ref name="SBL"/> Сцвярджэнне, што Біргер узначальваў шведскі паход на Няву ў 1240 годзе, з'яўляецца спрэчным.{{Заўвага|У «Беларускай энцыклапедыі» Біргер названы кіраўніком шведскага войска ў [[Неўская бітва|Неўскай бітве]] 1240 года.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303}}</ref> Аднак Стэн Энгстрэм у ''Svenskt biografiskt lexikon'' адзначае, што гэтая версія абапіраецца толькі на познюю і няясную крыніцу і сама па сабе вельмі сумнеўная.<ref name="SBL"/>}} Біргер традыцыйна лічыцца заснавальнікам [[Стакгольм]]а ў 1252 годзе. Пры ім было ўмацавана і перабудавана паводле паўночнанямецкага ўзору гандлёвае паселішча, якое ўжо існавала на гэтым месцы.<ref name="SBL"/> Біргер памёр 21 кастрычніка 1266 года. Пахаваны ў царкве [[Варнхемскае абацтва|Варнхемскага абацтва]].<ref name="SBL"/> == Заўвагі == {{Notelist}} == Зноскі == {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303}} * Engström, Sten. [https://sok.riksarkivet.se/sbl/Artikel/18238 ''Birger Magnusson''] // ''Svenskt biografiskt lexikon''. — Т. 4. — 1924. — С. 418. {{Commonscat|Birger jarl}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фолькунгі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Швецыі]] 42tal1bqvdjl077mefh13b3s9ye0dy6 5192973 5192827 2026-09-04T14:12:56Z Ueschar 151377 афармленне 5192973 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Біргер Магнусан}} {{ДД}} '''Бі́ргер Ма́гнусан''' ({{lang-sv|Birger Magnusson}}, {{IPA|[ˈbɪrjɛr ˈmaŋnɵsɔn]}};{{Вымаўленне|Sv-Birger Jarl.ogg|шведскае вымаўленне}}; першае дзесяцігоддзе XIII стагоддзя — {{ДС|21|10|1266}}), вядомы як '''ярл Біргер''' ({{lang-sv|Birger jarl}}) — [[Швецыя|шведскі]] дзяржаўны дзеяч, [[ярл]] Швецыі з 1248 года і фактычны кіраўнік краіны пры каралі [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмары I]]. == Біяграфія == Паходзіў з роду [[Фолькунгі|Фолькунгаў]]. У сярэдзіне 1230-х гадоў ажаніўся з [[Інгеборг Эрыксдоцір]], сястрой караля [[Эрык Шапялявы|Эрыка XI]]. Ужо ў сакавіку 1248 года займаў пасаду ярла і стаў галоўнай палітычнай фігурай у каралеўстве. Пасля смерці Эрыка XI ў 1250 годзе яго старэйшы сын Вальдэмар быў абраны каралём, а Біргер заставаўся фактычным кіраўніком Швецыі да канца жыцця.<ref name="SBL">Engström, Sten. [https://sok.riksarkivet.se/sbl/Artikel/18238 Birger Magnusson] // ''Svenskt biografiskt lexikon''. — Т. 4. — 1924. — С. 418.</ref> [[Файл:Birger jarls vapensköld.jpg|thumb|left|Пячатка Біргера, XIII стагоддзе]] Каля 1249 года Біргер узначаліў [[Другі шведскі крыжовы паход|паход у Фінляндыю]] супраць {{нп5|Тавасты|тавастаў|en|Tavastians}}. Пасля іх паражэння для замацавання шведскай улады ў [[Тавастланд]]зе была заснавана {{нп5|Крэпасць Тавастхус|крэпасць Тавастхус|en|Häme Castle}}.<ref name="SBL"/> Сцвярджэнне, што Біргер узначальваў шведскі паход на Няву ў 1240 годзе, з'яўляецца спрэчным.{{Заўвага|У «Беларускай энцыклапедыі» Біргер названы кіраўніком шведскага войска ў [[Неўская бітва|Неўскай бітве]] 1240 года.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303}}</ref> Аднак Стэн Энгстрэм у ''Svenskt biografiskt lexikon'' адзначае, што гэтая версія абапіраецца толькі на познюю і няясную крыніцу і сама па сабе вельмі сумнеўная.<ref name="SBL"/>}} Біргер традыцыйна лічыцца заснавальнікам [[Стакгольм]]а ў 1252 годзе. Пры ім было ўмацавана і перабудавана паводле паўночнанямецкага ўзору гандлёвае паселішча, якое ўжо існавала на гэтым месцы.<ref name="SBL"/> Біргер памёр 21 кастрычніка 1266 года. Пахаваны ў царкве [[Варнхемскае абацтва|Варнхемскага абацтва]].<ref name="SBL"/> == Заўвагі == {{Notelist}}{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303}} * Engström, Sten. [https://sok.riksarkivet.se/sbl/Artikel/18238 ''Birger Magnusson''] // ''Svenskt biografiskt lexikon''. — Т. 4. — 1924. — С. 418. {{Commonscat|Birger jarl}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фолькунгі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Швецыі]] hfuqtb80c7cu31kjb7ymk3wbmr6r740 0 166419 5193178 5182756 2026-09-05T04:44:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193178 wikitext text/x-wiki [[Выява:Countdown_to_Singularity_-_Linear.svg|450px|thumb|справа|Памяншэнне прамежку часу паміж эвалюцыйнымі падзеямі (біялагічная, затым тэхналагічная эвалюцыя)]] [[Выява:PPTMooresLawai.jpg|225px|thumb|справа|Курцвейл піша, што з-за змены парадыгмаў тэндэнцыя экспанентна росту назіраецца ад [[Інтэгральная схема|інтэгральных схем]] да больш ранніх транзістароў, [[Электронная лямпа|электронных лямпаў]], [[рэле]], і [[электрамеханічны камп'ютар|электрамеханічных камп'ютараў]]]] '''Тэхналагічная сінгулярнасць''' — гіпатэтычны момант, па сканчэнні якога, на думку прыхільнікаў гэтай канцэпцыі, [[тэхнічны прагрэс]] стане настолькі хуткім і складаным, што апынецца недаступным разуменню.<ref>[http://www.singularitysymposium.com/definition-of-singularity.html What is the best definition of Singularity?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190417002644/http://www.singularitysymposium.com/definition-of-singularity.html |date=17 красавіка 2019 }}</ref><ref>[http://mindstalk.net/vinge/vinge-sing.html What is The Singularity?]</ref><ref name="gazeta.ru.21_a_4007981">[http://www.gazeta.ru/science/2012/02/21_a_4007981.shtml Рынки обваливают роботы] // Иван Куликов, [[Газета.Ru]], 21.02.12: технологическая сингулярность — стадия ''«развития цивилизации, когда человеческий разум перестанет контролировать, предсказывать и даже понимать артефакты и сигналы, порождаемые техносферой»''.</ref>, мяркуецца, наступны пасля стварэння [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] і самаўзнаўляльных машын, інтэграцыі чалавека з вылічальнымі машынамі, альбо значнага скачкападобнага павелічэння магчымасцей чалавечага [[мозг]]у за кошт біятэхналогій. Па некаторых прагнозах, тэхналагічная сінгулярнасць можа наступіць ужо каля [[2030]] года.<ref>''В. Виндж.'' [http://www.computerra.ru/think/35636/ Технологическая сингулярность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051226194522/http://www.computerra.ru/think/35636/ |date=26 снежня 2005 }}, Журнал «[[Компьютерра]]», 1 сентября 2004 г</ref><ref>[http://www.proza.ru/texts/2007/08/10-217.html А. Турчин «Структура глобальной катастрофы»]</ref> == Агульныя звесткі == Значныя спадарожныя змены, якія стануць тэхнічна магчымымі з прыходам тэхналагічнай сінгулярнасці, гэта: * Паніжанае забруджванне навакольнага асяроддзя за кошт прымянення [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] ў комплексе: [[вытворчасць]] + перапрацоўка адходаў вытворчасцей. * Павялічаны вольны час у людзей, так як большую частку фізічнай працы будзе выконваць [[машына]], кантраляваная чалавекам. == Гісторыя канцэпцыі == Ідэю аб росце, што паскараецца, навуковых вед упершыню можна сустрэць у працах [[Фрыдрых Энгельс|Ф. Энгельса]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя ён пісаў пра тое, што навука рухаецца наперад прапарцыйна масе ведаў, атрыманых у спадчыну ёю ад папярэдняга пакалення. На яго думку, з часу свайго ўзнікнення (XVI-XVII стст.) развіццё навук узмацнялася прапарцыйна квадрату адлегласці (у часе) ад свайго зыходнага пункта. Блізкія ідэі выказваў [[Уладзімір Іванавіч Вярнадскі|В. І. Вярнадскі]], які пісаў аб бесперапынным узмацненні тэмпаў навуковага творчасці. На думку некаторых сучасных даследчыкаў, мае месца «экспанентны закон развіцця навукі", які выяўляецца ў адпаведным павелічэнні колькасці навуковых работнікаў, навуковых арганізацый, публікацый і іншых паказчыкаў<ref>Кохановский В. П. Философия и методология науки. Ростов н/Д.: «Феникс», 1999. — 576 с.</ref><ref>James E. McClellan III, Harold Dorn. Science and Technology in World History. Second Edition. Johns Hopkins university press, 2006. p.427</ref>. Блізка да канцэпцыі сінгулярнасці знаходзяцца ідэі [[Станіслаў Лем|Станіслава Лема]] аб верагоднай эвалюцыі [[камп’ютар]]аў. У найбольш гранічнам выглядзе эвалюцыя камп'ютараў апісана ў эсэ «Голем XIV лекцыя XLIII. Пра сябе». == Пачатак сінгулярнасці == Аднымі з фундаментальных адкрытых пытаннямі наконт сінгулярнасці з'яўляюцца пытанні пра яе існаванне, часу наступу і тэмпах росту тэхналагічных змяненняў. Экстрапаляцыя некаторых тэндэнцый паказвае, што сінгулярнасць можа адбыцца да [[2020]] года; магчыма, гэту дату трэба перагледзець і наблізіць да [[2018]] ці нават [[2016]] года, калі спадзявацца на самую апошнюю ацэнку Дэні Эдэра ({{lang-en|Dani Eder}}) аб тым, што час [[Закон Мура|падваення магутнасці камп'ютараў]] ўпала да 9 месяцаў да верасня [[2002]] года, - і яна павінна быць вельмі раптоўнай, што характэрна для прыроды гіперэкспаненцыйнай крывой. == Крытыка канцэпцыі == Некаторыя навукоўцы выступаюць з абгрунтаванай крытыкай дадзенай канцэпцыі, сцвярджаючы, што відавочна выяўленага пункту сінгулярнасці, з вострым [[крызіс]]ам, не існуе. Яны робяць дапушчэнне, што развіццё ідзе па S-падобнай (лагістычнай) крывой, і ўжо з пачатку 1970-х гадоў пачалося запавольванне, той бок «кропка сінгулярнасці» ў працэсе мадэрнізацыйнага фазавага пераходу ўжо пройдзена <ref>[[Андрэй Вітальевіч Каратаеў|Коротаев А. В.]] [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=117&Itemid=49 Сингулярность уже рядом?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110813174953/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=117&Itemid=49 |date=13 жніўня 2011 }} // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 История и синергетика. Методология исследования] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191125055814/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_frontpage |date=25 лістапада 2019 }}. М.: Издательство ЛКИ/URSS, 2009, 2-е изд. С.183—191.</ref>; пры гэтым пад кропкай сінгулярнасці тут маецца на ўвазе такая кропка на графіку развіцця, у якой хуткасць максімальная (сярэдзіна S-падобнай крывой) <ref>О выходе из режима с обострением см., например: ''[[Андрэй Вітальевіч Каратаеў|Коротаев А. В.]], Комарова Н. Л., [[Халтурина, Дарья Андреевна|Халтурина Д. А.]]'' [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=37 Законы истории. Вековые циклы и тысячелетние тренды. Демография, экономика, войны.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090220154012/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=37 |date=20 лютага 2009 }} 2-е изд. М.: [[УРСС]], 2007. С. 7-47.</ref>. == Канцэпцыя тэхналагічнай сінгулярнасці ў палітыцы == Тэхналагічная сінгулярнасць як следства развіцця нанатэхналогій разглядаецца ў справаздачы 2007 Камісіі па эканамічнай палітыцы [[Кангрэс ЗША|Кангрэса ЗША]] <ref>http://www.house.gov/jec/publications/110/nanotechnology_03-22-07.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131005321/http://www.house.gov/jec/publications/110/nanotechnology_03-22-07.pdf |date=31 студзеня 2012 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Камп'ютары пятага пакалення]] * [[Закон Мура]] * [[Віртуальная рэальнасць]] * [[Робат]] * [[Штучны інтэлект]] * [[Нанатэхналогія]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Футуралогія]] [[Катэгорыя:Глабальныя праблемы]] fad8p25zau7yybn80emocvoxznjapqz 0 170458 5193101 4961516 2026-09-04T20:39:28Z Pabojnia 135280 /* Калекцыя */ афармленне 5193101 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Заалагічны музей Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта |sort = |арыгінал = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = прыродазнаўчы |дата = |заснаваны = 1921 |падпарадкаваны = |месцазнаходжанне = 220080, Беларусь, г. Мінск, [[вуліца Курчатава, Мінск|вул. Курчатава]], 10. |наведвальнікі = |фонд = |агульная плошча = |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = Музей працуе штодня з 9-00 да 17-00, акрамя суботы і нядзелі. Дні для іншых наведвальнікаў: серада і чацвер. |білет = |спасылка = |Commons = }} '''Заалагічны музей [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]''' — адзіны [[Прыродазнаўства|натуральна-гістарычны]] музей падобнага профілю ў [[Беларусь|Беларусі]]. Тут захаваліся дарэвалюцыйныя заалагічныя аб’екты, маюцца ўнікальныя экспанаты, сабраныя выпускнікамі [[Біялагічны факультэт БДУ|біялагічнага факультэта]] і супрацоўнікамі музея ў розных экспедыцыях і паездках. == Гісторыя == Заалагічны музей біялагічнага факультэта БДУ быў створаны ў [[1921]] г. па ініцыятыве загадчыка кафедры заалогіі прафесара [[Анатоль Уладзіміравіч Фядзюшын|А. У. Фядзюшына]]. == Калекцыя == [[Файл:3-bio-bsu-zoomus.jpg|thumb|Экспазіцыя птушак]] [[Файл:4-bio-bsu-zoomus.jpg|thumb|Экспазіцыя сысуноў]] У цяперашні час калекцыйны фонд музея з’яўляецца самым буйным у рэспубліцы зборам заалагічных аб’ектаў ([[чучала|чучал]], [[кладка|кладак]] птушак, прэпаратаў, астэалагічных і іншых матэрыялаў як [[пазваночныя|хрыбетнікаў]], так і [[беспазваночныя|беспазваночных жывёл]]), агульным лікам больш за 102 тыс. адзінак захоўвання. Навуковыя калекцыі музея захоўваюцца ў спецыяльных сучасных памяшканнях агульнай плошчай 980 м². У складзе заалагічных калекцый знаходзіцца 260 відаў, занесеных у Чырвоныя кнігі краін СНД і свету. За апошняе дзесяцігоддзе{{калі?}} экспазіцыйны фонд папоўніўся такімі рэдкімі відамі, як [[чырвоны воўк]], [[вандроўны альбатрос]], [[страус]]ы, {{нп3|Гіяцынтавы ара|гіяцынтавыя ара|ru|Гиацинтовый ара}}, [[шымпанзэ]], а таксама шматлікімі трапічнымі насякомымі і шэрагам іншых экспанатаў, якія ў натуральна-гістарычных музеях Беларусі адсутнічаюць. Акрамя таго, музей мае значную колькасць выкапняў даўно зніклых жывёл, напрыклад, фрагменты шкілета выкапнёвага [[слон|слана]] (адзінай знаходкі ў Беларусі), выяўленыя ў [[2006]] г. пры будаўніцтве [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]]. Таксама тут сканцэнтраваны серыі новых для навукі відаў, захоўваюцца ўнікальныя заалагічныя экспанаты [[XIX]]—[[XX]] ст., а таксама ўнікальныя [[альбінос]]ы і [[храміст]]ы з ненатуральнай афарбоўкай покрываў. Асноўны фонд музея штогод папаўняецца новымі паступленнямі, сярэднегадавы тэмп росту складае 1100 адзінак захоўвання. == Папулярызатарская дзейнасць == На працягу ўсяго перыяду існавання Заалагічны музей праводзіць вялікую працу па папулярызацыі ідэй аховы прыроды, функцыянуе як цэнтр асветы ў экалагічнай сферы. Музей карыстаецца папулярнасцю сярод насельніцтва — жыхароў горада і гасцей сталіцы. Штогод яго наведваюць каля 10 тыс. чалавек. Сярод наведвальнікаў не толькі навучэнцы і студэнты, але і навуковыя супрацоўнікі з шэрагу замежных краін. == Спасылкі == * [http://www.bio.bsu.by/zoomuz/info.html Заалагічны музей БДУ. Агульная інфармацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130831213605/http://bio.bsu.by/zoomuz/info.html |date=31 жніўня 2013 }} * [http://www.bio.bsu.by/zoomuz/files/zoomuseum.pdf Буклет пра заамузей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714112023/http://bio.bsu.by/zoomuz/files/zoomuseum.pdf |date=14 ліпеня 2014 }} {{Факультэты БДУ}} {{Музеі Мінска}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:1921 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Музеі БДУ]] [[Катэгорыя:Прыродазнаўчыя музеі]] [[Катэгорыя:Біялагічны факультэт БДУ]] m7wevfkbzf8tz9j5fd31y73elhbm2at 0 170773 5193183 4769409 2026-09-05T05:37:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193183 wikitext text/x-wiki {{Цячэнне вадкасцей і газаў}} '''Ударная хваля''' — [[паверхня разрыву]], якая рухаецца ўнутры асяроддзя, пры гэтым [[ціск]], [[шчыльнасць]], [[тэмпература]] і [[скорасць]] адчуваюць скачок<ref>Лойцянский Л. Г. Механика жидкости и газа. М.: ГИ ТТЛ, 1950. — 165 с.</ref>. Часта блытаюць з паняццем «хваля ад удару», гэта не адно і тое ж, у другім выпадку не самі параметры адчуваюць скачок, а іх вытворныя. == Агульныя макраскапічныя уласцівасці ударных хваль == === Тэрмадынаміка ударных хваль === З макраскапічнага пункту гледжання ударная хваля ўяўляе сабой ўяўную паверхню, на якой тэрмадынамічныя велічыні асяроддзя (якія, як правіла, змяняюцца ў прасторы неперарыўна) адчуваюць неадольныя асаблівасці: канечныя скачкі. Пры пераходзе цераз фронт ударнай хвалі змяняюцца [[ціск]], [[тэмпература]], [[шчыльнасць]] рэчыва асяроддзя, а таксама [[скорасць]] яго руху адносна фронту ўдарнай хвалі. Усе гэтыя велічыні змяняюцца не незалежна, а звязаны з адной-адзінай характарыстыкай ударнай хвалі, [[лік Маха|лікам Маха]]. Матэматычнае ўраўненне, якое звязвае тэрмадынамічныя велічыні да і пасля праходжання ударнай хвалі, называецца ўдарнай адыябатай, або адыябатай Гюгоніа. Ударныя хвалі не валодаюць уласцівасцю адытыўнасці у тым сэнсе, што тэрмадынамічны стан асяроддзя, якое ўзнікае пасля праходжання адной ударнай хваляй нельга атрымаць паслядоўным прапусканнем двух ударных хваль меншай [[Інтэнсіўнасць (фізіка)|інтэнсіўнасці]]. === Паходжанне ударных хваль === [[Гук]] прадстаўляе сабой [[ваганні]] шчыльнасці асяроддзя, якія распаўсюджваюцца ў прасторы. [[Інтэнсіўнасць (фізіка)|Ураўненне стану]] звычайных асяроддзяў такое, што ў вобласці павышанага ціску [[скорасць гуку]] (гэта значыць скорасць распаўсюджвання ўзбурэнняў) узрастае (гэта значыць гук з’яўляецца нелінейнай хваляй). Гэта непазбежна прыводзіць да з’явы «перакульвання» рашэнняў, якія і спараджаюць ударныя хвалі. У сілу гэтага механізму, ударная хваля ў звычайным асяроддзі — гэта заўсёды хваля сціску. Апісаны механізм прадказвае непазбежнае ператварэнне любой гукавой хвалі ў слабую ўдарную хвалю. Аднак у паўсядзённых умовах для гэтага патрабуецца занадта вялікі час, так што гукавая хваля паспявае затухнуць раней, чым нелінейнасці становяцца прыкметныя. Для хуткага ператварэння вагання шчыльнасці ва ўдарную хвалю патрабуюцца моцныя пачатковыя адхіленні ад раўнавагі. Гэтага можна дабіцца альбо стварэннем гукавой хвалі вельмі вялікай [[гучнасць|гучнасці]], альбо механічна, шляхам калягукавога руху аб’ектаў у асяроддзі. Менавіта таму ударныя хвалі лёгка ўзнікаюць пры [[выбух]]ах, пры каля- і звышгукавых рухах цел, пры магутных электрычных разрадах і г. д. == Мікраскапічная структура ударнай хвалі == Шырыня ўдарных хваль вялікай інтэнсіўнасці мае велічыню парадку даўжыні свабоднага прабегу малекул газу (больш дакладна — ~ 10 даўжынь свабоднага прабегу, і не можа быць менш за дзве даўжыні свабоднага прабегу; дадзены вынік атрыманы Чэпменам ў пачатку 1950-х). Так як у макраскапічнай газадынаміцы даўжыня свабоднага прабегу павінна разглядацца роўнай нулю, чыста газадынамічныя метады непрыдатныя для даследаванняў унутранай структуры ўдарных хваль вялікай інтэнсіўнасці<ref>Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теоретическая физика:Учебное пособие в 10 т. Т. VI Гидродинамика. Москва: Наука, 1986 с.494</ref>. Для тэарэтычнага вывучэння мікраскапічнай структуры ўдарных хваль прымяняецца кінетычная тэорыя. Аналітычна задача аб структуры ўдарнай хвалі не вырашаецца, але ўжываецца шэраг спрошчаных мадэлей. Адной з такіх мадэлей з’яўляецца мадэль [[Ігар Яўгенавіч Там|Тама]]-Мота-Сміта<ref>{{Cite journal | doi = 10.1103/PhysRev.82.885 | volume = 82 | issue = 6 | pages = 885 | last = Mott-Smith | first = H. M. | title = The Solution of the Boltzmann Equation for a Shock Wave | journal = Physical Review | accessdate = 2010-04-12 | date = 1951-06-15 | url = http://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRev.82.885 }}</ref><ref> Тамм И. Е. Труды Физического института им. Лебедева АН СССР 29 (1965). Работа выполнена в 1947 г. </ref>. == Ударныя хвалі у спецыяльных умовах == [[Файл:Shock sink.jpg|міні|справа|Гідрагазааналогія]] * Ударная хваля, шляхам нагрэву асяроддзя, можа выклікаць экзатэрмічную хімічную рэакцыю, што, у сваю чаргу, адаб’ецца і на ўласцівасцях самой ударнай хвалі. Такі комплекс «ударная хваля + рэакцыя гарэння» носіць назву хвалі [[Дэтанацыя|дэтанацыі]]. * У астрафізічных аб’ектах ударная хваля можа рухацца са скарасцямі, блізкімі да скорасці святла. У гэтым выпадку ўдарная адыябата мадыфікуецца. * Ударныя хвалі ў замагнічанай [[Плазма|плазме]] таксама валодаюць сваімі характэрнымі асаблівасцямі. Пры пераходзе праз разрыў, змяняецца таксама і велічыня [[Магнітнае поле|магнітнага поля]], на што траціцца дадатковая энергія. Гэта цягне за сабой існаванне максімальна магчымага каэфіцыента сціску плазмы пры ўдарных хвалях любой магутнасці. * Датычныя ўдарныя хвалі ўяўляюць сабой паверхню разрыву змешанага (нармальнага і тангенцыйнага) тыпу. == Гл. таксама == * [[Гукавы бар’ер]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Взрывная волна}} * {{cite book|last=Falkovich|first=G.|title=Fluid Mechanics, a short course for physicists|url=http://www.weizmann.ac.il/complex/falkovich/fluid-mechanics|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-1-107-00575-4|access-date=10 жніўня 2013|archive-date=20 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120034443/http://www.weizmann.ac.il/complex/falkovich/fluid-mechanics|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідрадынамічныя з’явы]] lv1bv9ccaux9iwksebvi6hvqi5txj6j 0 176995 5193218 5117828 2026-09-05T08:04:31Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненне - раздзел Гістарычная аснова 5193218 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = «Бандароўна» |Выява = Бандароўна_-_малюнак_М.Басалыгі_(1978).jpg |Памер = 250пкс |Подпіс выявы = Малюнак [[Міхаіл Самуілавіч Басалыга|М. Басалыгі]] да паэмы Янкі Купалы «Бандароўна» ([[1978]]) |Жанр = [[паэма]] |Аўтар = [[Янка Купала]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = [[1913]] |Публікацыя = [[1913]] |Электронная версія = https://knihi.com/Janka_Kupala/Bandarouna_9t.html }} «'''Бандароўна'''» — паэма [[Янка Купала|Янкі Купалы]], завершаная [[24 чэрвеня]] [[1913]] года. Першая з паэм, напісаных Янкам Купалам улетку [[1913]] года ў [[Акопы|Акопах]]. Упершыню надрукаваная ў газеце [[Наша ніва (1906)|«Наша Ніва»]] [[19 ліпеня]] [[1913]] года. Чарнавы аўтограф паэмы з закрэсленым аўтарскім прысвячэннем: «[[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліне Мядзёлцы]]» захоўваецца ў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурным музеі Янкі Купалы]].<ref name="enc">Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн., БелСЭ, 1986. — Артыкул «Бандароўна (паэма)». — C. 62—63.</ref> == Вытокі твору == У аснове сюжэту паэмы — тры варыянты народнае песні пра Бандароўну, запісаныя на [[Гродзенская вобласць|Гарадзеншчыне]], [[Ашмянскі раён|Ашмяншчыне]] і [[Слуцкі раён|Случчыне]].<ref>Змешчаныя ў «[[Матэрыялы для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга края|Матэрыялах для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга края]]» [[Павел Шэйн|П.Шэйна]].</ref> Моцны матывамі гераізацыі, гарадзенскі варыянт твора ўяўляе сабой гістарычную песню аб пагібелі сумленнай прыгажуні Бандароўны. У ашмянскім і слуцкім варыянтах расповяд пра Бандароўну — гэта сямейна-побытавая песня маралізатарскага зместу.<ref name="enc"/> Асноўныя сюжэтныя звенні паэмы ўзятыя з гарадзенскага варыянту, вядомага яшчэ па запісах [[Ян Чачот|Я.Чачота]].<ref>«Вясковыя песенькі з-над [[Нёман]]а і [[Дзвіна|Дзвіны]]», [[Вільня]], [[1846]].</ref> Гродзенскі варыянт абумовіў і рытміка-інтанацыйную аснову паэмы, якая стала адным з класічных узораў засваення Купалам [[фальклор]]нае спадчыны, ідэйна-мастацкага яе асэнсавання і пераўтварэння ў новую ідэйна-[[Эстэтыка|эстэтычную]] каштоўнасць. Акцэнты асуджэння Бандароўны як нявернай палюбоўніцы пана ўзятыя з ашмянскага і слуцкага варыянтаў, як і шэраг сюжэтных элементаў і матываў, асабліва выкарыстаных для характарыстыкі вобразу пана Патоцкага.<ref name="enc"/> Гістарычная аснова Першаўзорам беларускіх народных песень, што ляглі ў аснову паэмы, з'яўляецца украінская народная балада «Песня пра Бондараўну» («Ой у містечку у Богуславі…»), вядомая на Украіне ў мностве варыянтаў. Прататып юрлівага і жорсткага «пана Патоцкага» — [[:uk:Микола_Василь_Потоцький|Мікалай Базыль Патоцкі]] ([[Польская мова|пол.]] ''Mikołaj Bazyli Potocki'', 1707/1708–1782) староста [[Каніў|канеўскі]] і [[Багуслаў|багуслаўск]]<nowiki/>і, адзін з найбагацейшых магнатаў Рэчы Паспалітай свайго часу і вядомы мецэнат царквы і мастацтваў. Мікалай Патоцкі славіўся сваім эксцэнтрычным, дэспатычным і надзвычай разгульным чынам жыцця. У народных паданнях і гістарычнай памяці захавалася нямала гісторый пра яго эксцэнтрычны лад жыцця, самавольства і самапраўства над дробнай шляхтай, украінскімі сялянамі і яўрэямі, а ягоны замак у Бучачы быў гняздом неўтаймаваных раскошы і распусты. Галоўны персанаж [[Шляхецкая гавэнда|гавэнды]] "Канеўскі замак" з цыклу "[[Успаміны Сапліцы]]" Генрыха Жавускага. Паводле сюжэту балады, пан Патоцкі спрабаваў сілай дамагацца маладой прыгажуні (дачкі бондара — Бондараўны), але, атрымаўшы рашучую адмову і публічны адпор, загадаў застрэліць дзяўчыну (ці зрабіў гэта сам). * Згодна з легендамі, трагічны эпізод адбыўся ў мястэчку [[Гарадзенка]] (або [[Багуслаў|Багуслаў)]]. * Пазней, раскаяўшыся ў сваіх грахах і жорсткіх учынках (у тым ліку ў забойстве дзяўчыны), Мікалай Патоцкі адышоў ад свецкага жыцця, прыняў [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцтва,]] стаў шчодрым мецэнатам [[Пачаіўская лаўра|Пачаеўскай лаўры]] і вылучыў велізарныя сродкі на будаўніцтва храмаў (у тым ліку Пакроўскай царквы і касцёла Беззаганнага Зачацця ў Гарадзенцы). Насіў простую казацкую вопратку і размаўляў па-ўкраінску. Дажываў свае дні ён манахам-аскетам пры Пачаеўскім манастыры (дзе, аднак, меў невялікі ўласны дом). У Пачаеўскай лаўры распавядаюць легенду, што навяртанне Патоцкага да пабожнага жыцця адбылося ў 1759 годзе, калі ён у гневе за тое, што ў яго карэце адламалася кола, тройчы стрэліў ў фурмана, але той цудам застаўся непашкоджаным — а пазней распавёў, што пад час расправы маліўся, гледзячы ў бок лаўры, да тамтэйшага цудоўнага абраза Маці Божай. == Апісанне == {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 0em; margin-right: 3em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:18em; max-width: 45%;" cellspacing="4" | style="text-align: left;" | ''«Дужы ты з сваім багаццем,''<br /> ''А я сілы большай. —''<br /> ''За мной праўда і народ мой,''<br /> ''За табой жа — грошы!»''<br /> |- | style="text-align: right;" | '''''Я. Купала''''' '''''З паэмы «Бандароўна»''''' |} Па сваёй форме паэма — гераічнае паданне, песня-[[Сагі|сага]]. На аснове сюжэтных вузлоў, вобразаў і матываў усіх трох варыянтаў народнае песні Я.Купала заглыбіў пачатковы сюжэт [[фальклор]]нае першакрыніцы сацыяльна, псіхаэмацыянальна, нязмерна ўзмацніў яго экспрэсію. Паэма ўяўляе сабой нацыянальны эпас героікі з апафеозам гераічнай смерці і справядлівай помсце, з узвялічэннем і паэтызацыяй цнатлівасці і гордае непакорнасці, з услаўленнем народу-бунтара. У аснову паэмы аўтар паклаў не канфлікт паміж героямі, як у народных песнях пра Бандароўну, а канфлікт паміж народам і прыгнятальнікам, паміж тыранам і свабодай.<ref name="enc"/> Аўтар захаваў народна-песенны прыём зацікаўленага, але старонняга апявання падзей і лёсу. Пры гэтым Я.Купала не ўхіляўся ад увядзення ў плынь аб'ектывізаванага апявання элементаў суб'ектыўнага суперажывання з гераіняй. Эмацыянальная сіла паэмы ў багацці паэтычных фарбаў. Яна ўвабрала ў сябе як традыцыйна-народную [[фальклор]]ную вобразнасць, так і арыгінальную, характэрную Купалу [[Рамантызм|рамантыку]]. Аўтар выкарыстаў у паэме традыцыйна-народныя выслоўі, устойлівыя словазлучэнні, паэтычныя формулы, характэрныя народнай казцы або гутаркавай мове. Шырока ўведзены ў паэму прыём [[Паралелізм (літаратура)|паралелізму]].<ref name="enc"/> == Водгукі == {{Цытата|Канчатковы вынік, які выцякае з аналізу кампазіцыйнага пабудавання і стылю… паэм [«За што», «На куццю», «Курган», «Бандароўна», «Магіла льва»], зводзіцца да таго, што гэтымі творамі Я. Купала ўвёў беларускую літаратуру ў галіне гэтага жанру ў агульнае рэчышча літаратуры еўрапейскай.|[[Андрэй Вазнясенскі]]<ref>{{Спасылка |url = http://lekary.iatp.by/mb1c.htm |загаловак = Янка Купала. «Магіла льва» (з народнага падання). 1913 |дата = 3 лістапада 2012 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>}} == Пераклады і мастацкія ўвасабленні == На [[Руская мова|рускую]] мову паэму пераклалі А. Пракоф'еў і С. Родаў, на [[Украінская мова|ўкраінскую]] — А. Малышка, Т. Масэнка. Ілюстравалі паэму [[Фёдар Бараноўскі|Ф. Бараноўскі]], [[Міхаіл Басалыга|М. Басалыга]], [[Міхась Бельскі|М. Бельскі]], [[Юрый Герасіменка|Ю. Герасіменка]], [[Арлен Кашкурэвіч|А. Кашкурэвіч]], [[Янка Раманоўскі|Я. Раманоўскі]], [[Васіль Пятровіч Шаранговіч|В. Шаранговіч]]. Паводле матываў твору Г. Гарэлава напісала сімфанічную паэму.<ref name="enc"/> Вобразы паэмы ляглі ў аснову спектаклю «[[Янка Купала. Кругі раю, спектакаль|Янка Купала. Кругі раю]]» [[Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі|Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Бандароўна (паэма)» / Аўтар — [[Алег Лойка|А.Лойка]] — C. 62—63. * Арочка, М. Беларуская савецкая паэма. — Мн., 1979. — С.29—30. * Бярозкін, Р. Свет Купалы; Звенні. — Мн., 1981. — С.104—106. * Лазарук, М. Беларуская паэма ў другой палавіне ХІХ—пачатку ХХ стагоддзя. — Мн., 1970. * [[Алег Лойка|Лойка, А.]] Гісторыя беларускай літаратуры. Дакастрычніцкі перыяд. Ч.2. — Мн., 1980. — С.168—173. * [[Іван Навуменка|Навуменка, І.]] Янка Купала. — Мн., 1980. — С.86—88. * Ярош, М. Янка Купала і беларуская паэзія. — Мн., 1971. — С.117—120. == Спасылкі == * [http://yankakupala.ru/paema-%C2%ABbandarouna%C2%BB Паэма «Бандароўна»] на сайце [http://yankakupala.ru Янка Купала] * [http://slovo.ws/izlog/bel/Yanka_Kupala/03.html Паэма Я.Купалы «Бандароўна»: кароткі змест і мастацкія асаблівасці / Т.Грамадчанка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121025205705/http://slovo.ws/izlog/bel/Yanka_Kupala/03.html |date=25 кастрычніка 2012 }} на сайце [http://slowo.ws slowo.ws] * [http://vodguki.ru/vodguk-na-paemu-yanki-kupaly--1 Водгук на паэму Я.Купалы «Бандароўна». Iдэйны змест. Сутнасць канфлікту. Фальклорная аснова] на сайце [http://vodguki.ru Водгукі на вершы беларускіх паэтаў] * [http://vodguki.ru/vodguk-na-paemu-yanki-kupaly-b Водгук на паэму Я.Купалы «Бандароўна»] на сайце [http://vodguki.ru Водгукі на вершы беларускіх паэтаў] * [http://vodguki.ru/vodguk-na-paemu-yanki-kupaly--2 Водгук на паэму Я.Купалы «Бандароўна». Услаўленне Бандароўны] на сайце [http://vodguki.ru Водгукі на вершы беларускіх паэтаў] {{Янка Купала}} [[Катэгорыя:Паэмы Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1913 годзе]] tazmyl74sagn80ewdjbcaugf8vza1hc 5193220 5193218 2026-09-05T08:24:27Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя == 5193220 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = «Бандароўна» |Выява = Бандароўна_-_малюнак_М.Басалыгі_(1978).jpg |Памер = 250пкс |Подпіс выявы = Малюнак [[Міхаіл Самуілавіч Басалыга|М. Басалыгі]] да паэмы Янкі Купалы «Бандароўна» ([[1978]]) |Жанр = [[паэма]] |Аўтар = [[Янка Купала]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = [[1913]] |Публікацыя = [[1913]] |Электронная версія = https://knihi.com/Janka_Kupala/Bandarouna_9t.html }} «'''Бандароўна'''» — паэма [[Янка Купала|Янкі Купалы]], завершаная [[24 чэрвеня]] [[1913]] года. Першая з паэм, напісаных Янкам Купалам улетку [[1913]] года ў [[Акопы|Акопах]]. Упершыню надрукаваная ў газеце [[Наша ніва (1906)|«Наша Ніва»]] [[19 ліпеня]] [[1913]] года. Чарнавы аўтограф паэмы з закрэсленым аўтарскім прысвячэннем: «[[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліне Мядзёлцы]]» захоўваецца ў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурным музеі Янкі Купалы]].<ref name="enc">Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн., БелСЭ, 1986. — Артыкул «Бандароўна (паэма)». — C. 62—63.</ref> == Вытокі твору == У аснове сюжэту паэмы — тры варыянты народнае песні пра Бандароўну, запісаныя на [[Гродзенская вобласць|Гарадзеншчыне]], [[Ашмянскі раён|Ашмяншчыне]] і [[Слуцкі раён|Случчыне]].<ref>Змешчаныя ў «[[Матэрыялы для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга края|Матэрыялах для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга края]]» [[Павел Шэйн|П.Шэйна]].</ref> Моцны матывамі гераізацыі, гарадзенскі варыянт твора ўяўляе сабой гістарычную песню аб пагібелі сумленнай прыгажуні Бандароўны. У ашмянскім і слуцкім варыянтах расповяд пра Бандароўну — гэта сямейна-побытавая песня маралізатарскага зместу.<ref name="enc"/> Асноўныя сюжэтныя звенні паэмы ўзятыя з гарадзенскага варыянту, вядомага яшчэ па запісах [[Ян Чачот|Я.Чачота]].<ref>«Вясковыя песенькі з-над [[Нёман]]а і [[Дзвіна|Дзвіны]]», [[Вільня]], [[1846]].</ref> Гродзенскі варыянт абумовіў і рытміка-інтанацыйную аснову паэмы, якая стала адным з класічных узораў засваення Купалам [[фальклор]]нае спадчыны, ідэйна-мастацкага яе асэнсавання і пераўтварэння ў новую ідэйна-[[Эстэтыка|эстэтычную]] каштоўнасць. Акцэнты асуджэння Бандароўны як нявернай палюбоўніцы пана ўзятыя з ашмянскага і слуцкага варыянтаў, як і шэраг сюжэтных элементаў і матываў, асабліва выкарыстаных для характарыстыкі вобразу пана Патоцкага.<ref name="enc"/> == Гістарычная аснова сюжэту == Першаўзорам беларускіх народных песень, што ляглі ў аснову паэмы, з'яўляецца украінская народная балада «Песня пра Бондараўну» («Ой у містечку у Богуславі…»), вядомая на Украіне ў мностве варыянтаў. Прататып юрлівага і жорсткага «пана Патоцкага» — [[:uk:Микола_Василь_Потоцький|Мікалай Базыль Патоцкі]] ([[Польская мова|пол.]] ''Mikołaj Bazyli Potocki'', 1707/1708–1782) староста [[Каніў|канеўскі]] і [[Багуслаў|багуслаўск]]<nowiki/>і, адзін з найбагацейшых магнатаў Рэчы Паспалітай свайго часу і вядомы мецэнат царквы і мастацтваў. Мікалай Патоцкі славіўся сваім эксцэнтрычным, дэспатычным і надзвычай разгульным чынам жыцця. У народных паданнях і гістарычнай памяці захавалася нямала гісторый пра яго эксцэнтрычны лад жыцця, самавольства і самапраўства над дробнай шляхтай, украінскімі сялянамі і яўрэямі, а ягоны замак у Бучачы быў гняздом неўтаймаваных раскошы і распусты. Галоўны персанаж [[Шляхецкая гавэнда|гавэнды]] "Канеўскі замак" з цыклу "[[Успаміны Сапліцы]]" Генрыха Жавускага. Паводле сюжэту балады, пан Патоцкі спрабаваў сілай дамагацца маладой прыгажуні (дачкі бондара — Бондараўны), але, атрымаўшы рашучую адмову і публічны адпор, загадаў застрэліць дзяўчыну (ці зрабіў гэта сам). * Згодна з легендамі, трагічны эпізод адбыўся ў мястэчку [[Гарадзенка]] (або [[Багуслаў|Багуслаў)]]. * Пазней, раскаяўшыся ў сваіх грахах і жорсткіх учынках (у тым ліку ў забойстве дзяўчыны), Мікалай Патоцкі адышоў ад свецкага жыцця, прыняў [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцтва,]] стаў шчодрым мецэнатам [[Пачаіўская лаўра|Пачаеўскай лаўры]] і вылучыў велізарныя сродкі на будаўніцтва храмаў (у тым ліку Пакроўскай царквы і касцёла Беззаганнага Зачацця ў Гарадзенцы). Насіў простую казацкую вопратку і размаўляў па-ўкраінску. Дажываў свае дні ён манахам-аскетам пры Пачаеўскім манастыры (дзе, аднак, меў невялікі ўласны дом). У Пачаеўскай лаўры распавядаюць легенду, што навяртанне Патоцкага да пабожнага жыцця адбылося ў 1759 годзе, калі ён у гневе за тое, што ў яго карэце адламалася кола, тройчы стрэліў ў фурмана, але той цудам застаўся непашкоджаным — а пазней распавёў, што пад час расправы маліўся, гледзячы ў бок лаўры, да тамтэйшага цудоўнага абраза Маці Божай. == Апісанне == {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 0em; margin-right: 3em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:18em; max-width: 45%;" cellspacing="4" | style="text-align: left;" | ''«Дужы ты з сваім багаццем,''<br /> ''А я сілы большай. —''<br /> ''За мной праўда і народ мой,''<br /> ''За табой жа — грошы!»''<br /> |- | style="text-align: right;" | '''''Я. Купала''''' '''''З паэмы «Бандароўна»''''' |} Па сваёй форме паэма — гераічнае паданне, песня-[[Сагі|сага]]. На аснове сюжэтных вузлоў, вобразаў і матываў усіх трох варыянтаў народнае песні Я.Купала заглыбіў пачатковы сюжэт [[фальклор]]нае першакрыніцы сацыяльна, псіхаэмацыянальна, нязмерна ўзмацніў яго экспрэсію. Паэма ўяўляе сабой нацыянальны эпас героікі з апафеозам гераічнай смерці і справядлівай помсце, з узвялічэннем і паэтызацыяй цнатлівасці і гордае непакорнасці, з услаўленнем народу-бунтара. У аснову паэмы аўтар паклаў не канфлікт паміж героямі, як у народных песнях пра Бандароўну, а канфлікт паміж народам і прыгнятальнікам, паміж тыранам і свабодай.<ref name="enc"/> Аўтар захаваў народна-песенны прыём зацікаўленага, але старонняга апявання падзей і лёсу. Пры гэтым Я.Купала не ўхіляўся ад увядзення ў плынь аб'ектывізаванага апявання элементаў суб'ектыўнага суперажывання з гераіняй. Эмацыянальная сіла паэмы ў багацці паэтычных фарбаў. Яна ўвабрала ў сябе як традыцыйна-народную [[фальклор]]ную вобразнасць, так і арыгінальную, характэрную Купалу [[Рамантызм|рамантыку]]. Аўтар выкарыстаў у паэме традыцыйна-народныя выслоўі, устойлівыя словазлучэнні, паэтычныя формулы, характэрныя народнай казцы або гутаркавай мове. Шырока ўведзены ў паэму прыём [[Паралелізм (літаратура)|паралелізму]].<ref name="enc"/> == Водгукі == {{Цытата|Канчатковы вынік, які выцякае з аналізу кампазіцыйнага пабудавання і стылю… паэм [«За што», «На куццю», «Курган», «Бандароўна», «Магіла льва»], зводзіцца да таго, што гэтымі творамі Я. Купала ўвёў беларускую літаратуру ў галіне гэтага жанру ў агульнае рэчышча літаратуры еўрапейскай.|[[Андрэй Вазнясенскі]]<ref>{{Спасылка |url = http://lekary.iatp.by/mb1c.htm |загаловак = Янка Купала. «Магіла льва» (з народнага падання). 1913 |дата = 3 лістапада 2012 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>}} == Пераклады і мастацкія ўвасабленні == На [[Руская мова|рускую]] мову паэму пераклалі А. Пракоф'еў і С. Родаў, на [[Украінская мова|ўкраінскую]] — А. Малышка, Т. Масэнка. Ілюстравалі паэму [[Фёдар Бараноўскі|Ф. Бараноўскі]], [[Міхаіл Басалыга|М. Басалыга]], [[Міхась Бельскі|М. Бельскі]], [[Юрый Герасіменка|Ю. Герасіменка]], [[Арлен Кашкурэвіч|А. Кашкурэвіч]], [[Янка Раманоўскі|Я. Раманоўскі]], [[Васіль Пятровіч Шаранговіч|В. Шаранговіч]]. Паводле матываў твору Г. Гарэлава напісала сімфанічную паэму.<ref name="enc"/> Вобразы паэмы ляглі ў аснову спектаклю «[[Янка Купала. Кругі раю, спектакаль|Янка Купала. Кругі раю]]» [[Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі|Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Бандароўна (паэма)» / Аўтар — [[Алег Лойка|А.Лойка]] — C. 62—63. * Арочка, М. Беларуская савецкая паэма. — Мн., 1979. — С.29—30. * Бярозкін, Р. Свет Купалы; Звенні. — Мн., 1981. — С.104—106. * Лазарук, М. Беларуская паэма ў другой палавіне ХІХ—пачатку ХХ стагоддзя. — Мн., 1970. * [[Алег Лойка|Лойка, А.]] Гісторыя беларускай літаратуры. Дакастрычніцкі перыяд. Ч.2. — Мн., 1980. — С.168—173. * [[Іван Навуменка|Навуменка, І.]] Янка Купала. — Мн., 1980. — С.86—88. * Ярош, М. Янка Купала і беларуская паэзія. — Мн., 1971. — С.117—120. == Спасылкі == * [http://yankakupala.ru/paema-%C2%ABbandarouna%C2%BB Паэма «Бандароўна»] на сайце [http://yankakupala.ru Янка Купала] * [http://slovo.ws/izlog/bel/Yanka_Kupala/03.html Паэма Я.Купалы «Бандароўна»: кароткі змест і мастацкія асаблівасці / Т.Грамадчанка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121025205705/http://slovo.ws/izlog/bel/Yanka_Kupala/03.html |date=25 кастрычніка 2012 }} на сайце [http://slowo.ws slowo.ws] * [http://vodguki.ru/vodguk-na-paemu-yanki-kupaly--1 Водгук на паэму Я.Купалы «Бандароўна». Iдэйны змест. Сутнасць канфлікту. Фальклорная аснова] на сайце [http://vodguki.ru Водгукі на вершы беларускіх паэтаў] * [http://vodguki.ru/vodguk-na-paemu-yanki-kupaly-b Водгук на паэму Я.Купалы «Бандароўна»] на сайце [http://vodguki.ru Водгукі на вершы беларускіх паэтаў] * [http://vodguki.ru/vodguk-na-paemu-yanki-kupaly--2 Водгук на паэму Я.Купалы «Бандароўна». Услаўленне Бандароўны] на сайце [http://vodguki.ru Водгукі на вершы беларускіх паэтаў] {{Янка Купала}} [[Катэгорыя:Паэмы Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1913 годзе]] 1njxu3kwao513qqcovzu7jt8l0339cl 0 179119 5193166 4590810 2026-09-05T03:03:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193166 wikitext text/x-wiki {{rq|refless}} '''Тыпы пытанняў англійскай мовы''' - класіфікацыя пытанняў [[Англійская мова|англійскай мовы]] адпаведна пэўным прызнакам на некалькі ўмоўных груп. Традыцыйна на занятках па вывучэнню англійскай мовы як замежнай выдзяляюць наступныя тыпы пытанняў: ''агульныя, альтэрнатыўныя, раздзяляльныя, спецыяльныя''. Асобкам стаяць ''спецыяльныя пытанні з займеннікам who (хто)'', які выступае ў ролі [[дзейнік]]а ў пытальным сказе. Таксама як асобны від разглядаюцца ''пытанні ўскоснай гаворкі''{{efn|У 1990-я гг. у беларускіх школах і вну меў шырокае распаўсюджанне прыём, калі навучэнец павінен быў паставіць да сказа, урыўка ці тэксту па аднаму пытанню ўсіх тыпаў, да якіх адносілі і пытанні ва ўскоснай гаворцы. Але фактычна такія пытанні не ўяўляюць сабой асобны від, а толькі сінтаксічную трансфармацыю агульных, альтэрнатыўных ці спецыяльных пытанняў.}}. ==Агульныя пытанні== Агульныя пытанні (англ. "General questions") - гэта пытанні, якія даюць адказ "так" ці "не". Умоўна можна вылучыць дзве падгрупы такіх пытанняў: 1) пытанні з [[Дзеясловы англійскай мовы|дзеясловам]] be (быць) і мадальнымі дзеясловамі, якія не патрабуюць выкарыстання дапаможных дзеясловаў, такіх як do i have. У такіх выпадках сам дзеяслоў-выказнік ставіцца ў пачатку сказа для [[Сінтаксіс англійскай мовы|сінтаксічнага]] выражэння агульнага пытання. Дзеяслоў-выказнік можа пры гэтым суправаджацца часціцай not (у такім выпадку перадаецца ідэя "хіба...не"). '''Are''' you still here? - Ты яшчэ тут? '''Couldn't''' he walk faster? - Хіба ён '''не мог''' ісці шпарчэй? '''Was not''' it impolite? - Хіба гэта '''не было''' няветліва? '''May''' I smoke here? - Ці '''магу''' я тут пакурыць? 2) падгрупа ахоплівае ўсе астатнія дзеясловы, якія выражаюць свае палажэнне ў агульным пытальным сказе праз адпаведны [[Сістэма форм выражэння часу ў англійскай мове|пэўнай форме часу]] дапаможны дзеяслоў (які не перакладаецца на беларускую) у пачатку сказа : '''Do''' you know her name? - Ты ведаеш яе імя? '''Were not''' you doing your research at 5 yesterday? - Хіба ты не займаўся сваім даследаваннем учора ў 5? '''Has''' Mr. Smith arrived? - Містэр Сміт ужо прыехаў? '''Will''' I meet you there? - Ці сустрэну я цябе / Вас там? '''Won't''' she have finished her work by that time? - Хіба яна не скончыць сваю работу да гэтага часу? Магчыма захаванне сінтаксісу сцвярджальнага сказа: She is your wife (замест Is she your wife)? - Яна твая / Ваша жонка? John likes it (замест Does John like it)? - Джону гэта падабаецца? ==Альтэрнатыўныя пытанні== Гэты від пытанняў (alternative questions) адрозніваецца ад агульных выбарам з некалькіх варыянтаў адказу, але па форме сінтаксічнай структуры яны падобны на агульныя пытанні - Сказ пачынаецца з выказніка (для мадальных дзеясловаў і be) ці з дапаможнага дзеяслова (для ўсіх астатніх варыянтаў выказніка). Выбар варыянтаў магчымы праз аб'яднанне адным выказнікам двух ці больш дапаўненняў (Was it ''a big rat'' or ''a little mouse''? - Гэта быў ''вялікі пацук'' ці ''маленькае мышанё''?) або праз аб'яднанне [[Злучнікі англійскай мовы|злучнікам]] or ("ці, або, альбо") двух ці больш сказаў у адзін складаназлучаны (Shall I call him or do you want me to go there? - Ці павінен я патэлефанаваць яму ці ты хочаш, каб я пайшоў туды?). У паўсядзённых сітуацыях можна сустрэць і такую камбінацыю: спачатку спецыяльнае пытанне, потым скарочаны варыянт (без выказнікаў) альтэрнатыўнага (What do you want? Tea or coffee? - Што вы жадаеце? Чай ці каву?). На альтэрнатыўныя пытанні не магчыма адказаць "так" ці "не", звычайна адказ разумее пад сабой выбар аднаго ці некалькіх з прапанаваных варыянтаў, адмову ад усіх прапановаў ці сустрэчнае прапанаванне яшчэ адной альтэрнатывы. Але бываюць пытанні, якія з'яўляюцца альтэрнатыўнымі толькі па форме і агульнымі па сутнасці. Напрыклад на пытанне Wouldn't you have some soup or roastbeef with us? (Ці не жадаеце паесці з намі суп ці ростбіф?) у першую чаргу чакаецца адказ "так" ці "не", а выбар паміж супам і ростбіфам мае ўжо другарадны характар. ==Раздзяляльныя пытанні== Гэта група пытанняў (па англ. tag questions), якія можна аднесці да катэгорыі рытарычных (г.зн. такіх, якія не патрабуюць адказу). Назва "раздзяляльны" замацавалася за гэтымі пытаннямі таму, што кожны з іх уяўляе сабой дзве часткі аднаго сказа. Першая частка - гэта само пытанне ў сінтаксічнай форме сцвярджальнага ці адмоўнага сказа, другая - камбінацыя з процілеглай формай дапаможнага дзеяслова (ці самога выказніка) і асабовым займеннікам, які адпавядае роду, асобе і ліку дзейніка. Гэта камбінацыя перакладаецца на беларускую фразай "ці не так" незалежна ад асобнага значэння кожнага з складнікаў. ''Mr. Andrews'' '''was''' angry, '''wasn't''' ''he''? - Містэр Эндрус быў раззлаваны, ці не так? ''You'' '''aren't''' watching TV, '''are''' ''you''? - Ты не глядзіш тэлевізар, ці не так? ''The children'' '''have finished''' playing, '''have''' ''they''? - Дзеці скончылі гуляць, ці не так? ''Mommy'' '''can't lie''', '''can''' ''she''? - Мама не ўмее маніць, ці не так? ''I'' '''shall be''' always polite with them, '''shan't''' ''I''? - Я мушу быць заўсёды ветлівым з імі, ці не так? ''We'' '''will have been married''' for 10 years next year, '''won't''' ''we''? - Мы будзем жанаты ўжо 10 гадоў у наступным годзе, ці не так? Пры гэтым інтанацыя можа перадаць ступень рытарычнасці раздзяляльнага пытання. Калі адказ на пытанне - відавочнае "так", якое можна і не агучыць, інтанацыя будзе сыходнай у абедзвюх частках пытальнага сказа. Калі адказ ("так" ці "не") чакаецца інтанацыя будзе сыходнай да раздзяляльнай коскі (як у сцвярджальных і адмоўных сказах) і ўзыходнай пасля яе (як у агульных пытаннях). ==Спецыяльныя пытанні== Спецыяльныя пытанні англійскай мовы (special questions) сінтаксічна падобны на агульныя. Ад апошніх яны адрозніваюцца [[Займеннікі англійскай мовы|пытальнымі займеннікамі]]{{sfn|Hewings|2005|p=52}}, з якіх пачынаецца сказ. Гэтыя пытальныя займеннікі перадаюць асноўны сэнс усяго сказа, таму у некаторых сітуацыях усё пытанне можна звесці да аднаго такога займенніка. ''What'' are you talking about? - Пра ''што'' вы гаворыце? ''Which'' is you umbrella? - ''Які'' з парасонаў твой? ''How much'' money has he earned? - ''Сколькі'' грошай ён зарабіў ''How many'' students can answer this question? - ''Сколькі''{{efn|Займеннікі much і many перадаюць сэнс "многа, шмат", першы выкарыстоўваецца з [[Назоўнікі англійскай мовы|назоўнікамі]], якія не маюць множнага ліку (назвы рэчываў, абстрактыя ідэі), другі - з тымі які можна падлічыць. У многіх сітуацыях яны замяняюцца ўніверсальным сінонімам a lot of, але ў сувязі з адсутнасцю слова "сколькі" ў англійскай мове ў спецыяльных пытаннях ставяць камбінацыю з слова how ("як") і аднаго з гэтых займеннікаў адпаведна вылічальнасці назоўніка, да якога ставіцца пытанне}} навучэнцаў могуць адказаць на гэта пытанне? ''Whom'' will you give this book? - ''Каму'' вы дасце гэту кнігу? ''Whose'' turn is that? - ''Чыя'' падыйшла чарга? ''Where'' have you been? - ''Дзе'' ты быў? ''When'' did it happen? - ''Калі'' гэта адбылося? ''Why'' should I read this article? - ''Чаму'' мне варта прачытаць гэты артыкул? Звычайна менавіта такі парадак пабудавання сказа характэрны для спецыяльных пытанняў. Таксама не лічыцца парушэннем паставіць [[Прыназоўнікі англійскай мовы|прыназоўнік]] не апошнім словам у сказе а першым (замест "What are you talking about?" паставіць "About what you are talking?"). У навучальнай літаратуры і публіцыстычных творах сустракаецца тэндэнцыя выкарыстання свабоднай сінтаксічнай паслядоўнасці сказа (напрыклад, замест "Why should I read this article?" пішуць "I should read this article why?"). У асноўным, гэта тэндэнцыя характэрна для [[Амерыканскі варыянт англійскай мовы|амерыканскага варыянта англійскай мовы]]. (Прыклад інфармацыі на амерыканскім варыянце англійскай мовы з спецыяльнымі пытаннямі ў форме сказаў з свабодным сінтаксісам можна прачытаць [http://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/1102010140 тут ], пытанні 16 і 17). ===Займеннік who ў спецыяльных пытаннях=== Займеннік who (хто) ў спецыяльных пытаннях часта выконвае ролю дзейніка. Таму сінтаксіс і граматыка пытанняў з who ў некаторай ступені адрозніваецца ад іншых спецыяльных пытанняў. Выказнік можа не мяняць формы, характэрнай для сцвярджальнага сказа: '''Who''' ''threw'' it on the floor? - '''Хто''' ''кінуў'' гэта на падлогу? (У іншым спецыяльным пытанні трэба ставіць дапаможны дзеяслоў і пераводзіць выказнік у форму інфінітыва, напр., What ''did'' he ''throw''? - Што ён ''кінуў''?) Але ў сітуацыях, калі who не з'яўляецца дзейнікам, яго граматыка і сінтаксіс індэнтычны іншым спецыяльным пытанням: '''Who''' ''did'' you ''put'' the question to? - '''Каму''' ты ''задаў'' гэта пытанне? ==Пытанні ўскоснай гаворкі== Агульныя, альтэрнатыўныя і спецыяльныя пытанні мяняюць сінтаксіс у сказах ускоснай гаворкі. Дапаможны дзеяслоў do агульных і альтэрнатыўных пытанняў мяняецца словамі if /whether ("ці"), славарны парадак ідзе як у сцвярджальнага ці адмоўнага сказа (спачатку дзейнік, потым выказнік, а не спачатку даможны дзеяслоў, потым дзейнік і ўрэшце выказнік у форме інфінітыва). Пытальнік у такіх сказах не ставіцца. I wonder if you liked him - Мне цікава, а ці любіў ты яго? It's interesting whether she was working or having fun - Цікава, яна працавала ці весялілася? I want to know where he could go - Хацеў б я ведаць, куды ён мог пайсці. ==Выражэнне "так" і "не" з дапамогай yes i no== У англійскай мове слова yes перадае ідэю, эквівалентную беларускаму "так" толькі калі пытанне не мела часціцы not (не). Каб згадзіцца з пытаннем, у якім ёсць адмаўленне трэба казаць no. ''Don't'' you like sports? - '''Yes''', I do (Хіба ты ''не'' любіш спорт? - '''Не''', люблю / '''Так''', люблю) You ''aren't'' hungry, are you? - '''No''', I'm not. (Вы ж ''не'' галодны, ці не так? - '''Так''', я не галодны / '''Не''', я не галодны). Тым не менш, у паўсядзённым жыцці носьбіты англійскай мовы нярэдка парушаюць гэта правіла і ставяць yes i no незалежна ад сцвярджальнасці ці адмоўнасці пытання. Прыкладам можа служыць дыялог у фільме "Тытанік" Дж. Камерона (1997 г.) <blockquote>Jack: There's no arrangement, isn't there? (Джэк: Няма ніякага пагаднення, ці не так?) Cal: No, there is. (Кэл: Не, яно ёсць.)</blockquote> У гэтай сітуацыі правільна было б казаць "'''Yes''', there is", але герой фільма выбраў парушэнне правілаў граматыкі, што характэрна для паўсядзённай гаворцы розных моваў свету. == Заўвагі == {{notelist}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{cite book|last=Hewings|first=Martin|title=Advanced Grammar in Use|url=https://archive.org/details/advancedgrammari0000hewi|edition=2nd|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2005}} ==Дадатковая інфармацыя== * [http://am-en.ru/english-grammar/142-types-of-questions-in-english.html Типы вопросов в английском языке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140625052105/http://am-en.ru/english-grammar/142-types-of-questions-in-english.html |date=25 чэрвеня 2014 }} Сайт "Учим английский онлайн" {{Граматыка англійскай мовы}} [[Катэгорыя:Англійская мова]] [[Катэгорыя:Сінтаксіс]] ecur2amvz5d60y624s55apc8tk6oaif 0 183174 5192809 4415632 2026-09-04T12:03:55Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5192809 wikitext text/x-wiki '''Біргер Магнусан''' можа азначаць: * [[Біргер Магнусан (ярл)|Ярл Біргер Магнусан]] (1210—1266) — рэгент [[Швецыя|Швецыі]] (з 1250 г.), ключавы прадстаўнік дынастыі [[Фолькунгі|Фолькунгаў]]; * [[Біргер Магнусан (кароль Швецыі)|Кароль Біргер Магнусан]] (1280—1321) — кароль [[Швецыя|Швецыі]] (1290—1319), унук ярла Біргера. {{спіс цёзак}} 9jpmgk5b90c1iwu38xt90mb65yfwk84 5192972 5192809 2026-09-04T14:12:17Z Ueschar 151377 удакладненне 5192972 wikitext text/x-wiki '''Біргер Магнусан''' можа азначаць: * [[Біргер Магнусан (ярл)|Біргер Магнусан]] (каля 1210—1266) — рэгент [[Швецыя|Швецыі]] (з 1250 г.), ключавы прадстаўнік дынастыі [[Фолькунгі|Фолькунгаў]]; * [[Біргер Магнусан (кароль Швецыі)|Біргер Магнусан]] (1280—1321) — кароль [[Швецыя|Швецыі]] (1290—1319), унук ярла Біргера. {{спіс цёзак}} 55kw0m4c1qn5wwumizcr7toe362ppgn 0 185580 5193198 4754552 2026-09-05T06:37:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193198 wikitext text/x-wiki '''Узрост [[Зямля|Зямлі]]''' — [[час]], які прайшоў з моманту ўтварэння Зямлі як самастойнай планеты. Паводле сучасных навуковых дадзеных узрост Зямлі складае 4,54 мільярдаў гадоў {{nobr|(4,54{{e|9}} гадоў ±1%)}}.<ref name="USGS1997">{{cite web |year = 1997 |title = Age of the Earth |url = http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |publisher = U.S. Geological Survey |accessdate = 2010-20-12 |archiveurl = https://www.webcitation.org/617EYjqhH?url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |archivedate = 22 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | last=Dalrymple | first=G. Brent | title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved | journal=Special Publications, Geological Society of London | year=2001 | volume=190 | pages=205–221 | doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 }} </ref><ref>{{cite journal | author= Manhesa, Gérard; Allègrea, Claude J.; Dupréa, Bernard; and Hamelin, Bruno | title=Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics | journal=Earth and Planetary Science Letters, Elsevier B.V. | year=1980 | volume=47 | pages=370–382 | doi=10.1016/0012-821X(80)90024-2 }}</ref> Гэтыя дадзеныя грунтуюцца на [[Радыеізатопнае датаванне|радыеізатопнай даціроўцы]] не толькі зямных узораў, але і метэарытнага рэчыва. Яны былі атрыманы ў першую чаргу з дапамогай [[Свінец-свінцовы метад|свінец-свінцовага метаду]]. Гэта лічба адпавядае ўзросту найстарэйшых зямных і месяцавых узораў. Пасля [[Рэвалюцыя ў навуцы|навуковай рэвалюцыі]] і развіцця метадаў радыеізатопнай даціроўкі аказалася, што многія ўзоры мінералаў маюць узрост большы за мільярд гадоў. Найстарэйшыя са знойдзеных на гэты момант — дробныя крышталі [[цыркон]]у з Джэк Хілз у [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]] — іх узрост не меншы чым 4404 мільёны гадоў.<ref>{{артыкул|аўтар=Wilde SA, Valley JW, Peck WH, Graham CM|загаловак=Evidence from detrital zircons for the existence of continental crust and oceans on the Earth 4.4 Gyr ago|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11196637|мова=|выданне=Nature|тып=|год=2001|том=409|нумар=|старонкі=175-178|doi=|issn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Valley, John W.; Peck, William H.; Kin, Elizabeth M|загаловак=Zircons Are Forever|спасылка=http://www.geology.wisc.edu/outcrop/99/99_pdfs/iso_topics.pdf|мова=|выданне=The Outcrop, Geology Alumni Newsletter|тып=|год=1999|том=|нумар=|старонкі=34-35|doi=|issn=|archive-date=26 лютага 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226123751/http://www.geology.wisc.edu/outcrop/99/99_pdfs/iso_topics.pdf}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Wyche, S.; Nelson, D. R.; Riganti, A|загаловак=4350–3130 Ma detrital zircons in the Southern Cross Granite–Greenstone Terrane, Western Australia: implications for the early evolution of the Yilgarn Craton|спасылка=|мова=|выданне=Australian Journal of Earth Sciences|тып=|год=2004|том=51|нумар=1|старонкі=31–45|doi=|issn=}}</ref> На аснове параўнання масы і свяцільнасці [[Сонца]] і іншых зорак была зроблена выснова, што Сонечная сістэма не можа быць нашмат старэйшая за гэтыя крышталі. Багатыя на [[кальцый]] і [[алюміній]] [[Канкрэцыя|канкрэцыі]], якія сустракаюцца ў метэарытах — самыя старыя вядомыя ўзоры, якія сфарміраваліся ў межах Сонечнай сістэмы: іх узрост роўны 4567 мільёнаў гадоў,<ref>{{артыкул|аўтар=Amelin Y, Krot AN, Hutcheon ID, Ulyanov AA|загаловак=Lead isotopic ages of chondrules and calcium-aluminum-rich inclusions|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12215641|мова=|выданне=Science|тып=|год=2002|том=291|нумар=|старонкі=1679-1683|doi=|issn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Baker J, Bizzarro M, Wittig N, Connelly J, Haack H|загаловак=Early planetesimal melting from an age of 4.5662 Gyr for differentiated meteorites|спасылка=2005|мова=|выданне=Nature|тып=|год=2005|том=436|нумар=|старонкі=1127-1131|doi=|issn=}}</ref> што дае магчымасць высветліць узрост Сонечнай сістэмы і верхнюю мяжу ўзросту Зямлі. Існуе гіпотэза, што [[акрэцыя]] Зямлі пачалася неўзабаве пасля ўтварэння кальцый-алюмініевых канкрэцый і метэарытаў. Паколькі дакладны час акрэцыі Зямлі невядомы і розныя мадэлі даюць ад некалькіх мільёнаў да 100 мільёнаў гадоў, дакладны ўзрост Зямлі цяжка вызначыць. Акрамя таго, цяжка вызначыць абсалютна дакладны ўзрост найстарэйшых парод, якія выходзяць на паверхню Зямлі, бо яны складзены з мінералаў рознага ўзросту. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак = Великие противостояния в науке. Десять самых захватывающих диспутов — Глава 6. Лорд Кельвин против геологов и биологов: Возраст Земли |арыгінал = Great Feuds in Science: Ten of the Liveliest Disputes Ever |аўтар = Хал Хеллман |спасылка = |isbn = 0-471-35066-4 |старонкі = 320 |год = 2007 |месца = М. |выдавецтва = [[Дыялектыка, выдавецтва|«Диалектика»]] }} {{Зямля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геафізіка]] [[Катэгорыя:Зямля]] pcjxq3n6c85nxu1mosrqe3fdf2syz42 100 193297 5193004 5191259 2026-09-04T15:51:12Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5193004 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ажгон|2026-09-04T12:35:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ацэтылхалін|2026-09-04T07:09:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэльфінавыя|2026-08-31T16:27:01Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Парасонік дробнашчытападобны|2026-08-31T10:39:29Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Парасонік грабеньчаты|2026-08-31T10:32:02Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Парасонік востралускаваты|2026-08-31T10:23:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Парасонік (грыб)|2026-08-31T10:15:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Парапсарыяз|2026-08-31T10:00:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Белы бусел у Беларусі|2026-08-28T18:20:27Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Казарка (жук)|2026-08-27T08:09:11Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Беларускае мовазнаўства|2026-08-24T20:38:20Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Беласпінны альбатрос|2026-08-24T08:08:03Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Лайсанскі альбатрос|2026-08-24T07:53:47Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Чарнаногі альбатрос|2026-08-24T07:10:16Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Трыстанскі альбатрос|2026-08-24T06:36:28Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Вандроўны альбатрос|2026-08-24T06:26:51Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Джон Бары (кампазітар)|2026-08-22T13:08:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Папаін|2026-08-21T08:24:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гарадзішчанскае балота|2026-08-20T12:03:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панцялеева балота|2026-08-20T10:13:12Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ecb69q44hfwce3o4grgf2lle81nlo4o 100 193441 5193001 5192443 2026-09-04T15:50:34Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5193001 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Аркашон|2026-09-04T08:47:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Варштат|2026-09-02T17:57:41Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Волкаўскія могілкі|2026-08-31T08:50:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Царква Жыровіцкай іконы Божай Маці (Кліўленд)|2026-08-30T07:42:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Рыверсайд (могілкі)|2026-08-30T07:13:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сніпішская капліца|2026-08-28T21:26:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ленінградская шаша (Масква)|2026-08-26T13:21:25Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лукішская плошча|2026-08-25T23:44:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Луі Антуан дэ Бугенвіль|2026-08-25T12:03:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маскоўскі дзяржаўны акадэмічны мастацкі інстытут імя В. І. Сурыкава|2026-08-24T12:00:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Касцёл Святога Станіслава Косткі і калегіум езуітаў (Бабруйск)|2026-08-24T11:06:44Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Паперня (вадасховішча)|2026-08-24T10:56:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі Павонзкі|2026-08-22T08:53:42Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мост караля Міндоўга|2026-08-20T10:07:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Крывы горад (Вільня)|2026-08-19T12:45:59Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Працоўная вуліца (Мінск)|2026-08-17T16:09:58Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт Такумен|2026-08-17T11:30:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вежа F&F|2026-08-17T08:25:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў|2026-08-17T06:25:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|2-і Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:33:42Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mrn6mnnb1o2lv0yrfvgd2qhnr2o2p1p 0 193902 5192977 1909506 2026-09-04T14:30:36Z ~2026-47839-80 173594 Ерапейскай супольнасці -> Еўрапейскай супольнасці 5192977 wikitext text/x-wiki '''Еўрапейская грашовая адзінка''', '''ЭКЮ''' ({{lang-en|European Currency Unit}}, ''ECU'') — складаная разліковая грашовая адзінка краін-удзельніц [[Еўрапейская эканамічная супольнасць|Еўрапейскай супольнасці]], уведзеная ў дзеянне [[13 сакавіка]] [[1979]] года. [[1 студзеня]] [[1999]] года на змену ЭКЮ прыйшла грашовая адзінка [[ЕС]] — [[еўра]]. == Гісторыя == Да ўвядзення ЭКЮ ў разліках выкарыстоўвалася Еўрапейская адзінка разліку, курс якой таксама быў роўны аднаму ЭКЮ. Мінімізацыя ваганняў курсаў нацыянальных валют і ЭКЮ забяспечвалася механізмам валютных курсаў ERM. ЭКЮ таксама выкарыстоўваўся ў некаторых міжнародных фінансавых трансакцыях. == Абарачэнне == ЭКЮ мела код XEU паводле [[ISO 4217]]. Існавала толькі ў безнаяўных разліках, манеты выпускаліся толькі ў некаторых краінах для прыватнага сектару. Суадносіны ЭКЮ да валют іншых краін вызначаліся сыходзячы з таго, што ЭКЮ служыла абагульненым прадстаўніком [[валютны кошык|кошыку валют]] краінаў ЕЭС. [[1 студзеня]] [[1999]] ЭКЮ быў заменены на [[еўра]] ў суадносінах 1 € = 1 ₠. У адрозненне ад ЭКЮ еўра — сапраўдная валюта. == Сімвал == Сімвал валюты, ₠ (U+20A0), спалучае накладзеныя C і E, якія з'яўляюцца пачатковы літарамі фразы «[[ЕЭС|Еўрапейская супольнасць]]» на шматлікіх еўрапейскіх мовах. Аднак гэты сімвал не атрымаў шырокага распаўсюджання, бо мог адлюстроўвацца толькі некаторымі тагачаснымі сістэмамі, таксама банкі пераважна (як і з усімі іншымі валютамі) ўжывалі код XEU паводле ISO. == Курс, вызначаны паводле кошыка валют == {| class="wikitable" |+ '''Прыкладныя кошты нацыянальных валют у адносінах да ЭКЮ''' |- ! Валюта ! align=left | 13.03.1979—<br />16.09.1984 ! align=left | 17.09.1984—<br />21.09.1989 ! align=left | 21.09.1989—<br />31.12.1998 |- | align=left | [[Бельгійскі франк]] || 9,64 % || 8,57 % || 8,183 % |- | align=left | [[Нямецкая марка]] || 32,98 %|| 32,08 % || 31,955 % |- | align=left | [[Дацкая крона]] || 3,06 % || 2,69 % || 2,653 % |- | align=left | [[Іспанская песета]] || — || — || 4,138 % |- | align=left | [[Французскі франк]] || 19,83 % || 19,06 %|| 20,316 % |- | align=left | [[Фунт стэрлінгаў]] || 13,34 % || 14,98 %|| 12,452 % |- | align=left | [[Грэчаская драхма]] || — || 1,31 % || 0,437 % |- | align=left | [[Ірландскі фунт]] || 1,15 % || 1,20 % || 1,086 % |- | align=left | [[Італьянская ліра]] || 9,49 % || 9,98 % || 7,840 % |- | align=left | [[Люксембургскі франк]] || — || — || 0,322 % |- | align=left | [[Нідэрландскі гульдэн]] || 10,51 % || 10,13 % || 9,98 % |- | align=left | [[Партугальскі эскуда]] || — || — || 0,695 % |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ecb.int/ecb/history/emu/html/index.en.html Звесткі з Еўрапейскага цэнтральнага банку па эканамічным і манетарным супрацоўніцтве] [[Катэгорыя:Эканоміка Еўрасаюза]] 7i61l44eow8proug9x7jt3py2f9v71k 0 196185 5193027 5175563 2026-09-04T16:39:15Z 5193027 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Сілы спецыяльных аперацый узброеных сіл Рэспублікі Беларусь |выява = [[Выява:Emblema siłaŭ specyjalnych aperacyjaŭ RB.png|200px]] |подпіс = Эмблема камандавання ССА УС РБ |гады = [[2007]]— |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падпарадкаванне = Генеральны штаб [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь]] |у складзе = Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь |тып = падраздзяленне спецыяльнага прызначэння, паветрана-дэсантныя войскі |уключае_ў_сябе = 2 гвардзейскiя асобныя брыгады, асобная брыгада спецпрызначэння, асобныя падраздзяленні спецпрызначэння |роля = стратэгічнае стрымліванне |памер = 6150 <small>(2022 г.<ref>[http://samlib.ru/t/temezhnikow_e_a/mb2022.shtml#BLR THE MILITARY BALANCE 2022], стр. 185—186</ref>)</small> |камандная_структура = |размяшчэнне = Рэспубліка Беларусь |мянушка = |заступнік = |дэвіз = У любым месцы, у любы час, любыя задачы! |колеры = блакітны |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = * [[UNIFIL|Мiратворчая мiсiя ў Лiване]]<ref>[https://news.tut.by/economics/571501.html?crnd=51299 Кто такие белорусские миротворцы, как они могут появиться в чужой стране и можно ли им стрелять?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210204034450/https://news.tut.by/economics/571501.html?crnd=51299 |date=4 лютага 2021 }}</ref> * [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]]<ref>{{cite web|author=Александр Коц, Дмитрий Стешин|url=https://www.kp.by/daily/25664/825870/|title=«На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны»|publisher=www.kp.ru|date=2011-04-06|accessdate=2019-06-10}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web | author=| url =https://ria.ru/20180202/1513834267.html| title=«Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск»|publisher=www.ria.ru|date=2018-02-02|accessdate=2019-06-10}}</ref> * [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]]<ref name=sv>[https://www.svaboda.org/a/31107424.html На судзе ў справе Шутава стала вядома, хто загадаў выкарыстоўваць узброеных вайскоўцаў падчас пратэстаў]</ref><ref name=nn>[https://nn.by/?c=ar&i=268488&lang=ru На суде по делу Шутова стало известно, кто отдал приказ использовать вооруженных военнослужащих во время протестов в Бресте]</ref> * [[Міратворчая аперацыя АДКБ у Казахстане]]<ref>[https://www.sb.by/articles/v-kazakhstan-napravlena-mirotvorcheskaya-rota-iz-sostava-103-y-brigady-sil-spetsialnykh-operatsiy.html В Казахстан направлена миротворческая рота из состава 103-й бригады сил специальных операций]</ref> |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = палкоўнік Аляксандр Ільюкевіч |вядомыя_камандзіры = генерал-маёр Люцыян Сурынт }} '''Сілы спецыяльных аперацый Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь (ССА УС РБ)''' — высокамабільны род войскаў [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь]]. Пераемнік [[Паветрана-дэсантныя войскі СССР|ПДВ СССР]] у Беларусі. == Асноўныя задачы == * Контр-дыверсійная дзейнасць; * [[Ваенная разведка]]; * Выкананне розных задач адмысловымі метадамі. == Гісторыя == У пачатку 1990-х гадоў на тэрыторыі [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] знаходзіліся<ref>[https://www.sb.by/articles/udarnyy-mekhanizm-4.html Ударный механизм]</ref>: * 103-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія (Віцебск) * 38-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада (Брэст) * 5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння (Мар’іна Горка). У верасні 1995 года на базе 103-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі і 38-й асобнай гвардзейскай паветрана-дэсантнай брыгады былі сфармаваны мабільныя сілы ў складзе 38-й, 317-й і 350-й асобных мабільных брыгад. У пачатку 2004 года было створана ўпраўленне сіл спецыяльных аперацый [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных сіл]], унесены арганізацыйна-штатныя змены ў мабільных злучэннях і часцях. У 2005 годзе падчас правядзення двухбаковага камандна-штабнога вучэння з войскамі [[Паўночна-заходняе аператыўнае камандаванне|Паўночна-заходняга аператыўнага камандавання]] быў адпрацаваны вялікі спектр пытанняў па баявым прымяненнi сіл спецаперацый. У жніўні 2007 года было абвешчана пра стварэнне Сіл спецыяльных аперацый (ССА). У іх склад увайшлі дзве брыгады мабільных сіл (38-я і 103-я) і 5-я асобна брыгада спецыяльнага прызначэння. У ліпені 2025 года ў склад ССА былі перададзены 92-гі рэактыўны полк і [[147-ы зенітны ракетны полк]]<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/sso-prinyali-v-podchinenie-147-y-zenitno-raketniy-polk-pochemu-eto-vazhno ССО приняли в подчинение 147-й зенитно-ракетный полк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260805045612/https://news.by/news/obshchestvo/sso-prinyali-v-podchinenie-147-y-zenitno-raketniy-polk-pochemu-eto-vazhno |date=5 жніўня 2026 }}{{ref-ru}}</ref>. Тады ж пачата стварэнне новай 37-й асобнай дэсантна-штурмавой гвардзейскай брыгады, якая будзе размешчана ў Гомельскай вобласці<ref>[https://sputnik.by/20260802/v-belarusi-zavershaetsya-formirovanie-novoy-brigady-sso-pod-gomelem-1109591853.html Формирование новой бригады ССО завершается под Гомелем]{{ref-ru}}</ref>. == Склад == [[Выява:Сілы спецыяльных аперацый Беларусі (2021).png|thumb|right|380px]] Сілы спецыяльных аперацый уключаюць у сябе: {| class="wikitable" |+ !Абазначэнне фарміравання або часці !Месца дыслакацыі |- ! colspan="2" |Асобныя брыгады |- |[[Файл:5 обрспн.jpg|59x59пкс]] [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння]] |[[Мар’іна Горка]] |- |[[Файл:38-а асобна гвардзейска мабільна брыгада.jpg|62x62пкс]] [[38-я асобная гвардзейская дэсантна-штурмавая брыгада|38-я гвардзейская асобная мабільная брыгада]] |[[Брэст]] |- |[[Файл:103rd Separate Guards Airborne Brigade SSI.png|59x59пкс]] [[103-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада|103-я гвардзейская асобная мабільная брыгада]] |[[Віцебск]] |- ! colspan="2" |Дапаможныя фарміраванні |- |[[Файл:С91.jpg|64x64пкс]] [[91-ы асобны батальён аховы і абслугоўвання]] |[[Мінск]] |- |[[Файл:XCs3K.jpg|50x50пкс]] [[742-і палявы вузел сувязі]] |[[Калодзішчы]] |- ! colspan="2" |Асобныя атрады |- |[[Файл:33spn.jpg|57x57пкс]] 33-і гвардзейскі асобны атрад спецыяльнага прызначэння (103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады) |[[Віцебск]] |- |[[Файл:Oop5.jpg|56x56пкс]] «Асаблівы атрад» (5-ай асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння) |[[Мар’іна Горка]] |} == Структура == [[Файл:103-vdv-vitebsk-02.jpg|thumb|Дэсантнік 103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады бяжыць з кулямётам [[Ручны кулямёт Калашнікава|РКК]].]] [[Выява:103-vdv-vitebsk-01.jpg|thumb|Баец разведроты 103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады страляе з кулямёта ПКТ.]] Асобныя мабільныя брыгады арганізацыйна складаюцца: 1. Упраўленне брыгады * штаб; службы. 2. Баявыя воінскія часткі і падраздзяленні * 3 асобных мабільных батальёна (у кожным БМД-1 або БТР-80, мінамёты БМ-37, аўтаматычныя гранатамёты АГС-17); * самаходны артылерыйскі дывізіён (2С9); * зенітны ракетна-артылерыйскі дывізіён (ЗП-23-2, ПЗРК «Ігла»); * супрацьтанкавая батарэя (БТР-РД з Фагот (ПТУР)). 3. Падраздзяленні баявога забеспячэння і сувязі * батальён сувязі; * разведвальна-дэсантная рота; * інжынерна-сапёрная рота; * узвод радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны. 4. Падраздзяленні тылавога і тэхнічнага забеспячэння * рота аховы і абслугоўвання; * рамонтная рота; * рота матэрыяльнага забеспячэння; * медыцынская рота; * узвод паветрана-дэсантнага забеспячэння. Асобная брыгада спецыяльнага прызначэння арганізацыйна складаецца: 1. Упраўленне брыгады * штаб; службы. 2. Баявыя воінскія часткі і падраздзяленні * падраздзяленні СпН (атрады); * падраздзяленне сувязі. 3. Падраздзяленні забеспячэння * падраздзяленне МТА; * штабная рота; * медыцынская рота. Брыгады падпарадкоўваюцца камандаванню ССА, якое ў сваю чаргу падпарадкоўваецца непасрэдна генеральнаму штабу, абыходзячы аператыўныя камандаванні і камандаванне сухапутных войскаў УС РБ у адрозненне ад пяхотных частак. == Узбраенне == === Цяжкая зброя === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+ !Тып !Выява !Вытворца !Колькасць !Заўвагі |- ! colspan="5" |Бронетэхніка |- |БТР-3Д «Скрыгат» |[[Файл:Btr-d Belarus.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |22 | |- |[[БТР-80]] |[[Файл:BTR-80 - Interpolitex-2009 (1).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |153<ref name=":0">[http://samlib.ru/t/temezhnikow_e_a/mb2022.shtml#BLR The Military Balance 2022]</ref> | |- |[[БТР-70МБ1|БТР-70 МБ1]] |[[Файл:BTR70MB1paradNiezalezhnasti.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |64<ref name=":0" /> | |- ! colspan="5" |Бронеаўтамабілі |- |[[Dongfeng Mengshi]] EQ2050F |[[Файл:Dongfeng EQ2050 Xiamen 01 2019-10-25.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Кітай}} |22<ref>[https://lenta.ru/news/2012/06/22/chinabtr/ Китай подарил Белоруссии 22 копии Hummer]</ref> |- |CS/VN3 |[[Файл:Dajiang CSVN3 1.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Кітай}} |12<ref name=":0" /> | |- |Volat V1 |[[Файл:Парад по случаю Дня независимости Беларуси при участии авиации ЗВО (13).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |н/д | |- |[[Ліс-ПМ]] |[[Файл:Lis MZKT special vehicle.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |н/д | |- |[[Кайман (МБТС)|МБТС «Кайман»]] |[[Файл:Milex-2019 exhibition (Minsk, Belarus) — Выставка Milex-2019 (Минск, Беларусь) 00021.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |13+<ref name=":0" /> | |- ! colspan="5" |Артыллерыя |- |Д-30 |[[Файл:Хаубица Д-30 122мм.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |24<ref name=":0" /> | |- |2Б23 Нона-М1 |[[Файл:2B23 Nona-M1.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |18<ref name=":0" /> | |- ! colspan="5" |Аўтамабілі |- |Dongfeng Mengshi EQ 2050F |[[Файл:AirborneExerciseInBrest2018-28.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Кітай}} |22 | |- |[[МАЗ-6317]] |[[Файл:МАЗ 6х6.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |н/д | |- ! colspan="5" |'''Перспектыўныя зразкі''' |- |[[Volat V2]] |[[Файл:БТР Волат V2.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Asilak]] |[[Файл:Asilak AMEV (2).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Флейта (РСЗА)]] |[[Файл:РСЗО Флейта парад 9 мая Минск.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Віцім (бронеаўтамабіль)|Віцім]] |[[Файл:Vitim armoured car (2).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |} === Стралковая зброя === {| class="wikitable mw-collapsible" |+ !Тып !Выява !Вытворца !Калібр !Нататкі |- ! colspan="5" |Пісталеты |- |ПМ |[[Файл:MakarovPM.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х18 мм | |- |ПБ |[[Файл:PB silent pistol at Tank Biathlon 2014 02.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х18 мм | |- |АПС |[[Файл:Stechkin-APS.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х18 мм | |- |ПСС |[[Файл:Пистолет самозарядный специальный ПСС 23.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |7,62×41,5 мм | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя пісталеты |- |[[VSP-446]] |[[Файл:Vsp446.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |9х19 мм | |- |[[ПВ-17]] ([[ПСН-В]],[[ПВ-17|«Стрыж»]]) |[[Файл:Ps17.jpg|242x242пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |9х19 мм | |- ! colspan="5" |Аўтаматычныя вінтоўкі |- |[[Аўтамат Калашнікава|АКС-74]] |[[Файл:AKS-74.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,45х39 мм | |- |[[Аўтамат Калашнікава|АКС-74У]] |[[Файл:Aks74u.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,45х39 мм | |- |АПС |[[Файл:Подводный автомат АПС - ЦНИИТОЧМАШ 02.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,66х39 мм | |- |9А-91 |[[Файл:9А-91 - МВСВ-2008 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- |АС Вал |[[Файл:АС Вал - Интерполитех–2014 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя вінтоўкі |- |[[VSK-100]] |[[Файл:Vsk100.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- |[[VSK-100BP]] | |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- |[[SMAR-100BPM]] |[[Файл:Smar100.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- ! colspan="5" |Кулямёты |- |РПКС-74 |[[Файл:Рпк RPK.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,45х39 мм | |- |ПКМ | |{{Сцягафікацыя|СССР}} |7,62х54 мм | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя кулямёты |- |VSMG-156 |[[Файл:Vsmg-156.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- ! colspan="5" |Снайперскія вінтоўкі |- |СВД |[[Файл:SVD Dragunov.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |7,62х54 мм | |- |ВСК-94 |[[Файл:ВСК-94 - МВСВ-2008 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- |ВСС |[[Файл:VSS Vintorez at Interpolitex-2016 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- |МЦ-116М |[[Файл:7,62мм снайперская винтовка МЦ-116М - Соревнования по Снайпингу, посвященные празднованию Дня оружейника 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Расія}} |7,62х54 мм | |- |ОСВ-96 |[[Файл:ОСВ-96 12,7-мм снайперская винтовка - МАКС-2009 02.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Расія}} |12,7х108 мм | |- |AWM |[[Файл:AWM-338-white.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |.338LM | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя вінтоўкі |- |SVN.01 SVN.02 |[[Файл:266п.jpg|220x220пкс]]<br />[[Файл:267п.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}}{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х51 мм 5,56х45 мм | |- ! colspan="5" |Гранатамёты |- |ГП-25 |[[Файл:GP-25 at Tula State Museum of Weapons.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |25 мм | |- |АГС-17 |[[Файл:AGS-17 with baraban.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |30 мм | |- |РПГ-7 |[[Файл:Rpg-7.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |40 мм | |- |РПГ-26 |[[Файл:Grenade launchers RPG-26.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |72,5 мм |- ! colspan="5" |Перспектыўныя гранатамёты |- |[[ММ-60 «Сапфір»]] |[[Файл:Мм60.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |61 мм |Лёгкі рэактыўны гранатамётны комплекс калібрам 61 мм. Можа аб’ядноўвацца ў зборкі да 4 ракет з сістэмаю навядзення |- ! colspan="5" |СТРК і ПЗРК |- |СТРК «Фагот» |[[Файл:Фагот ПТРК 9К111.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} | | |- |ПЗРК «Ігла» | |{{Сцягафікацыя|СССР}} | | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя СТРК і ПЗРК |- |[[Шэршань (СТРК)|СТРК «Шэршань»]] |[[Файл:Shershen 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] |[[Файл:Skif ATGM.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |} == Падрыхтоўка кадраў == Афіцэраў для сіл спецыяльных аперацый рыхтуе факультэт ваеннай разведкі [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. Навучаюцца курсанты па спецыяльнасцях: кіраванне падраздзяленнямі ССA і тэлекамунікацыйныйныя сістэмы. Палявыя і практычныя заняткі з ужываннем узбраення і ваеннай тэхнікі праводзяцца на палявой вучэбна-матэрыяльнай базе палігона «Белая Лужа» і вайсковых часцей сіл спецыяльных аперацый. У далейшым нароўні з атрыманнем ведаў па сацыяльна-гуманітарных, агульнанавуковых і агульнапрафесійных дысцыплінах курсанты ўдасканальваюць сваю ваенную падрыхтоўку па агульнавайсковых і спецыяльных дысцыплінах. У ходзе заняткаў па агульнавайсковых і спецыяльных дысцыплінах курсанты вучацца кіраваць падраздзяленнем у адпаведнасці з абранай спецыяльнасцю, удасканальваюць сваю тактыка-спецыяльную і агнявую вывучку, здзяйсняюць скачкі з парашутам, вучацца вадзіць баявыя машыны, у тым ліку і аўтамабілі. На факультэце адзін з самых высокіх прахадных балаў у Ваеннай акадэміі і досыць высокі конкурс, што кажа пра высокі прэстыж дадзенай спецыяльнасці сярод абітурыентаў. Будучых афіцэраў ССА таксама рыхтуюць ваенныя ВНУ Расійскай Федэрацыі: Новасібірскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча на факультэце спецыяльнай разведкі і Разанскае вышэйшае паветрана-дэсантнае каманднае вучылішча. Пасля пяці гадоў навучання курсанты атрымліваюць вайсковае званне [[лейтэнант]]. == Гл. таксама == * [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://5obr-spn.ru/ 5 отдельная бригада специального назначения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140703014106/http://5obr-spn.ru/ |date=3 ліпеня 2014 }} * [http://nato.w-europe.org/show.php?art=317&rubr=3 Силы специальных операций станут новым родом войск белорусской армии // Окна в НАТО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903105849/http://nato.w-europe.org/show.php?art=317&rubr=3 |date=3 верасня 2014 }} {{Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларусі]] hdq9i0px8yjer3vxjd4hf1znw54vfpc 0 199051 5193240 4885480 2026-09-05T09:23:24Z Сергій Бойко 35895 вікіфікацыя 5193240 wikitext text/x-wiki '''Любецкі з'езд''' — першы вядомы [[Княжацкія з'езды|з'езд князёў Кіеўскай Русі]]. Адбыўся ў [[1097]] года ў горадзе [[Любеч]] (на [[Дняпро|Дняпры]]). З'езд адбываўся з ініцыятывы [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] з удзелам [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка II]], [[Васілька Расціславіч|Васількі Расціславіча]], [[Алег Святаславіч|Алега]] і [[Давыд Святаславіч|Давыда Святаславічаў]] і іншых рускіх князёў. Мэтай было спыніць міжусобіцы з-за [[Удзельнае княства|ўдзелаў]], прымірыцца і аб'яднацца супраць [[Полаўцы|полаўцаў]], што здзяйснялі набегі на Русь. Было прынятае рашэнне пра падзел княстваў наступным чынам: * [[Святаполк Ізяславіч|Святаполку Ізяславічу]], як найстарэйшаму, застаўся [[Кіеў]] з [[Турава-Пінская зямля|Туравам і Пінскам]] і тытул [[Вялікі князь|вялікага князя]]; * [[Уладзімір Манамах|Уладзіміру II Манамаху]] — [[Пераяслаўскае княства]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Суздальска-Растоўская зямля]], [[Смаленскае княства|Смаленск]] і [[Белазерск|Белавозера]]; * [[Алег Святаславіч|Алегу]], [[Давыд Святаславіч|Давыду]] і Яраславу Святаславічам — [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаў]] і [[Северская зямля]], [[Разанскае княства|Разань]], [[Мурам]] і [[Тмутаракань]]; * [[Давыд Ігаравіч|Давыду Ігаравічу]] — [[Уладзімір-Валынскі]] з [[Луцк]]ам; * [[Васілька Расціславіч|Васільку]] і Валадару Расціславічам — [[Церабоўля|Церабовель]], [[Чэрвен]]ь, [[Перамышль (Польшча)|Перамышль]]. Любецкі з'езд абвясціў прынцып успадкавання князямі земляў сваіх бацькоў. Гэтае рашэнне скасавала {{нп3|лесвічнае права||en|Rota system}}, якое існавала ў Кіеўскай Русі два стагоддзі, і канстатавала з'яўленне на Русі новага палітычнага ладу, асновай якога было складзенае буйное [[Феадалізм|феадальнае землеўладанне]]. Аднак Любецкі сход не мог цалкам спыніць міжусобныя сутычкі. Амаль адразу ж яго дагаворы былі парушаны Давыдам Ігаравічам са згоды Святаполка, якія паланілі і асляпілі Васільку Расціславіча, каб адабраць яго ўладанні. Гэты ўчынак выклікаў абурэнне астатніх князёў, і дзеля залагоджвання канфлікту спатрэбіўся новы сход, які адбыўся {{нп3|Уветыцкі з'езд|10 жніўня 1100 года ва Уветычах|ru|Съезд в Уветичах}}. У выніку князі здолелі дабіцца перамір'я і дамагчыся важнага пералому ў барацьбе з палавецкімі набегамі. У 1103 годзе аб'яднаныя дружыны Святаполка Кіеўскага, Уладзіміра Манамаха і іншых князёў у бітве пад Суценяй разграмілі орды качэўнікаў. Загінулі 20 палавецкіх ханаў. У [[1111]] годзе ў верхавінах [[Северскі Данец|Северскага Данцу]] Уладзімір Манамах з саюзнікамі нанёс полаўцам новую буйную паражэнне. У выніку наступальны парыў палавецкіх ханаў стаў сцішвацца. Бакі ўсе часцей будавалі свае стасункі на дагаварных пачатках, нярэдка змацоўваючы іх [[Дынастычны шлюб|дынастычнымі шлюбамі]]. == Гл. таксама == * [[Уветыцкі з'езд]] == Літаратура == * Греков Б. Д., Киевская Русь, М., 1953; * Рыбаков Б. А., Первые века русской истории, М., 1964. [[Катэгорыя:З'езды рускіх князёў]] [[Катэгорыя:Кіеўская Русь]] [[Катэгорыя:1097]] [[Катэгорыя:Любеч]] hbnt23a33jd3pqg4dn4939ulnik8072 0 199788 5192924 4404747 2026-09-04T13:31:57Z Ueschar 151377 5192924 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Інвалюцыя}} '''Інвалю́цыя''' (ад {{lang-la|involutio}} — «згортванне») — тэрмін у [[біялогія|біялогіі]], якім абазначаюць рэдукцыю, страту або адваротнае развіццё органаў, тканак і клетак, іх [[атрафія|атрафію]] пры старэнні або паталагічных працэсах, а таксама некаторыя іншыя змены жывых арганізмаў.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|7|Інвалюцыя||219|}}</ref> == У эвалюцыйнай біялогіі == [[Файл:EB1911 Tapeworms - Anatomy of Taenia.jpg|міні|Будова стужачных чарвей роду ''[[Taenia]]''. Рэдукцыя стрававальнай сістэмы ў паразітычных чарвей — прыклад эвалюцыйнай інвалюцыі]]У [[эвалюцыйная біялогія|эвалюцыйнай біялогіі]] інвалюцыяй называюць рэдукцыю або страту асобных [[Орган (біялогія)|органаў]], якая суправаджаецца спрашчэннем іх будовы і функцый. Да прыкладаў адносяць розныя ступені рэдукцыі кішэчніка ў некаторых [[паразітызм|паразітычных]] чарвей і членістаногіх, а таксама рэдукцыю адростка сляпой кішкі ў некаторых драпежных жывёл.<ref name="БелЭн" /> == У фізіялогіі і паталогіі == [[Файл:Thymus.png|міні|Будова [[Тымус|Тымуса]]|злева]]У [[фізіялогія|фізіялогіі]] інвалюцыя азначае адваротнае развіццё органаў, тканак або клетак. Да фізіялагічнай інвалюцыі належыць, напрыклад, інвалюцыя [[Матка жанчыны|маткі]] ў пасляродавы перыяд і ўзроставая інвалюцыя [[тымус|вілачкавай залозы (тымуса)]].<ref name="БелЭн" /> Тымус дасягае найбольшага развіцця ў раннім дзіцячым узросце, а ў падлеткавым узросце пачынаецца яго паступовае адваротнае развіццё.<ref name="Біялогія10">{{Кніга |аўтар = Лісаў М. Д., Шэвярдоў У. У., Ганчарэнка Р. Р., Дашкоў М. Л. |загаловак = Біялогія. 10 клас |выданне = 3-е выданне, перапрацаванае |месца = Мінск |выдавецтва = Народная асвета |год = 2014 |старонкі = 136 }}</ref> Інвалюцыя можа быць звязана і з [[Старэнне, біялогія|натуральным старэннем]] або паталагічнымі працэсамі. У такім значэнні яна праяўляецца атрафіяй органаў і зніжэннем іх функцый.<ref name="БелЭн" /> == У мікрабіялогіі == У [[мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] інвалюцыяй называюць дэгенератыўныя змены ў [[прасцейшыя|прасцейшых]] і [[бактэрыі|бактэрый]], якія ўзнікаюць пад уздзеяннем неспрыяльных фактараў, напрыклад [[Яд|ядаў]] або [[Радыяцыя|радыяцыі]], і могуць прыводзіць да з'яўлення нязвыклых для гэтых арганізмаў форм.<ref name="БелЭн" /> == У эмбрыялогіі == [[Файл:INVOLUTION.png|міні|Схема інвалюцыі|злева]] У [[эмбрыялогія|эмбрыялогіі]] інвалюцыя — адзін з асноўных тыпаў перамяшчэння клетак падчас [[гаструляцыя|гаструляцыі]]. Пры інвалюцыі вонкавы пласт клетак падгінаецца ўнутр праз свой край, пасля чаго клеткі распаўсюджваюцца па ўнутранай паверхні астатняй часткі пласта. Інвалюцыю адрозніваюць ад [[інвагінацыя|інвагінацыі]], пры якой унутр угінаецца ўчастак клетачнага пласта.<ref name="Gilbert">{{Кніга |аўтар = Gilbert S. F. |частка = An Introduction to Early Developmental Processes |спасылка частка = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ |загаловак = Developmental Biology |выданне = 6th ed. |месца = Sunderland (MA) |выдавецтва = Sinauer Associates |год = 2000 |мова = en }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Інвалюцыя||219|}} * {{Кніга |аўтар = Лісаў М. Д., Шэвярдоў У. У., Ганчарэнка Р. Р., Дашкоў М. Л. |загаловак = Біялогія. 10 клас |выданне = 3-е выданне, перапрацаванае |месца = Мінск |выдавецтва = Народная асвета |год = 2014 }} * {{Кніга |аўтар = Gilbert S. F. |частка = An Introduction to Early Developmental Processes |спасылка частка = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ |загаловак = Developmental Biology |выданне = 6th ed. |месца = Sunderland (MA) |выдавецтва = Sinauer Associates |год = 2000 |мова = en }} [[Катэгорыя:Марфалагічная эвалюцыя]] [[Катэгорыя:Фізіялагічныя працэсы]] [[Катэгорыя:Эмбрыялогія]] sd5bm5z9n0s6nz9b5xfglujefh6i6rg 0 206366 5193129 4686924 2026-09-04T22:02:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193129 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Таццяна Грыневіч-Матафонава | Подпіс = | Фота = Taciana_Hrynievic_Matafonava.jpg | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = | Дата нараджэння = 10.11.1977 | Мейсца_нараджэння = [[Ашмяны]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | Гады = сярэдзіна 2000-х — цяперашні час | Краіна = {{Сцяг|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = [[скрыпка]], [[гітара]] | Жанр = | Псеўданімы = | Калектывы = [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Дзяржаўны камерны хор Рэспублікі Беларусь]]<br />[[На Таку (капэла)|Капэла "На таку"]] | Супрацоўніцтва = [[Зміцер Сідаровіч]]<br />[[Сяржук Сокалаў-Воюш]] | Лэйблы = | Сайт = }} {{цёзкі2|Грыневіч}} {{цёзкі2|Матафонава}} '''Тацця{{націск}}на Грыне{{націск}}віч-Матафо{{націск}}нава''' ({{ДН|10|11|1977}}, {{МН|Ашмяны||Ашмяны}}) — беларускі музыкант. == Біяграфія == Нарадзілася [[10 лістапада]] [[1977]] г. у [[Ашмяны|Ашмянах]]. Скончыла [[Маладзечанскае музычнае вучылішча імя М. К. Агінскага]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|БДУКіМ]], працуе ў дзяржаўнай філармоніі, у складзе камернага хору. У 2007—2009 супрацоўнічала таксама з хорам праваслаўнага сабора [[Гайнаўка|Гайнаўкі]] ([[Польшча]]). Як сольная спявачка канцэртуе з 2008 года, выступае ў школах, бібліятэках, музеях, прадпрыемствах па ўсёй краіне. Таксама выступала на 400-годдзі Докшыцкай каталіцкай парафіі (2007) і на 600-годдзі [[Сынкавіцкая царква|Сынкавіцкай царквы]] (2008). Чатыры рамансы ў яе выкананні ўвайшлі ў складанку «Наталля Арсеннева. З крывіцкай сям’і» (2009).<ref>http://budzma.org/news/taccyana-matafonava-adkryla-belarus-z-naradzhennem-dzicyaci-audyyo-i-videa.html</ref> == Дыскаграфія == * З Новым годам (2011) * Беларускі раманс «Шыпшына» (2012) * Паспеўкі (2012) === З Новым годам === Cвяточны зборнік класічных і новых зімовых вершаў ды песень.<br /> Адась Матафонаў, Таццяна Грыневіч-Матафонава, [[Аляксей Крукоўскі]] — вакал.<br /> Вольга Кашэвіч — фартэпіяна.<br /> Чытае вершы Юрась Жыгамонт.<ref name="budzma.by"/> [[Файл:Z novym hodam.jpg|міні|справа|З Новым годам. 2011]] '''Змест''' # Калядныя зоркі — С. Сокалаў-Воюш # Новы год — сл. К. Камейшы, муз. К. Цесакова # Надыход зімы — Я.Колас # Елка — сл. М. Пазнякова, муз. Т. Грыневіч # Навагодняя песня — сл. С. Сокалава-Воюша, муз. Т. Грыневіч # Гуканне Дзеда Мароза — сл. Ул. Карызны, муз. Ю. Семянякі # Ау, Дзед Мароз! — сл.і муз. Я. Жабко # Зазірнем у дзедаў мех. — Р. Барадулін # Што прыносіць Новы год? — сл. Л. Дайнекі, муз. Т. Грыневіч # Навагодняя песенька — сл. Ул. Карызны, муз. Я. Глебава # Сёння свята новы год — сл. і муз. Я. Жабко # Ёлка-вясёлка — М. Чарняўскі # Ялінка — сл. С. Мінскевіча, муз. Т. Грыневіч # Год-карагод — Р. Барадулін # Навагодні карагод — сл. В. Лучанок, муз. І. Лучанка # Вырасла яліна ў лесе — Н. Гілевіч # Першы школьны Новы год — сл. А. Вольскага, муз. Г. Вагнера # Сняжынка — сл. А. Жыгунова, муз. Т. Грыневіч # Навагоднія парады — А. Спрынчан # Споўненае жаданне — сл. В. Жуковіча, муз. Э. Казачкова # Студзень тупае ў двары — В. Зуёнак # О хвойка — пераклад С. Сокалава-Воюша, муз. Э. Аншульца # Цудоўныя святы — сл. В. Жуковіча, муз. А. Рэмізоўскай # Каляда — М. Скобла # Калядкі — сл. Л. Пранчака, муз. Л. Захлеўнага # Свецяць, свецяць зорачкі — народная калядка # Калядная калыханка — С. Патаранскі # Ціхая ноч — сл. Н. Арсенневай, муз. Ф. Грубэра # Калядоўнікі — С. Сокалаў-Воюш # Белыя каляды — пераклад С. Сокалава-Воюша, муз. І. Берліна === Беларускі раманс «Шыпшына» === 19 пранікнёных рамансаў на вершы класікаў беларускай літаратуры — Ларысы Геніюш, Якуба Коласа, Алеся Гаруна, Наталлі Арсенневай, Канстанцыі Буйло і іншых.<br /> Таццяна Грыневіч-Матафонава — вакал, гітара.<br /> Вольга Кашэвіч — фартэпіяна.<ref name="budzma.by"/> [[Файл:Sypsyna.jpg|міні|справа|Беларускі раманс «Шыпшына». 2012]] '''Змест''' # Кветка шыпшына. Сл. У. Караткевіча, муз. народная. # Месяц. Сл. Я. Коласа, муз. К. Галкоўскага. # Зямля. Сл. Л. Геніюш, муз. Т. Грыневіч. # Дарога. Сл. Я. Коласа, муз. Э. Зубковіч. # Восень. Сл. А. Гаруна, муз. Э. Зубковіч. # Ветру. Сл. А. Гаруна, муз. Э. Зубковіч. # Калыханка. Сл. Н. Арсеньневай, муз. Э. Зубковіч. # Жаўранак кахання. Сл. Р. Барадуліна, муз. Т. Грыневіч. # Вясновы вечар. Сл. Н. Арсенневай, муз. Э. Зубковіч. # Сонца за хмаркамі. Сл. Н. Тарас, муз. І. Сушко. # Мроя. Сл. Н. Арсеньневай, муз. Э. Зубковіч. # Не кранай. Сл. Л. Геніюш, муз. Т. Грыневіч. # Адна, ізноў адна. Сл. К. Буйло, муз. К. Галкоўскага. # Не магу я знайсці тое слова. Сл. А. Русака, муз. І. Любана. # Знае сэрца. Сл. Н. Арсенневай, муз. Э. Зубковіч. # Белы снег. Сл. і муз. С. Новіка-Пеюна. # Я душу нявыгойна параніў. Сл. М. Кавыля, муз. Э. Зубковіч. # О, Беларусь, мая шыпшына. Сл. У. Дубоўкі (устаўка Л. Геніюш), муз. М. Шчаглова-Куліковіча. === Паспеўкі === Супольная праца слыннага беларускага паэта [[Сяржук Сокалаў-Воюш|Сержука Сокалава-Воюша]] і спявачкі Таццяны Грыневіч-Матафонавай. Многія з песень Воюш выконваў на шматлікіх канцэртах і кватэрніках. Тут ёсць і дзіцячыя песні ў выкананні Адася Матафонава. І пранізлівыя спевы Таццяны Грыневіч-Матафонавай на вершы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]] і [[Фёдар Іванавіч Цютчаў|Цютчава]], кранальнае выкананне [[Паланэз Агінскага|паланэза «Развітанне з Радзімай»]]. Сам Сокалаў-Воюш выконвае некалькі песень на вершы Аляксея Суркова, [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў|Расула Гамзатава]] і інш.<br /> Тэксты песняў і пераклады Сержука Сокалава-Воюша ў выкананні Таццяны Грыневіч-Матафонавай і Адася Матафонава.<br /> Фартэпіяна — Вольга Кашэвіч. <ref name="budzma.by">http://budzma.by/afisha/try-u-adnym-prezentacyya-dyskau-taccyany-matafonavaj.html</ref> [[Файл:Paspieuki.jpg|міні|справа|Пасьпеўкі. 2012]] '''Змест''' # Чаравікі. Муз. Таццяны Грыневіч. # Школьны званок. Муз. Таццяны Грыневіч. # Першыя ўрокі. Муз. Таццяны Грыневіч. # Самая прывабная. Муз. Таццяны Грыневіч. # Вальс развітання. Муз. Таццяны Грыневіч. # О хвойка. Сл. Мельхіёра Франка. Муз. Эрнеста Аншульца. # Белыя каляды Сл. і муз. Ірвінга Берліна. # Свяціся зорачка. Сл. Васіля Чуеўскага. Муз. Пятра Булахава.. # Пры мне красуня не спявай Сл. Аляксандара Пушкіна. Муз. Сяргея Рахманінава. # Я стрэнуў вас. Сл. Фёдара Цютчава. Муз. невядомага кампазітара, адрэдагаваная Іванам Казлоўскім. # Мой вагонь. Сл. Якава Палонскага. Муз. Пятра Чайкоўскага. # Ці згінуў той фрэгат. Словы і музыка Георгія Васільева і Аляксея Івашчанкі. # Развітаньне з Радзімай (палянэз). Муз. Міхала Клеафаса Агінскага. # Ёсць толькі мах… Сл. Леаніда Дзербянёва. Муз. Аляксандра Зацэпіна. # Зямлянка. Сл. Аляксея Суркова. Муз. Канстантына Лістова. Пераклад прысвячаецца Зінаідзе Бандарэнцы. # Жураўлі. Сл. Расула Гамзатава. Муз. Яна Фрэнкеля. == Супольныя праекты == * Дзіцячы альбом (2012) * Няма прыгажэй ад маёй Беларусі. Альбом школьных вершаў (2012) === Дзіцячы альбом === У 2010 годзе выйшаў дыск «Дзіцячы альбом. Частка першая», на якім былі прадстаўленыя 27 беларускіх народных песень для дзяцей у арыгінальных апрацоўках. Асноўнымі выканаўцамі дзіцячых песень сталі самі дзеці: Тамаш Сідаровіч і Адась Матафонаў. Дыск вельмі хутка зрабіўся папулярным сярод беларускіх бацькоў, выхавальнікаў дзіцячых садкоў і кіраўнікоў мастацкіх калектываў.<br /> Другая частка «Дзіцячага альбому» складаецца як з фальклёрных песень, гэтак і з аўтарскіх — словы і музыку да якіх напісаў [[Зміцер Сідаровіч]]. Таксама пашыраецца тэматыка: апроч традыцыйных для дзіцячага рэпэртуару твораў, пэрсанажамі якіх зьяўляюцца жывёлы і птушкі, у другой частцы «Дзіцячага альбому» можна пачуць песні на школьную тэму, а яшчэ — жартоўныя музычныя творы, якія дапамагаюць (паводле прынцыпу папулярнае калісці радыёперадачы «Радыё-нянька») рабіць правільны выбар і выхоўваць добрыя паводзіны ў самых маленькіх слухачоў. Склад выканаўцаў таксама істотна пашырыўся. Спевакам-дзеткам дапамагае цэлая каманда дарослых музыкаў, дзякуючы якім многія песні пачалі гучаць як сапраўдныя міні-спектаклі.<ref>http://imbryk.by/katalioh/muzyka/dziciacy-albom.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141117234219/http://imbryk.by/katalioh/muzyka/dziciacy-albom.html |date=17 лістапада 2014 }}</ref> [[Файл:Dziciacy albom.jpg|міні|справа|Дзіцячы альбом]] {| | '''ЧАСТКА ПЕРШАЯ (CD1)''' # Сонейка # Баран # Дзядок рыбачку злавіў # Цяцерка # Кую-кую ножку # Ай, куры-куры # Гэй ты, воўчанька # Ладу-ладу-ладкі # Кукарэку, певунок # Рыцар-верабейка # Каза / Таўкачыкі # Ту-лю-лю # Ехаў мазур да млына # Верабей варыў піва | || | # Чыкі-чыкі, сарока # Ох ты, дзядзьку Майсею # Рамане # Ішоў казёл мастом # Чыжык # Кавалю-Марціну # Паненачка # Тын-тын # Сыч і сава # Рыба з ракам # Гладыш малака # Кура-шчабятура # Баю-баю |} {| | '''ЧАСТКА ДРУГАЯ (CD2)''' '''Калядная нізка''' # На дварэ чорна хмара ўецца # Добры вечар, шчодры вечар # Ехала Каляда з Полацку # Учора зь вячора # Ой, дзе ж мы ходзім # Го-го-го, каза! # А ў заенькі тры думухны # Калядная полька '''Школьная нізка''' # Лайдак і абібок # Перажыць ня проста, як крычыць дарослы # Песьня настаўніцы # Акулярык # Зьем сам! # Школьная дражнілка | || | '''Народныя песьні''' # Мышка-мышка, дзе была? # Шэранькі козьлік # Ціп, ціп, ціп, курчаткі # Зайка маленькі # Камар # Варона |} === Няма прыгажэй ад маёй Беларусі. Альбом школьных вершаў === Складанка беларускіх «школьных» вершаў і спеваў, задуманая Таццянай Грыневіч-Матафонавай і запісаная творчай камандай беларускіх аўтараў ды выканаўцаў.<br /> Складанка выканана ў двух дысках, якія змяшчаюць 106 аўдыё-трэкаў. Вершы школьнай праграмы прачыталі [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Зміцер Бартосік]], [[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргей Дубавец]], [[Юрый Уладзіміравіч Жыгамонт|Юрась Жыгамонт]], [[Сяржук Сокалаў-Воюш]]. Частку тэкстаў можна пачуць у выкананні іх аўтараў ([[Генадзь Бураўкін]], [[Анатоль Вярцінскі]]), некалькі твораў свайго бацькі [[Артур Вольскі|Артура Вольскага]] прачытаў [[Лявон Вольскі]].<br /> Песні на вершы праграмных твораў і песенькі «школьнай» тэматыкі праспявалі [[Таццяна Беланогая]], Адась Матафонаў, Таццяна Грыневіч-Матафонава.<br /> Вольга Кашэвіч праакампанавала на фартэпіяна, Валер Бяляеў зрэжысураваў гук, Ларыса Арлова распрацавала вокладку.<ref>http://www.nastaunik.info/node/13290{{Недаступная спасылка}}</ref> [[Файл:Niama pryhazej ad majoj Bielarusi.jpg|міні|справа|Няма прыгажэй ад маёй Беларусі. Альбом школьных вершаў. 2012]] {| | '''Дыск 1''' # Школьны званок. Cл. С.Сокалава-Воюша, муз. Т.Грыневіч # У верасні. А.Вольскі # Надыход восені. П.Броўка # Верасень. А.Грачанікаў # Зноў у школе. Cл. А.Вольскага, муз. І.Лучанка # Кляновы ліст. А.Коршак # Юдзіф (урывак). Ф.Скарына # Дарагая Беларусь. Л.Пранчак # Першыя ўрокі. Cл. С.Сокалава-Воюша, муз. Т.Грыневіч # Песня пра зубра (урывак). М.Гусоўскі # Зямля Беларусі (урывак з паэмы «Беларусь»). П.Броўка # Камень ля вёскі Камень. К.Камейша # Мікраскоп. сл. І.Цітаўца, муз. В.Кашэвіч # Ганарысты парсюк. К.Крапіва # Дыпламаваны баран. К.Крапіва # Малпін жарт. Ул. Корбан # Конь і сабака. Я.Колас # Гаспадарка. Зм. Бядуля # Дзеясловы. Cл. І.Цітаўца, муз. М.Перавознікаў # Мая Бесядзь. А.Куляшоў # Проня. А.Пысін # Вясёлай маланкаю ластаўка бліскае. П.Панчанка # Сармацкае кадзіла. П.Панчанка # Малітва. Г.Бураўкін # Аve Маria. Cл. Зянона, муз. І.Лучанка # Зімой. М.Багдановіч # У марозны дзень. К.Буйло # Зіма. М.Хведаровіч # Падаюць сняжынкі (урывак з паэмы «Дзесяты падмурак»). П.Трус # Зіма. сл. Я.Коласа, муз. І.Лучанка # На рэчцы зімою. Я.Колас # На рэчцы. Я.Колас # Песні зімы. Я.Колас # Уцякала зіма ад вясны. Р.Барадулін # Коцікі. Cл. Р. Барадуліна, муз. Т.Грыневіч # Вясенняя раніца. М.Чарот # Вясна. Я.Колас # Свята. [[П. Прануза]] # Мама, матуля мая. Сл. і муз. С.Новіка-Пеюна # Маме. Э.Агняцвет # Шпак. Я.Журба # Веснавая раніца. А.Дзеружынскі # Бэзу пах. Cл. А.Церашковай, муз. Т.Грыневіч # Пчолка. Я.Журба # Мы, мёд і пчала. А.Вярцінскі # Спелы бор. А.Вялюгін # Пахне чабор. П.Броўка # Самая прывабная. Cл. С.Сокалава-Воюша, Муз. Т.Грыневіч # Завушніцы. М.Танк # Дзень добры, лета. А.Астрэйка # Добра ўсім жывецца ўлетку. Г.Бураўкін # Паэзія. Л.Галубовіч # Бывай. А.Куляшоў # Вальс развітання. Cл. С.Сокалава-Воюша, Муз. Т.Грыневіч | || | '''Дыск 2''' # Спадчына. Cл. Я.Купалы, муз. І.Лучанка # Ты, мой брат, каго зваць Беларусам. А.Гарун # Я нарадзіўся беларусам. В.Швед # Родная мова. М.Танк # Мова. Я.Янішчыц # О, Беларусь мая, шыпшына. Сл. Ул. Дубоўкі (устаўка Л.Геніюш), муз. М.Шчаглова-Куліковіча # Імя Айчыны. Л.Тарасюк # Мой хлеб надзённы. М.Танк # Хлеб (урывак з рамана «Родныя дзеці»). Н.Гілевіч # Не забывай. В.Вярба # Краіна мая. П.Панчанка # Радзіма мая дарагая. Сл. А.Бачылы, муз. Ул. Алоўнікава # Бацькаўшчына. Ул. Караткевіч # Беларуская песня. Ул. Караткевіч # Мы — беларусы. Р.Барадулін # Бацьку. Р.Барадулін # Трэба дома бываць часцей. Cл. Р.Барадуліна, муз. І.Лучанка # Мама. С.Грахоўскі # У стоптаным жыце. М.Сурначоў # Два полі. А.Вярцінскі # Продкі. Е.Лось # Продкі. А.Пісьмянкоў # Жураўлі на Палессе ляцяць. Сл. А.Ставер. муз. І.Лучанка # Маці. А.Куляшоў # Я хаце абавязаны прапіскаю. А.Куляшоў # Спакойнага шчасця не зычу нікому. А.Куляшоў # Хмаркі. Ф.Багушэвіч # Маёвая песня. сл. М.Багдановіча, муз. I.Паліводы # Слуцкія ткачыхі. М.Багдановіч # Санет (Паміж пяскоў Егіпецкай зямлі). М.Багдановіч # Цёплы вечар, ціхі вецер, свежы стог. М.Багдановіч # Раманс (Зорка Венера). Сл. М.Багдановіча, муз. С.Рак-Міхайлоўскага # Родныя вобразы. Я.Колас # Ручэй. Я.Колас # Курган (урывак). Я.Купала # Явар з калінаю. Сл. Я.Купалы, муз. Ю.Семянякі # Шчасце. М.Танк # Жыццё даецца, каб жыццё тварыць. А.Вярцінскі # Вера беларуса. Цётка # О, край родны. Сл. Я.Коласа, муз. Э.Зубковіч # Суседзям у няволі. Цётка # Калі ласка. П.Броўка # Роднае слова. Д.Бічэль-Загнетава # Не воблака, а проста аблачынка. Сл. Я.Янішчыц, муз. Т.Беланогай # Любоў мая. Я.Янішчыц # Палескія вобразы. Я.Колас # Ах, якая над Гайнай купальская ноч! Н.Гілевіч # Люблю наш край. Сл. К.Буйло, муз.невядомага аўтара # О, Беларусь! Старонка дарагая. Л.Якубовіч # Паклон табе, мой беларускі краю. Н.Гілевіч # Няма прыгажэй. А.Вольскі # Мой родны кут. Сл. Я.Коласа, муз. І.Лучанка |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.facebook.com/profile.php?id=100002680600277&fref=ts Старонка на Фэйсбуку] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыневіч-Матафонава Таццяна}} [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маладзечанскага дзяржаўнага музычнага каледжа імя М. К. Агінскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гітарысты Беларусі]] ejb9mrok1xp18k8jaicc9n8kwj2lit8 0 214025 5193203 4891670 2026-09-05T07:01:01Z M.L.Bot 261 5193203 wikitext text/x-wiki Спіс уладароў [[Менскае княства|Менскага княства]]: * [[Глеб Усяславіч]] (1073—1118) * [[Расціслаў Глебавіч]] (1140-я — 1151), сын Глеба Усяславіча * [[Валадар Глебавіч]] (1151—1158), сын Глеба Усяславічы і брат Расціслава Глебавіча * [[Расціслаў Глебавіч]] (1158—1161/1162) * [[Валадар Глебавіч]] (1162—1176/1183) * магчыма, [[Уладзімір Валадаравіч (князь полацкі)|Уладзімір Валадаравіч]] (да 1183—1184) * [[Васіль, князь менскі|Васіль]] (1320-я) [[Катэгорыя:Князі менскія| ]] [[Катэгорыя:Спісы:Мінск]] 66gr8kymahkkg5g11cb9i57vufbrzhe 0 226242 5193222 4613261 2026-09-05T08:26:11Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Медыцынскія інструменты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5193222 wikitext text/x-wiki [[Файл:Various scalpels.png|thumb|Скальпелі]] '''Хірургічныя інструменты''' — інструменты і прыстасаванні, якія выкарыстоўваюцца пры хірургічных аперацыях. Падзяляюцца на агульныя і дапаможныя. Да агульных адносяць хірургічныя інструменты для раз'яднання тканак, фіксацыі і злучэння іх: [[скальпель|скальпелі]] (у тым ліку лазерныя, плазмавыя), нажніцы, электранажы, пілы (ліставыя, стужачныя, дыскавыя, драцяныя), іголкі (прамыя і выгнутыя, колючыя, рэзныя, атраўматычныя); для спынення [[крывацёк]]у — заціскачкі і апараты, лігатурныя іголкі і іншае; для зандзіравання ран, раскрыцця касцявых поласцей. Дапаможныя інструменты: пінцэты, расшыральнікі, брушныя і пячоначныя люстэркі, лапаткі-прымальнікі і іншыя. Хірургічныя інструменты з аптычным прыстасаваннем служаць для дыягностыкі і аператыўнага лячэння, узяцця матэрыялу на аналіз і іншага. Існуюць таксама спецыяльныя хірургічныя інструменты — нейрахірургічныя, мікрахірургічныя, сасудзістыя і іншыя. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} {{Хірургічны інструмент}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хірургія]] [[Катэгорыя:Медыцынскія інструменты]] fa5sytsmfbwj67x633c0vhm0qeo1koy 5193224 5193222 2026-09-05T08:26:53Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Медыцынскія інструменты]]; дададзена [[Катэгорыя:Медыцынскія прылады]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5193224 wikitext text/x-wiki [[Файл:Various scalpels.png|thumb|Скальпелі]] '''Хірургічныя інструменты''' — інструменты і прыстасаванні, якія выкарыстоўваюцца пры хірургічных аперацыях. Падзяляюцца на агульныя і дапаможныя. Да агульных адносяць хірургічныя інструменты для раз'яднання тканак, фіксацыі і злучэння іх: [[скальпель|скальпелі]] (у тым ліку лазерныя, плазмавыя), нажніцы, электранажы, пілы (ліставыя, стужачныя, дыскавыя, драцяныя), іголкі (прамыя і выгнутыя, колючыя, рэзныя, атраўматычныя); для спынення [[крывацёк]]у — заціскачкі і апараты, лігатурныя іголкі і іншае; для зандзіравання ран, раскрыцця касцявых поласцей. Дапаможныя інструменты: пінцэты, расшыральнікі, брушныя і пячоначныя люстэркі, лапаткі-прымальнікі і іншыя. Хірургічныя інструменты з аптычным прыстасаваннем служаць для дыягностыкі і аператыўнага лячэння, узяцця матэрыялу на аналіз і іншага. Існуюць таксама спецыяльныя хірургічныя інструменты — нейрахірургічныя, мікрахірургічныя, сасудзістыя і іншыя. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} {{Хірургічны інструмент}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хірургія]] [[Катэгорыя:Медыцынскія прылады]] oskqyvlqj8s4b99f7824ul0f0u2dofp 0 226816 5193132 4756311 2026-09-04T22:11:18Z Bk1949 50943 5193132 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Рыгор Папараць | Арыгінал імя = Рыгор Макаравіч Сапун | Фота = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = }} '''Рыгор Папараць''' (сапр. — '''Рыгор Макаравіч Сапун'''; {{ДН|17|11|1902}}, в. [[Шалягі (Пухавіцкі раён)|Шалягі]], [[Цітвянская воласць|Цытвянская воласць]], [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]] (цяпер — [[Пухавіцкі раён|ў Пухавіцкім раёне]], [[Мінская вобласць]]) — {{ДС|30|4|1948}}, [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|Дудзічы]], [[Рудзенскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[паэт]], [[педагог]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і [[Валасны старшына|валаснога старшыны]] Макара Міхайлавіча і Евы Станіславаўны. У маладыя гады працаваў па найме і адначасова вучыўся ў Вароніцкай пачатковай і Дукорскай працоўнай школах, Скончыў [[Цытвянскае трохкласнае вучылішча]]. У 1921 годзе паводле пастановы ЦВК БССР быў накіраваны вучыцца на рабочы факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], з 1924 — вучыўся на медыцынскім факультэце. Падчас вучобы ў [[Мінск]]у пачаў займацца паэтычнай дзейнасцю. Жадаючы прысвяціць сябе літаратуры, кідае навучанне ў Мінску і ў 1925 годзе паступіў на першы курс факультэта мовы і матэрыяльнай культуры Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1926 годзе стварыў ленінградскую філію «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]» у сямі чалавек. Пазней стаў членам беларускай секцыі Ленінградскай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў, як дэлегат удзельнічаў у яе III абласной канферэнцыі. Уклаў і выдаў альманах «Цагліны ў падмурак», дзе сярод іншых твораў былі надрукаваны апавяданне «Грымасы» і інш. У 1931 годзе на смерць [[Усевалад Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]] напісаў верш «Памяці Ігнатоўскага» і распаўсюдзіў яго сярод сябраў-студэнтаў, за што быў выключаны з апошняга курса «за крамольные стишки, порочащие партию и советское правительство». З 1931 па 1933 год працаваў на кінафабрыцы «[[Белдзяржкіно]]» на пасадзе загадчыка метадычнага кабінета. Адначасова з 1932 года выкладаў рускую мову і літаратуру ў сярэдняй школе № 7 Чырвонагвардзейскага раёна Ленінграда. Ажаніўся з актрысай і балерынай Эльвірай Багачунас, дачкой латышскага стралка. Увесну 1937 года арыштаваны і абвінавачаны ў нацыяналістычнай дзейнасці. Пасля шасці месяцаў катаванняў быў вызвалены з турмы. Зрэшты, супрацоўнікі [[НКУС]] узялі з паэта распіску, у якой ён абавязваўся больш не займацца літаратурнай творчасцю. Як успамінала яго другая жонка школьная настаўніца Любоў Арлова: «На працягу шасці месяцаў ужывалі страшэнныя катаванні, якія людзі не маглі вытрымаць і спрабавалі скончыць жыццё [[самагубства]]м. Бацька Рыгора Макар Міхайлавіч і першая жонка Элеанора Багачунас сабралі золата і каштоўнасці і выкупілі яго з турмы. Але, вызваляючы Рыгора, каты ўзялі падпіску аб тым, што ён больш пісаць не будзе. Так сталінскія сатрапы вырвалі з рук чалавека пяро і спынілі творчую думку.» У 1938 высланы ў [[Халопеніцкі раён]] БССР, дзе з 1 красавіка 1938 года працаваў спачатку выкладчыкам рускай мовы і літаратуры, потым завучам Чырваналуцкай сярэдняй школы, улетку 1938 — інструктарам-метадыстам Халопеніцкага раёна. У 1939 годзе памерла ад [[Сухоты|сухотаў]] Элеанора Багачунас, і праз год ён ажаніўся другога разу з настаўніцай Любоўю Арловай. Разам з ёю ў ліпені 1940 перавёўся ў [[Грэбенская базавая школа Пухавіцкага раёна|Дудзіцкую сярэднюю школу]] [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]]. У 1941 у паэта нарадзілася дачка Кансуэла і ён разам з сям’ёй вярнуўся да сваіх бацькоў у вёску Шэлягі. З [[Вялікая Айчынная вайна|прыходам нямецкіх войскаў]] уключыўся ў падпольную барацьбу, а вясной 1942 года стаў партызанам брыгады «Беларусь». Скончыў вайну пад [[Кёнігсберг]]ам, дзе быў цяжка паранены і кантужаны. Пасля вайны настаўнічаў і гадаваў дзяцей (за год да смерці бацькі нарадзіўся сын Уладзімір). У 1945—1948 гадах працаваў дырэктарам і настаўнікам рускай мовы і літаратуры Дудзіцкай школы. Памёр 1 мая 1948 года памёр ад цяжкай хваробы. Пахаваны на могілках у вёсцы [[Варонічы (Пухавіцкі раён)|Варонічы]] непадалёк ад [[Рудзенск]]а. == Творчасць == Друкавацца пачаў з часу вучобы ў БДУ ў часопісе «Голас рабфакаўца», на працягу 1925 часопіс «Чырвоны сцяг» апублікаваў яго паэму «Дэлегат», вершы «Год без Леніна», «Аб чым так голасна спявалі» і інш. На старонках газет і часопісаў «Маладняк», «Узвышша», «Чырвоны сейбіт», «Савецкая Беларусь», «Малады араты» з'явіліся яго паэма «Шляхі», вершы «Люблю праходзіць», «У маршы дзён», «Вайна вайне», «Гараць агні», «Адказ бацьку» і інш. Пасля катаванняў у ленінградскіх «Крыжах» і пісьмовага забавязання больш не займацца літаратурнай дзейнасцю, ні да вайны, ні пасля Рыгор Папараць ужо не вяртаўся да паэтычнай творчасці. == Творы == * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Завеі пачуццяў: Вершы, паэма, апавяданне |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва=ФМЛ "Пегасавы крылы" |год =1996|том = |старонкі = |старонак =70|серыя = |isbn = |тыраж =1500}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кекелева, Т.|загаловак=«У справе жыццё людзі бачаць»: Драматызм творчасці Рыгора Папараці|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Роднае слова|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=2002|выпуск=|том=|нумар=11|старонкі=20—25|isbn=}} == Спасылкі == * {{cite web| author = [[Людміла Рублеўская|Рублевская, Л.]]| last = | first = | authorlink = | coauthors = | url = http://pda.sb.by/post/60299/| title = Обеднеет море без капли| format = | work = | publisher = Комсомольская правда в Белоруссии| date = 10 студзеня 2012| language = | postscript = }}{{Недаступная спасылка}} * ''Кекелева, Т.'' [http://pawet.net/ns/2007/47/%E2%84%96_47_%28835%29.html Самотная ліра паэта. Да 105-годдзя з дня нараджэння Рыгора Папараці (1902—1948)] на pawet.net * ''Віктар Жыбуль'' [http://www.svaboda.org/content/transcript/24792969.html — пра нявыдадзеныя паэтычныя зборнікі 1920 — 1930-х гадоў] на http://www.svaboda.org/ {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Папараць Рыгор}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Грэбенская базавая школа Пухавіцкага раёна]][ [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] o1ifqdlhksvj3ec36290qe5998gmtau 5193133 5193132 2026-09-04T22:16:04Z Bk1949 50943 5193133 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Рыгор Папараць | Арыгінал імя = Рыгор Макаравіч Сапун | Фота = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = }} '''Рыгор Папараць''' (сапр. — '''Рыгор Макаравіч Сапун'''; {{ДН|17|11|1902}}, в. [[Шалягі (Пухавіцкі раён)|Шалягі]], [[Цітвянская воласць|Цытвянская воласць]], [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]] (цяпер — [[Пухавіцкі раён|ў Пухавіцкім раёне]], [[Мінская вобласць]]) — {{ДС|30|4|1948}}, [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|Дудзічы]], [[Рудзенскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[паэт]], [[педагог]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і [[Валасны старшына|валаснога старшыны]] Макара Міхайлавіча і Евы Станіславаўны. У маладыя гады працаваў па найме і адначасова вучыўся ў Вароніцкай пачатковай і Дукорскай працоўнай школах, Скончыў [[Цытвянскае трохкласнае вучылішча]]. У 1921 годзе паводле пастановы ЦВК БССР быў накіраваны вучыцца на рабочы факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], з 1924 — вучыўся на медыцынскім факультэце. Падчас вучобы ў [[Мінск]]у пачаў займацца паэтычнай дзейнасцю. Жадаючы прысвяціць сябе літаратуры, кідае навучанне ў Мінску і ў 1925 годзе паступіў на першы курс факультэта мовы і матэрыяльнай культуры Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1926 годзе стварыў ленінградскую філію «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]» у сямі чалавек. Пазней стаў членам беларускай секцыі Ленінградскай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў, як дэлегат удзельнічаў у яе III абласной канферэнцыі. Уклаў і выдаў альманах «Цагліны ў падмурак», дзе сярод іншых твораў былі надрукаваны апавяданне «Грымасы» і інш. У 1931 годзе на смерць [[Усевалад Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]] напісаў верш «Памяці Ігнатоўскага» і распаўсюдзіў яго сярод сябраў-студэнтаў, за што быў выключаны з апошняга курса «за крамольные стишки, порочащие партию и советское правительство». З 1931 па 1933 год працаваў на кінафабрыцы «[[Белдзяржкіно]]» на пасадзе загадчыка метадычнага кабінета. Адначасова з 1932 года выкладаў рускую мову і літаратуру ў сярэдняй школе № 7 Чырвонагвардзейскага раёна Ленінграда. Ажаніўся з актрысай і балерынай Эльвірай Багачунас, дачкой латышскага стралка. Увесну 1937 года арыштаваны і абвінавачаны ў нацыяналістычнай дзейнасці. Пасля шасці месяцаў катаванняў быў вызвалены з турмы. Зрэшты, супрацоўнікі [[НКУС]] узялі з паэта распіску, у якой ён абавязваўся больш не займацца літаратурнай творчасцю. Як успамінала яго другая жонка школьная настаўніца Любоў Арлова: «На працягу шасці месяцаў ужывалі страшэнныя катаванні, якія людзі не маглі вытрымаць і спрабавалі скончыць жыццё [[самагубства]]м. Бацька Рыгора Макар Міхайлавіч і першая жонка Элеанора Багачунас сабралі золата і каштоўнасці і выкупілі яго з турмы. Але, вызваляючы Рыгора, каты ўзялі падпіску аб тым, што ён больш пісаць не будзе. Так сталінскія сатрапы вырвалі з рук чалавека пяро і спынілі творчую думку.» У 1938 высланы ў [[Халопеніцкі раён]] БССР, дзе з 1 красавіка 1938 года працаваў спачатку выкладчыкам рускай мовы і літаратуры, потым завучам Чырваналуцкай сярэдняй школы, улетку 1938 — інструктарам-метадыстам Халопеніцкага раёна. У 1939 годзе памерла ад [[Сухоты|сухотаў]] Элеанора Багачунас, і праз год ён ажаніўся другога разу з настаўніцай Любоўю Арловай. Разам з ёю ў ліпені 1940 перавёўся ў [[Грэбенская базавая школа Пухавіцкага раёна|Дудзіцкую сярэднюю школу]] [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]]. У 1941 у паэта нарадзілася дачка Кансуэла і ён разам з сям’ёй вярнуўся да сваіх бацькоў у вёску Шэлягі. З [[Вялікая Айчынная вайна|прыходам нямецкіх войскаў]] уключыўся ў падпольную барацьбу, а вясной 1942 года стаў партызанам брыгады «Беларусь». Скончыў вайну пад [[Кёнігсберг]]ам, дзе быў цяжка паранены і кантужаны. Пасля вайны настаўнічаў і гадаваў дзяцей (за год да смерці бацькі нарадзіўся сын Уладзімір). У 1945—1948 гадах працаваў дырэктарам і настаўнікам рускай мовы і літаратуры Дудзіцкай школы. Памёр 1 мая 1948 года памёр ад цяжкай хваробы. Пахаваны на могілках у вёсцы [[Варонічы (Пухавіцкі раён)|Варонічы]] непадалёк ад [[Рудзенск]]а. == Творчасць == Друкавацца пачаў з часу вучобы ў БДУ ў часопісе «Голас рабфакаўца», на працягу 1925 часопіс «Чырвоны сцяг» апублікаваў яго паэму «Дэлегат», вершы «Год без Леніна», «Аб чым так голасна спявалі» і інш. На старонках газет і часопісаў «Маладняк», «Узвышша», «Чырвоны сейбіт», «Савецкая Беларусь», «Малады араты» з'явіліся яго паэма «Шляхі», вершы «Люблю праходзіць», «У маршы дзён», «Вайна вайне», «Гараць агні», «Адказ бацьку» і інш. Пасля катаванняў у ленінградскіх «Крыжах» і пісьмовага забавязання больш не займацца літаратурнай дзейнасцю, ні да вайны, ні пасля Рыгор Папараць ужо не вяртаўся да паэтычнай творчасці. == Творы == * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Завеі пачуццяў: Вершы, паэма, апавяданне |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва=ФМЛ "Пегасавы крылы" |год =1996|том = |старонкі = |старонак =70|серыя = |isbn = |тыраж =1500}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кекелева, Т.|загаловак=«У справе жыццё людзі бачаць»: Драматызм творчасці Рыгора Папараці|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Роднае слова|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=2002|выпуск=|том=|нумар=11|старонкі=20—25|isbn=}} == Спасылкі == * {{cite web| author = [[Людміла Рублеўская|Рублевская, Л.]]| last = | first = | authorlink = | coauthors = | url = http://pda.sb.by/post/60299/| title = Обеднеет море без капли| format = | work = | publisher = Комсомольская правда в Белоруссии| date = 10 студзеня 2012| language = | postscript = }}{{Недаступная спасылка}} * ''Кекелева, Т.'' [http://pawet.net/ns/2007/47/%E2%84%96_47_%28835%29.html Самотная ліра паэта. Да 105-годдзя з дня нараджэння Рыгора Папараці (1902—1948)] на pawet.net * ''Віктар Жыбуль'' [http://www.svaboda.org/content/transcript/24792969.html — пра нявыдадзеныя паэтычныя зборнікі 1920 — 1930-х гадоў] на http://www.svaboda.org/ {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Папараць Рыгор}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Грэбенская базавая школа Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] bynxduispalsrry75j5k83agstyile3 0 226950 5193068 4753020 2026-09-04T18:30:15Z JerzyKundrat 174 5193068 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Syringa.vulgaris(01).jpg | image title = Бэз звычайны | image descr = {{bt-bellat|Бэз звычайны|Syringa vulgaris}} | regnum = Расліны | parent = Oleaceae | rang = Род | latin = Syringa | author = [[L.]], 1753 | syn = | typus = | children name = [[Біялагічны від|Віды]] | children = Гл. тэкст | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Syringa }} {{Значэнні}} '''Бэз'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|128}}</ref> (''Syringa'') — [[род]] [[куст]]оў, які належыць сямейству {{bt-bellat|маслінавыя|Oleaceae}}. Род уключае каля дзесяці [[Біялагічны від|відаў]], распаўсюджаных у дзікім стане ў Паўднёва-Усходняй Еўропе ([[Венгрыя]], [[Балканы]]) і ў [[Азія|Азіі]], пераважна ў [[Кітай|Кітаі]]. Адзінага меркавання аб класіфікацыі роду ''Syringa'' пакуль не існуе. Па дадзеных розных крыніц, род уключае ад 22 да 36 відаў. Амаль усе яны ў натуральных умовах растуць у горных раёнах розных рэгіёнаў Еўразіі. Многія віды здаўна ўжываюцца ў азеляненні, аднак найбольшай папулярнасцю карыстаюцца сарты, атрыманыя на іх аснове. Сусветны сартымент гэтай культуры налічвае больш за 2300 апісаных сартоў, пры гэтым дзве траціны з іх атрыманы з удзелам [[Бэз звычайны|бэзу звычайнага]]. Сарты адрозніваюцца па афарбоўцы, форме і памеры кветак, тэрмінах цвіцення, вышыні і габітусу кустоў і г. д.<ref>{{артыкул|аўтар=Савушкина И. Г.|загаловак=Род Syringa L. в коллекции ботанического сада таврического национального университета им. В. И. Вернадского|спасылка=http://repository.crimea.edu/jspui/bitstream/123456789/3434/1/%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0.%20%D0%A0%D0%BE%D0%B4%20Syringa%20L..pdf|выданне=Вісті Біосферного заповідника "Асканія - Нова"|год=2012|том=14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826113509/http://repository.crimea.edu/jspui/bitstream/123456789/3434/1/%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0.%20%D0%A0%D0%BE%D0%B4%20Syringa%20L..pdf|archivedate=26 жніўня 2014}}</ref> У International Register and Checklist of Cultivar Names in the Genus Syringa L. сарты апісваюцца з указаннем формы кветкі — просты (S), махрысты (D) і кода афарбоўкі: белая (I), фіялетавая (II), блакітнаватая (III), бэзавая (IV), ружаватая (V), мажэнтавая (VI), пурпурная (VII), складаная ці пераходная (VIII)<ref>{{кніга|загаловак=International register and checklist of cultivar names in the genus Syringa L. (Oleaceae)|год=2003|pages=280}}</ref>. == Віды == * {{bt-latbel|Syringa afghanica|aut=[[C.K.Schneid.]]|}} * {{bt-latbel|Syringa × chinensis|aut=[[Willd.]]|Бэз кітайскі}} * {{bt-latbel|Syringa × correlata|aut=[[A.Braun]]|}} * {{bt-latbel|Syringa × diversifolia|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Syringa emodi|aut=[[Wall.]] ex [[G.Don]]|Бэз гімалайскі}} * {{bt-latbel|Syringa × henryi|aut=[[C.K.Schneid.]]|}} * {{bt-latbel|Syringa × hyacinthiflora|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Syringa × josiflexa|aut=[[I.Preston]] ex [[J.S.Pringle]]|}} * {{bt-latbel|Syringa josikaea|aut=[[J.Jacq.]] ex [[Rchb.]]|Бэз венгерскі}} * {{bt-latbel|Syringa komarowii|aut=[[C.K.Schneid.]]|Бэз ніцы}} * {{bt-latbel|Syringa × laciniata|aut=[[Mill.]]|}} * {{bt-latbel|Syringa luminifera|aut=[[hort.]]|}} * {{bt-latbel|Syringa mairei|aut=([[H.Lév.]]) [[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Syringa meyeri|aut=[[C.K.Schneid.]]|}} * {{bt-latbel|Syringa × nanceiana|aut=[[McKelvey]]|}} * {{bt-latbel|Syringa oblata|aut=[[Lindl.]]|}} * {{bt-latbel|Syringa × persica|aut=[[L.]]|Бэз персідскі}} * {{bt-latbel|Syringa pinetorum|aut=[[W.W.Sm.]]|}} * {{bt-latbel|Syringa pinnatifolia|aut=[[Hemsl.]]|}} * {{bt-latbel|Syringa × prestoniae|aut=[[McKelvey]]|}} * {{bt-latbel|Syringa protolaciniata|aut=[[P.S.Green]] & [[M.C.Chang]]}} * {{bt-latbel|Syringa pubescens|aut=[[Turcz.]]|}} * {{bt-latbel|Syringa reticulata|aut=([[Blume]]) [[H.Hara]]|Траскун японскі}} * {{bt-latbel|Syringa × swegiflexa|aut=[[Hesse]]|}} * {{bt-latbel|Syringa sweginzowii|aut=[[Koehne]] & [[Lingelsh.]]|Бэз Звягінцава}} * {{bt-latbel|Syringa tomentella|aut=[[Bureau]] & [[Franch.]]|}} * {{bt-latbel|Syringa villosa|aut=[[Vahl]]|Бэз касматы|Бэз валасісты}} * {{bt-latbel|Syringa vulgaris|aut=[[L.]]|txt={{typus}}<ref>{{cite web|url=http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Syringa|title=Entry for Syringa L.|date=last updated Sept 24, 1997|work=NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0|publisher=International Association for Plant Taxonomy|lang=en|accessdate=2011-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120921030320/http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Syringa|archivedate=21 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>|Бэз звычайны|Буз|Бузок|Сірэнь|Бэз звычайны{{!}}Бэз}} * {{bt-latbel|Syringa wardii|aut=[[W.W.Sm.]]|}} * {{bt-latbel|Syringa wolfii|aut=[[C.K.Schneid.]]|}} * {{bt-latbel|Syringa yunnanensis|aut=[[Franch.]]|}}<ref>{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genform.pl|title=''Бэз'': інфармацыя|accessdate=1 красавіка 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/19990501235849/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genform.pl|archivedate=1 мая 1999|url-status=dead}} на сайце ''[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]'' {{ref-en}} {{V|27|12|2010}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Н. Л. Михайлов, Н. И. Рыбакина |частка = Интродукция сирени в ГБС АН СССР |загаловак = Интродукция и приемы культуры цветочно-декоративных растений |спасылка = http://flowerlib.ru/books/item/f00/s00/z0000040/st008.shtml |месца = М. |выдавецтва= Наука |год = 1997 |старонак = 168 |isbn = }} == Спасылкі == {{wikisource|Ботанический словарь (Анненков)/Syringa/ДО|Syringa}} * {{З ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00071/40000.htm|title=Сирень}} {{V|15|5|2010}} * {{cite web|url=http://www.vseozvetah.com/lilac.html|title=Информация о растении — Сирень|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150317232213/http://www.vseozvetah.com/lilac.html|archivedate=17 сакавіка 2015|accessdate=1 красавіка 2015|url-status=dead}} * [http://www.nkj.ru/archive/articles/5949/ Наука и жизнь — В. Дадыкин. Золотая ветка сирени] * {{cite web|url=https://onedrive.live.com/?cid=e5a21b57fb1cb7a1&id=E5A21B57FB1CB7A1!134|title=International Lilac Register and Checklist|accessdate=2014-08-24}} * {{cite web|url=http://www.internationallilacsociety.org/|title=International Lilac Society|accessdate=2014-08-24}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Сирень}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Маслінавыя]] nf1qlgwh1xvo26ma2da4z9wzjmbecg5 0 228992 5193256 3632972 2026-09-05T10:45:16Z Ілля Касакоў 21245 5193256 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{Цёзкі2|Закс}} '''Барыс Фёдаравіч Закс''' ({{lang-ru|Закс Борис Фёдорович}}; {{ДН|2|4|1910}}, {{МН|Лельчыцы|у Лельчыцах|}} — {{ДС|31|7|1977}}, {{МС|Свярдлоўск|ў Екацярынбургу|}}) — яўрэйскі літаратурны крытык, педагог. == Біяграфія == Скончыў Лельчыцкую сярэднюю школу (1927). У 1927 годзе пераехаў у [[Масква|Маскву]]. Вучыўся на курсах па падрыхтоўцы рабочых у аспірантуры Акадэміі мастацтвазнаўства. У жніўні 1931 года здаў выпрабаванні за курс літаратурнага факультэта педінстытута і быў прыняты ў аспірантуру пры кафедры яўрэйскай літаратуры Маскоўскага педагагічнага інстытута імя А. С. Бубнова (1931—1934). Адначасова з вучобай у аспірантуры працаваў асістэнтам па тэорыі літаратуры (у дацэнта А. М. Гурштэйна) і па гісторыі заходнееўрапейскай літаратуры (у прафесара [[І. Нусінаў|І. М. Нусінава]]). Пасля заканчэння аспірантуры быў пакінуты пры інстытуце — асістэнтам і загадчыкам масавага сектара дырэкцыі інстытута, загадваў кабінетам літаратуры (1932—1934). У 1934 быў накіраваны на працу на Далёкі Ўсход, працаваў выкладчыкам рускай літаратуры ў Бірабіджанскім педагагічным тэхнікуме, перакладчыкам аблвыканкама Яўрэйскай аўтаномнай вобласці і Бірабіджанскага гарсавета (1935—1936). Старшы выкладчык кафедры рускай і замежнай літаратуры Уральскага дзяржаўнага ўнівесітэта (1945—1950). Чытаў нарматыўны курс замежнай літаратуры. Галіна навуковых інтарэсаў — творчасць [[Ліён Фейхтвангер|Л. Фейхтвангера]]. == Навуковыя працы == * «Гісторыя яўрэйскай літаратуры XIX стагоддзя» (1931) * «[[І. Перац|Перэц]]: аналіз творчасці» (1931) * "Каментары да «Збору твораў [[Шолам-Алейхем]]а» (1935) * «„Слова пра паход Ігараў“ у яўрэйскім перакладзе» (1938) * «Рэвалюцыйная паэзія ў ЗША» (1941) * «[[Ліпман Левін|Ліпман-Левін]]: аналіз творчасці» (1935) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://raf-iskhak.narod.ru/z.htm] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Закс Барыс Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі СССР]] [[Катэгорыя:Педагогі СССР]] b3gus5s0uiv9lad12naixzvgpsky2eq 0 235563 5193252 4386108 2026-09-05T10:23:08Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193252 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|«''[[Вітрувіянскі чалавек]]''» Леанарда да Вінчы — сімвал важнасці [[эмпірызм]]а ў Заходняй культуры.]] '''Заходняя культура''', таксама '''Заходняя цывілізацыя''', '''Заходні лад жыцця''' — тэрмін, які шырока выкарыстоўваецца для абазначэння [[Сацыяльная норма|сацыяльных нормаў]], [[Этыка|маральных каштоўнасцяў]], [[Традыцыя|традыцыйных звычаяў]], [[Сацыяльная вера|сістэм вераванняў]] і [[Палітычная сістэма|палітычных сістэм]], якія маюць еўрапейскае паходжанне або асацыююцца з [[Еўропа]]й. Тэрмін таксама прымяняецца да краін, гісторыя якіх цесна звязана з еўрапейскай іміграцыяй, такіх як краіны [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай]] Амерыкі і [[Аўстралія]], і не абмяжоўваецца кантынентальнай Еўропай. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Заходняя культура| ]] [[Катэгорыя:Антыказнаўства]] [[Катэгорыя:Культурная антрапалогія]] 4dnt6646dkngdd4tyhm5veklrliizua 0 241724 5193053 4884888 2026-09-04T17:41:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193053 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Сірыйская свабодная армія |арыгінал = {{lang-ar|الجيش السوري الحر}} |эмблема = |шырыня = 200пкс |подпіс = Афіцыйны лагатып |іншыя назвы = |частка = [[Нацыянальная кааліцыя сірыйскіх рэвалюцыйных і апазіцыйных сіл|НКСРАС]]<br/><small>(з 11 лістапада 2012)</small> |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = Перамога або смерць!<br/>({{lang-ar|ننتصر أو نموت}})<ref>{{Cite web |url=http://in.reuters.com/article/2011/11/23/idINIndia-60691920111123 |title=FEATURE - Syria army rebels fight from the shadows |access-date=27 чэрвеня 2015 |archive-date=13 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513185402/http://in.reuters.com/article/2011/11/23/idINIndia-60691920111123 |url-status=dead }}</ref> |лідары =Абдэль Іляхі аль-Башыр<small> (з 2014) </small><br/> [[Салім Ідрыс]]<br/><small>(2012—2014)</small><br/> [[Рыяд аль-Асад]]<br/><small>(2011—2012)</small> |штаб-кватэра = |рэгіён = [[Сірыя]] |сфарміравана = [[29 ліпеня]] [[2011]] года |расфарміравана = |перш = |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Урад Сірыі]] ([[Узброеныя сілы Сірыі]], [[Нацыянальныя сілы абароны]])<br/> [[Хезбала]]<br/> [[Выява:Flag of the Al-Nusra Front (Variant).svg|22пкс]] [[Фронт аль-Нусра]]<br/> [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта]] |колькасць = 30 000 — 50 000 (паводле ацэнкі на 2013 г.) |канфлікты = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Сірыйская свабодная армія''' (''Свабодная армія Сірыі'', ''Свабодная сірыйская армія'', скарочана '''ССА''', {{lang-ar|الجيش السوري الحر}} — , {{lang-en|Free Syrian Army}}, {{lang-en|FSA}}) — адна з найбуйнейшых паўстанцкіх груповак у [[Сірыя|Сірыі]]<ref name="riashariat">[http://ria.ru/arab_riot/20131001/966948194.html Сірыйская свабодная армія заяўляе пра кантроль над прыхільнікамі шарыяту]</ref>, якая вядзе ўзброеную барацьбу супраць урада Сірыі, узначаленага прэзідэнтам [[Башар Асад|Башарам Асадам]]. Пра стварэнне ССА было абвешчана [[29 ліпеня]] [[2011]] года, калі група афіцэраў-[[Дэзерцірства|дэзерціраў]] на чале з палкоўнікам [[Рыяд Аль-Асаад|Рыядам аль-Асадам]] апублікавала відэазварот, у якім заклікала салдатаў сірыйскай арміі пераходзіць на іх бок<ref>[http://www.joshualandis.com/blog/free-syrian-army-established-to-fight-the-syrian-army/ Free Syrian Army Founded by Seven Officers to Fight the Syrian Army]</ref>. У наступны час пасаду главы Найвышэйшага ваеннага савета ССА займаў былы [[брыгадны генерал]] сірыйскіх узброеных сіл [[Салім Ідрыс]], аднак фактычна рэальнае камандаванне падраздзяленняў ажыццяўлялі [[Палявы камандзір|палявыя камандзіры]] на месцах. Такім чынам, Ідрыс з’яўляўся хутчэй прадстаўніком ССА, чым ваенным лідарам<ref name="independent.co">[http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/freedom-fighters-cannibals-the-truth-about-syrias-rebels-8662618.html Freedom fighters? Cannibals? The truth about Syria’s rebels]</ref><ref name="struct">[http://www.americanprogress.org/issues/security/report/2013/05/14/63221/the-structure-and-organization-of-the-syrian-opposition/ The Structure and Organization of the Syrian Opposition]</ref>. ССА мае парасонавую структуру і складаецца з невялікіх лакальных падраздзяленняў, якія дзейнічаюць на ўсёй тэрыторыі Сірыі. Назва «ССА» часта выкарыстоўваецца як абагульняючая для ўсёй узброенай апазіцыі ўраду Сірыі, але на справе з’яўляецца пэўным альянсам паўстанцкіх груповак<ref name="struct"/>. Колькасць ацэньваецца ад 30 да 50 тысяч чалавек<ref name="riashariat"/>; паводле ўласных даных групоўкі на чэрвень [[2013]] года яна налічвае каля 80 тысяч баевікоў<ref name="independent.co"/>. Большасць членаў ССА з’яўляюцца [[Арабы|арабамі]]-[[Суніты|сунітамі]], аднак у яе складзе прысутнічаюць падраздзяленні, сфарміраваныя з [[Курды|курдаў]]<ref>[http://www.nytimes.com/2013/01/23/world/middleeast/some-syrian-kurds-resist-assad-defying-conventional-views.html?pagewanted=1&_r=1& Defying Common View, Some Syrian Kurds Fight Assad]</ref>, [[Сірыйскія туркмены|сірыйскіх туркменаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140131052614/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jRsxvtMa5u0k66xDje-QQkRRZe0w?docId=CNG.5376d7f0dfafc18c5370a8e38474ede5.11&hl=en Turkmen in joint battle 'for Syria democracy']</ref>, [[Палесцінцы|палесцінцаў]]<ref>[http://podrobnosti.ua/power/2012/10/31/867663.html Сірыйскія паўстанцы сфарміравалі брыгаду з палестынцаў]</ref><ref>{{Cite web |url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true |title=Syrian rebels arm Palestinians against Assad |access-date=27 чэрвеня 2015 |archive-date=13 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513185153/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true |url-status=dead }}</ref>, [[Лівійцы|лівійцаў]]<ref>[http://topwar.ru/8903-nakanune-v-siriyu-pribyli-600-dobrovolcev-iz-livii.html Напярэдадні ў Сірыю прыбытку 600 добраахвотнікаў з Лівіі]</ref> і [[Друзы|друзаў]]<ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 Druze preachers in Swaida urge defections] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181118165806/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 |date=18 лістапада 2018 }}</ref>. У складзе ССА таксама прысутнічаюць баевікі з [[Ліван]]а, [[Туніс]]а, [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і іншых краін<ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M Lebanese join the Free Syrian Army’s struggle] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180628164656/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M |date=28 чэрвеня 2018 }}</ref>. Нягледзячы на дамінаванне [[Браты-мусульмане|Братоў-мусульман]], Сірыйская свабодная армія разглядаецца як «умераная» «свецкая» частка сірыйскай апазіцыі, таму, што яе палітычнае крыло — [[Нацыянальная кааліцыя сірыйскіх рэвалюцыйных і апазіцыйных сіл|Нацыянальную кааліцыю]] — часта прадстаўляюць і ўзначальваюць камуністы, хрысціяне, камуністы-хрысціяне і г.д., у адрозненне ад такіх радыкальных груповак, як «[[Фронт аль-Нусра]]». Супярэчнасці паміж умеранай і радыкальнай [[Ісламізм|ісламісцкай]] часткамі апазіцыі нярэдка прыводзяць да ўзброеных сутыкненняў<ref>{{Cite web |url=http://regnum.ru/news/1708306.html |title=У Сірыі працягваюцца сутыкненні паміж групоўкамі баявікоў |access-date=27 чэрвеня 2015 |archive-date=5 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005005143/http://regnum.ru/news/1708306.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130919000130.shtml Баявікі-ісламісты адбілі ў «Свабоднай сірыйскай арміі» г. Аазаз на сірыйска-турэцкай мяжы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131004223125/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130919000130.shtml |date=4 кастрычніка 2013 }}</ref>. ССА атрымлівае палітычную і фінансавую падтрымку з боку заходніх краін ([[Францыя|Францыі]], [[ЗША]] і іншых) і краін [[Савет супрацоўніцтва арабскіх дзяржаў Персідскага заліва|Персідскага заліва]], а таксама [[Турцыя|Турцыі]]<ref name="struct"/>. == Гл. таксама== * [[Свабодная армія Ірака]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{twitter|freesyrianarmy}} {{Ar icon}} * {{youtube|SZcCbIPM37w|Відэазварот}} {{Ar icon}} {{Арабская вясна}} [[Катэгорыя:Палітыка Сірыі]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] [[Катэгорыя:Ваенныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Антыўрадавыя баявыя фракцыі сірыйскага канфлікту]] ohh2slz8auchoq4vths363f2c86tfth 0 243119 5193045 5153335 2026-09-04T17:12:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5193045 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Варгуццева |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 19|lat_sec = 14 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 39|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Круглянскі |сельсавет = Філатаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243039061 }} '''Варгу́ццева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Варгуцёва'''</ref> ({{lang-be-trans|Varhuccieva}}, {{lang-ru|Варгутьево}}) — [[вёска]] ў [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Філатаўскі сельсавет|Філатаўскага сельсавета]]. == Назва == Назва Варгуццева адыменнага (антрапанімічнага) паходжання, ад балцка-літоўскага імені тыпу ''Vargutis''. Яно ўтворанае ад асновы ''Varg-'' (< літоўскае ''vargti'' «стамляцца, цярпець») і антрапанімічнага пашыральніка ''-ut-''.{{няма АК|22|05|2025}} Каля Варгуццева, пад Талачыном адыменныя тапонімы [[Гірымшчына]], Табараўшчына, ад двухасноўных імёнаў ''Gi-rim’as, Ta-bar’as''.{{няма АК|22|05|2025}} Гэтыя тапонімы працягваюць паласу з адыменных тапонімаў, што паўз [[Талачын]] ідзе на [[Бялынічы]] ад [[Сянно|Сянна]] і [[Бешанковічы|Бешанковічаў]]: Людвінаў, [[Эсьмоны]], [[Боўсевічы]], [[Майск (Бялыніцкі раён)|Пупса]], [[Супшынка]], [[Карбатоўка]], [[Рамшына (Шклоўскі раён)|Рамшына]] (ад імёнаў тыпу ''Liud-vin’as, Eis-mant’as, Bausys, Pupsys, Supšys, Kar-but’as, Ramšys'').{{няма АК|22|05|2025}} Узнікненне ўсіх гэтых тапонімаў можа адносіцца да XV стагоддзя, калі пры вялікім князю літоўскім [[Казімір IV Ягелончык|Казіміры]] на ўсходзе і поўдні з мэтай змацавання дзяржавы рассяляліся літоўскія [[баяры]], збольшага з тэрыторый цяперашняй Беларусі, прылеглых да сучаснай літоўскай мяжы<ref>Адкуль Бешанковічы // Arche. № 2. 2021. Стар. 50—53.</ref>. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як вёска Варгуцеў у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У XIX стагоддзі вакол вёскі былі ўладкаваны так званыя «польскія хутары» перасяленцаў з захаду Расійскай Імперыі. Жыхары хутароў звычайна былі палякамі каталіцкага веравызнання. У 1960-я гады хутары ліквідаваны ў сувязі з узбуйненнем населеных пунктаў пры Мікіце Хрушчове. Жытлы з гаспадарчымі пабудовамі перамешчаны ў адно месца і сфарміравалі вёску Варгуцьева.{{Няма АК}} == Вядомыя асобы == * [[Іосіф Пятровіч Хаўратовіч]] (1929—2026)&nbsp;— беларускі гісторык і кнігавыдавец. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Філатаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Філатаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Круглянскага раёна]] banugciz7237u6y0q54y52fpfvzbaix 0 246754 5193107 4906222 2026-09-04T20:48:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193107 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Тарканы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Tarkany_(2).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 18|lat_sec = 43 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 23|lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Калінкавіцкі |сельсавет2 = Даманавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243032821 }} '''Тарканы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Tarkany}}, {{lang-ru|Тарканы}}) — [[вёска]] ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Даманавіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Даманавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з XVIII стагоддзя як вёска ў [[Даманавіцкая воласць|Даманавіцкай воласці]] [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]]. Пад 1750 годам пазначана ў актах [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Вялікага літоўскага трыбунала]]. У 1834 годзе ў валоданні памешчыка Міхайлава. У 1850 годзе ў складзе маёнтка Даманавічы. У 1879 годзе пазначаная як паселішча ў Даманавіцкім царкоўным прыходзе. У 1929 годзе арганізаваны калгас, дзейнічала пачатковая школа (у 1935 годзе 71 вучань). У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 59 жыхароў загінулі на фронце. Была вызвалена ад нямецкай акупацыі ў студзені 1944 года часцямі [[75-я гвардзейская стралковая дывізія|75-й гвардзейскай стралковай дывізіі]] <ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=131488587 |title=Архіўная копія |access-date=18 мая 2020 |archive-date=6 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906190255/https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=131488587 |url-status=dead }}</ref>. Паводле перапісу 1959 года размяшчалася падсобная гаспадарка камбіната хлебапрадуктаў. Да 21 кастрычніка 1968 года вёска ўваходзіла ў склад Даманавіцкага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 1 (1231).</ref>, да 8 студзеня 1992 года — у склад [[Гарочыцкі сельсавет|Гарочыцкага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Даманавіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Даманавіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Калінкавіцкага раёна]] 15q5ols0vnnd4mejf1rzf0ts0qoy1gd 0 281160 5193085 5179941 2026-09-04T19:09:28Z Için warum 153459 /* Назва */ крыніца не пазначана 287 дзён 5193085 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Насілава |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Насі́лава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nasilava}}, {{lang-ru|Носилово}}) — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 3 км на захад ад [[Маладзечна]], за 76 км ад Мінска<ref name="БЭ11">{{Крыніцы/БелЭн|11к}}</ref>. На паўночна-заходняй ускраіне вёскі [[Насілава (прыпыначны пункт)|прыпыначны пункт]] на лініі [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]] — [[Гудагай (станцыя)|Гудагай]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Насілава вытворная ад прозвішча Насілаў (параўн. прозвішчы Носка і Насовіч, ад якіх назвы вёсак Носкі і Насовічы)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 261.</ref>. == Гісторыя == У 1544 годзе ўласнасць віцебскага ваяводы [[Юрый Насілоўскі|Юрыя Насілоўскага]]. У 1567 г. сяло, у канцы XVI ст. побач з ім размяшчаўся маёнтак Насілаўскі. Згадваецца ў 1674 годзе як вёска Насілава ці, інакш, Рудое Сяло ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 6.</ref>. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] (1700—21) у 1708 годзе шведскі кароль [[Карл XII]] выбраў гэтае месца для адпачынку. У 1765 г. збудавана на сродкі шляхціца Ляговіча царква ў імя Перамянення Гасподня. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У 1800 г. ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні, 31 двор, 170 жыхароў (з іх 10 — мясцовая шляхта), належала У. Ляговічу. У 1861 г. сяло ў Лебедзеўскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1861 г. маёнтак, 386 жыхароў, належаў Пазнанскаму, Янкоўскаму, Хандзінскаму. Меўся хлебазапасны магазін. У 1897 г. сяло (5 двароў, 35 жыхароў, царква, царкоўна-прыходская школа), вёска (50 двароў, 274 жыхары), засценак (3 двары, 19 жыхароў), засценак (З двары, 16 жыхароў, хлебазапасны магазін). У пач. XX ст. цэнтр сельскай грамады, у якую ўваходзіла 12 вёсак. З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 1921 года ў складзе Польшчы, у Лебедзеўскай гміне Вілейскага павета, з 1925 г. Віленскага ваяводства, вёска (51 двор, 285 жыхароў) і засценак (9 двароў, 74 жыхары). З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года цэнтр [[Насілаўскі сельсавет|Насілаўскага сельсавета]] Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 86 двароў, 294 жыхары. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі, загінуў 21 зямляк. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці. З 12 чэрвеня 1958 года ў Цюрлёўскім сельсавеце. З 20 студзеня 1960 года ў Мінскай вобласці. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2000 годзе 702 двары<ref name="БЭ11" />. У 2011 годзе размешчаны базавая школа, бібліятэка, магазін. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гістарычныя і памятныя мясціны == [[Файл:Спаса-Праабражэнская царква (Насілава) 02.jpg|thumb|Спаса-Праабражэнская царква.]] * [[Гарадзішча]] культуры [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Банцараўская культура|банцараўскай культуры]] (I—VIII ст.). * Помнік землякам, савецкім воінам і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанам]], загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] (1971). * [[Спаса-Праабражэнская царква (Насілава)|Спаса-Праабражэнская царква]] (2006). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Насілава}} — С. 198. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=6|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} * Ліст карты N-35-66. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1983 г.{{Ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Насілава| ]] dolgx0hs6urrby8ee01nbraa0wwvpyl 0 295121 5193035 5106828 2026-09-04T16:54:57Z Için warum 153459 5193035 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кутнявічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 29|lat_sec = 50 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 37|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242985324 }} '''Кутняві́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Кутне́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Kutniavičy}}, {{lang-ru|Кутневичи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Да [[2005]] года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1 |date=23 верасня 2020 }}</ref>. == Рознае == Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішча Кутневіч паходзіць ад слова ''кут, кутні''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 236.</ref>. Ёсць украінскія прозвішчы Кутній, Кутницький<ref>Ю. К. Редько. Довідник українських прізвищ. Київ, 1968. С. 138.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назвы вёсак Куты, Кутна, Кутнікі, Кутняны і да т. п. паходзяць ад слова ''кут''<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 192.</ref>. Фіксавалася прозвішча Кутневіч ([[Беняконі]]), было віленскае Кутноўскі. Ёсць літоўскае ''Kutna''.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-HCWR?i=915&cc=4166194&cat=742007</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-49K8-3?i=792&cat=1546185</ref><ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=bf132c94cb595db19e47529c186a7876</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 5i20uwdu6cwmhad3ono7hkv4xzyveha 0 304874 5193243 4761683 2026-09-05T09:31:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193243 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Калтовіч}} {{ДД | імя = Уладзімір Калтовіч | жанчына = | выява = | памер = | подпіс = | тытул = [[Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь|Міністр гандлю Рэспублікі Беларусь]] | сцяг = Flag of Belarus.svg | сцяг2 = Ministerstva_handlu.png | перыядпачатак = [[17 снежня]] [[2015]] | перыядканец = [[21 снежня]] [[2021]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Андрэй Кабякоў]]<br/>[[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]]<br/>[[Раман Галоўчанка]] | папярэднік = [[Валянцін Чаканаў]] | пераемнік = [[Аляксей Ігаравіч Багданаў|Аляксей Багданаў]] | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер-міністр_2 = | прэзідэнт_2 = | тытул_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | прэм'ер-міністр_3 = | прэзідэнт_3 = | тытул_4 = | перыядпачатак_4 = | перыядканец_4 = | папярэднік_4 = | пераемнік_4 = | прэм'ер-міністр_4 = | прэзідэнт_4 = | тытул_5 = | перыядпачатак_5 = | перыядканец_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | прэм'ер-міністр_5 = | прэзідэнт_5 = | тытул_6 = | перыядпачатак_6 = | перыядканец_6 = | папярэднік_6 = | пераемнік_6 = | прэм'ер-міністр_6 = | прэзідэнт_6 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | назва_палітычнай_арганізацыі = <!-- Рух, Аб'яднанне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчанні — «Партыя» --> | партыя = | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | маці = | род = | адукацыя = | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = }} '''Уладзі́мір Васі́льевіч Калто́віч''' (нар. {{ДН|1|10|1966}}, {{МН|Чэрвень|ў Чэрвені|}}, [[Беларуская ССР]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь|міністр гандлю Беларусі]] (2015—2021). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Чэрвень|Чэрвені]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[БССР|Беларусі]] ў [[1966]] годзе. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі|Інстытут народнай гаспадаркі]], [[Акадэмія кіравання пры прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. Працаваў намеснікам генеральнага дырэктара ў буйных гандлёвых прадпрыемствах г. Мінска: універсаме «[[Беларусь (універмаг)|Беларусь]]» і гандлёвым доме «[[На Нямізе]]». Быў намеснікам кіраўніка Заводскага раёна Мінска. У [[2009]]—[[2010]] гадах — намеснік, першы намеснік міністра гандлю Рэспублікі Беларусь.<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2009/04/16/ic_news_112_309753/ |title=Прэзідэнт Беларусі прыняў кадравыя рашэнні |access-date=17 снежня 2015 |archive-date=6 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306095109/http://naviny.by/rubrics/politic/2009/04/16/ic_news_112_309753/ |url-status=dead }}</ref> У 2010—2012 гадах — намеснік старшыні Мінскага гарвыканкама. Са снежня [[2012]] года працаваў у пасольстве Рэспублікі Беларусь у Расіі<ref>[http://news.tut.by/politics/328873.html Намеснік старшыні Мінгарвыканкама атрымаў працу ў пасольстве Беларусі ў Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151220145929/http://news.tut.by/politics/328873.html |date=20 снежня 2015 }}</ref>. З 17 снежня 2015 па 21 снежня 2021 года займаў пасаду [[Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь|міністра гандлю Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://blr.belta.by/president/view/prezident-belarusi-naznachyu-chlenau-urada-41679-2015/ Прэзідэнт Беларусі назначыў членаў урада]</ref>. 22 снежня 2021 года пераведзены на пасаду намесніка Кіраўніка Апарату Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22100740&p1=1&p5=0 ПАСТАНОВА САВЕТА МІНІСТРАЎ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 21 снежня 2021 г. № 740]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://nn.by/?c=ar&i=162000 Наша Ніва. Хто ўзначаліў Міністэрства гандлю? Пяць фактаў пра Уладзіміра Калтовіча — міністр з людскім абліччам] {{Міністры гандлю Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Калтовіч Уладзімір Васільевіч}} [[Катэгорыя:Міністры гандлю Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Намеснікі старшыні Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] 1u5go0aavhjdtytd0u6q3bazr058hff 0 307691 5192992 5178468 2026-09-04T15:06:54Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Siege_of_Sarajevo.png|Siege_of_Sarajevo.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Siege of Sarajevo.png|]]. 5192992 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |conflict=Аблога Сараева |partof=[[Баснійская вайна]] і [[Югаслаўскія войны]] |image= |caption=Злева па гадзіннікавай стрэлцы:<br> Разбіты цывільны аўтамабіль пасля абстрэлу ручной зброяй; Сілы [[UNPROFOR]] у горадзе; Дзяржаўны будынак, падбіты танкавым снарадам; Авіяўдар [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ЗША]] па пазіцыях [[Армія Рэспублікі Сербскай|ВРС]]; Від горада ў 1996; Салдаты [[Армія Рэспублікі Сербскай|ВРС]] забаўляюцца перад абменам вязнямі. |date=2 красавіка 1992{{efn|5 красавіка 1992 была датай першай атакі, якая была разгорнута ў Сараеве сіламі БНА і сербскімі ўзброенымі фарміраваннямі. Гэта дата была прызнана пачаткам аблогі. Так ці інакш, яшчэ раней, 2 сакавіка 1992, на вуліцах горада пачалі з’яўляцца барыкады і людзі са зброяй.}} – 29 лютага 1996{{efn|29 лютага 1996 з’яўляецца датай афіцыйнага абвяшчэння аб заканчэнні аблогі баснійскім урадам. Вайна скончылася падпісаннем Дэйтанскіга пагаднення 21 лістапада 1995 і падпісаннем Парыжскага пратакола 14 снежня 1995. Аднак, сербы не адразу пачалі ажыццяўляць Дэйтанскае пагадненне, якое прадугледжвала іх адыход з раёнаў на поўначы і захадзе Сараева, так жа сама, як і з іншых частак горада, і як вынік, баснійскае кіраўніцтва не абвяшчала аб заканчэнні аблогі. Сербы таксама парушылі Дэйтанскі Мір, {{нп3|Атака на трамвай у Сараева 1996|абстраляўшы з РПГ трамвай у Сараеве 9 студзеня 1996, забіўшы 1 і параніўшы 19 чалавек||1996 Sarajevo tram attack}}.}}<br>(3 гады, 10 месяцаў, 3 тыдні і 3 дні) |place=[[Сараева]], [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна]] |result=Тупіковая сітуацыя *Спыненне агню *[[Дэйтанскае пагадненне]] |combatant1={{Сцяг|Рэспубліка Боснія і Герцагавіна}} [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна|Боснія і Герцагавіна]]<br><small>(1992—1996)</small><br>{{Сцягафікацыя|Герцаг-Босна}}<br><small>(1992—1996)</small><br> ---- '''Падтрымана:''' <br>{{Сцягафікацыя|Харватыя}}{{efn|Асабліва на пачатку вайны. Адносіны пагоршыліся з пачаткам [[Харвацка-баснійскі канфлікт|Харвацка-баснійскага канфлікту]].}}<br>{{Сцяг|ААН}} [[ААН]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[НАТА]]<br><sup>('''з 1995''')<ref name="siege lifted">{{cite web|title=''1996: Siege of Sarajevo is lifted''|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/29/newsid_4667000/4667292.stm |publisher=[[BBC News]]|date=29.02.2006|access-date=27.03.2023}}</ref> |combatant2={{Сцягафікацыя|Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія}} <small>(красавік—май 1992)</small><hr/>{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Сербская}}<br><small>(1992—1996)</small><br> ---- '''Падтрымана:''' <br>{{Сцягафікацыя|СР Югаславія}}<br>{{Сцяг|Расія|1858}} [[Рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|Рускія добраахвотнікі]]<ref name="ReferenceA">{{кніга |аўтар = Dr N Thomas & K Mikulan |загаловак = The Yugoslav Wars (2). Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992—2001 |выдавецтва = Osprey publishing |мова = en |старонкі = 8 |isbn = 1-84176-964-9 }}</ref><ref name="srpska.ru">{{cite web|title=''Большая помощь маленьких отрядов''|url=https://www.srpska.ru/article.php?nid=429&sq=&crypt= |publisher=српска.ру|date=21.08.2004|access-date=27.03.2023}}</ref> |commander1={{Сцяг|Рэспубліка Боснія і Герцагавіна}} [[Алія Ізетбегавіч]] (красавік—май 1992)<br> {{Сцяг|Рэспубліка Боснія і Герцагавіна}} {{нп3|Хакія Турайліч|||Hakija Turajlić}}{{KIA}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Сэфер Галілавіч|||Sefer Halilović}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Расім Дэліч|||Rasim Delić}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Ёван Дзівяк|||Jovan Divjak}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Драган Вікіч|||Dragan Vikić}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Энвер Гаджыгасанавіч|||Enver Hadžihasanović}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Мустафа Гайрулагавіч Таліян|Мустафа Гайрулагавіч||Mustafa Hajrulahović Talijan}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} Вахід Каравеліч<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} Неджад Айнаджыч<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Мушан Тапаловіч|Мушан «Caco» Тапаловіч||Mušan Topalović}}{{KIA}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Ісмет Байрамовіч|Ісмет «Ćelo» Байрамовіч||Ismet Bajramović}}{{WIA}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Юсуф Празіна|Юсуф «Juka» Празіна]]<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Раміз Дэлаліч]]<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Заім Імамавіч (афіцэр)|Заім Імамавіч||Zaim Imamović (officer)}}<br> {{flagicon image|Flag of Croatian Defence Council.svg}} Уладзімір Шаф<br> {{flagicon image|Flag of Croatian Defence Council.svg}} Іван Вуліч ---- {{Сцяг|ААН}} {{нп3|Бернар Жанвье|||Bernard Janvier}}<br>{{Сцяг|ААН}} {{нп3|Льюіс Макензі|||Lewis MacKenzie}}<br>{{Сцяг|Францыя|1974}} [[Франсуа Мітэран]] ---- {{Сцяг|НАТА}} {{Сцяг|ЗША}} {{нп3|Лэйтан У. Сміт|||Leighton W. Smith}} |commander2={{flagicon image|Helmet decal of the Yugoslav People's Army (1991-1992).svg}} {{нп3|Мілуцін Куканяц|||Milutin Kukanjac}} <small>(красавік—май 1992)</small> ---- {{flagicon image|Flag of the President of Republika Srpska (1995–2007).svg}} [[Радаван Караджыч]]<br> {{flagicon image|Patch of the Army of Republika Srpska.svg}} [[Ратка Младзіч]]<br> {{flagicon image|Patch of the Army of Republika Srpska.svg}} Таміслаў Шыпчыч<br> {{flagicon image|Patch of the Army of Republika Srpska.svg}} {{нп3|Станіслаў Галіч|||Stanislav Galić}}<br /> {{flagicon image|Patch of the Army of Republika Srpska.svg}} {{нп3|Драгамір Мілошавіч|||Dragomir Milošević}} |strength1={{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} 70 000 салдат |strength2={{flagicon image|border=|Patch of the Army of Republika Srpska.svg}} 13 000 салдат |casualties1=6 137 салдатаў забіта |casualties2=2 241 салдатаў забіта |casualties3= |overall_casualties=5 434 цывільных забіта }} '''Аблога Сара́ева''' ({{lang-sh|Opsada Sarajeva/Опсада Сарајева}}) — падзея [[Баснійская вайна|баснійскай вайны]], працяглая аблога [[Сараева]], сталіцы [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]. З 5 красавіка 1992 года па 29 лютага 1996 года (1425 дзён) горад спачатку быў абложаны войскамі [[Югаслаўская народная армія|Югаслаўскай народнай арміі]], а потым — [[Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай|арміяй Рэспублікі Сербскай]]. Гэта працягвалася больш як на год даўжэй, чым [[блакада Ленінграда]] і на некалькі месяцаў даўжэй, чым [[Абарона Мадрыда|блакада Мадрыда]]<ref>[http://theharvardadvocate.com/article/68/sarajevo-rose/ Spencer Burke, Sarajevo Rose] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731003851/http://theharvardadvocate.com/article/68/sarajevo-rose/|date=31 July 2016}}</ref> і [[Бітва за Дэйр-эз-Зор (2012—2017)|блакада Дэйр-эз-Зора]], стала самай працяглай [[аблога]]й сталіцы ў гісторыі [[Сучасная вайна|сучасных войн]].<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article575571.ece|title=The new siege of Sarajevo|last=Connelly|first=Charlie|date=8 October 2005|work=The Times|location=UK|access-date=10 May 2010|archive-date=5 мая 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505131350/https://www.thetimes.co.uk/|url-status=dead}}</ref> Калі Боснія і Герцагавіна абвясціла незалежнасць ад [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|Югаславіі]] пасля {{Нп3|Рэферэндум аб незалежнасці Босніі і Герцагавіны|рэферэндуму 1992 года|4=1992 Bosnian independence referendum}}, {{Нп3|Сербы Босніі і Герцагавіны|баснійскія сербы|4=Serbs of Bosnia and Herzegovina}}, стратэгічнай мэтай якіх было стварэнне новай дзяржавы [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] (РС)<ref>{{Cite web|url=http://www.helsinki.org.rs/tjgenocide_t01.html|title=A statement at the seventh biennial meeting of the International Association of Genocide Scholars|last=Hartmann|first=Florence|date=July 2007|publisher=Helsinki}}</ref>, акружылі Сараева з асаднымі сіламі ў 13 000 чалавек{{Sfn|Даклад ААН VI}}<ref>{{Cite web|publisher=Associated Press|url=http://www.apnewsarchive.com/1995/Bosnian-Army-Says-Battle-for-Sarajevo-Will-Last-Months/id-69dc92c01508282f3e55c0a1aaa4e843|last=Srećko Latal|title=Bosnian Army Says Battle for Sarajevo Will Last Months|date=25 June 1995}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=The Northern Echo|title=The Siege of Sarajevo: 'The blood of children has a different texture on white snow' – a survivor speaks, 20 years on|url=http://www.thenorthernecho.co.uk/features/13380084.The_Siege_of_Sarajevo___The_blood_of_children_has_a_different_texture_on_white_snow____a_survivor_speaks__20_years_on/?ref=rss|date=9 July 2015}}</ref>. Яны штурмавалі горад з артылерыі, танкаў і стралковай зброі<ref name="Times">{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3039582.ece|title=Serb general Dragomir Milosevic convicted over Sarajevo siege|last=Strange|first=Hannah|date=12 December 2007|url-status=dead}}</ref>. З 2 мая 1992 года сербы [[ваенная блакада|блакіравалі]] горад. {{нп3|Армія Рэспублікі Боснія і Герцагавіна|Сілы абароны баснійскага ўрада (ARBiH)||Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina}} у Сараеве, каля 70 000 вайскоўцаў<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/12/06/world/stalemate-like-a-victory-for-sarajevo.html|last=John Kifner|title=Stalemate Like a Victory for Sarajevo|date=6 December 1993}}</ref>, былі дрэнна абсталяваныя і не маглі прарваць аблогі.{{Пераход|Раннія баі за кантроль над горадам|1}} Усяго па горадзе было выпушчана каля 50 тысяч тон артылерыйскіх снарадаў<ref>«''20 godina od opsade Sarajeva''», Večernji list, 2012-04-04., str 24.</ref>. Падчас блакады горад быў амаль цалкам адрэзаны ад знешняга свету, не працавалі камунальныя службы, а вуліцы былі пад пастаянным абстрэлам артылерыі і снайпераў<ref name=":9">{{Cite web|title=''Small Miracle in a Siege: Safe Water for Sarajevo''|url=http://www.nytimes.com/1994/01/10/world/small-miracle-in-a-siege-safe-water-for-sarajevo.html?scp=7&sq=siege%20sarajevo&st=cse|publisher=[[New York Times]]|access-date=29. 08. 2010.}}</ref>. Сараеўцам прыходзілася выжываць без ацяплення, электрычнасці і водазабеспячэння да шасці месяцаў запар<ref name=CSMonitor>{{cite news| title=Lights, Water, Action: Life in Sarajevo Returns to the Basics|author=Stacy Sullivan| date=12 October 1995|work=CSMonitor.com |url=https://www.csmonitor.com/1995/1012/12012.html| access-date= 15 April 2013}}</ref>. Усяго падчас блакады загінула 13 952 чалавекі, у тым ліку 5 434 мірныя жыхары. Са складу ARBiH загінула 6 137 чалавек, у той час як страты баснійскіх сербаў склалі 2 241 забітых салдат.{{Пераход|Ахвяры|1}} Перапіс 1991 года паказвае, што да блакады ў горадзе і ваколіцах пражывала 525 980 чалавек. Агульная колькасць насельніцтва ўласна горада да аблогі складала каля 435 000 чалавек. Паводле ацэнак насельніцтва Сараева пасля аблогі вагалася ад 300 000 да 380 000 чалавек{{Sfn|Даклад ААН VI}}. Пасля вайны [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі]] (МТБЮ) асудзіў чатырох сербскіх чыноўнікаў па шматлікіх пунктах абвінавачвання ў [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынствах супраць чалавечнасці]], якія яны здзейснілі падчас блакады, у тым ліку за [[тэрарызм]]. {{нп3|Станіслаў Галіч|||Stanislav Galić}}<ref name="galic">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/galic/acjug/en/gal-acjud061130.pdf|title=ICTY: Stanislav Galić judgement|date=30 November 2006|publisher=[[МТБЮ]]}}</ref> і {{нп3|Драгамір Мілошавіч|||Dragomir Milošević}}<ref name="milosevic">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/dragomir_milosevic/acjug/en/091112.pdf|title=ICTY: Dragomir Milošević judgement|date=12 November 2009|publisher=[[МТБЮ]]}}</ref> былі асуджаныя да [[Пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]] і 29 гадоў пазбаўлення волі адпаведна. Іх начальнікі [[Радаван Караджыч]]<ref name="tran">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/mar/02/radovan-karadzic-siege-sarajevo-myth|title=Radovan Karadzic claims Bosnian Muslims 'killed own people' in Sarajevo|date=2 March 2010}}</ref> і [[Ратка Младзіч]] таксама былі прызнаныя вінаватымі і асуджаныя да пажыццёвага зняволення<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/pb/world/un-appeals-court-increases-radovan-karadzics-sentence-to-life-imprisonment/2019/03/20/ece3a78e-4b18-11e9-8cfc-2c5d0999c21e_story.html?nid=menu_nav_accessibilityforscreenreader&outputType=accessibility|title=UN appeals court increases Radovan Karadzic's sentence to life imprisonment|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322075741/https://www.washingtonpost.com/world/un-appeals-court-increases-radovan-karadzics-sentence-to-life-imprisonment/2019/03/20/ece3a78e-4b18-11e9-8cfc-2c5d0999c21e_story.html}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/22/ratko-mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-at-un-tribunal|title=Ratko Mladic found guilty|date=22 November 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == {{Асноўны артыкул|Распад Югаславіі|Баснійская вайна}} [[Файл:Sarajevo_-_Etnicki_sastav_po_naseljima_1991_1.gif|злева|міні|Этнічная карта Сараева 1991 года.]] З моманту свайго стварэння пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўрад [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|Сацыялістычнай Федэратыўнай Рэспублікі Югаславія]] падаўляў [[Нацыяналізм|нацыяналістычныя]] настроі, якія існавалі сярод этнічных і рэлігійных груп, што складалі насельніцтва краіны. Пасля смерці ў 1980 годзе лідара Югаславіі [[Іосіп Броз Ціта|Іосіпа Броз Ціта]] палітыка змянілася<ref name="Pavkovic">{{Cite book|last=Pavkovic|first=Aleksandar|title=The fragmentation of Yugoslavia: nationalism and war in the Balkans|url=https://archive.org/details/fragmentationofy0000pavk_d4n4|publisher=MacMillan Press|year=1997|page=[https://archive.org/details/fragmentationofy0000pavk_d4n4/page/85 85]|isbn=0-312-23084-2}}</ref>, у той час як мэтай {{Нп3|Сербскі нацыяналізм|сербскіх нацыяналістаў|4=Serbian nationalism}} была цэнтралізацыя Югаславіі, дзе дамінавалі сербы, іншыя нацыянальнасці імкнуліся да федэралізацыі і дэцэнтралізацыі<ref>{{Cite book|last=Krieger|first=Joel|title=The Oxford Companion to Politics of the World 2nd ed.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2001|page=476}}</ref><ref name="Crnobanja">{{Cite book|last=Crnobrnja|first=Mihailo|title=The Yugoslav drama|url=https://archive.org/details/yugoslavdrama0000crno_y8q7|publisher=I. B. Tauris & Co|year=1994|page=[https://archive.org/details/yugoslavdrama0000crno_y8q7/page/107 107]|isbn=1-86064-126-1}}</ref>. Паводле апошняга даваеннага перапісу насельніцтва Босніі і Герцагавіны мусульман было 1 905 829 чалавек (43,7 %), сербаў — 1 369 258 чалавек (31,4 %), харватаў — 755 892 чалавекі (17,3 %). З 106 абшчын БіГ [[Баснійцы|мусульмане]] (баснякі) складалі большасць у 35 абшчынах, у асноўным у цэнтральнай Босніі, а [[сербы]] — у 32 заходніх і ўсходніх абшчынах Рэспублікі. [[Харваты]] складалі большасць на поўдні БіГ і ў некаторых цэнтральных абшчынах. Каля 240 тысяч жыхароў БіГ самавызначыліся як «югаславы». Большасць з іх былі сербамі або дзецьмі ад змяшаных шлюбаў. У 1991 годзе 27 % шлюбаў былі змяшанымі. Па тэрыторыі рассялення сербы апярэджвалі іншыя баснійскія народы. Яны прадстаўлялі абсалютную большасць насельніцтва на 53,3 % тэрыторыі БіГ{{Sfn|Югославия в XX веке|2011|p=805}}. 18 лістапада 1990 года ў [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]] адбыліся першыя шматпартыйныя парламенцкія выбары (25 лістапада — другі тур). Яны прывялі да складання нацыянальнай асамблеі, у якой дамінавалі тры партыі, заснаваныя на этнічным прынцыпе, якія стварылі слабазвязаную кааліцыю, каб адхіліць [[Камунізм|камуністаў]] ад улады<ref name="phron12">{{cite web|url=http://phron.org/Reference/Books/Balkans%20-%20post%20communist%20history.pdf|title=The Balkans: A post-Communist History|access-date=14 June 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701210204/http://phron.org/Reference/Books/Balkans%20-%20post%20communist%20history.pdf|archive-date=1 July 2014}}</ref>. Пасля абвяшчэння незалежнасці [[Харватыя|Харватыі]] і [[Славенія|Славеніі]] сярод народаў Босніі і Герцагавіны адбыўся раскол па пытанні пра тое, ці варта заставацца ў Югаслаўскай федэрацыі (пераважная большасць прыхільнікаў сярод [[Сербы|сербаў]]) або дамагацца незалежнасці (пераважная большасць прыхільнікаў сярод [[Баснякі|баснякоў]] і [[Харваты|харватаў]]). Сербы ў парламенце, якія ў асноўным з’яўляліся членамі {{Нп3|Сербская дэмакратычная партыя (Боснія і Герцагавіна)|Сербскай дэмакратычнай партыі|4=Serb Democratic Party (Bosnia and Herzegovina)}} (СДП), пакінулі цэнтральны парламент у Сараеве і 24 кастрычніка 1991 г. стварылі [[Народная скупшчына Рэспублікі Сербскай|Асамблею сербскага народа Босніі і Герцагавіны]], што паклала канец трохэтнічнай партыйнай кааліцыі. Гэты орган заснаваў Сербскую Рэспубліку Босніі і Герцагавіны 9 студзеня 1992 года, якая ў жніўні 1992 года стала [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікай Сербскай]]. На працягу 1990 года {{Нп3|план РАМ|4=RAM Plan}} распрацоўваўся [[СДБ (Югаславія)|Службай дзяржаўнай бяспекі]] (СДБ) і групай выбраных сербскіх афіцэраў [[Югаслаўская народная армія|Югаслаўскай народнай арміі]] (ЮНА) з мэтай арганізацыі сербаў за межамі [[Сербія|Сербіі]], умацавання кантролю над новаспечанай СДП і размяшчэнне зброі і боепрыпасаў.<ref name="Judah1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KxQaCAAAQBAJ&pg=PT273|title=The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia|first=Tim|last=Judah|publisher=Yale University Press|year=2008|isbn=9780300147841|page=273}}</ref> План меў на мэце падрыхтаваць падмурак для трэцяй Югаславіі, у якой усе сербы з іх тэрыторыямі жылі б разам у адной дзяржаве. Устрывожаны, урад Босніі і Герцагавіны абвясціў незалежнасць ад Югаславіі 15 кастрычніка 1991 года, пасля чаго неўзабаве баснійскія сербы стварылі [[Народная скупшчына Рэспублікі Сербскай|Нацыянальны сход]] Сербіі.<ref name="Reneo">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WPhhLfp8huIC&pg=PA204|title=Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union|first=Reneo|last=Lukic|publisher=SIPRI, Oxford University Press|year=1996|isbn=9780198292005|page=204}}</ref> Пасля абвяшчэння суверэнітэту Босніі 29 лютага і 1 сакавіка 1992 года адбыўся {{Нп3|Рэферэндум аб незалежнасці Босніі і Герцагавіны|рэферэндум аб незалежнасці|4=1992 Bosnian independence referendum}}, які байкатавала пераважная большасць сербаў. Яўка на [[рэферэндум]]е склала 63,4 % пры 99,7 % выбаршчыкаў, якія выказаліся за незалежнасць.<ref name="CSCE">{{Cite web|url=http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|title=The Referendum on Independence in Bosnia-Herzegovina: February 29 – March 1, 1992|year=1992|publisher=Commission on Security and Cooperation in Europe|subtitle=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522132353/http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|archive-date=22 May 2011}}</ref> == Ход падзей == === 1992 год === ==== Пачатак вайны ==== Падчас і пасля рэферэндуму аб незалежнасці ў многіх месцах Босніі і Герцагавіны ўспыхнуў гвалт. Так, 1 сакавіка ўзброены [[Забойства на вяселлі ў Сараеве|чалавек адкрыў агонь]] па вясельнай працэсіі баснійскіх сербаў у [[Башчаршыя|Башчаршыі]], гістарычным цэнтры Сараева і [[Баснякі|басняцкай]] частцы горада. Госці неслі і размахвалі сербскімі сцягамі, што баснякі, якія пераважна выступалі за незалежнасць, расцанілі як наўмысную правакацыю. Бацька жаніха быў забіты, праваслаўны святар паранены.<ref name="Radha">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wHEXb81jRMcC&pg=PA38|title=Divide and Fall? Bosnia in the Annals of Partition|publisher=Verso|year=1999|page=38}}</ref><ref name="Judah">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KxQaCAAAQBAJ&pg=PT321|title=The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia|publisher=Yale University Press|year=2008}}</ref> Некаторыя сведкі апазналі стралка як басняцкага бандыта [[Раміз Дэлаліч|Раміза Дэлаліча]]. На яго і яшчэ аднаго зламысніка былі выдадзены [[Ордэр на арышт|ордары на арышт]], але паліцыя Сараева прыклала мала намаганняў для іх затрымання. Забойства было асуджана [[УДБА|СДБ]], які абвінаваціў {{Нп3|Партыя дэмакратычнага дзеяння|партыю SDA|4=Party of Democratic Action}} (басняцкія нацыяналісты) або ўрад у саўдзеле ў стральбе, пра што сведчыць іх няздольнасць арыштаваць падазраваных.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FrpUBAAAQBAJ&pg=PA162|title=Radovan Karadzic: Architect of the Bosnian Genocide|publisher=Cambridge University Press|year=2014}}</ref> Прадстаўнік СДБ заявіў, што напад на вяселле сведчыць пра смяротную небяспеку, якой пагражаюць сербы ў незалежнай Босніі. Гэтую заяву адхіліў заснавальнік {{Нп3|Патрыятычная ліга (Боснія і Герцагавіна)|Патрыятычнай лігі|4=Patriotic League (Bosnia and Herzegovina)}} {{Нп3|Сэфер Халілавіч|4=Sefer Halilović}}, заявіўшы, што шэсце не было вяселлем, а насамрэч было задумана як правакацыя.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s2FBDAAAQBAJ&pg=PA88|title=Sarajevo's Holiday Inn on the Frontline of Politics and War|publisher=Springer|year=2016}}</ref> 2 сакавіка [[сербскія ваенізаваныя фарміраванні]] ўсталявалі барыкады і выставілі [[снайпер]]аў каля будынка парламента, але іх ''[[дзяржаўны пераварот]]'' быў сарваны тысячамі грамадзян Сараева, якія выйшлі на вуліцы і сталі перад снайперамі<ref name=Malcolm>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Bosnia: A Short History |url=https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc_i7r9 |publisher=New York University Press |year=1996 |pages=[https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc_i7r9/page/231 231] |isbn=0-8147-5561-5}}</ref>. Узброеныя баснійцы, вядомыя як «[[Зялёныя берэты (Боснія і Герцагавіна)|Зялёныя берэты]]», таксама ўзвялі барыкады ў Сараеве і ваколіцах. Каля [[Баня-Лука|Баня-Лукі]] з’явіліся дадатковыя ўмацаванні, а ў [[Добай|Дабаі]] ўзброеныя сербы забілі аўтамабіліста. Да канца дня ў баях загінулі дванаццаць чалавек.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nltdtAo38K0C&pg=PA19| title=War Crimes in Bosnia-Hercegovina, Volume 1| publisher=Human Rights Watch |year=1992| isbn=978-1-56432-083-4| pages=18–19}}</ref> Пасля афіцыйнага абвяшчэння незалежнасці Босніі і Герцагавіны ад Югаславіі 3 сакавіка 1992 г. на ўсёй тэрыторыі ўспыхвалі спарадычныя баі паміж сербамі і ўрадавымі войскамі<ref>Cannon, P., The Third Balkan War and Political Disunity: Creating A Cantonal Constitutional System for Bosnia-Herzegovina, Jrnl.</ref>. Гэта цягнулася і на этапе падрыхтоўкі да прызнання Босніі і Герцагавіны незалежнай дзяржавай<ref name="Helsinki Watch">{{cite book |last=Nizich |first=Ivana |title=War Crimes in Bosnia-Hercegovina |publisher=Helsinki Watch |year=1992 |pages=18–20 |isbn=1-56432-083-9}}</ref>. 3 сакавіка прэзідэнт Босніі, басняк [[Алія Ізетбегавіч]], заявіў, што сербы з [[Пале, Боснія і Герцагавіна|Пале]] ідуць на Сараева. Неўзабаве разгарнуліся баі ў мястэчку {{Нп3|Басанскі Брод||4=Brod, Bosnia and Herzegovina}}. Адзінаццаць сербаў былі [[Забойствы ў Сіекавацы|забітыя]] ў вёсцы [[Сіекавац]] за межамі Брода 26 сакавіка. СДБ сцвярджала, што яны былі забітыя харвацка-басняцкім апалчэннем. 29 сакавіка горад быў абложаны і абстраляны ЮНА і сербскімі ваенізаванымі фарміраваннямі.<ref name="Judah"/> Далей адбыліся сутыкненні ў [[Біеліна|Біеліне]], на якую напалі сербскія сілы на чале з [[Сербская добраахвотніцкая гвардыя|Сербскай добраахвотніцкай гвардыяй]]. 4 красавіка, калі стала вядома пра [[Разня ў Біеліне|забойствы]] ў Біеліне, урад Босніі абвясціў усеагульную мабілізацыю рэзервістаў і паліцыі ў Сараеве, а СДБ заклікала да эвакуацыі сербаў з горада, адбыўся «канчатковы разрыў паміж баснійскім урадам і сербамі»{{Sfn|Burg Shoup|1999}}. СДБ таксама заяўляла, што гэты заклік наблізіў Сараева на крок да вайны.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s2FBDAAAQBAJ&pg=PA103|title=Sarajevo's Holiday Inn on the Frontline of Politics and War|first=Kenneth|last=Morrison|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781137577184|pages=103}}</ref> На наступны дзень паліцэйскія з этнічных сербаў напалі на паліцэйскія пастарункі і вучэльню МУС. У выніку нападу загінулі двое афіцэраў і адзін мірны жыхар. На наступны дзень прэзідэнт Босніі і Герцагавіны абвясціў [[надзвычайнае становішча]]<ref name="Helsinki Watch" />. Пазней у той жа дзень сербскія ваенізаваныя фармаванні ў Сараеве паўтарылі спробу перавароту, пасля чаго вялікі натоўп удзельнікаў маршу міру, ад 50 000 да 100 000 чалавек усіх этнічных груп, {{Нп3|Антываенныя пратэсты ў Сараеве (1992)|сабраўся ў знак пратэсту|4=1992 anti-war protests in Sarajevo}}<ref name="Malcolm" />. Калі мітынгуючыя падышлі да барыкады перад будынкам Рэспубліканскай скупшчыны яны былі разагнаны стрэламі з суседняга [[Холідэй Ін|гатэлю Holiday Inn]]<ref name="galic" />, дзе размяшчалася СДП. Снайпер забіў аднаго з дэманстрантаў.{{Sfn|Donia|2006}} Шэсць сербскіх снайпераў былі арыштаваныя, але іх абмянялі, калі сербы пагражалі забіць каменданта баснійскай паліцэйскай акадэміі, арыштаванага напярэдадні пры захопе акадэміі<ref name="Cass2005">{{Cite book|title=The Modern Yugoslav Conflict 1991–1995: Perception, Deception and Dishonesty|last=O'Shea, B.|publisher=Frank Cass|isbn=9780415357050}}</ref><ref name="Kurspahić2003">{{Cite book|last=Kemal Kurspahić|title=Prime Time Crime: Balkan Media in War and Peace|year=2003|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=978-1-929223-39-8}}</ref>. Боснія і Герцагавіна атрымала міжнароднае прызнанне 6 красавіка 1992 г<ref>{{Cite web|title=43. Bosnia-Herzegovina (1990-present)|url=https://uca.edu/politicalscience/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/bosnia-herzegovina-1990-present/|language=en|access-date=9.04.2023|publisher=University of Central Arkansas|archive-date=8 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408235303/https://uca.edu/politicalscience/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/bosnia-herzegovina-1990-present/|url-status=dead}}</ref>. Урад Босніі абвясціў «''надзвычайнае становішча ў сувязі з магчымай вайной''» і заклікаў да барацьбы з ЮНА і ваенізаванымі фарміраваннямі{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 89}}. У той жа дзень сербскія войскі пачалі абстрэльваць Сараева, а ў наступныя два дні перайшлі [[Дрына|Дрыну]] з уласна Сербіі і аблажылі населеныя большасцю баснякоў [[Зворнік]], [[Вішаград|Вышаград]] і [[Фоча|Фочу]]{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=129}}. Да сярэдзіны красавіка ўся Боснія была ахоплена вайной{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=129}}, хоць былі і пэўныя спробы спыніць гвалт{{Sfn|Burg Shoup|1999}}. ==== Баі за кантроль над горадам ==== [[Файл:Siege of Sarajevo street map.JPG|злева|міні|Карты асаднай артылерыі ў 1992 годзе і руху лініі абароны з 1992 па 1995 г.]] 10 красавіка вяліся бамбёжкі горада, таксама снайперы адкрылі агонь па пажарных, якія хацелі патушыць агонь у пастарунку{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 94}} і ў доме састарэлых{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 96}}. [[11 красавіка]] палітычныя партыі БіГ, уключаючы і СДП, падпісалі Дэкларацыю аб адзіным Сараеве<ref name="autogenerated20130506-12">{{cite web|url=http://www.bhdani.com/arhiva/251/t25156.shtml|title=Hronologija opsade|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXU7Xs2P?url=http://www.bhdani.com/arhiva/251/t25156.shtml|archive-date=2013-05-11|url-status=dead}}</ref>. 13 красавіка паліцыя сутыкнулася з сербскімі ваенізаванымі фарміраваннямі, калі тыя спрабавалі ліквідаваць барыкады ў раёнах Мойміла і Дабрыня{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 101}}. У той жа дзень ЮНА задзейнічала авіяцыю{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 102}}. З прыбыццём [[Сайрус Вэнс|Сайруса Вэнса]] і назіральнікаў [[Еўрапейская эканамічная супольнасць|ЕЭС]] баі сціхлі 14 красавіка, але ненадоўга{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 103}}. 15 красавіка ЮНА перадыслакавалася ў прыгарады, у той час як сербскія ваенныя абстралялі стаянкі і аўтобусныя станцыі, знішчыўшы або пашкодзіўшы 24 аўтобусы і 14 трамваяў{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 108}}. ''[[The New York Times|New York Times]]'' пісала, што Сараева пачынае выглядаць як «''лабірынт з барыкад, блокпастоў і пастак для танкаў''»{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 117}}. 18 красавіка, пасля таго як тэлебачанне Сараева адмовілася спыніць вяшчанне — суседняя трамвайная станцыя была абстраляна{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 120}}. Армія Босніі і Герцагавіны змагалася з сербскімі ваенізаванымі вакол фабрыкі боепрыпасаў ЮНА. 7 мірных жыхароў зноў былі забітыя ў той жа дзень{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 124}}. 21 красавіка дзевяць [[мінамёт]]ных снарадаў трапілі ў цэнтральны офіс радыё і тэлебачання Сараева{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 131}}. Адначасова з гэтым, упершыню быў абстраляны шпіталь, машыны хуткай дапамогі не змаглі дабрацца да параненых з-за снайпераў{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноскі 133-134}}. 22 красавіка баснійская артылерыя абстраляла сербскі прыгарад — Іліджу{{Sfn|Югославия в XX веке|2011}}. У адказ сербская артылерыя нанесла ўдар па Бутміры, Храсніцы і Сакаловіч-Калоніі{{Sfn|Гуськова|2001|p=249}}. Неўзабаве мясцовыя сербы сфарміравалі Іліджынскую брыгаду, якая ўвайшла ў склад {{Нп3|Сараеўска-Раманійскі корпус|Сараеўска-Раманійскага корпуса ВРС|ru|Сараевско-Романийский корпус}}{{Sfn|Даклад ААН VI}}. 27 красавіка ўрад Босніі загадаў паставіць ЮНА пад грамадзянскі кантроль або выгнаць яе, за чым у пачатку мая адбылася серыя канфліктаў паміж імі{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=131}}. [[30 красавіка]] Югаслаўская армія была абвешчана акупацыйнай<ref name="autogenerated20130506-12"/>. 2 мая «Зялёныя берэты» і члены мясцовых груповак адбілі сербскую атаку, скіраваную каб разрэзаць Сараева на дзве часткі{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=131}}. 3 мая Ізетбегавіч быў выкрадзены ў [[Міжнародны аэрапорт Сараева|аэрапорце Сараева]] афіцэрамі ЮНА і выкарыстаны для здзяйснення бяспечнага праезду войскаў ЮНА з цэнтра Сараева{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=131}}. Аднак баснійскія войскі насуперак пагадненню зрабілі [[1992 Інцыдэнт з калонай Югаслаўскай народнай арміі ў Сараева|засаду на канвой ЮНА]], што выклікала азлобленасць усіх бакоў{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=131}}. 18 мая было падпісана пагадненне аб [[Спыненне агню|спыненні агню]] і эвакуацыі ЮНА, а 20 мая прэзідэнт Босніі абвясціў ЮНА акупацыйнымі сіламі{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=131}}. [[Файл:Serbia_in_the_Yugoslav_Wars.png|справа|міні|Тэрыторыі, кантраляваныя сербскімі сіламі.]] Войскі баснійскіх сербаў і ЮНА перасягалі слаба абсталяваныя і непадрыхтаваныя баснійскія сілы бяспекі, што дазволіла ім узяць пад кантроль тэрыторыі на ўсходзе Босніі. Сербскія вайскоўцы, паліцыя і ваенізаваныя сілы нападалі на гарады і вёскі, а затым, часам пры дапамозе мясцовых сербскіх жыхароў, выконвалі тое, што неўзабаве стала іх стандартнай аперацыйнай працэдурай: дамы мусульман і кватэры сістэматычна рабаваліся або спальваліся; мірных жыхароў зганялі, некаторых збівалі або забівалі; мужчыны аддзяляліся ад жанчын. Многія мужчыны былі прымусова вывезены ў [[Інтэрніраванне|канцлагеры]]. Жанчыны знаходзіліся ў ізалятарах у надзвычай негігіенічных умовах. Многія былі неаднаразова [[Згвалтаванне|згвалтаваныя]]. Ацалелыя сведчылі, што сербскія салдаты і паліцыя наведвалі цэнтры зняволення, выбіралі адну або некалькіх жанчын, вывозілі іх і гвалцілі<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{Cite web|title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements.|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070316004530/http://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm|archive-date=2007-03-16}}</ref>. [[Файл:Sarajevo_May_2_1992.JPG|міні| Карта нападу ЮНА 2 мая 1992 года, зробленая [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]].]] За некалькі месяцаў да пачатку вайны сілы ЮНА на пагорках вакол Сараева разгарнулі артылерыю, а таксама іншае ўзбраенне і абсталяванне. У красавіку 1992 года ўрад Босніі пад кіраўніцтвам прэзідэнта [[Алія Ізетбегавіч|Аліі Ізетбегавіча]] запатрабаваў ад югаслаўскага ўрада вывесці гэтыя сілы. [[Слабадан Мілошавіч]], прэзідэнт Сербіі, пагадзіўся толькі адклікаць нязначную колькасць байцоў{{Sfn|Даклад ААН VI}}. Салдаты ЮНА, якія з’яўляліся этнічнымі сербамі з Босніі, былі пераведзены ў ВРС пад камандаваннем генерала [[Ратка Младзіч|Раткі Младзіча]]. У маі 1992 г. часці ЮНА, што знаходзіліся ў Сараеве, неаднаразова падвяргаліся нападам. 2 мая баснійскія сілы, складзеныя з «Зялёных берэтаў» і «Патрыятычнай лігі», адкрылі агонь па калоне з васьмі машын [[МЕДЭВАКВАЦЫЯ|МЕДЭВАК]] ЮНА на вуліцы Ваяводы Стэпе<ref>{{Cite web|url=https://borackars.org/srpski-borac-120-121/|title=Српски борац 120 -121|date=28 January 2015}}</ref>. Гэта атака прымусіла ЮНА адступіць на сербскія пазіцыі ў раёне [[Лукавіца (Боснія і Герцагавіна)|Лукавіца]]. [[Файл:Evstafiev-bosnia-SARAJEVO.jpg|міні|Ахвяра абстрэлу прывезена ў сараеўскі шпіталь.]] 2 мая 1992 года войскі баснійскіх сербаў усталявалі поўную блакаду горада. Яны перакрылі асноўныя пад’язныя дарогі, спыніўшы пастаўкі прадуктаў харчавання і медыкаментаў, а таксама перарвалі пастаўку камунальных паслуг у горадзе (напр., вады, электрычнасці і ацяплення). Яны валодалі лепшай зброяй, але іх значна перасягалі па колькасці салдаты ARBiH, якія абаранялі горад. Пасля таго, як шматлікія браніраваныя калоны ЮНА не змаглі ўзяць горад, сербы пачалі засяроджваць свае намаганні на яго аслабленні, выкарыстоўваючы бесперапынныя [[Бамбардзіроўка|бамбардзіроўкі]] як мінімум з 200 умацаваных пазіцый і [[бункер]]аў на навакольных пагорках.<ref name=":7">{{Cite web|title=the siege of sarajevo summary|url=https://ninaspezzaferro.com/a2eq4m/the-siege-of-sarajevo-summary|access-date=2022-12-14|website=ninaspezzaferro.com|archive-date=14 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214211318/https://ninaspezzaferro.com/a2eq4m/the-siege-of-sarajevo-summary|url-status=dead}}</ref> 3 мая 1992 года члены ARBiH напалі на калону салдат ЮНА, якія адступалі, на [[1992 Інцыдэнт з калонай Югаслаўскай народнай арміі ў Сараеве|вуліцы Дабраволячка]] ў Сараеве<ref name="b92">{{Cite web|publisher=B92|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2011&mm=03&dd=05&nav_category=64&nav_id=497006|title=Sarajevo ogorčeno zbog Divjaka|date=5 March 2011}}</ref>. Мяркуецца, што напад стаў адплатай за арышт Ізетбегавіча, які напярэдадні быў затрыманы югаслаўскай паліцыяй у аэрапорце Сараева і якога планавалася абмяняць на палонных ваенных<ref>{{Cite web|publisher=New York Times|url=http://www.nytimes.com/1992/05/03/world/sarajevo-s-center-erupts-in-war-weakening-yugoslav-truce-effort.html?scp=1&sq=sarajevo%20may%203%201992&st=cse|title=Sarajevo's Center Erupts in War, Weakening Yugoslav Truce Effort|date=3 мая 1992|access-date=7 сакавіка 2011}}</ref>. Атака пачалася з раздзялення калоны, калі ў яе ўехаў аўтамабіль. Затым у калоне і вакол яе некалькі хвілін адбываліся спарадычныя і неарганізаваныя баі. У выніку інцыдэнту загінулі ад 6-ці да 42 салдатаў<ref>{{Cite news|date=4 May 2010|title=О Ганићевој одговорности|url=https://www.rts.rs/page/stories/ci/story/134/%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/543301/%D0%9E+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%9B%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%98+%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8.html}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|date=5 May 2011|title=Sarajevo ogorčeno zbog Divjaka|url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2011&mm=03&dd=05&nav_category=64&nav_id=497006}}</ref><ref>{{Cite news|date=2 February 2012|title=Slučaj Dobrovoljačka: Falsifikovanje istine|url=https://balkans.aljazeera.net/opinions/2012/2/2/slucaj-dobrovoljacka-falsifikovanje-istine}}</ref>. Генерал {{нп3|Мілуцін Куканяц|||Milutin Kukanjac}}, камандуючы ЮНА ў Сараеве, пацвердзіў, што толькі на вуліцы Дабраволячка ў выніку нападу загінулі 4 афіцэры, адзін вайсковец і адзін цывільны<ref name=":0" />. Генерал [[Льюіс Макензі]], міратворац ААН у Сараеве, які быў у калоне, апісаў тое, што ён убачыў: «''Я мог бачыць, як салдаты Тэрытарыяльнай абароны высоўвалі вінтоўкі праз вокны цывільных аўтамабіляў, якія былі часткай канвою, і стралялі […] Я бачыў, як кроў цячэ па лабавым шкле. Безумоўна, гэта быў найгоршы дзень у маім жыцці''»<ref>{{Cite book|title=Peacekeeper: The Road to Sarajevo|publisher=[[LewisMacKenzie]]|date=January 1, 1993}}</ref>. У дакументальным фільме ''«Смерць Югаславіі»'' Льюіс Макензі апісаў, як калона раскалолася напалову<ref name="youtube.com2">{{Citation|title=The Death Of Yugoslavia Part 4 The Gates Of Hell 5|url=https://www.youtube.com/watch?v=28ixEP9dY6Y|language=en|access-date=2022-09-05}}</ref>. Генерал {{нп3|Ёван Дзівяк|||Jovan Divjak}}, камандуючы ARBiH у Сараеве, спрабаваў спыніць стральбу і супакоіць сітуацыю<ref name="youtube.com2" />. У выніку нападу баснійскімі войскамі было ўзята ў палон 215 членаў ЮНА<ref name="reuters">{{Cite web|publisher=[[Reuters]]|url=http://in.reuters.com/article/2011/03/07/idINIndia-55380420110307|title=Austria won't send Bosnia general to Serbia|date=7. ožujka 2011|access-date=7. ožujka 2011|archive-date=2012-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003023842/http://in.reuters.com/article/2011/03/07/idINIndia-55380420110307|url-status=dead}}</ref>. ==== Міжнародная рэакцыя і звествы ў горадзе ==== 10 мая ''New York Times'' паведаміла, што перашкоды харчовым канвоям спустошылі крамы Сараева і што людзі выстройваюцца ў чаргу, каб купіць хлеб з тых грузавікоў, якім удалося дабрацца да месца прызначэння{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 224}}. Гімназіі былі зачыненыя для пераўтварэння ў цэнтры для састарэлых і нямоглых{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 226}}. У той жа час сілы ВРС пачалі спыняць патрулі ААН і МКЧК і канфіскоўваць іх грузавікі{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 231}}. 18 мая ў Враніку разбамбілі канвой [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|Міжнароднага камітэту Чырвонага Крыжа]], знішчыўшы 4,5 тоны ежы і медыкаментаў і забіўшы прадстаўніка гэтай арганізацыі Фрэдэрыка Морыса. У нападзе зноў абвінавацілі сілы ВРС{{sfn|Human Rights Watch|1993|p=78}}. 11 мая ЕЭК адклікала ўсіх сваіх паслоў з Бялграда і асудзіла «забойства і выгнанне насельніцтва з Сараева», а таксама захоп аэрапорта Сараева, які перашкодзіў гуманітарнай дапамозе{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 232}}. На наступны дзень сілы ВРС адкрылі агонь па раёне Дабрыне, забіўшы трох мірных жыхароў{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 234}}. [[16 мая]] члены ваенізаваных атрадаў баснійцаў здзейснілі [[Разня ў Пафалічах|разню ў Пафалічах]] — прыгарадзе Сараева, населеным пераважна сербамі і з красавіка блакаваным баснійскімі атрадамі, якія забаранялі праход сербам. Колькасць ахвяр склала да 200 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://www.glassrpske.com/novosti/vijesti_dana/Lesevi-sa-Pofalica-zavrsili-na-deponiji/lat/23049.html|title=Leševi sa Pofalića završili na deponiji|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXU8ABYD?url=http://www.glassrpske.com/novosti/vijesti_dana/Lesevi-sa-Pofalica-zavrsili-na-deponiji/lat/23049.html|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>, 3000 сербаў збеглі з Пафалічаў<ref>{{Cite web|url=http://www.nezavisne.com/novosti/bih/Tusevljak-Zlocin-u-Pofalicima-jedno-od-prvih-etnickih-cisenja-Srba-89690.html|title=Tuševljak: Zločin u Pofalićima jedno od prvih etničkih čišenja Srba|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXU90Bet?url=http://www.nezavisne.com/novosti/bih/Tusevljak-Zlocin-u-Pofalicima-jedno-od-prvih-etnickih-cisenja-Srba-89690.html|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>. Тыя, хто не паспеў збегчы, трапілі ў лагеры, дзе пазней былі забітыя<ref>{{Cite web|url=http://www.kurir-info.rs/jos-se-ceka-optuznica-za-zlocin-nad-srbima-u-pofalicima-1992-clanak-33905|title=Još se čeka optužnica za zločin nad Srbima u Pofalićima 1992|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUAAb8D?url=http://www.kurir-info.rs/jos-se-ceka-optuznica-za-zlocin-nad-srbima-u-pofalicima-1992-clanak-33905|archive-date=2013-05-11|url-status=dead}}</ref>. Былі спалены 500 дамоў, якія належалі сербам<ref>{{Cite web|url=http://pressrs.ba/sr/vesti/vesti_dana/story/15930/Đerić%3A+Još+nema+optužnica+za+zločine+u+Pofalićima.html|title=Đerić: Još nema optužnica za zločine u Pofalićima|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUBsrU2?url=http://pressrs.ba/sr/vesti/vesti_dana/story/15930/%C4%90eri%C4%87%3A+Jo%C5%A1+nema+optu%C5%BEnica+za+zlo%C4%8Dine+u+Pofali%C4%87ima.html|archive-date=2013-05-11|url-status=dead}}</ref>. Новаствораная Армія Рэспублікі Сербскай стала пад камандаванне генерала [[Ратка Младзіч]]а ў новай фазе вайны{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=131}}. Камандуючы сіламі ВРС генерал Ратка Младзіч аддаў загад нанесці ўдары па ўсіх несербскіх цывільных аб’ектах у Сараеве{{Sfn|Даклад ААН IV|loc=зноска 298}}. Генеральны сакратар ААН [[Бутрас Бутрас-Галі]] прыпісаў Младзічу абстрэлы Сараева 24, 26, 28 і 29 мая{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. Ахвяры сярод цывільнага насельніцтва ў выніку абстрэлаў горада 27 мая прывялі да міжнароднага ўмяшання ў выглядзе санкцый, уведзеных 30 мая {{Нп3|Рэзалюцыя 757 Савета Бяспекі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|рэзалюцыяй 757 Савета Бяспекі ААН|4=United Nations Security Council Resolution 757}}{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. У той жа дзень баснійскія войскі напалі на казармы ЮНА ў горадзе, што суправаджалася моцным абстрэлам{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. Абстрэлам падвергліся гарадская бальніца (асабліва яна абстрэльвалася ў прыёмныя гадзіны ў другой палове дня), мячэці, цэрквы і многія іншыя аб’екты. Нават машыны хуткай дапамогі не былі ў бяспецы: 24 чэрвеня ВРС адкрылі агонь па адной такой машыне і забілі ўсіх шасцярых чалавек, у тым ліку параненых{{sfn|Human Rights Watch|1993|p=79}}. ВРС часта адкрывалі агонь па людзях, якія ішлі на [[пахаванне]]. Некаторыя былі параненыя, некаторыя загінулі<ref>{{cite news|last=Burns|first=John F.|url=http://www.nytimes.com/1992/08/05/world/shellfire-hits-sarajevo-funeral-for-slain-children.html?pagewanted=all&src=pm|title=''Shellfire Hits Sarajevo Funeral for Slain Children''|publisher=New York Times|date=1992-08-05|access-date=2012-04-09}}</ref>. 5 і 6 чэрвеня апошні персанал ЮНА пакінуў горад падчас цяжкіх вулічных баёў і абстрэлаў{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. Спыненне агню ад 20 чэрвеня, якое дазволіла ААН узяць пад кантроль аэрапорт Сараева для гуманітарных рэйсаў, было парушана, калі абодва бакі змагаліся за кантроль над тэрыторыяй паміж горадам і аэрапортам{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. Крызіс у аэрапорце прывёў да ўльтыматуму Бутраса-Галі 26 чэрвеня, каб сербы спынілі напады на горад, дазволілі ААН узяць пад кантроль аэрапорт і паставілі сваё цяжкае ўзбраенне пад нагляд ААН{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. Тым часам СМІ паведамлялі, што прэзідэнт ЗША [[Джордж Уокер Буш]] разглядаў магчымасць прымянення сілы ў Босніі{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. Прэзідэнт Францыі [[Франсуа Мітэран]] наведаў Сараева 28-29 чэрвеня{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. 29 чэрвеня сербы перадалі аэрапорт UNPROFOR{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. З 25 па 26 жніўня пад камандаваннем палкоўніка Таміслава Шыпчыча гарадская ратуша Сараева была спалена гарматным агнём з сербскіх пазіцый<ref>{{Cite news|date=10 February 2022|title=Tomislav Šipčić: General koji je spalio vijecnicu|url=https://www.sarajevo.ba/en/article/10160/tomislav-sipcic-general-koji-je-spalio-vijecnicu?adlt=strict&toWww=1&redig=EFA57BA1BFEF4C0CA6BCE14239D7366F}}</ref><ref>{{Cite news|date=10 February 2022|title=Umro Tomislav Šipčić, general koji je ubijao sarajevsku djecu, spalio Vijećnicu i tvrdio da "muslimani bacaju Srbe lavovima"|url=https://stav.ba/vijest/umro-tomislav-sipcic-general-koji-je-ubijao-sarajevsku-djecu-spalio-vijecnicu-i-tvrdio-da-muslimani-bacaju-srbe-lavovima/11399?adlt=strict&toWww=1&redig=CC34279A480A413D8E9A83AE608ACF5B}}</ref><ref name=":43">{{Citation|title=Bosnians fear another war three decades on|url=https://www.youtube.com/watch?v=ca2KuTtaqQc|language=en|access-date=2022-10-01}}</ref>. Таксама ў 25 жніўня па Нацыянальнай бібліятэцы ў Сараеве быў адкрыты танкавы і артылерыйскі агонь. Будынку быў нанесены вялікі ўрон, у ім адбыўся пажар. Было знішчана больш за мільён кніг і дакументаў, якія тут захоўваліся, у тым ліку ўнікальныя старажытныя рукапісы<ref>{{cite web|url=http://archive.ifla.org/IV/ifla61/61-riea.htm|title=''Libraries Are Not for Burning: International Librarianship and the Recovery of the Destroyed Heritage of Bosnia and Herzegovina''|publisher=Sveučilište Harvard|first=Andrea|last=Riedlmayer|access-date=2012-04-09|archive-date=12 ліпеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712222716/https://archive.ifla.org/IV/ifla61/61-riea.htm|url-status=dead}}</ref>. 30 жніўня 1992 года артылерыйскі снарад упаў на шматлюдны рынак на заходняй ускраіне Сараева. У выніку выбуху загінула 15 чалавек і 100 атрымала раненні.<ref name=":3">{{Cite news|date=31 August 1992|title=Shell Kills 15 in Sarajevo Marketplace : Balkans: Dozens are wounded in one of the bloodiest attacks of the Serbian siege of the Bosnian capital.|pages=1|work=[[Los Angeles Times]]|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-08-31-mn-5905-story.html#:~:text=A%20howitzer%20shell%20crashed%20into%20a%20crowded%20marketplace,bodies%20into%20pickup%20trucks%20parked%20on%20bloodstained%20ground.?adlt=strict&toWww=1&redig=DC0BB06A869446D8919CAF5EDA202035}}</ref><ref name=":5">{{Cite news|date=31 August 1992|title=15 Killed by Artillery Shell In a Busy Sarajevo Market|pages=6|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1992/08/31/world/15-killed-by-artillery-shell-in-a-busy-sarajevo-market.html#:~:text=An%20artillery%20shell%20crashed%20and%20exploded%20in%20a,were%20ending%20a%20siege%20of%20another%20Bosnian%20town.?adlt=strict&toWww=1&redig=EAB5E67BC09D4E0BA3CC84319B5F3127}}</ref><ref name=":6">{{Cite news|date=31 August 1992|title=Shelling at marketplace kills 15, injures dozens in Sarajevo|pages=6|work=[[Tampa Bay Times]]|url=https://www.tampabay.com/archive/1992/08/31/shelling-at-marketplace-kills-15-injures-dozens-in-sarajevo/?adlt=strict&toWww=1&redig=5BEB1BC52ED942AA85B83D7E5C8C8386}}</ref> 31 снежня горад наведаў генеральны сакратар ААН [[Бутрас Бутрас-Галі]], якога ля будынку Прэзідыума сустрэлі незадаволеныя пратэстоўцы{{Sfn|Даклад ААН VI4|loc=зноска 1769}}{{Sfn|Даклад ААН VI4|loc=зноска 1770}}. === 1993 год === 1 студзеня 1993 года жыхары Сараева сустракалі ў аблозе. У тую ноч па горадзе зноў быў адкрыты агонь, сілы Арміі БіГ і ВРС зноў сутыкнуліся{{Sfn|Даклад ААН VI4|loc=зноска 1775}}. Другая палова 1992 і першая палова 1993 года ўяўлялі сабой пік блакады горада Сараева. Супраць жыхароў былі здзейснены розныя зверствы з вялікімі стратамі. Некаторыя вуліцы называлі «шляхамі снайпераў»<ref name="Bell">{{Cite news|publisher=BBC News|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-17390057|title=''Sarajevo: Inside 'sniper alley'''|date=2012-04-04|last=Bell|first=Martin|access-date=2012-04-09}}</ref>. Многія часткі горада, такія як [[Новае Сараева|Нова-Сараева]], знаходзіліся пад кантролем ВРС. [[Файл:Sarajevo_Siege_Turajlic_grave.jpg|міні| Нідэрландскі рэпарцёр [[Роберт Далмерс|Роберт Дулмерс]] на магіле Хакіі Турайліча ў [[Мячэць Алі-пашы (Сараева)|мячэці Алі-пашы]], сакавік 1993 г.]] 8 студзеня 1993 года {{нп3|Хакія Турайліч|||Hakija Turajlić}}, віцэ-прэм’ер-міністр Босніі і Герцагавіны, быў забіты салдатам баснійскіх сербаў<ref>{{Cite news|url=http://www.csmonitor.com/1993/0111/11032.html|title=Bosnia Talks Resume in Geneva|date=11 January 1993}}</ref>. Калі Турайліч, які адправіўся ў аэрапорт Сараева, каб сустрэць турэцкую дэлегацыю, вяртаўся ў горад на бронемашыне Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, сіла з двух танкаў і 40-50 салдат баснійскіх сербаў заблакіравала дарогу. Сербы дзейнічалі на падставе інфармацыі, перададзенай па радыё з аэрапорта, куды нібыта прыбывалі «турэцкія знішчальнікі» на падмацаванне баснійскіх абаронцаў. Пасля таго як сербскі афіцэр апазнаў пасажыра як Турайліча, адзін з сербаў забіў яго.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/01/10/world/bosnian-muslims-criticize-un-over-official-s-killing.html?pagewanted=all&src=pm|title=Bosnian Muslims Criticize U.N. Over Official's Killing|date=10 January 1993}}</ref> У забойстве быў абвінавачаны вайсковец Горан Васіч, які ў 2002 годзе па гэтым абвінавачванні быў апраўданы<ref>{{Cite web |title=WORLD; In Brief. |url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/98024384.html?dids=98024384:98024384&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&fmac=&date=Jan+4%2C+2002&author=&desc=WORLD%3B+In+Brief |access-date=23 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015075242/https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/98024384.html?dids=98024384:98024384&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&fmac=&date=Jan+4%2C+2002&author=&desc=WORLD%3B+In+Brief |archive-date=2012-10-15|url-status=dead }}</ref>. [[Файл:APC_passes_Presidency_Sarajevo.jpg|міні|250x250пкс|Машына UNPROFOR едзе па вуліцах падчас блакады, 1993 год.|злева]] У канцы кастрычніка баснійская армія правяла аперацыю «Трэбевіч-1», накіраваную супраць крымінальных палявых камандзіраў «Ćelo» Дэлаліча і {{нп3|Мушан Тапаловіч|«Caco» Тапаловіча||Mušan Topalović}}. Новы камандуючы {{нп3|Расім Дэліч|||Rasim Delić}} імкнуўся ўмацаваць дысцыпліну, што прадугледжвала ліквідацыю ваенізаваных банд. Аперацыя пачалася 26 кастрычніка, да ўдзелу ў ёй былі прыцягнуты каля 3000 салдат і паліцэйскіх<ref name="автоссылка52">{{кніга|аўтар=Dr N Thomas & K Mikulan|загаловак=The Yugoslav Wars (2). Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992—2001|выдавецтва=Osprey publishing|старонкі=24|мова=en|isbn=1-84176-964-9}}</ref>. Мушан Тапаловіч паспеў узяць у палон і пакараць смерцю некалькіх спецназаўцаў, аднак затым быў схоплены. Раміз Дэлаліч узяў у закладнікі 25 мірных жыхароў, але пазней адпусціў іх і здаўся. Усяго падчас аперацыі загінула прыкладна 20 чалавек, сярод іх 6 былі цывільнымі асобамі<ref name="autogenerated20130506-62">{{cite web|url=http://artofwar.ru/i/ionow_a_a/text_0010.shtml|title=Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991—1995)|publisher=ArtOfWar|access-date=2013-03-30|lang=ru|url-status=live|archive-date=2013-04-05|archive-url=https://www.webcitation.org/6FdyMLF1l?url=http://artofwar.ru/i/ionow_a_a/text_0010.shtml}}</ref>. Паралельна з атакай на лідараў банд была праведзена аперацыя «Трэбевіч-2» супраць брыгады «Кароль Твртко». Яе камандаванне было арыштавана, а брыгада раззброеная і расфармаваная. 6 лістапада баснійскае камандаванне прызначыла брыгадзе лаяльнага сабе камандзіра — Нядзельку Верая, а брыгаду ўключыла ў склад 1-га корпуса. Ад яе першапачатковага складу засталася толькі палова байцоў<ref name="autogenerated20130506-62" />. 6 мая 1993 года ў {{Нп3|Рэзалюцыя 824 Савета Бяспекі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|рэзалюцыі 824 Савета Бяспекі ААН|4=United Nations Security Council Resolution 824}} горад Сараева быў абвешчаны бяспечнай зонай ААН (разам з [[Жэпа]]й, [[Гораждзе]], [[Тузла (горад)|Тузлай]] і [[Біхач]]ам). Гэтыя гарады і тэрыторыі былі перададзены пад ахову міратворчых падраздзяленняў ААН [[UNPROFOR]]. У тым жа месяцы 17-гадовая на той момант Інэла Ногіч была абраная Міс абложанага Сараева і стала сімвалам супраціву гэтага горада. Ногіч упершыню выйшла на сцэну, дзе атрымала тытул міс, і замест пажаданняў «''міру ва ўсім свеце''» заклікала: «''Не дазвольце ім забіць нас''».<ref name=":8">{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/1993/jun/02/warcrimes.fromthearchive|title=''Blood and tears end a soccer game which no one could win''|publisher=Guardian|date=1993-06-02|access-date=2012-04-09}}</ref> {| class="wikitable" style="float: right;" |+Гадавы ўзровень кішэчных захворванняў у Сараеве падчас вайны{{sfn|Mann|Drucker|Tarantola|McCabe|1994|p=11}} !Хвароба !у 1992 годзе !у 1993 годзе !Павелічэнне |- |[[Гепатыт А]] |72 |644 |89 разоў |- |{{Нп3|Энтэракаліт|3=ru|4=Энтероколит}} |3,718 |12 612 |34 разы |- |[[Дызентэрыя|Бактэрыяльная дызентэрыя]] |110 |218 |2 разы |} Дэфіцыт вады прывёў да 750 зарэгістраваных выпадкаў [[Брушны тыф|тыфу]] тым летам{{Sfn|Bethlehem|loc=С. xlviii|1997}}. З-за адмовы ўрада БіГ адрамантаваць электрычную сетку, якая забяспечвае завод боепрыпасаў у {{Нп3|Вогашча|Вогашчы|4=Vogošća}}, ВРС спыніла падачу электраэнергіі і газу ў Сараева{{Sfn|Даклад ААН VI7|loc=зноска 2880}}. 15 ліпеня каля 8500 баснійскіх бежанцаў схаваліся ў раёне Белашніцы пасля падзення Трнава{{Sfn|Даклад ААН VI7|loc=зноска 2890}}. Праз некалькі дзён ВРС прапусцілі калону гаручага. Спачатку быў забяспечаны гарадскі хлебазавод, затым помпа галоўнага водазабеспячэння і шпіталь, які меў патрэбу ў паліве для генератараў{{Sfn|Даклад ААН VI7|loc=зноска 2894}}. 15 жніўня, амаль праз тры месяцы, у некаторых раёнах горада аднавілі электрычнасць і ваду{{Sfn|Bethlehem|loc=С. xlvix|1997}}. 6 верасня ў горадзе аднавіліся заняткі ў гаражах, падвалах і на лесвіцах, бо ўлады не маглі гарантаваць бяспекі вучням у школах{{Sfn|Даклад ААН VI8|loc=зноска 3303}}. Пасля таго, як у кастрычніку 1993 года з арміі БіГ былі выключаны злачынцы і злачынцы, Дзіўяк заявіў, што армія палепшыла дысцыпліну і баяздольнасць{{Sfn|Даклад ААН VI9|loc=зноска 4016}}. Па даных УВКБ ААН, да кастрычніка 1993 года ў горадзе знаходзілася 68 200 [[Бежанцы|бежанцаў]], што складае 21 % ад агульнай колькасці насельніцтва Сараева{{Sfn|Mann|Drucker|Tarantola|McCabe|1994|p=4}}. На [[Нараджэнне Хрыстова|Каляды]] па горадзе было выпушчана 689 ракет, некалькі ўпалі каля бальніцы Кошэва{{Sfn|Даклад ААН VI9|loc=зноска 4016}}. 27 снежня ВРС захапілі траншэі Арміі Босніі і Герцагавіны ў Вогашчы, пасля чаго баснійскія сілы перайшлі ў контратаку: 321 ракета была выпушчана па Сараева і 70 па пазіцыях пад кантролем Сербіі{{Sfn|Даклад ААН VI9|loc=зноска 4033}}. Быў абстраляны раён Грбавіцы{{Sfn|Даклад ААН VI9|loc=зноска 4037}}. За некалькі дзён да новага года каля тысячы жыхароў Сараева былі эвакуяваныя з горада на аўтобусах, а др. Ісмет Цэрыч упершыню ўвёў новы тэрмін «Сараеўскі сіндром», каб апісаць стан страху жыхароў гэтага горада{{Sfn|Даклад ААН VI9|loc=зноскі 4059-4060}}. 31 снежня тры снарады ўпалі на вуліцу Васе Мішкіна, забіўшы трох і параніўшы каля 20 чалавек{{Sfn|Даклад ААН VI9|loc=зноска 4065}}. === 1994 год === Нягледзячы на тэндэнцыю да зніжэння, забойствы працягваліся. 1 студзеня па горадзе было выпушчана 93 ракеты{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4069}}. Абстрэл пачаўся апоўначы, у жа той час амерыканская спявачка [[Барбара Хендрыкс]] давала канцэрт у будынку тэлебачання БіГ, дзе сабралася каля 200 гледачоў. Некаторых з іх эвакуіравалі супрацоўнікі ААН{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4074}}. Адна асоба была пахавана пад заваламі пасля таго, як дзве ракеты трапілі ў будынак{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4076}}. На наступны дзень снарад, выпушчаны ў кватэру на вуліцы Амладзінскай — прыкладна ў 500 метрах ад прэзідэнцтва БіГ — забіў шэсць чалавек{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4088}}. У той жа дзень снарад упаў на натоўп дзяцей, якія выходзілі са школы ў заходнім Сараева, забіўшы адно дзіця{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4089}}. 5 студзеня горад зноў быў адрэзаны ад вады. UNPROFOR абвясціла, што асноўнае электразабеспячэнне было адключана паміж Рэлевава і [[Buća Potok|Буч-Патокам]] падчас Каляд, яно не будзе адноўлена да сярэдзіны месяца з-за неабходнасці зацвярджэння рамонту электразабеспячэння паміж Вогашчам і [[Velešići|Велешычам]]{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноскі 4121-4122}}. 11 студзеня ракета ўпала перад уваходам у будынак Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа, побач з тэлевізійным цэнтрам і забіўшы адну асобу{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4199}}. 11 студзеня былі абстраляныя ўваходная і пасадачная палосы аэрапорта, у выніку чаго на некалькі дзён не дастаўлялася харчавання ад ААН{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноскі 4200-4202}}. 18 студзеня ў Сараеве быў першы дзень без зарэгістраванай смерці з пачатку года — моцны [[снег]] пагоршыў бачнасць і таму снайперская дзейнасць была перапыненая{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноскі 4250-4251}}. 22 студзеня ў раёне Аліпашынага поля ўпалі тры мінамётныя снарады, два з іх упалі перад гэтымі дамамі, дзе гулялі дзеці. Шасцёра дзяцей загінулі, пяцёра дарослых атрымалі раненні{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4273}}. Агонь вёўся з тэрыторыі, падкантрольнай ВРС. Жыхары Сараева спрабавалі весці больш-менш нармальнае жыццё: адметным эпізодам стаў тэатральны паказ антываеннага мюзікла «{{Нп3|Валасы (мюзікл)|Валасы|4=Hair (musical)}}» з паралелямі паміж вайной у В’етнаме і аблогай горада, ён сабраў шмат гледачоў{{Sfn|Maček|2009|p=56}}. 4 лютага снарад быў выпушчаны ў чарзе па муку ў Дабрыні (пятніца была «мучным днём») і забіў дзевяць чалавек{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4365}}. 5 лютага 1994 года 120-міліметровы мінамётны снарад упаў у цэнтр шматлюднага рынку Маркале<ref>{{Cite news|title=Sarajevo: 1994 market massacre|url=https://www.bbc.com/news/av/uk-17439158}}</ref>, забіўшы 68 і параніўшы 144 чалавекі<ref name="ICTY: Stanislav Galić judgement, para 438-496">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/galic/acjug/en/gal-acjud061130.pdf|title=ICTY: Stanislav Galić judgement, зноскі 438–496}}</ref><ref name="ICTY:Dragomir Milošević judgement">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/dragomir_milosevic/tjug/en/071212.pdf|title=ICTY: Dragomir Milošević judgement}}</ref>. У снежні 2003 года МТБЮ асудзіў баснійскага сербскага генерала {{нп3|Станіслаў Галіч|Станіслава Галіча||Stanislav Galić}}, заключыўшы, што сербскія сілы вакол Сараева ўчынілі бойню<ref name="ICTY: Stanislav Galić judgement, para 438-496" /><ref name="ICTY:Dragomir Milošević judgement" />. Тым часам [[Радаван Караджыч]] запрасіў расійскага пісьменніка і палітыка [[Эдуард Лімонаў|Эдуарда Лімонава]] ў Пале на экскурсію па горадзе. Журналіст Славенка Дракуліч так апісаў сустрэчу:{{Цытата|На працягу многіх гадоў, калі я думаў пра Караджыча, я не мог выкінуць з галавы аднаго эпізоду. Гэта эпізод з дакументальнага фільма, знятага падчас аблогі Сараева, калі той прыбывае ў Пале на пагорках над сталіцай, дзе армія Рэспублікі Сербскай абстрэльвала горад снарадамі і снайперскім агнём. Караджыч прыязджае з госцем, расійскім драматургам Эдуардам Лімонавым. Сараева ляжыць у аблозе ў даліне пад імі, яны добра бачаць кожны будынак, кожную вуліцу, кожнае дрэва. Ідэальная пазіцыя для снайперскай стральбы. Апрануты ў чорнае паліто, з шалем на шыі, бо была тады зіма, Караджыч галантна і з усмешкай на вуснах прапануе свайму госцю і калезе-паэту «асаблівы гасцінец», які належыць каралю, валадару жыцця і смерці. Ён прапануе Лімонаву паспрабаваць страляць з наведзенага на горад аўтамата. Проста так, дзеля забавы. «Паспрабуй», дзёрзка кажа ён, кідаючы выклік Лімонаву. Як у фільме, калі кароль прапануе госцю стрэльбу каб пастраляць у дзікіх жывёл. Толькі што ўнізе, у тым абложаным горадзе, жывуць людзі, а не жывёлы. Лімонаў прымае выклік, становіцца на калені за зброяй і страляе. Усе ў захапленні, Лімонаў — адзін з іх, ён такі ж, як яны! Нягледзячы на тое, што ён мастак, ён не баязлівец. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2008/jul/23/radovankaradzic.warcrimes2|last=Drakulić|first=Slavenka|title=''First justice. Next, truth. Only then is reconciliation possible''|publisher=Guardian|date=2008-07-23|access-date=2012-04-09}}</ref> {{арыгінальны тэкст|en|For years, whenever I thought of Karadzic, I couldn't get one image out of my mind. It is from a documentary shot during the siege of Sarajevo, when he arrives to Pale in the hills above the capital, where the army of the Republika Srpska strafed the city with shells and sniper fire. Karadzic arrives with a guest, the Russian playwright Edvard Limonov. Sarajevo lies besieged in the valley below them, they can clearly see every building, every street, every tree. An ideal position for sniping. Dressed in a black coat, with a shawl around his neck for it is winter, Karadzic gallantly and with a smile on his face offers his guest and fellow poet a "special treat" befitting a king, a ruler of life and death. He offers Limonov to try a shot from a machine-gun pointed at the city. Just like that, for fun. "Try it," he says cockily, challenging Limonov. It's like in a movie when the king offers his gun to his guest to shoot at wild animals. Only that down in that besieged city live people, not animals. Limonov takes the challenge, kneels behind the weapon, and shoots. Everyone is delighted, Limonov is one of them, he's just like them! In spite of the fact that he is an artist, he is not a coward.}}}} У лютым 1994 г. (калі першапачаткова была пагроза авіяўдараў) НАТА стварыла вакол Сараева зону адчужэння з забаронай цяжкага ўзбраення і сабрала зброю ў шэрагу месцаў. 5 жніўня [[Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай|ВРС]] канфіскавала некалькі адзінак зброі з месца збору зброі ў Іліджы, дапусціўшы відавочнае парушэнне пагаднення пра зону адчужэння. Падчас захопу сербскія сілы паранілі ўкраінскага міратворца UNPROFOR. У адказ на атаку, ААН запрасіла падтрымку з паветра ў [[НАТА]]. Два амерыканскія самалёты [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10]] неаднаразова абстрэльвалі сербскія цэлі, і сербы вярнулі захопленую зброю{{Sfn|Bucknam|2003|p=163}}. 14 жніўня пры пасрэдніцтве UNPROFOR было падпісана «''Антыснайперскае пагадненне''» паміж Вахідам Каравелічам, прадстаўніком Арміі БіГ, і Драгамірам Мілошавічам, прадстаўніком ВРС{{Sfn|МТБЮ Мілошавіч|loc=зноска 53}}. Гэта скараціла снайперскія атакі на шэсць тыдняў, але пасля гэтага UNPROFOR абвясцілі, што абодва бакі парушылі пагадненне і працягнулі снайперскія атакі{{Sfn|МТБЮ Мілошавіч|loc=зноска 55}}. 22 верасня UNPROFOR зноў папрасілі падтрымку з паветра НАТА ў раёне Сараева пасля таго, як сербскія сілы атакавалі французскі [[бронетранспарцёр]]. У адказ, два брытанскія самалёты [[SEPECAT Jaguar]] нанеслі ўдар па сербскім танку, знішчыўшы яго<ref name="AFSOUTH2">AFSOUTH Fact Sheet</ref>. 24 верасня [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў рэзалюцыю 942, рашуча асудзіўшы РС за адмову ад тэрытарыяльнага пагаднення, якое пакладзе канец вайне ў Босніі, і ўвёў санкцыі на любую эканамічную дзейнасць пад кантролем баснійскіх сербаў, замарозіў сродкі і забараніў ім выезд<ref>{{Cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/3b00f1504.html|title=''Resolution 942 (1994) Adopted by the Security Council at its 3428th meeting, on 23 September 1994''|publisher=UNHCR|date=24. rujna 1994|access-date=2012-04-25}}</ref>. 23 снежня было падпісана новае пагадненне аб перамір’і. UNPROFOR абвясцілі, што пасля гэтага колькасць узброеных інцыдэнтаў скарацілася на 90 %, але ўжо ў сакавіку наступнага года сілы ВРС зноў актывізавалі ваенную дзейнасць{{Sfn|МТБЮ Мілошавіч|loc=зноскі 57-59}}. === 1995 год === Вясной ВРС здзейснілі некалькі моцных абстрэлаў горада з ахвярамі сярод мірных жыхароў і разбурэннямі будынкаў{{Sfn|МТБЮ Караджыч|pp=21-22}}. З 15 па 22 чэрвеня ARBiH пачала наступ у рэгіёне Сараева, каб паспрабаваць вярнуць у сербаў страчаныя тэрыторыі. На поўначы 16-я дывізія [[1-ы корпус (Армія Рэспублікі Боснія і Герцагавіна)|1-га корпуса]] атакавала Чэмерскія пагоркі і адбіла іх. Пазней сербы вярнулі іх. З цэнтра 12-я дывізія атакавала сербскую пазіцыю ў [[Debelo Brdo mountian|Дэбела Брда]]. На поўдні 14-я дывізія здолела адціснуць сербаў да шляху Выпер і захапіла значныя тэрыторыі ў выніку наступу. [[Файл:Sarajevo_june_1995.jpg|міні|Наступальныя аперацыі баснійскай арміі ў раёне Сараева, 15-22 чэрвеня 1995 г.]] Па меры паступовага пашырэння баёў у 1995 годзе сілы баснійцаў пачалі шырокамаштабнае наступленне ў раёне Сараева. У адказ на атаку баснійскія сербы захапілі цяжкае ўзбраенне са складу, які ахоўваецца ААН, і пачалі абстрэл пазіцый.<ref>{{Кніга|год=2004|аўтар=Michael O. Beale|загаловак=Bombs Over Bosnia: The Role of Airpower in Bosnia-Herzegovina|ref=Beale|старонак=76|isbn=1410217930|выдавецтва=University Press of the Pacific|мова=en|старонкі=33}}</ref> У якасці адплаты за гэтыя дзеянні камандуючы ААН генерал-лейтэнант {{нп3|Руперт Сміт|||Rupert Smith}} запытаў авіяўдары НАТА. НАТА выканала гэты запыт 25 і 26 мая 1995 г., разбамбіўшы сербскі склад боепрыпасаў каля [[Пале, Боснія і Герцагавіна|Пале]].<ref name="AFSOUTH2" /> Місія выконвалася самалётамі [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]] ВПС ЗША і знішчальнікамі [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet|EF-18A]] ВПС Іспаніі, узброенымі бомбамі з лазерным навядзеннем<ref>{{Кніга|год=2013|аўтар=Tim Ripley|загаловак=Conflict in the Balkans 1991–2000|ref=Ripley|старонак=96|выдавецтва=Bloomsbury Publishing|мова=en|старонкі=23|спасылка частка=https://books.google.pl/books/about/Conflict_in_the_Balkans_1991_2000.html?id=Jkq1CwAAQBAJ&redir_esc=y}}</ref>. Пасля гэтага сербы захапілі 377 закладнікаў UNPROFOR і выкарыстоўвалі іх у якасці жывых шчытоў для розных мэт у Босніі, што прымусіла НАТА спыніць свае ўдары{{Sfn|Bucknam|2003|p=215}}. 27 мая 1995 г. сербскія салдаты, якія выдавалі сябе за французскіх вайскоўцаў, захапілі два назіральныя пасты ААН на абодвух канцах прыфрантавога моста Врбаня, не зрабіўшы ніводнага стрэлу. Яны былі апранутыя ў французскую форму, бронекамізэлькі і каскі, былі ўзброеныя французскай зброяй і кіравалі французскім бронетранспарцёрам (БТР) — усё гэта было выкрадзена ў войскаў ААН, затрыманых за горадам. Салдаты пад пагрозай зброі раззброілі 12 міратворцаў. Дзесяць павезлі ў невядомым напрамку, двое засталіся на мосце ў жывым шчыце. Французы ў адказ накіравалі 30 вайскоўцаў пры падтрымцы шасці лёгкіх танкаў для штурму паўночнага канца моста. У [[Бітва на мосце Врбанджа|сутычцы]] загінулі двое французскіх вайскоўцаў і пяцёра атрымалі раненні, чацвёра сербскіх вайскоўцаў загінулі і чацвёра трапілі ў палон. У канцы дня сербы захоўвалі кантроль над паўднёвай часткай моста, а французы занялі паўночную частку<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/french-humiliation-sparks-battle-of-vrbanja-bridge-1621353.html|title=French humiliation sparks battle of Vrbanja|date=28 May 1995}}</ref>. Пазней сербы пакінулі паўднёвую частку моста. 28 жніўня 1995 г. 5 снарадаў былі выпушчаныя па рынку Маркале, што прывяло да чарговай бойні. У гэты раз загінула 43 чалавекі<ref>{{Cite web|publisher=RTS|url=http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/135/Hronika/1252690/Svedok%3A+Markale+nisu+inscenirane.html|title=Svedok: Markale nisu inscenirane|date=23 January 2013}}</ref>, а 73 атрымалі раненні. Пры тым за некалькі гадзін да нападу ўлады баснійскіх сербаў выказваалі жаданне прыняць мірны план [[Рычард Холбрук|Рычарда Холбрука]]<ref>{{Cite book|title=Rozbicie Jugosławii|publisher=Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR}}</ref>. МТБЮ ў гэтым выпадку таксама прызнаў злачынцам Армію Рэспублікі Сербскай<ref name="ICTY: Stanislav Galić judgement, para 438-496" /><ref name="ICTY:Dragomir Milošević judgement" />. 30 жніўня [[генеральны сакратар НАТА]] абвясціў пачатак авіяўдараў пры падтрымцы артылерыйскіх атак сіл хуткага рэагавання UNPROFOR<ref name="changing69">{{Cite book|title=The changing rules on the use of force in international law|first=Tarcisio|last=Gazzini|year=2005|page=69|publisher=[[Manchester University]] Press|isbn=978-0-7190-7325-0|url=https://books.google.com/books?id=fDimGeTLOLkC&pg=PA69}}</ref>. У той жа дзень французскі [[Mirage 2000]] быў збіты каля [[Пале, Боснія і Герцагавіна|Пале]] ЗРК баснійскіх сербаў для стральбы з пляча<ref>Central Intelligence Agency. (2002).</ref>. 1 верасня НАТА і ААН запатрабавалі зняць блакаду, вывесці цяжкае ўзбраенне з зоны адчужэння вакол Сараева і ўсталяваць поўны кантроль над іншымі бяспечнымі раёнамі ААН. Кіраўнікам баснійскіх сербаў быў дадзены крайні тэрмін — 4 верасня, а бамбардзіровачная аперацыя «[[Аперацыя «Абдуманая сіла»|Абдуманая сіла]]» была прыпынена. Цяжкага ўзбраення не было выведзена да заканчэння тэрміну. 5 верасня аднавіліся авіяўдары па пазіцыях баснійскіх сербаў вакол Сараева і каля штаба баснійскіх сербаў у Пале. 14 верасня яны былі спыненыя, на гэты раз, каб дазволіць выкананне пагаднення з баснійскімі сербамі, якое прадугледжвала вывад цяжкага ўзбраення з зоны адчужэння. Баі на зямлі абвастрыліся, калі сумесныя баснійскія і харвацкія сілы перайшлі ў наступ. Сербаў павольна адцяснялі, што ў выніку дазволіла аднавіць ацяпленне, электра- і водазабеспячэнне горада<ref name=":7" />. У кастрычніку 1995 года было дасягнута [[Спыненне агню|перамір’е]]<ref name=":7" />, а 14 снежня падпісана мірнае [[Дэйтанскае пагадненне]]. == Гуманітарная катастрофа і зверствы == [[Файл:Evstafiev-bosnia-sarajevo-water-line.jpg|злева|міні| Жыхары Сараева ў чарзе па ваду.]] Аблога Сараева стала цяжкім выпрабаваннем для жыхароў. У розныя перыяды горад быў адрэзаны ад паставак прадуктаў, тавараў, вады, электрычнасці, ацяплення. Жыхары горада пастаянна прыходзілі па ваду да ракі [[Міляцка|Міляцкі]]<ref name=":9" />. Гарадскія службы сутыкаліся з сур’ёзнымі перашкодамі ў сваёй працы. Абстрэлы горада закраналі як ваенную, так і цывільную інфраструктуру (у тым ліку такія ўразлівыя аб’екты як шпіталі) і жылыя дамы, а таксама культурныя, гістарычныя і іншыя неваенныя аб’екты.{{Sfn|Даклад ААН VI}} З-за адсутнасці электрычнасці ў шпіталях даводзілася рабіць аперацыі пры свечках і дактарам з халоднымі рукамі. Таксама не хапала перавязачнага матэрыялу, медыкаментаў, пратэзаў і іншага абсталявання.{{sfn|Mann|Drucker|Tarantola|McCabe|1994|p=8}} Гарадскія службы не паспявалі рамантаваць водаправод{{sfn|Mann|Drucker|Tarantola|McCabe|1994|p=7}}, а пашкоджанні ў газавых камунікацыях прыводзілі да частых выбухаў у жылых дамах, якія загубілі жыцці каля 2 000 сараеўцаў<ref name="CSMonitor" />. Аднаўленнем падачы электрычнасці і вады займаліся ў тым ліку інжынеры камунікацыйных служб міратворцаў ААН. Міратворцамі ў горад былі дастаўленыя тысячы тон харчавання, медыкаментаў, адзення, гаручага, будаўнічых матэрыялаў.{{Sfn|Гуськова|2001|p=264}} [[Файл:Sarajevo_Siege_Collecting_Firewood_2.jpg|міні|Жыхары Сараева збіраюць дровы, зіма 1992—1993 гг.]] 9 ліпеня 1993 года [[Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў|Вярхоўны камісар ААН па справах бежанцаў]] {{Нп3|Садака Агата|3=ru|4=Огата, Садако}} адзначала, што ў Сараеве больш за 300 000 людзей знаходзяцца на мяжы жыцця і смерці, прычым пагроза жыццю была не толькі з боку сербскіх абстрэлаў, але і ад голаду і хвароб{{Sfn|Гуськова|2001|p=255}}. У горадзе адбываліся рабаванні кватэр, іх самавольны захоп. У прыватнасці, была занятая кватэра вядомага кінарэжысёра [[Эмір Кустурыца|Эміра Кустурыцы]], які пакінуў Сараева.{{Sfn|Гуськова|2001|p=263}} Паводле загаду ўрада горад маглі пакідаць толькі старыя і дзеці ў канвоях, арганізаваных ААН. Спісы для выезду складаліся ўладамі, прычым канвоі часта адкладаліся ці не хадзілі. Працаздольнае насельніцтва горада павінна было выконваць працоўную павіннасць або служыць у баснійскай арміі{{Sfn|Гуськова|2001|p=263}}. Пры гэтым сербам і харватам пакідаць горад было забаронена{{Sfn|Гуськова|2001|p=288}}. === Снайперы === [[Файл:Pazi Snajper.jpg|міні|Папярэджанне пра снайпераў у Сараеве.]] Другая палова 1992 і першая палова 1993 былі пікам аблогі Сараева, і падчас цяжкіх баёў адбываліся зверствы. Сербскія сілы за горадам бесперапынна абстрэльвалі абаронцаў урада. Унутры горада сербы кантралявалі большасць асноўных ваенных пазіцый і пастаўкі зброі. Калі [[снайпер]]ы занялі пазіцыі ў горадзе, шыльды з надпісам «''<span dir="ltr" lang="sh">Pazite, Snajper!</span>''» («''Сцеражыцеся, снайпер!''») сталі звычайнай з’явай, а некаторыя асабліва небяспечныя вуліцы называліся «шляхамі снайпераў». Лекары галоўнай гарадской бальніцы паведамлялі, што ў дзень прымалі ад пяці да пятнаццаці параненых снайперамі{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 240}}. {{Цытата|Бывала я паводзіў сябе па-дурному, напрыклад, перабягаў вуліцу, дзе быў снайпер. Дык тады людзі мне пляскалі. А я сам рабіў гэта для іх, каб падняць ім маральны дух.<ref name="dalje">{{cite web|url=http://dalje.com/hr-svijet/ja-nisam-srbin-ja-sam-bosanac/29869|title=''Ja nisam Srbin, ja sam Bosanac''|publisher=Dalje|date=27. ožujka 2007.|access-date=08. 11. 2010.|archive-date=2010-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119145926/http://dalje.com/hr-svijet/ja-nisam-srbin-ja-sam-bosanac/29869|url-status=dead}}</ref> {{арыгінальны тэкст|bs|Nekada sam se glupo ponašao, recimo pretrčavao ulicu gdje je bio snajper. Pa bi mi onda ljudi pljeskali. A ja sam to radio zbog njih, da im dignem moral.}}}} Вуліца Цмока з Босніі (''<span dir="ltr" lang="bs">Ulica Zmaja od Bosne</span>''), галоўная вуліца, якая ў канчатковым выніку вядзе да аэрапорта, стала вядома свету як «{{Нп3|Алея снайпераў||4=Sniper Alley}}» (''<span dir="ltr" lang="bs">Snajperska aleja</span>'').<ref name="Bell"/> Забойства снайперам Адміры Ісміч і Бошка Бркіча, змешанай басняцка-сербскай пары, якая спрабавала перасекчы лінію, стала сімвалам пакут у горадзе і асновай ''[[Рамэа і Джульета ў Сараеве|Рамэа і Джульеты ў Сараеве]]'', але невядома, снайперы з якога боку адкрывалі агонь<ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/9604/10/|publisher=CNN|title='Only a bullet' could separate them|date=10 April 1996}}</ref>. === Урбіцыд === [[Файл:Sarajevo_19.3.1996_war.JPG|міні|Агульны від на цэнтр горада Грбавіца, прыгарад Сараева. Сакавік 1996 года.]] Нацыянальная бібліятэка Сараева (цяпер Сараеўская ратуша) была спалена ў выніку нападу сербаў; каля ~2 мільёнаў кніг было страчана. Атаку праводзіў палкоўнік Таміслаў Шыпчыч. Каля 20 гадоў пайшло на рамонт бібліятэкі.<ref name=":43"/> У справаздачах адзначалася ў сярэднім каля 329 удараў снарадамі ў дзень падчас аблогі, з максімумам у 3777 на 22 ліпеня 1993 года{{Sfn|Даклад ААН VI}}. Гэты [[урбіцыд]] у выніку абстрэлу моцна пашкодзіў гарадскія структуры, як жылыя, так і культурныя. Да верасня 1993 г. было ацэнена, што практычна ўсе будынкі ў Сараеве пацярпелі ў той ці іншай ступені пашкоджання, а 35 000 будынкаў былі цалкам разбураны{{Sfn|Даклад ААН VI}}. Сярод будынкаў, пацярпелых і знішчаных, былі бальніцы і медыцынскія комплексы, медыяцэнтры і камунікацыйныя цэнтры, прамысловыя комплексы, дзяржаўныя будынкі, ваенныя аб’екты і аб’екты ААН. Іншыя значныя будынкі, пашкоджаныя або разбураныя, уключалі [[прэзідыум Босніі і Герцагавіны]] і [[Нацыянальная і універсітэцкая бібліятэка Босніі і Герцагавіны|Нацыянальную бібліятэку]], якая была падпалена і згарэла дашчэнту, знішчыўшы больш за 1 500 000 тамоў і 600 000 серыйных выданняў.<ref>{{Cite journal|date=1996-07-01|title=The National and University Library of Bosnia and Herzegovina during the Current War}}</ref><ref name="erasingthepast">{{Cite web|url=http://fp.arizona.edu/mesassoc/Bulletin/bosnia.htm|title=Erasing the Past: The Destruction of Libraries and Archives in Bosnia-Herzegovina|first=András|last=Riedlmayer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118204551/http://fp.arizona.edu/mesassoc/Bulletin/bosnia.htm|archive-date=2012-01-18}}</ref> === Абстрэлы мірных жыхароў === [[Файл:Shells_-_Sarajevo_Tunnel_Museum.jpg|злева|міні| Прыклады зброі, якую выкарыстоўвалі супраць [[Сараева|сараеўцаў]], выстаўленая ў музеі {{Нп3|Сараеўскі тунэль|Сараеўскага тунэлю|4=Sarajevo Tunnel}}.]] [[Масавае забойства|Масавыя забойствы]] мірных жыхароў былі ў першую чаргу вынікам мінамётных абстрэлаў. 1 чэрвеня 1993 падчас [[Курбан-байрам]]у на футбольным матчы ў Дабрыні, дзе сабралася 200 гледачоў, былі выпушчаныя дзве ракеты. У выніку выбуху загінулі 15 чалавек<ref name=":8" /> і больш за 100 былі параненыя<ref name="bbc">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2493000/2493441.stm|title=On this day: 1993: Serb attack on football match kills 11|date=1 June 1993|work=BBC News}}</ref>. 12 ліпеня ў чарзе па ваду загінулі 12 чалавек. Самым вялікім злачынствам ВРС стала першая {{Нп3|Бойні на Маркале|бойня на рынку Маркале|4=Markale massacres}} 5 лютага 1994 года, падчас якой 68 мірных жыхароў былі забітыя і 200 былі параненыя. Медыцынскія ўстановы былі перапоўнены ад маштабу ахвяр сярод цывільнага насельніцтва, і толькі невялікая колькасць параненых змагла атрымаць дапамогу па праграмах [[Медыцынская эвакуацыя|медыцынскай эвакуацыі]], такіх як [[Аперацыя Ірма|аперацыя «Ірма»]] ў 1993 годзе.<ref>{{Cite news|publisher=Keesing's Record of World Events|title=Geneva talks (Bosnia)|date=August 1993|url=http://www.keesings.com/search?kssp_search_phrase=%22operation+irma%22&x=0&y=0&kssp_a_id=39603n05xxx&kssp_selected_tab=article&kssp_rspn=1&kssp_v_id=39}}</ref> [[Радаван Караджыч]] заяўляў, што ВРС не мае ніякага дачынення да Маркале, а наадварот, «''баснійцы нацэліліся на ўласны народ, каб пачаць дзеянні НАТА''». Ён таксама сцвярджаў, што «''баснійцы ператварылі школы і бальніцы ў ваенныя аб’екты і таму яны былі легітымнымі мішэнямі''»<ref name="guardian">{{Cite web|title=Radovan Karadzic claims Bosnian Muslims 'killed own people' in Sarajevo|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/mar/02/radovan-karadzic-siege-sarajevo-myth|publisher=Guardian|access-date=29. 08. 2010.}}</ref>. === Ганенні супраць сербаў === [[Файл:Сербские_беженцы_из_Грбавицы.jpg|злева|міні|Сербскія ўцекачы пакідаюць Грбавіцу (раён Сараева).]] У раёнах Сараева, якія кантраляваліся баснійцамі, узровень злачыннасці рэзка ўзрос. У першы год аблогі 10-я горная дывізія ARBiH на чале з камандзірам [[Мушан Тапалавіч|Мушанам Тапалавічам]] пачала кампанію масавых пакаранняў смерцю сербскіх мірных жыхароў, якія ўсё яшчэ жылі ў раёнах, што кантралююцца баснійцамі. Многія ахвяры былі перавезены ў [[Казанская яма забойстваў|яму Казані]] каля Сараева, дзе былі забіты і пахаваны ў брацкай магіле<ref>{{Cite web|url=https://zurnal.info/novost/18413/casno-novinarstvo-kako-su-sarajevski-mediji-tokom-rata-pisali-o-zlocinu-u-kazanima|title=ČASNO NOVINARSTVO: Kako su sarajevski mediji tokom rata pisali o zločinu u Kazanima|website=zurnal.info}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sarajevotimes.com/performance-in-memory-of-kazani-pay-tribute-to-all-victims/|title=Performance in Memory of Kazani: Pay Tribute to all Victims!}}</ref>. У горадзе супраць сербаў дзейнічалі ад 10 да 15 узброеных груп, якія, на думку расійскага гісторыка і сербскага сенатара [[Гуськова, Алена Юр'еўна|Алены Гуськовай]], пазней ператварыліся ў банды. Акрамя баёў яны займаліся рабаваннем. Сярод лідараў такіх атрадаў быў [[Юсуф Празіна|Юсуф «Юка» Празіна]]{{Sfn|Гуськова|2001|p=259}}, даваенны крымінальны аўтарытэт<ref>{{cite web|url=http://pressrs.ba/sr/vesti/vesti_dana/story/16442/Juka+Prazina+1992.+pucao+na+mitingaše.html|title=Juka Prazina 1992. pucao na mitingaše|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUGtJAa?url=http://pressrs.ba/sr/vesti/vesti_dana/story/16442/Juka+Prazina+1992.+pucao+na+mitinga%C5%A1e.html|archive-date=2013-05-11|url-status=dead}}</ref><ref name="Kriminalci kao ratni junaci">{{cite web|url=http://pescanik.net/2000/01/kriminalci-kao-ratni-junaci/|title=Kriminalci kao ratni junaci|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-date=2013-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503222551/http://pescanik.net/2000/01/kriminalci-kao-ratni-junaci/|url-status=live}}</ref><ref name="Kriminalci kao ratni junaci"/><ref>{{cite web|url=http://www.scc.rutgers.edu/serbian_digest/120/t120-5.htm|title=January 10, 1994 Vreme News Digest Agency No 120|publisher=ArtOfWar|access-date=2013-03-30|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUIkdcL?url=http://www.scc.rutgers.edu/serbian_digest/120/t120-5.htm|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>. Гуськова сцвярджае, што імі ж былі створаны ад 10 да 20 прыватных турмаў{{Sfn|Гуськова|2001|p=259}}. Па сцвярджэннях баснійскай газеты «Дані», за час аблогі горада некалькі соцень сербаў у горадзе былі забітыя з-за свайго этнічнага паходжання. Пасля вайны былі эксгумаваныя целы прыкладна 400 сербаў, аднак, па сцвярджэнні афіцыйнага боку, сярод іх былі ў тым ліку і памерлыя ад натуральных прычын або сербскіх абстрэлаў<ref>{{cite web|url=http://www.bhdani.com/arhiva/165/t16513.htm|title=Masovne grobnice u Sarajevu|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUKKZNU?url=http://www.bhdani.com/arhiva/165/t16513.htm|archive-date=2013-05-11|url-status=dead}}</ref>. Старшыня сербскага грамадзянскага веча Босніі і Герцагавіны Мірка Пеянавіч адзначаў, што з амаль 12 000 загінулых у Сараеве чвэрць ахвяр этнічна былі сербамі. Паводле яго слоў, становішча сербаў у горадзе палепшылася пасля таго, як рэгулярная баснійская армія правяла аперацыю па барацьбе з крымінальнымі атрадамі ў сваіх шэрагах, у выніку чаго была знішчана банда Мушана Тапалавіча, якая здзяйсняла злачынствы ў адносінах да цывільнага насельніцтва<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=03&dd=28&nav_category=167&nav_id=165242|title=Čemu služe izjave o poginulima|publisher=B92|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUKlbW4?url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>. Паводле даных прэзідэнта Рэспублікі Сербскай [[Міларад Додзік|Міларада Додзіка]], усяго за гады вайны з Сараева і наваколляў былі вымушаны бегчы 150 000 сербаў<ref name="vidovdan.org">{{cite web|url=http://www.vidovdan.org/index.php?option=com_content&view=article&id=27355:2012-04-07-14-32-59&catid=48:vesti&Itemid=103|title=Додик: Фашизам отерао Србе из Сарајева|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXU0bcEg?url=http://www.vidovdan.org/index.php?option=com_content|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>. За пакаранні сербаў ваенны суд акругі Сараева ў снежні 1994 года асудзіў 14 чалавек{{Sfn|Гуськова|2001|p=263}}. У 1997 годзе сараеўская газета «Дані» апублікавала судовыя дасье пра забойствы сараеўскіх сербаў падчас вайны і катаваннях, якія здзяйсняліся над імі салдатамі 10-й горнай брыгады Мушана Тапалавіча{{Sfn|Югославия в XX веке|2011|p=813}}{{Sfn|Миротворцы|2007|p=17}}. Целы загінулых былі выяўленыя ў шахце Казані{{Sfn|Гуськова|2001|p=263}}.{{некалькі выяў|width=120|image1=Sarajevo - Udeo Srba po naseljima 1991 L.gif|alt1=1991 census|image2=Sarajevo - Udeo Srba po naseljima 2013 L.gif|alt2=2013 census|footer=Змяненне колькасці сербаў у Сараеве на прыкладзе перапісаў 1991 і 2013.}}Акрамя прыватных турмаў у Сараеве для сербаў існавалі і ўрадавыя турмы і лагеры. Па сцвярджэнні баснійскай пракуратуры, у іх адпраўлялі як ваеннапалонных, так і цывільных асоб<ref>{{cite web|url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/191232/Bosanski-muslimani-optuzeni-za-ratni-zlocin|title=Bosanski muslimani optuženi za ratni zločin|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUNS3Df?url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/191232/Bosanski-muslimani-optuzeni-za-ratni-zlocin|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>. Сярод іх вядомыя акруговая турма ў пераабсталяванай казарме ЮНА «Віктар Бубань»<ref>{{cite web|url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/299562/Srbe-u-logor-dovodio-ko-je-hteo-|title=Srbe u logor dovodio ko je hteo|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUQeOOA?url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/299562/Srbe-u-logor-dovodio-ko-je-hteo-|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref> і [[Сілас (лагер)|лагер «Сілас»]]. У «Сіласе» ўтрымліваліся не толькі сербы. Паводле ўспамінаў былых зняволеных лагера з ліку членаў Харвацкіх абарончых сіл, у «Сілас» яны былі адпраўленыя за адмову ўдзельнічаць у забойствах сербаў<ref>{{cite web|url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/189002/Odbio-da-strelja-Srbe-pa-zavrsio-u-logoru-Silos|title=Odbio da strelja Srbe pa završio u logoru "Silos"|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUTNmbM?url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/189002/Odbio-da-strelja-Srbe-pa-zavrsio-u-logoru-Silos|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>, а па сцвярджэнні сербскага боку, пра існаванне лагера ведала і вышэйшае палітычнае кіраўніцтва баснійцаў<ref>{{cite web|url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/182223/I-Ganic-znao-za-logor-smrti|title=I Ganić znao za logor smrti|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUWWVvD?url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/182223/I-Ganic-znao-za-logor-smrti|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>. Пасля вайны дзясяткі тысяч сербаў пад страхам ганенняў {{Нп3|Выгнанне сербаў з Сараева|пакінулі Сараева|4=Exodus of Sarajevo Serbs}} (і іншыя землі ў складзе [[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны|Федэрацыі Босніі і Герцагавіны]]) і пераязджалі на тэрыторыі, кантраляваныя [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] (у прыватнасці [[Усходняе Сараева]]). == Умяшанне НАТА == [[Файл:Sarajevo_Tower.jpg|злева|міні| Рэшткі будынку сараеўскай газеты ''[[Oslobođenje]]'', які захоўваўся як помнік на працягу некалькіх гадоў пасля аблогі.]] 6 лютага 1994 года, праз дзень пасля першай бойні на рынку Маркале, [[Генеральны сакратар ААН]] [[Бутрас Бутрас-Галі]] афіцыйна запытаў НАТА пацвярджэнне таго, што авіяўдары будуць нанесены неадкладна<ref name="Bethlehem1997pliii">{{Cite book|title=The 'Yugoslav' Crisis in International Law|last1=Bethlehem|first1=Daniel L.|last2=Weller|first2=Marc|year=1997|page=liii|series=Cambridge International Documents Series|volume=5|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-46304-1|url=https://books.google.com/books?id=7SczBzxA6-IC&pg=PR53}}</ref>. 9 лютага 1994 года, пагадзіўшыся з просьбай ААН, [[Паўночнаатлантычны савет]] [[НАТА]] ўпаўнаважыў камандуючага аб’яднанымі сіламі ў Паўднёвай Еўропе (CINCSOUTH), адмірала ЗША Джэрэмі Бурду, нанесці авіяўдары па артылерыйскім і мінамётным пазіцыям унутры і вакол Сараева, якія былі вызначаны UNPROFOR адказнымі за напады на цывільныя аб’екты<ref name="nh-ev2">{{citation|title=NATO Handbook: Evolution of the Conflict|publisher=NATO|url=http://www.nato.int/docu/handbook/2001/hb050102.htm}} {{Cite web |url=http://www.nato.int/docu/handbook/2001/hb050102.htm |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011107101023/http://www.nato.int/docu/handbook/2001/hb050102.htm |archive-date=2001-11-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book|title=American national biography|first1=Mark Christopher|last1=Carnes|page=29|volume=29|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=9780195222029|url=https://books.google.com/books?id=wZczV8ZxgL4C&pg=PA29}}</ref>. Толькі [[Грэцыя]] не падтрымала выкарыстання авіяўдараў, але не наклала вета на прапанову<ref name="Bethlehem1997pliii" />. На пасяджэнні 9 лютага Савет таксама выставіў ультыматум баснійскім сербам, запатрабаваўшы або вывесці цяжкае ўзбраенне вакол Сараева да поўначы з 20 на 21 лютага, або сутыкнуцца з авіяўдарамі<ref name="Bethlehem1997pliii" />. Вакол выканання ўльтыматуму ўзнікла пэўная блытаніна, і [[прэм’ер-міністр Венгрыі]] [[Петэр Бораш|Петэр Барос]] абвясціў, што паветраная прастора яго краіны будзе закрыта для самалётаў НАТА ў выпадку авіяўдараў<ref name="Bethlehem1997pliii" />. [[Файл:Bombing_republika_srpska.jpg|міні|Пазіцыі баснійскіх сербаў, падбітыя авіяцыяй ЗША.]] У авіякампаніі ўдзельнічала каля 400 самалётаў НАТА<ref>{{Cite book|last=Mahnken|first=Thomas G.|title=Technology and the American Way of War Since 1945|url=https://archive.org/details/technologyameric0000mahn|publisher=Columbia University Press|year=2010|isbn=978-0-231-12337-2|location=New York|page=[https://archive.org/details/technologyameric0000mahn/page/182 182]}}</ref>. Нарэшце 20 верасня 1995 года французскі генерал [[Бернар Жанвье]] (камандуючы UNPROFOR) і амерыканскі адмірал {{нп3|Лейтан У. Сміт-малодшы|||Leighton W. Smith Jr.}} (CINCSOUTH) пагадзіліся, што няма неабходнасці аднаўляць удары, паколькі баснійскія сербы выканалі ўмовы ААН.<ref>{{Cite web|url=https://planken.org/balkans/chronology/unprofor/1995|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314010216/http://planken.org/balkans/chronology/unprofor/1995|url-status=dead|title=1995 &#124; planken.org|archive-date=14 March 2016|website=planken.org}}</ref> == Аэрапорт Сараева і Сараеўскі тунэль == 5 красавіка 1992 года падраздзяленні Югаслаўскай народнай арміі (ЮНА) захапілі аэрапорт Сараева<ref name="galic"/><ref name=":12">{{Citation|title=The Death Of Yugoslavia [4/6] The Gates Of Hell -BBC Documentary|url=https://www.youtube.com/watch?v=hY7BwM952ZY|language=en|access-date=2022-09-20}}.</ref><ref name=":2">{{Cite web|date=8 January 2017|title=Sarajevo International Airport|url=https://sarajevo.travel/en/text/sarajevo-international-airport/560#:~:text=On%20the%20night%20of%20April%205%2C%201992%2C%20the,in%20modern%20history%2C%20lasting%20an%20unbelievable%201%2C425%20days.?adlt=strict&toWww=1&redig=48472935B41D4AB8A7A3807319867D05}}</ref>, затым ён знаходзіўся пад кантролем ААН з 28 чэрвеня 1992 года<ref name=":2" /><ref>{{Cite news|date=30 June 1992|title=CONFLICT IN THE BALKANS; U.N. Takes Control of Airport At Sarajevo as Serbs Pull Back|url=https://www.nytimes.com/1992/06/30/world/conflict-balkans-un-takes-control-airport-sarajevo-serbs-pull-back.html?adlt=strict&toWww=1&redig=A764DF8A71724215A1E476D17126691A}}</ref> UNPROFOR пачалі свае гуманітарныя аперацыі па [[паветраны мост|паветраных перавозках]]. Да пачатку 1995 года было выканана звыш 13 тысяч рэйсаў<ref name=":2"/>. Гэта была найбольшая колькасць авіяперакіданняў у сталіцу з часоў Берлінскіх авіяпаставак<ref name=":2" />. Некалькі соцень асоб загінулі, перабягаючы ўзлётна-пасадачную паласу, якая была адзіным спосабам пераходу ўнутр або з абложанага Сараева, пакуль не быў пракапаны Сараеўскі ваенны тунэль.<ref name=":2" /> [[Файл:Sarajevo_(8745531436).jpg|міні|200px|Сараеўскі тунэль.]] Карыстаючыся тым, што аэрапорт знаходзіўся пад кантролем UNPROFOR, абаронцы Сараева пачалі капаць тунэль пад узлётна-пасадачнай паласой, якая праходзіла паміж сараеўскімі кварталамі [[Дабрыня]] і [[Бутмір]]. Ён стане вядомым як «{{Нп3|Сараеўскі тунэль|4=Sarajevo Tunnel}}» (''<span style="font-style:italic;" lang="bs">Tunel spasa</span>''). Будаўніцтва было завершана 30 чэрвеня, а выкарыстанне гэтага шляху пачалося 1 ліпеня. Тунэль выкарыстоўвалі для транспарціроўкі прадуктаў харчавання, паліва, газет і зброі, агулам да 30 тон<ref>[http://lenta.ru/articles/2016/03/16/saraevo/ Что делать на мусульманском Востоке в центре Европы: Мир: Путешествия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160316172010/http://lenta.ru/articles/2016/03/16/saraevo/ |date=16 сакавіка 2016 }} Lenta.ru</ref> штодня. Кожны дзень да 4000 асоб маглі прайсці праз тунэль<ref>{{Cite web|url=http://www.balcanicaucaso.org/eng/Regions-and-countries/Bosnia-Herzegovina/The-Sarajevo-Tunnel-101624|title=The Sarajevo Tunnel|access-date=2016-03-16|archive-date=2016-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160321101440/http://www.balcanicaucaso.org/eng/Regions-and-countries/Bosnia-Herzegovina/The-Sarajevo-Tunnel-101624|url-status=live}}</ref>. Уваходы знаходзіліся пад аховай баснійскіх войск. У далейшым праклалі чыгуначныя шляхі і выкарыстоўваліся невялікія вагоны ўмяшчальнасцю 400 кг. У канчатковым выглядзе тунэль меў асвятленне, адпампоўванне грунтавых вод, нафтаправод, былі праведзены электрычныя кабелі і тэлефонныя лініі сувязі. == Зняцце аблогі == {{Асноўны артыкул|Дэйтанскае пагадненне}} [[Дэйтанскае пагадненне]] прынесла мір у краіну і прывяло да стабілізацыі<ref>{{cite web|date=30 March 1996|title=Dayton Accords|url=https://2009-2017.state.gov/p/eur/rls/or/dayton|access-date=5 May 2014|publisher=US Department of State}}</ref>. Аднак, сербы не адразу пачалі ажыццяўляць Дэйтанскае пагадненне, якое прадугледжвала іх адыход з раёнаў на поўначы і захадзе Сараева, так жа сама, як і з іншых частак горада, і як вынік, баснійскае кіраўніцтва не абвяшчала пра заканчэнне аблогі. Адзін з апошніх варожых актаў адбыўся ўвечары 9 студзеня 1996 года, калі [[Рэактыўны гранатамёт|рэактыўная граната]] была выпушчана па трамваю, які рухаўся па галоўнай вуліцы Сараева, забіўшы адну асобу і параніўшы 19 чалавек<ref name="NewYorkTimes">«[https://www.nytimes.com/1996/01/10/world/sarajevo-grenade-leaves-one-dead-and-19-wounded.html Sarajevo Grenade Leaves One Dead And 19 Wounded] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306120413/http://www.nytimes.com/1996/01/10/world/sarajevo-grenade-leaves-one-dead-and-19-wounded.html|date=6 March 2016}}» (10 January 1996).</ref>. Граната была выпушчана з мікрараёна [[Грбавіца (Сараева)|Грбавіца]], які ў той час утрымліваўся сербамі. Пасля нападу французскія вайскоўцы з [[Сілы рэалізацыі|IFOR]] абшукалі будынак, з якога была выпушчана граната<ref name=":7" />, але ні адзін чалавек не быў арыштаваны за напад. Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў спыненне аблогі Сараева 29 лютага 1996 года, калі войскі баснійскіх сербаў пакінулі пазіцыі ў горадзе і ваколіцах<ref>{{cite news|last1=Kidd|first1=James|title=The ghosts of Sarajevo: a journalist looks back at the enduring tragedy of the Balkan wars|url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/the-ghosts-of-sarajevo-a-journalist-looks-back-at-the-enduring-tragedy-of-the-balkan-wars-1.76494|access-date=17 September 2021|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=30 March 2017}}</ref>. Пасля гэтага больш за 70 000 сараеўскіх сербаў пакінулі кантраляваныя баснійцамі раёны горада і пераехалі ў Рэспубліку Сербскую, забраўшы з сабой усю сваю маёмасць<ref>{{Cite book|last1=Dubinsky|first1=Alex|last2=Djukić|first2=Slavoljub|title=Milosevic and Markovic: A Lust for Power|publisher=McGill-Queen's Press|year=2001|isbn=978-0-7735-6939-3|pages=83–84}}</ref>. Дэйтанскае пагадненне зафіксавала новы адміністрацыйны падзел, згодна з якім горад распаўся на два гарады: Сараева ([[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны|Федэрацыя БіГ]]) і [[Усходняе Сараева]] ([[Рэспубліка Сербская]]). == Наступствы == === Ахвяры === [[Файл:Sarajevo_martyrs_memorial_cemetery_2009_2.jpg|міні|злева|Мемарыяльныя могілкі пакутнікаў Ковачы для ахвяраў вайны ў [[Стары Град, Сараева|Старым Градзе]].]] [[Файл:Sarajevo – Kovači memorial 2.jpg|міні|злева|Імёны ўсіх ахвяраў на сцяне каля могілак Ковачы.]] Абложанае насельніцтва складалася не толькі з [[Баснякі|баснякоў]] і [[харваты Босніі і Герцагавіны|харватаў]], але і з [[сербаў Босніі і Герцагавіны|сербаў]], якія засталіся ў горадзе і былі забітыя агнём асадных сіл ВРС. Перапіс 1991 года паказвае, што да блакады ў горадзе і ваколіцах пражывала 525 980 чалавек. Ёсць падлікі, што да пачатку аблогі насельніцтва ўласна горада складала 435 000 чалавек. Ацэнкі сучаснага насельніцтва вагаюцца паміж 300 000 і 380 000. У 1994 годзе ў справаздачы пра агульную колькасць смерцяў за 315 дзён была зроблена выснова пра тое, што памерлі 2474 чалавекі, у сярэднім каля васьмі забітых у горадзе за дзень. Са справаздачы пра агульную колькасць параненых за 306 дзён вынікае, што 13 472 былі параненыя — прыкладна 44 чалавекі ў дзень. У гэтым жа дакладзе колькасць забітых або прапаўшых без вестак у горадзе склала амаль 10 000 чалавек, у тым ліку больш за 1500 дзяцей. Яшчэ 56 000 чалавек атрымалі раненні, у тым ліку амаль 15 000 дзяцей.{{Sfn|Даклад ААН VI}} У дакладзе, падрыхтаваным МТБЮ пасля вайны, колькасць загінулых у выніку блакады склала 4 548 салдат {{нп3|Армія Рэспублікі Боснія і Герцагавіна|ARBiH||Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina}} і 4 954 мірных жыхары Сараева<ref>{{Cite web|publisher=[[МТБЮ]]|url=http://www.icty.org/x/file/About/OTP/War_Demographics/en/slobodan_milosevic_sarajevo_030818.pdf|last=Demographic Unit, OTP|title=Death Toll in the Siege of Sarajevo, April 1992 to December 1995: A Study of Mortality Based on Eight Large Data Sources|date=18 August 2003}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=BBC|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13561407|title=Ratko Mladic arrested: Bosnia war crimes suspect held|date=26 May 2011}}</ref>. Цэнтр даследаванняў і дакументацыі ў Сараеве (RDC) выявіў, што ў выніку аблогі загінулі 13 952 чалавекі: 9 429 баснякоў, 3 573 серба, 810 харватаў і 140 іншых. З іх 6137 былі салдатамі ARBiH і 2241 салдатамі, якія ваявалі на баку ЮНА або ВРС. З забітых салдат ARBiH 235 былі сербамі, 328 — харватамі, а астатнія — баснякамі. Шэсцьдзясят працэнтаў усіх людзей, забітых у Сараеве падчас аблогі, былі салдатамі. У прыватнасці, 44 працэнты ўсіх загінуўшых былі вайскоўцамі ARBiH. Усяго падчас аблогі загінулі 5434 мірныя жыхары, у тым ліку 3855 баснякоў, 1097 сербаў і 482 харваты. Больш за 66 % забітых падчас аблогі былі баснякамі, 25,6 % — сербамі, 5,8 % — харватамі і 1 % — іншымі. Каля 14,5 % усіх смерцяў у баснійскай вайне адбыліся ў абложаным Сараеве.<ref>{{Cite web|publisher=Prometej.ba|last=Ivan Tučić|title=Pojedinačan popis broja ratnih žrtava u svim općinama BiH|url=http://www.prometej.ba/clanak/drustvo-i-znanost/pojedinacan-popis-broja-ratnih-zrtava-u-svim-opcinama-bih-997|date=February 2013}}</ref> Афіцыйныя асобы [[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны|Федэрацыі Босніі і Герцагавіны]] падлічылі, што па меншай меры 150 сараеўскіх сербскіх мірных жыхароў былі забітыя ўрадавымі сіламі, у той час як некаторыя нацыяналістычныя групы сярод сербаў і прадстаўнікі Рэспублікі Сербскай назвалі «многія тысячы». Аднак спробы абгрунтаваць прэтэнзіі баснійскіх сербаў былі непераканаўчымі{{Sfn|Donia|2006}}. {| class="wikitable" style="float: right;" |+Колькасць загінулых у Сараеве (цывільных асоб і вайскоўцаў) з 1991 па 1995 год<ref name="idc2">{{cite web|title=''Rezultati istraživanja "Ljudski gubici '91-'95" (Sarajevo)''|url=http://www.idc.org.ba/index.php?option=com_content&view=section&id=35&Itemid=126&lang=bs|publisher=''Istraživačko dokumentacijski centar (IDC)''|date=2007|access-date=2010-08-29|archive-date=2009-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091108152023/http://www.idc.org.ba/index.php?option=com_content&view=section&id=35&Itemid=126&lang=bs|url-status=dead}}</ref> !Год !бяснякі !сербы !харваты !іншыя |- |1991 |9 |8 |1 |0 |- |1992 |5 199 |2,043 |458 |108 |- |1993 |2,473 |698 |184 |37 |- |1994 |809 |376 |50 |10 |- |1995 |799 |343 |43 |5 |- |Агулам |9 289 |3468 |736 |160 |} У якасці могілак выкарыстоўваліся паркі, спартыўныя пляцоўкі і іншыя адкрытыя прасторы. Адным з такіх аб’ектаў з’яўляецца спартыўны комплекс, пабудаваны да [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1984|зімовых Алімпійскіх гульняў 1984 года]]. [[Дзіцячы фонд ААН|ЮНІСЕФ]] паведаміў, што ў горадзе заставалася ад 65 000 да 80 000 дзяцей, па меншай меры 40 % з іх абстрэльваліся снайперамі; 51 % бачылі, як кагосьці забілі; 39 % бачылі забойства аднаго або некалькіх членаў сям’і; 19 % былі сведкамі расправы; у 48 % дом быў заняты кімсьці іншым; у 73 % дом быў атакаваны або абстраляны; і 89 % жылі ў падземных сховішчах. У выніку вялікай колькасці ахвяр і ўмоў ваеннага часу па ўсім Сараева і ваколіцах ёсць імправізаваныя могілкі. У справаздачы за 1994 год гаварылася, што «''аблога таксама моцна паўплывала на псіхіку і будучыню насельніцтва горада.'' ''Урад Босніі паведаміў пра рэзкі рост самагубстваў сярод сараеўцаў, амаль удвая павялічанай колькасці абортаў і зніжэнні нараджальнасці на 50 % з пачатку блакады''»{{Sfn|Даклад ААН VI}}. Мемарыял з імёнамі 521 дзіцяці, забітых падчас блакады, быў адкрыты 9 мая 2010 года. Справы яшчэ 500 дзяцей на той час яшчэ правяраліся.<ref>{{Cite news|url=https://nationalpost.com/news/story.html?id=3006345|title=Sarajevo unveils memorial for children killed during siege|website=National Post}}{{Недаступная спасылка}}</ref> [[Файл:Mezarje_Stadion_Cemetery.jpg|цэнтр|міні|640пкс|Могілкі ''Стадыён Межар’е'', ''Ліга патрыётаў'', [[Сараева]].]] === Пашкоджанні і разбурэнне забудовы і маёмасці === [[Файл:Sarajevo_Grbavica.JPG|злева|міні| Цяжка пашкоджаныя жылыя дамы каля моста Врбаня ў раёне [[Грбавіца (Сараева)|Грбавіца]] на левым беразе ракі [[Міляцка]].]] Структурны і матэрыяльны ўрон у Сараеве ў выніку аблогі ўключаў асабліва крытычныя аб’екты, такія як бальніцы і медыцынскія комплексы, медыцынскія ўстановы (уключаючы машыны хуткай дапамогі), медыцынскі персанал, а таксама культурныя каштоўнасці, як напр. калекцыя рукапісаў [[Усходні інстытут у Сараева|Усходняга інстытута ў Сараеве]], адзін з найбагацейшых збораў усходніх рукапісаў у свеце<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wjfBaNW1i4EC&pg=PA62|title=Libraries in open societies&nbsp;... – Google Books|isbn=9780789019684|access-date=5 August 2010|last1=Leich|first1=Harold M.|year=2002}}</ref>. У ноч на 25 жніўня 1992 года сербскі бок правёў бамбардзіроўка запальнымі снарадамі, якая прывяла да поўнага знішчэння незаменнай [[Нацыянальная і універсітэцкая бібліятэка Босніі і Герцагавіны|Нацыянальнай і ўніверсітэцкай бібліятэкі Босніі і Герцагавіны]], цэнтральнага сховішча баснійскай пісьмовай культуры і галоўнага культурнага цэнтра для ўсіх Балкан. Сярод страт было каля 700 рукапісаў і інкунабул, а таксама ўнікальная калекцыя баснійскіх перыядычных выданняў, некаторыя з якіх адносіліся да сярэдзіны XIX стагоддзя баснійскага культурнага адраджэння. Бібліятэкі ўсяго свету пасля супрацоўнічалі, каб аднавіць частку страчанай спадчыны праз ахвяраванні і электронныя тэксты ў кіберпрасторы. [[Файл:Evstafiev-bosnia-cello.jpg|справа|міні| [[Ведран Смайловіч|Ведран Смаілавіч]] грае ў часткова разбуранай [[Нацыянальная і універсітэцкая бібліятэка Босніі і Герцагавіны|Нацыянальнай бібліятэцы]] ў Сараеве ў 1992 годзе.]] [[Файл:Dobrinja_in_1996.JPEG|міні| Разбурэнні ў сараеўскім раёне [[Дабрыня (Сараева)|Дабрыня]], сфатаграфаваныя пасля аблогі.]] Таксама неапраўданымі былі напады на цывільную маёмасць. Баснійскі ўрад падлічыў, што абстрэлы разбурылі больш за 10 000 кватэр і пашкодзілі больш за 100 000 іншых. З іншых будынкаў у горадзе 23 % былі пашкоджаны сур’ёзна, 64 % былі часткова пашкоджаны і 10 % — нязначна. У сваёй справаздачы Камітэт па культуры і адукацыі [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] пракаментаваў структурныя пашкоджанні ў горадзе{{Sfn|Даклад ААН VI}}. Камітэт заявіў:{{Цытата|Відавочна, што Сараева цяжка пацярпела ад рук нападнікаў. Апрача вядомых чалавечых страт у працяглых пакутах і складанасці выжывання ад дня да дня, мелі месца сур’ёзныя пашкоджанні гарадскога палатна. Інфраструктура (вадасток, электрычнасць, тэлефонныя сэрвісы і г.д.) была надзвычай пашкоджана. Большасць будынкаў былі значна разбіты і напэўна ўсе будынкі ў цэлым былі паражоны ў большай ці меншай меры (пабітае шкло і г.д.). Некаторыя будынкі былі цалкам зруйнаваны, уключаючы манументы старажытнасці (такія, як Бібліятэка) і шэраг сучасных стальных каркасных будынкаў (такіх як будынак Unis), якія ў некаторых выпадках проста абрынуліся. Таксама ацэньваецца, што за апошні год было зруйнавана 35 000 месцаў для жыхарства.{{Sfn|Даклад ААН VI}} {{арыгінальны тэкст|en|It is plain that Sarajevo has suffered badly at the hands of its attackers. Apart from the obvious human cost in the continued suffering and difficulties of day to day living, there has been serious damage to the urban fabric. The infrastructure (drainage, electricity, telephone services, etc.) is badly damaged. Most buildings are damaged significantly and probably all buildings are damaged to a greater or lesser degree (broken glass etc.). Some buildings have been completely destroyed including ancient monuments (such as the Library) and including a number of modern steel framed buildings (such as the Unis Building) which in some cases have simply collapsed. 35,000 dwellings are also assessed to have been destroyed during the past year.}}}}Сараева істотна аднавілася з пункту гледжання колькасці будынкаў, якія былі цалкам адрэстаўраваны і зноў заселены. Аднак па стане на 2017 год многія будынкі заставаліся моцна пашкоджанымі і зрубцаванымі<ref>{{Cite web|title=A City that Doesn't Forget: Sarajevo Thirty Years after the War|url=https://www.sah.org/community/sah-blog/sah-blog/2022/07/08/a-city-that-doesn-t-forget-sarajevo-thirty-years-after-the-war|access-date=2022-12-13|website=Default|url-status=dead|archive-date=18 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318125548/https://www.sah.org/community/sah-blog/sah-blog/2022/07/08/a-city-that-doesn-t-forget-sarajevo-thirty-years-after-the-war}}</ref>. Нягледзячы на тое, што горад быў узорам міжэтнічных адносін<ref>Так горад апісваецца ў {{Нп3|Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 824|Рэзалюцыі 824 СБ ААН|4=United Nations Security Council Resolution 824}}</ref>, аблога прынесла драматычныя змены ў насельніцтве. У дадатак да тысяч бежанцаў, якія пакінулі горад, многія сараеўскія сербы з’ехалі ў Рэспубліку Сербскую, а доля сербаў у Сараеве знізілася ў 3 разы з {{Нп3|Перапіс насельніцтва Босніі і Герцагавіны 1991|1991|4=1991 population census in Bosnia and Herzegovina}} па {{Нп3|Перапіс насельніцтва Босніі і Герцагавіны 2013|2013|4=2013 population census in Bosnia and Herzegovina}} год. Рэгіёны [[Нова Сараева|Нова-Сараева]], якія цяпер з’яўляюцца часткай Рэспублікі Сербскай, утварылі [[Усходняе Сараева]], дзе сёння жыве вялікая частка даваеннага сербскага насельніцтва. Новыя будаўнічыя праекты і інвестыцыі замежнага капіталу зрабілі Сараева, магчыма, самым хуткарослым горадам у [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|былой Югаславіі]]. Колькасць насельніцтва ў 2002 годзе вырасла да 401 000 чалавек<ref name=":7" />, што толькі на 20 000 менш, чым ацэнка перапісу да 1991 года. У 2009 годзе горад і яго найбліжэйшыя аколіцы насяляла больш за 435,5 тыс. жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://www.fzs.ba/saopcenja/2009/14.2.1.pdf|title=Procjena ukupnog broja prisutnih stanovnika po starosnoj i spolnoj strukturi, 30.06.2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924020446/http://www.fzs.ba/saopcenja/2009/14.2.1.pdf|archive-date=2015-09-24|language=bs}}</ref>. [[Файл:Robna_kuća_Sarajka_(today_BBI_Centar).jpg|цэнтр|міні|640пкс| Знакавым будынкам да вайны быў ''Універмаг Сарайка''. Сёння на яго месцы стаіць BBI Centar.]] == Абвінаваўчыя прысуды МТБЮ == 5 снежня 2003 года [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі]] (МТБЮ) прызнаў першага камандзіра Сараеўска-Раманійскага корпуса генерала {{нп3|Станіслаў Галіч|Станіслава Галіча||Stanislav Galić}} вінаватым у абстрэле і снайперскай тэрарыстычнай кампаніі супраць Сараева, у тым ліку ў першай {{Нп3|Бойні на Маркале|бойні на Маркале|4=Markale massacres}}. Галіч быў прысуджаны да пажыццёвага зняволення за [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынствы супраць чалавечнасці]] падчас блакады.<ref name="galic"/> У справе супраць Станіслава Галіча абвінавачанне ва ўступным слове сцвярджала, што:{{Цытата|Аблога Сараева, як стала шырока вядома грамадскасці, была эпізодам такой благой славы падчас канфлікту ў былой Югаславіі, што іншаму прыйдзецца звярнуцца да Другой сусветнай вайны, каб знайсці падабенствы ў еўрапейскай гісторыі. Ніколі пасля гэтага прафесійная армія не праводзіла кампаніі па бязлітасным гвалце супраць жыхароў еўрапейскага горада, каб тых завалачы ў стан сярэднявечнай абяздоленасці, у якой іх бы пастаянна прыгнятаў страх смерці. У перыяд, пакрыты гэтым абвінавачвальным актам, не было для сараеўца месца, ахаванага ад наўмыснай атакі, ні дома, ні ў школе, ні ў шпіталі. {{арыгінальны тэкст|en|The siege of Sarajevo, as it came to be popularly known, was an episode of such notoriety in the conflict in the former Yugoslavia that one must go back to World War II to find a parallel in European history. Not since then had a professional army conducted a campaign of unrelenting violence against the inhabitants of a European city so as to reduce them to a state of medieval deprivation in which they were in constant fear of death. In the period covered in this Indictment, there was nowhere safe for a Sarajevan, not at home, at school, in a hospital, from deliberate attack.}}|Уступная заява абвінавачання, МТБЮ супраць Станіслава Галіча, 2003<ref>{{cite web |url=http://sim.law.uu.nl/sim/caselaw/tribunalen.nsf/6c3f0d5286f9bf3cc12571b500329d62/31f622000d199e48c12571fe004be26e?OpenDocument |title=ICTY: Stanislav Galić judgement and opinion |date=5 December 2003 |publisher=[[МТБЮ]] |access-date=3 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120716103929/http://sim.law.uu.nl/sim/caselaw/tribunalen.nsf/6c3f0d5286f9bf3cc12571b500329d62/31f622000d199e48c12571fe004be26e?OpenDocument |archive-date=16 July 2012}}</ref>}} [[Файл:Initial_appearance_Radovan_Karadžić_at_his_trial_-_31_July_2008.jpg|міні|[[Радаван Караджыч]] на [[Суд над Радаванам Караджычам|судзе]] ў ліпені 2008 года.]] У 2007 годзе генерал {{нп3|Драгамір Мілошавіч|||Dragomir Milošević}}, які змяніў Галіча на пасадзе камандзіра Сараеўска-Раманійскага корпуса, быў прызнаны вінаватым у абстрэлах і снайперскай тэрарыстычнай кампаніі супраць Сараева і яго грамадзян са жніўня 1994 да канца 1995 года, уключаючы {{Нп3|Бойні на Маркале|другую бойню на Маркале|4=Markale massacres}}. Яго прысудзілі да 29 гадоў пазбаўлення волі. МТБЮ прыйшоў да высновы, што 28 жніўня 1995 года на гарадскі рынак Маркале быў здзейснены 120 мм мінамётны абстрэл з пазіцый Сараеўска-Раманійскага корпуса. У 2011 годзе былы начальнік [[Штаб|Генеральнага штаба]] [[Югаслаўская армія|югаслаўскай арміі]] генерал [[Момчыла Перышыч]] быў прысуджаны да 27 гадоў пазбаўлення волі за саўдзел і падбухторванне да забойства, таму што югаслаўская армія пад яго кіраўніцтвам аказвала «''вялікую матэрыяльна-тэхнічную падтрымку [[боепрыпас]]амі, палівам і [[Запасная частка|запчасткамі]]''», а таксама «''неабходную экспертную дапамогу''» [[Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай|ВРС]] падчас аблогі<ref name="Perisic Verdict2">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/perisic/tjug/en/110906_summary.pdf|title=Summary of the Judgement in the Case of Prosecutor v. Momčilo Perišić|date=6 September 2011|publisher=[[МТБЮ]]|access-date=7 September 2011|location=The Hague}}</ref>. Па ацэнцы Галоўнага штаба ад 1994 года, для вядзення вайны ў Босніі ВРС атрымала ад югаслаўскай арміі каля 25 мільёнаў куль і больш за 7500 снарадаў. Аднак суддзі пастанавілі, што Перышыч не меў эфектыўнага кантролю над афіцэрамі ВРС, якія ў асноўным ваявалі незалежна ад яго інструкцый, але ўсё роўна атрымлівалі грошы і льготы з [[Бялград]]а<ref name="Perisic Verdict2" /><ref>{{cite web|url=http://www.sense-agency.com/icty/perisic-sentenced-to-27-years-for-crimes-in-bh-and-croatia.29.html?cat_id=1&news_id=13151|title=PERISIC SENTENCED TO 27 YEARS FOR CRIMES IN BH AND CROATIA|date=6 September 2011|publisher=Sense-Agency|access-date=7 September 2011|location=The Hague|archive-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328212556/http://www.sense-agency.com/icty/perisic-sentenced-to-27-years-for-crimes-in-bh-and-croatia.29.html%3Fcat_id%3D1%26news_id%3D13151|url-status=dead}}</ref>. У 2013 годзе прысуд Перышычу быў адменены, і ён быў вызвалены з турмы<ref name="Perisic2">{{cite web|publisher=[[BBC]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-21621242|title=Momcilo Perisic: Yugoslav army chief conviction overturned|date=28 February 2013|access-date=28 February 2013}}</ref>. Да [[Пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]] быў прысуджаны лідар баснійскіх сербаў [[Радаван Караджыч]]<ref>{{Cite web|title=Bosnia-Herzegovina: Karadžić life sentence sends powerful message to the world|publisher=Amnesty International|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/03/bosnia-herzegovina-karadzic-life-sentence-sends-powerful-message-to-the-world/|date=20 March 2019}}</ref>. Яго прызналі вінаватым у тым ліку па эпізодзе з аблогай горада Сараева. Нарэшце, 22 лістапада 2017 года генерал [[Ратка Младзіч]] быў таксама асуджаны да [[Пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]]<ref>{{Cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=58143#.WhadpdLiXIU|title=UN hails conviction of Mladic, the 'epitome of evil,' a momentous victory for justice|date=22 November 2017|publisher=UN News Centre}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/22/ratko-mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-at-un-tribunal|title=Ratko Mladić convicted of war crimes and genocide at UN tribunal|date=22 November 2017}}</ref>. == Памяць пра трагедыю == {{Некалькі выяў|direction=horizontal|width=150|footer=Сараеўскія ружы на месцы Маркальскіх боень.|align=left|image1=Markale_1.jpg|image2=Markale 2.jpg}}Аблога Сараева пакінула шрамы на целе горада, якія застаюцца і сёння заўважнымі на некаторых будынках і вуліцах горада. Імі сталі шматлікія могілкі, мемарыялы, пашкоджанні на будынках і вуліцах. === Сараеўскія ружы === Адной з формаў увекавечання памяці пра загінулых сталі {{Нп3|сараеўскія ружы|4=Sarajevo Rose}}, якія можна спаткаць на вуліцах горада. Гэтыя сляды ад бомб, пасля заканчэння вайны былі запоўнены чырвонай смалой у тых месцах, дзе яны забралі адно ці болей чалавечых жыццяў<ref>[http://www.flickr.com/search/?q=sarajevo+rose Фотаздымкі сараеўскіх руж на сэрвісе Flickr].</ref><ref>Greg Campbell — ''The Road to Kosovo: A Balkan Diary''. Boulder, Colo.: Westview Press, 1999. {{ISBN|0-8133-3767-4}}.</ref>. === Акцыі памяці === [[Файл:Sarajevo_Red_Line.jpg|справа|міні|У памяць пра ахвяр блакады ў 2012 годзе ў Сараеве было пастаўлена 11 тысяч чырвоных крэслаў.]] 5 красавіка 2012 г., у 20-ю гадавіну пачатку блакады горада, на галоўнай дарозе ў Сараеве агульнай працягласцю 800 метраў было ўстаноўлена 11 541 чырвонае крэсла ў памяць пра ахвяры. Праект называецца «Сараева Чырвоная лінія»<ref>{{Cite news|publisher=Jutarnji list|title=''Rijeka crvenih stolaca u središtu Sarajeva: 11.541, po jedan za svakog poginulog''|url=http://www.jutarnji.hr/rijeka-crvenih-stolaca-u-sredistu-sarajeva--11-541--po-jedan-za-svakog-poginulog/1020011/|access-date=2012-04-09}} {{Cite web |url=http://www.jutarnji.hr/rijeka-crvenih-stolaca-u-sredistu-sarajeva--11-541--po-jedan-za-svakog-poginulog/1020011 |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120409012801/http://www.jutarnji.hr/rijeka-crvenih-stolaca-u-sredistu-sarajeva--11-541--po-jedan-za-svakog-poginulog/1020011 |archive-date=2012-04-09 }}{{Cite web |url=http://www.jutarnji.hr/rijeka-crvenih-stolaca-u-sredistu-sarajeva--11-541--po-jedan-za-svakog-poginulog/1020011 |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120409012801/http://www.jutarnji.hr/rijeka-crvenih-stolaca-u-sredistu-sarajeva--11-541--po-jedan-za-svakog-poginulog/1020011 |archive-date=2012-04-09 |url-status=dead }}</ref>. У той жа дзень [[жанчыны ў чорным]] арганізавалі акцыю памяці ахвяраў блакады на Плошчы Рэспублікі ў Бялградзе<ref name="žene u crnom">{{Cite web|url=http://www.zeneucrnom.org/index.php?option=com_content&task=view&id=783|publisher=Žene u crnom|title=''20 godina OD AGRESIJE NA BOSNU I HERCEGOVINU''|access-date=2012-04-09}}</ref>. У тым жа годзе быў адкрыты «Музей аблогі» пад назвай «Мастацтва жыць 1992—1996»<ref>{{Cite news|url=http://www.dnevniavaz.ba/vijesti/sarajevo/88867-predstavljen-muzej-opsade-umijece-zivljenja-1992-1996-video.html|publisher=Dnevni Avaz|title="Muzej opsade - Umijeće življenja 1992-1996" (VIDEO)|author=Redakcija Dnevnog Avaza|date=2012-04-04|access-date=2012-04-09}}</ref>. === У масавай культуры === * Падзеі аблогі Сараева згадваюцца ў песні U2 ''[[Міс Сараева|Miss Sarajevo]]'', якую група запісала з прадзюсарам [[Браян Іна|Браянам Іна]] ў 1995 годзе пад псеўданімам [[Арыгінальныя саўндтрэкі 1|Passengers]]. У запісе песні прымаў удзел тэнар [[Лучана Павароці]]<ref>{{Cite web|url=http://www.rp.pl/artykul/66821.html|language=pl|title=Rzeczpospolita: Kiedy Bono śpiewał na żywo „Miss Sarajewo”|access-date=23 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127140212/http://www.rp.pl/artykul/66821.html|archive-date=2012-01-27|url-status=dead}}</ref>. Песню напісаў фронтмэн U2 Бона, натхніўшыся дакументальным фільмам журналіста [[Bill Carter|Біла Картэра]], які правёў паўгода ў абложаным горадзе. Фільм паказвае конкурс «Міс Сараева», які праходзіў падчас блакады ў 1993 годзе ў гарадскіх падвалах. Гэты конкурс выйграла [[Інэла Ногіч]]. * Падчас блакады ў горадзе з канцэртамі выступілі, між іншым, [[Брус Дзікінсан|Брус Дыкінсан]] у снежні 1994 года (удастоены за гэта праз 25 гадоў звання ганаровага жыхара Сараева<ref>{{Cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/07/iron-maidens-singer-bruce-dickinson-honored-in-sarajevo.html|title=Iron Maiden's singer Bruce Dickinson honored in Sarajevo|language=en|publisher=The Jakarta Post|access-date=2019-11-04}}</ref>) і [[Славенія|славенскі]] [[Laibach]] 20 і 21 лістапада 1995 года<ref>{{Cite web|url=http://www.laibach.nsk.si/react.htm|date=2008-01-18|title=Laibach [NATO]|access-date=23 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118171028/http://www.laibach.nsk.si/react.htm|archive-date=2008-01-18|url-status=dead}}</ref>. * Неўзабаве пасля заканчэння блакады, 23 верасня 1997 года, на [[Стадыён Асім Ферхатавіч Хасэ|стадыёне Кошэва]] ў Сараеве адбыўся канцэрт [[U2]], на які прыйшло 50 000 гледачоў<ref name="autonazwa1">{{Cite web|url=http://www.charnas.pl/glosy.php?subaction=showfull&id=1220306445&archive=&start_from=&ucat=4|title=Tomasz Charnas: POP 4 U 2|access-date=2010-02-28|language=en|archive-date=5 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405082719/http://www.charnas.pl/glosy.php?subaction=showfull&id=1220306445&archive=&start_from=&ucat=4|url-status=dead}}</ref>. * Адміра Ісміч і Бошка Бркіч сталі героямі дакументальных фільмаў пад назвай «''[[Рамэа і Джульета з Сараева]]»<ref name=":1" />'' і «''Сараева, маё каханне''»<ref>{{Cite web|publisher=PriMed|title=Sarajevo mon amour|language=en|url=https://primed.tv/sarajevo-mon-amour-2/?lang=en|access-date=2020-10-31|date=2013-02-20}}</ref>. * Заснаваны на рэальных падзеях, графічны раман [[Joe Kubert|Джо Куберта]] «{{Нп3|Факс з Сараева|4=Fax from Sarajevo}}», апублікаваны [[Dark Horse Comics]] у 1996 годзе, апавядае гісторыю [[Ervin Rustemagić|Эрвіна Рустэмаджыка]], які паўтара гады спрабаваў уцячы з абложанага горада разам са сваёй сям’ёй<ref>Kubert, Joe. "This book is dedicated to Karim Zaimovic, " ''Fax From Sarajevo: A Story of Survival'' softcover (Dark Horse Comics, 1996/1998).</ref>. * Камп’ютарная гульня «{{Нп3|This War of Mine|4=This War of Mine}}» была натхнёная аблогай Сараева<ref>{{Cite web|date=14 лістапада 2014|access-date=2014-12-05|publisher=11 bit studios|title=This War of Mine Launch Trailer – The Survivor|url=https://www.youtube.com/watch?v=gotK5DLdVvI}}</ref>. * Песня «''Bosnia''» [[The Cranberries]] адносіцца да аблогі Сараева і агульнай сітуацыі ў Босніі. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{cite book|first=Daniel|last=Bethlehem|url=http://books.google.hr/books?id=7SczBzxA6-IC&dq=The+%22Yugoslav%22+crisis+in+international+law:+General+issues&hl=hr&source=gbs_navlinks_s|title=The "Yugoslav" crisis in international law: General issues|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1997|isbn=9780521463041|language=en}} * {{кніга|аўтар=David C. Isby|загаловак=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995|спасылка=https://books.google.ru/books?id=0AoPAAAACAAJ&redir_esc=y|месца=Washington|выдавецтва=Diane Publishing Company|год=2003|volume=1|allpages=501|isbn=978-0-7567-2930-1|мова=en}} * {{cite book|ref={{sfnref|Donia|2006}}|last=Donia|first=Robert J.|title=Sarajevo: A Biography|year=2006|url=http://books.google.hr/books?id=ACvJHam2_-oC&dq=sarajevo+siege&hl=hr&source=gbs_navlinks_s|publisher=[[University of Michigan Press]]|isbn=9780472115570}} * {{кніга|аўтар=Dr N Thomas & K Mikulan|загаловак=The Yugoslav Wars (2). Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992—2001|выдавецтва=Osprey publishing|isbn=1-84176-964-9|мова=en}} * {{cite book|last=Forsythe|first=David P.|url=http://books.google.hr/books?id=-2FPAAllJEMC&dq=srebrenica+after+world+war+II&hl=hr&source=gbs_navlinks_s|title=The International Committee of the Red Cross: a neutral humanitarian actor|publisher=Taylor & Francis|location=Oxford|year=2007|isbn=9780415341516}} * {{cite book|last=Goldstein|first=Ivo|title=Kronologija: Hrvatska, Europa, Svijet|publisher=Novi Liber|year=1996|location=Zagreb|isbn=9536045125}} * {{cite book|last=Maček|first=Ivana|title=Sarajevo Under Siege: Anthropology in Wartime|year=2009|url=http://books.google.hr/books?id=1DHDVf2ITy0C&dq=sarajevo+school+siege&hl=hr&source=gbs_navlinks_s|isbn=9780812241266|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]}} * {{Кніга|год=2003|аўтар=Mark A. Bucknam|загаловак=Responsibility of Command: How UN and NATO Commanders Influenced Airpower Over Bosnia|ref=Bucknam|старонак=407|isbn=9781585661152|выдавецтва=Air University Press|мова=en}} * {{кніга|аўтар=Milutinović M.|загаловак=Rat je poćeo rijećima|месца=Banja Luka|выдавецтва=Grafid|год=2010|allpages=495|isbn=978-99955-41-15-6|тыраж=1000|мова=sh}} * {{cite book|last1=Mann|last2=Drucker|last3=Tarantola|last4=McCabe|first1=Jonathan|first2=Ernest|first3=Daniel|first4=Mary Pat|title=Bosnia: The War Against Public Health|year=1994|url=http://www.ippnw.org/pdf/mgs/1-3-mann.pdf|publisher=Medicine & Global Survival|volume=1|access-date=2013-02-28|archive-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621012838/https://www.ippnw.org/pdf/mgs/1-3-mann.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|last=Preez Bezdrob|first=Anne Marie du|title=Sarajevo Roses: War Memoir of a Peacekeeper|year=2006|publisher=Oshun|isbn=9781770070318}} * {{cite book|ref={{sfnref|Human Rights Watch|1993}}|first=Ivana|last=Nizich|title=War Crimes in Bosnia-Hercegovina: A Helsinki Watch Report, Opseg 1|url=http://books.google.hr/books?id=nltdtAo38K0C&dq=Red+Cross+Convoy+Attacked+En+Route+to+Sarajevo+1992&hl=hr&source=gbs_navlinks_s|location=New York City|publisher=Human Rights Watch|year=1993|isbn=9781564320834}} * {{кніга|аўтар=Radinović R.|загаловак=Laži o sarajevskom ratištu|месца=Beograd|выдавецтва=Svet knjige|год=2004|allpages=261|isbn=86-7396-076-2|тыраж=1000|мова=sh}} * {{кніга|аўтар=R. Craig Nation.|загаловак=War in the Balkans 1991-2002|выдавецтва=U.S. Army War College|год=2003|allpages=388|isbn=1-58487-134-2|мова=en}} * {{Cite book|author=Sense Agency|ref=Sense-Karadžić|url=http://sense-agency.com/tv_tribunal.27.html?vid=89|title=''TV Tribunal 429''|date=30 October 2009|publisher=Sense-Agency.com|access-date=2013-02-28|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233823/http://sense-agency.com/tv_tribunal.27.html?vid=89|url-status=dead}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304233823/http://sense-agency.com/tv_tribunal.27.html?vid=89 |date=4 сакавіка 2016 }} * {{Кніга|загаловак=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention|ref=Burg Shoup|год=1999|аўтар=Steven L. Burg, Paul S. Shoup|старонак=499|isbn=1-56324-308-3|выдавецтва=M. E. Sharpe, Inc.|мова=en|месца=New York}} * {{cite book|ref=Vulliamy|last=Vulliamy|first=Ed|title=Seasons in hell: understanding Bosnia's war|year=1994|publisher=Simon & Schuster|location=New York City|isbn=9780671713454}} * {{кніга|аўтар=Булатович Лиляна.|загаловак=Сербский генерал Младич. Судьба защитника Отечества|месца=Москва|выдавецтва=ИППК «ИХТИОС»|год=2013|старонак=556|isbn=978-5-8402-0348-3|ref=Булатович|мова=ru}} * {{кніга|аўтар=[[Гуськова, Елена Юрьевна|Гуськова Е.Ю.]]|загаловак=История югославского кризиса (1990-2000)|месца=М.|выдавецтва=Русское право/Русский Национальный Фонд|год=2001|старонак=720|isbn=5941910037|ref=Гуськова|мова=ru}} * {{кніга|аўтар=Макартур С.|загаловак=Когда к штыку приравняли перо. Деятельность СМИ по освещению боснийского кризиса (1992-1995 гг.)|месца=Москва|выдавецтва=Институт славяноведения РАН|год=2007|старонак=164|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Наши миротворцы на Балканах|адказны=Гуськова Е.Ю|месца=Москва|выдавецтва=Индрик|год=2007|старонак=360|isbn=5-85759-397-2|мова=ru|ref=Миротворцы}} * {{кніга|загаловак=Югославия в XX веке: очерки политической истории|адказны=К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др|месца=М.|выдавецтва=Индрик|год=2011|старонак=888|isbn=9785916741216|ref=Югославия в XX веке|мова=ru}} === Даклады === {{refbegin}} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН IV}}|last=Bassiouni|first=M. Cherif|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex IV – The policy of ethnic cleansing|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|publisher=[[ААН]]|access-date=9 сакавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604020502/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|archive-date=2011-06-04}} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН VI}}|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex VI part 1 – Study of the battle and siege of Sarajevo|last=Bassiouni|first=M. Cherif|publisher=[[ААН]]|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm|access-date=9 красавіка 2012|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604023055/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302163248/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm |archive-date=2014-03-02 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010222115037/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm |archive-date=2001-02-22 |url-status=dead }} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН VI4}}|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex VI – Study of the battle and siege of Sarajevo (04/10)|last=Bassiouni|first=M. Cherif|publisher=[[ААН]]|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-04.htm|access-date=9 красавіка 2012|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629015256/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-04.htm}} {{Cite web |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-04.htm |title=Архіўная копія |access-date=5 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629015256/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-04.htm |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-04.htm |title=Архіўная копія |access-date=5 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629015256/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-04.htm |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН VI7}}|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex VI – Study of the battle and siege of Sarajevo (07/10)|last=Bassiouni|first=M. Cherif|publisher=[[ААН]]|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-07.htm|access-date=9 красавіка 2012|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629022355/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-07.htm}} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН VI8}}|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex VI – Study of the battle and siege of Sarajevo (08/10)|last=Bassiouni|first=M. Cherif|publisher=[[ААН]]|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-08.htm|access-date=9 красавіка 2012|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629022434/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-08.htm}} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН VI9}}|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex VI – Study of the battle and siege of Sarajevo (09/10)|last=Bassiouni|first=M. Cherif|publisher=[[ААН]]|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-09.htm|access-date=9 красавіка 2012|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629022325/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-09.htm}} {{Cite web |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/anx/VI-09.htm |title=Архіўная копія |access-date=21 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426211010/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/anx/VI-09.htm |archive-date=2012-04-26 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/anx/VI-09.htm |title=Архіўная копія |access-date=21 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426211010/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/anx/VI-09.htm |archive-date=2012-04-26 |url-status=dead }} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН VI10}}|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex VI – Study of the battle and siege of Sarajevo (10/10)|last=Bassiouni|first=M. Cherif|publisher=[[ААН]]|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-10.htm|access-date=9 красавіка 2012|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629022408/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-10.htm}} {{refend}} === Іншыя крыніцы === {{refbegin}} * {{Cite book|url=http://www.icty.org/x/cases/galic/tjug/en/gal-tj031205e.pdf|title=The Prosecutor vs. Stanislav Galić - Judgement and Opinion|publisher=[[МТБЮ]]|access-date=9 красавіка 2012|ref={{sfnref|МТБЮ Галіч}}|date=5 снежня 2003}} * {{Cite book|access-date=9 красавіка 2012|ref={{sfnref|МТБЮ Караджыч}}|url=http://www.icty.org/x/cases/karadzic/ind/bcs/090227.pdf|publisher=[[МТБЮ]]|title=''Tužitelj Međunarodnog suda protiv Radovana Karadžića - Treća izmijenjena optužnica''|date=27 лютага 2009}} * {{Cite book|url=http://www.icty.org/x/cases/dragomir_milosevic/tjug/en/071212.pdf|title=The Prosecutor vs. Dragomir Milošević - Judgement|publisher=[[МТБЮ]]|access-date=9 красавіка 2012|ref={{sfnref|МТБЮ Мілошавіч}}|date=12 снежня 2007}} * {{Cite book|url=http://www.icty.org/x/cases/perisic/tjug/en/110906_judgement.pdf|title=The Prosecutor vs. Momčilo Perišić - Judgement|publisher=[[МТБЮ]]|access-date=9 красавіка 2012|ref={{sfnref|МТБЮ Перышыч}}|date=6 верасня 2011}} {{refend}} == Спасылкі == * {{Commonscat-inline|Siege of Sarajevo|Аблога Сараева}} * [http://www.digitaljournalist.org/issue0405/remember_sarajevo.pdf «Remember Sarajevo» by Roger M. Richards], is an eBook of photographs and text from the siege of Sarajevo. * [https://meetbosnia.com/sarajevo-siege-4-devastating-years-longest-siege/ Sarajevo Siege | 4 Devastating Years of Longest Siege.] {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1996 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1995 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1994 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1993 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1992 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Сараева]] [[Катэгорыя:Баснійская вайна]] k14fea2ni3bnqlq1h6e7bo558lvr15y 0 322906 5193080 5172694 2026-09-04T19:04:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193080 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка | назва = Такарны станок | выява = Conventional-lathe.jpg | подпіс = Універсальны металарэзны такарны станок | тып = [[Металарэзны станок]] | прызначэнне = Апрацоўка рэзаннем загатовак у выглядзе [[цела вярчэння|цел вярчэння]] | рэзальны інструмент = [[Разец]], свярло, [[мятчык]], зенкер і інш. | матэрыялы загатоўкі = [[Метал|Металы]], [[Драўніна|драўніна]], [[Пластмаса|пластмасы]], кость | асноўны рух = Вярчэнне загатоўкі ([[шпіндэль]]) | рух падачы = Падоўжная і папярочная ([[супарт]]) | кіраванне = Ручное, паўаўтаматычнае, аўтаматычнае, [[Лічбавае праграмнае кіраванне|ЛПК]] | класіфікацыя = Такарна-вінтарэзныя, рэвальверныя, лабавыя, [[Карусельны станок|карусельныя]], запатыльныя }} '''Така́рны стано́к'''<ref name="BE15-takarn">Качаргін А. І. Такарны станок // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 15: Следавік — Трыпалі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 392—393. — ISBN 985-11-0251-2.</ref> — станок для апрацоўкі рэзаннем загатовак з [[метал]]аў і іншых матэрыялаў у выглядзе [[цела вярчэння|цел вярчэння]]; найбольш пашыраны тып [[металарэзны станок|металарэзных станкоў]]. У шырэйшым значэнні да такарных адносяць таксама станкі для апрацоўкі [[драўніна|драўніны]], [[пластмаса|пластмас]], косці і іншых матэрыялаў, калі асноўны рух рэзання задаецца вярчэннем загатоўкі. [[Файл:Conventional-lathe.jpg|міні|Універсальны металарэзны такарны станок]] == Будова і прынцып работы == Асноўны рух на такарным станку — вярчэнне загатоўкі, якая замацоўваецца ў [[патрон (машынабудаванне)|патроне]], цэнтрах, на [[планшайба|планшайбе]] або ў іншым прыстасаванні. Рэзальны інструмент, найчасцей [[разец]], перамяшчаецца адносна загатоўкі па зададзенай траекторыі. Пры такім спалучэнні рухаў з паверхні здымаецца слой матэрыялу і фарміруецца цыліндрычная, канічная, тарцовая або фасонная паверхня.<ref name="BE15-takarn" /> Да тыповых вузлоў універсальнага металарэзнага такарнага станка належаць [[станіна]], пярэдняя бабка са [[Шпіндаль|шпіндалем]], [[супарт]] з разцатрымальнікам, задняя бабка, хадавы вінт, хадавы вал і дапаможныя апоры — [[люнет]]ы. Станіна служыць апорнай базай станка і мае накіравальныя для перамяшчэння супарта і задняй бабкі. Пярэдняя бабка перадае вярчэнне шпіндалю, а супарт забяспечвае падоўжную і папярочную падачу разца.<ref name="BE15-takarn" /> == Асноўныя аперацыі == На такарных станках выконваюць абточванне цыліндрычных, канічных, тарцовых і фасонных паверхняў, расточванне, адразанне, праточванне канавак, наразанне [[разьба (тэхніка)|разьбы]] і іншыя аперацыі. Пры выкарыстанні дадатковых прыстасаванняў тэхналагічныя магчымасці станка пашыраюцца: на ім могуць апрацоўваць адтуліны, тарцы, уступы, складаныя профілі і паверхні дэталяў рознай формы.<ref name="BE15-takarn" /> == Класіфікацыя == Такарныя станкі адрозніваюць паводле канструкцыі і тэхналагічных магчымасцей, размяшчэння восі шпіндаля, колькасці інструментаў і шпіндаляў, дакладнасці і ступені аўтаматызацыі. Паводле канструкцыі вылучаюць такарна-вінтарэзныя, рэвальверныя, лабавыя, карусельныя, запатыльныя і іншыя станкі. Паводле размяшчэння шпіндаля яны бываюць гарызантальныя і вертыкальныя; паводле колькасці інструментаў і шпіндаляў — адна- і шматразцовыя, адна- і шматшпіндальныя; паводле ступені аўтаматызацыі — звычайныя станкі, паўаўтаматы і аўтаматы.<ref name="BE15-takarn" /> [[Файл:Wasino CNC lathe.jpg|міні|Такарны станок з лічбава-праграмным кіраваннем]] Найбольш універсальнымі ў металаапрацоўцы з’яўляюцца такарна-вінтарэзныя станкі, на якіх выконваюць шырокі набор такарных аперацый, у тым ліку наразанне разьбы. Рэвальверныя станкі маюць паваротную інструментальную галоўку і выкарыстоўваюцца пры серыйнай апрацоўцы дэталяў. [[Карусельны станок|Карусельныя станкі]] маюць вертыкальны шпіндаль і гарызантальную планшайбу; на іх апрацоўваюць цяжкія загатоўкі вялікага дыяметра, у якіх дыяметр значна перавышае даўжыню.<ref name="BE8-karusel">Карусельны станок // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 8: Канто — Кулі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 108. — ISBN 985-11-0144-3.</ref> Запатыльныя станкі прызначаны для апрацоўкі задніх паверхняў зубцоў рэзальнага інструменту і прафілявання кулачкоў; універсальныя мадэлі такіх станкоў могуць выкарыстоўвацца і як такарна-вінтарэзныя станкі агульнага прызначэння.<ref name="BE6-zapatylny">Запатыльны станок // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 6: Дадаізм — Застава / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — С. 533. — ISBN 985-11-0106-0.</ref> Спецыялізаваныя такарныя станкі ствараюць для апрацоўкі пэўных груп вырабаў або матэрыялаў, напрыклад [[колавая пара|колавых пар]], труб, драўляных нарыхтовак, пластмасавых дэталяў. У сучаснай вытворчасці значнае месца займаюць станкі з [[лічбавае праграмнае кіраванне|лічбава-праграмным кіраваннем]] (ЛПК), у якіх перамяшчэнне інструмента і рэжымы апрацоўкі задаюцца праграмай. == Гісторыя == Выраб простых станкоў вядомы з даўніх часоў, але металарэзныя станкі сучаснага тыпу сфарміраваліся з развіццём фабрычна-заводскай вытворчасці. Да важных ранніх канструкцый адносяць такарна-вінтарэзны станок з механізаваным супартам і наборам [[зубчастае кола|зубчастых колаў]], распрацаваны ў 1738 годзе [[Андрэй Нортаў|Андрэем Нортавым]]. У 1790-я гады англійскі механік [[Генры Модслі]] стварыў станок з механічным супартам. Перанос супарта з такарнага станка на іншыя металарэзныя станкі стаў адным з істотных этапаў развіцця станкабудавання.<ref name="BE15-stankab">Усціповіч Дз. Ф., Сацута У. М. Станкабудаванне // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 15: Следавік — Трыпалі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 148—149. — ISBN 985-11-0251-2.</ref> У XIX стагоддзі такарныя станкі разам з іншымі металарэзнымі станкамі сталі асновай машынабудаўнічай вытворчасці. Развіццё прывадаў, сістэм падачы, зубчастых перадач, інструментальных прыстасаванняў і пазней аўтаматычнага кіравання зрабіла магчымай серыйную і масавую апрацоўку дэталяў з высокай дакладнасцю. == У Беларусі == [[Файл:CNC Wood Lathe CNC Wood Turning Machine.jpg|міні|Такарны станок для апрацоўкі драўніны]] У Беларусі прасцейшыя такарныя станкі ўвайшлі ў практыку ў XI—XIII стагоддзях. На іх з дрэва і косці выточвалі дробныя прадметы: посуд, гузікі, [[шахматы]], тронкі нажоў і іншыя рэчы, нярэдка аздобленыя гравіраваным арнаментам. У XIX — першай палове XX стагоддзя такарныя станкі былі пашыраны ў народным побыце і часта служылі дапаможным абсталяваннем у [[сталярства|сталярным]], [[бандарства|бандарным]] і [[стэльмаства|стэльмашным]] рамёствах.<ref name="etnagrafiya">Такарны станок // ''Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя'' / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — С. 491.</ref><ref name="sachuta">Сахута Я. Такарныя вырабы // ''Помнікі гісторыі і культуры Беларусі''. — 1975. — № 1.</ref> Традыцыйны варыянт такарнага станка меў дзве стойкі з металічнымі стрыжнямі, паміж якімі гарызантальна заціскалі загатоўку. Яе ахопліваў шнур або рэмень: адзін яго канец мацаваўся да спружыністага рычага, другі — да дошкі на падлозе. Націскаючы нагой на дошку, майстар надаваў загатоўцы вярчальны рух і апрацоўваў яе разцом. Дробныя вырабы, напрыклад [[верацяно|верацёны]] і рукаяткі інструментаў, выточвалі таксама на ручным вярчальным станку-смыку.<ref name="etnagrafiya" /> Прамысловае [[станкабудаванне]] ў Беларусі развіваецца з 1920-х гадоў. Сярод буйных цэнтраў і прадпрыемстваў гэтай галіны ў XX стагоддзі вылучаліся [[Мінск]], [[Віцебск]], [[Гомель]], [[Орша]] і [[Баранавічы]]. У пачатку 2000-х гадоў у адзначалася вытворчасць такарных станкоў з вертыкальным шпіндалем і лічбава-праграмным кіраваннем на [[Мінскі завод аўтаматычных ліній|Мінскім заводзе аўтаматычных ліній]].<ref name="BE15-stankab" /><ref name="BE15-takarn" /> Сучасныя беларускія прадпрыемствы працягваюць выпускаць асобныя віды такарнага абсталявання. Напрыклад, [[Гомельскі завод станочных вузлоў]] у каталогу прадукцыі падае такарна-вінтарэзныя станкі, прызначаныя для розных такарных прац і наразання [[разьба (тэхніка)|метрычнай, цалёвай, модульнай і пітчавай разьбы]].<ref>{{Cite web|url=https://gzsu.by/by/catalog/106/?order=desc&sort=name|title=Станкі такарна-вінтарэзныя|website=ААТ «ГЗСіВ»|access-date=2026-07-06|url-status=dead}}</ref> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Качаргін А. І. Такарны станок // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 15: Следавік — Трыпалі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 392—393. — ISBN 985-11-0251-2. * Усціповіч Дз. Ф., Сацута У. М. Станкабудаванне // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 15: Следавік — Трыпалі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 148—149. — ISBN 985-11-0251-2. * Карусельны станок // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 8: Канто — Кулі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 108. — ISBN 985-11-0144-3. * Запатыльны станок // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 6: Дадаізм — Застава / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — С. 533. — ISBN 985-11-0106-0. * Такарны станок // ''Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя'' / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — С. 491. * Сахута Я. Такарныя вырабы // ''Помнікі гісторыі і культуры Беларусі''. — 1975. — № 1. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Металарэзныя станкі]] [[Катэгорыя:Дрэваапрацоўчыя інструменты]] pq383msjzty0qb1yjk4xxli9kra1tuv 0 322931 5193197 5186304 2026-09-05T06:15:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193197 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва= Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай<br />{{lang-sr|Војска Републике Српске (ВРС)<br />Vojska Republike Srpske (VRS)}} |выява=[[Файл:Emblem Republika Srpska Army.svg|150px]] |подпіс=Эмблема Арміі Рэспублікі Сербскай |гады= [[1992]]—[[2006]] |краіна= {{Сцяг Рэспублікі Сербскай}} [[Рэспубліка Сербская]] |тып= [[узброеныя сілы]] |заступнік= [[Ілья (прарок)|святы прарок Ілья]] |бітвы= [[Баснійская вайна]]<br/>[[Вайна ў Харватыі]] |вядомыя_камандзіры= [[Ратка Младзіч]] ([[1992]]—[[1996]]) }} '''Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай''' ({{lang-sr|Војска Републике Српске (ВРС), Vojska Republike Srpske (VRS)}}, таксама называюць '''Армія баснійскіх сербаў''', '''Войска Рэспублікі Сербскай''') — узброеныя фармаванні [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]], якая цяпер з’яўляецца {{нп3|Дзяржаўны лад Босніі і Герцагавіны|энтытэтам|ru|Государственный строй Боснии и Герцеговины}} у складзе [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]. Існавалі ў перыяд з [[1992]] па [[2006]] год. Прымалі актыўны ўдзел у [[Распад Югаславіі|грамадзянскай вайне ў Югаславіі]]. З [[2003]] года ўзброеныя сілы Рэспублікі Сербскай пачалі ўваходзіць у склад {{нп3|Узброеныя сілы Босніі і Герцагавіны|узброеных сіл Босніі і Герцагавіны|ru|Вооружённые силы Боснии и Герцеговины}}. У [[2005]] годзе часткі рэфармаванай арміі Босніі і Герцагавіны, якія складаліся з [[Баснійцы|баснійскіх]], [[харваты|харвацкіх]] і [[Сербы ў Босніі і Герцагавіне|сербскіх]] падраздзяленняў, [[Іракская вайна|былі скіраваны]] у складзе кааліцыйных сіл у [[Ірак]]. [[6 чэрвеня]] [[2006]] года ўзброеныя сілы Рэспублікі Сербскай канчаткова перасталі існаваць, увайшоўшы ў склад арміі Босніі і Герцагавіны<ref name=autogenerated3>{{cite web |url=http://www.republikasrpska.net/istorija/vojska-republike-srpske/ |title=Istorijat |access-date=2014-10-17 |lang=sr |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026070149/http://www.republikasrpska.net/istorija/vojska-republike-srpske/ |archive-date=26 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == === Перадгісторыя === [[Файл:BiH - ES N 1991 1.gif|left|thumb|Этнічная карта Босніі і Герцагавіны паводле перапісу насельніцтва 1991 года.]] [[Боснія і Герцагавіна]] гістарычна была шматнацыянальнай дзяржавай. Паводле дадзеных перапісу [[1991]] года, 43,7 адсотка насельніцтва былі баснійскімі мусульманамі, 31,4 адсотка — сербамі, 17,3 адсотка — харватамі і 5,5 адсотка вызначалі сябе як югаславы<ref name=Sourcebook>{{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=ORSMBFwjAKcC&pg=PA311#v=onepage&q&f=false|title=The former Yugoslavia's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|first1=Matjaž|last1=Klemenčič|first2=Mitja|last2=Žagar|year=2004|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|page=311|isbn=1576072940}}</ref>. Большасць югаславаў былі сербамі, або дзецьмі ад змяшаных шлюбаў. У 1991 годзе 27{{nbsp|1}}% шлюбаў былі змяшанымі{{sfn|Югославия в XX веке|2011|с=805}}. У выніку першых шматпартыйных выбараў, што адбыліся ў лістападзе [[1990]] года, перамаглі тры найбуйнейшыя нацыяналістычныя партыі {{нп3|Партыя дэмакратычнага дзеяння|Партыя дэмакратычнага дзеяння|ru|Партия демократического действия}}, {{нп3|Сербская дэмакратычная партыя|Сербская дэмакратычная партыя|ru|Сербская демократическая партия}} і [[Харвацкая дэмакратычная садружнасць]]. Бакі падзялілі ўладу па этнічнай лініі так, што кіраўніком рэспублікі стаў басніец-мусульманін [[Алія Ізетбегавіч]], старшынём парламента — серб Мамчыла Краішнік, а прэм’ер-міністрам — харват Юрэ Пеліван. [[15 кастрычніка]] [[1991]] года парламент Сацыялістычнай рэспублікі Босніі і Герцагавіны ў [[Сараева|Сараеве]] прыняў «Мемарандум пра суверэнітэт Босніі і Герцагавіны» простай большасцю галасоў<ref name="Trbovich221">{{cite book|title=A Legal Geography of Yugoslavia's Disintegration|first=Ana S.|last=Trbovich|page=221|url=http://books.google.com/books?id=Ojur7dVoxIcC&pg=PA221|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=9780195333435}}</ref><ref name="cook140">{{cite book|title=Europe Since 1945|volume=1|first=Bernard A.|last=Cook|page=140|url=http://books.google.com/books?id=ox_gXq2jpdYC&pg=PA140|publisher=Taylor and Francis|year=2001|isbn=9780815340577}}</ref>. Мемарандум сустрэў гарачыя пярэчанні сербскіх членаў баснійскага парламента, якія сцвярджалі, што пытанні, што тычацца паправак у канстытуцыю, павінны быць падтрыманы 2/3 членамі парламента. Нягледзячы на гэта, «Мемарандум» быў зацверджаны, што прывяло да байкоту парламента з боку баснійскіх сербаў. Падчас байкоту было прынята заканадаўства рэспублікі<ref name="Trbovich220">{{cite book|title=A Legal Geography of Yugoslavia's Disintegration|first=Ana S.|last=Trbovich|pages=220–224|url=http://books.google.com/books?id=Ojur7dVoxIcC&pg=PA222|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=9780195333435}}</ref>. [[25 студзеня]] [[1992]] года падчас сесіі баснійскага парламента ён заклікаў да рэферэндуму па пытанні незалежнасці, прызначыўшы яго на 29 лютага і 1 сакавіка<ref name="Trbovich221"/>. [[29 лютага]] — [[1 сакавіка]] [[1992]] года ў Босніі і Герцагавіне прайшоў рэферэндум пра дзяржаўную незалежнасць. Яўка на рэферэндуме склала 63,{{nbsp|1}}4{{nbsp|1}}%. 99,{{nbsp|1}}7{{nbsp|1}}% выбарцаў прагаласавалі за незалежнасць<ref>{{cite web|url=http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|title=The Referendum on Independence in Bosnia-Herzegovina: February 29 – 1 March 1992|year=1992|publisher=Commission on Security and Cooperation in Europe|page=19|access-date=28 December 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/61DT99o3z?url=http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Незалежнасць рэспублікі была пацверджана [[5 сакавіка]] [[1992]] года парламентам. Аднак [[сербы]], якія складалі траціну насельніцтвы БІГ, байкатавалі гэты рэферэндум і заявілі пра непадпарадкаванне новаму нацыянальнаму ўраду БіГ, пачаўшы з [[10 красавіка]] фармаваць уласныя органы ўлады з цэнтрам у горадзе [[Баня-Лука]]. Нацыянальны рух сербаў узначаліла [[Сербская дэмакратычная партыя]] [[Радаван Караджыч|Радавана Караджыча]]. === Фармаванне арміі === [[Файл:G-4 SOKO Super Galeb 1991.jpg|thumb|Г-4 СОКО Галеб. Югаслаўская армія пакінула баснійскім сербам і баявыя самалёты.]] Падчас фармавання арміі баснійскім сербам значную дапамогу зрабіла югаслаўскае палітычнае і ваеннае кіраўніцтва. Член Прэзідыума СФРЮ ад Сербіі Барысаў Ёвіч у сваім дзённіку ад [[4 снежня]] 1991 года пакінуў запіс з нагоды дапамогі баснійскім сербам<ref name=autogenerated1>{{cite web |url=http://artofwar.ru/i/ionow_a_a/text_0010.shtml |title=Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991-1995) |publisher=ArtOfWar |access-date=2014-09-07 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Balkan Battlegrounds|2003|с=128}}: {{цытата|Калі Боснія і Герцагавіна будзе прызнана на міжнародным роўні, ЮНА будзе абвешчана на яе тэрыторыі замежнай арміі і будзе змушана выйсці ў кароткія тэрміны. У гэтай сітуацыі сербскае насельніцтва апынецца безабаронным… Слаба (Слабадан Мілошавіч) думае, што мы павінны адклікаць усіх грамадзян Сербіі і Чарнагорыі, які праходзілі службу ў ЮНА на тэрыторыі БіГ, а ўсіх баснійцаў з ЮНА за межамі рэспублікі перадыслакаваць у Боснію. Тады ў кіраўніцтва баснійскіх сербаў з'явіцца магчымасць узяць пад сваю каманду сербскую частку ЮНА ў Босніі.}} У канцы 1991 года ў становішчы падвышанай сакрэтнасці пачынаецца перавод у Боснію і Герцагавіну тых сербаў-афіцэраў, якія там нарадзіліся. [[25 снежня]] такі сакрэтны загад падпісвае і федэральны міністр абароны {{нп3|Велька Кадзіевіч|Велька Кадзіевіч|ru|Кадиевич, Велько}}. Барысаў Ёвіч пісаў<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Balkan Battlegrounds|2003|с=129}}: {{цытата|Толькі мы з Мілошавічам абмяркоўвалі гэта. Больш нікому не казалі. Мы аддалі ўказанне Генштабу перакінуць усіх, хто родам з Босніі, у Боснію, а тых, што родам з Сербіі і Чарнагорыі — у Сербію і Чарнагорыю… Да часу прызнанні незалежнасці, у Босніі знаходзілася 90 000 вайскоўцаў ЮНА, з якіх, я думаю, 85% былі баснійскімі сербамі.}} [[3 студзеня]] [[1992]] года [[Югаслаўская народная армія]] была рэарганізавана. Яе падраздзяленні на тэрыторыі Босніі і Герцагавіны былі аформлены ў 2-ю Ваенную вобласць са штабам у Сараеве пад камандаваннем генерал-палкоўніка Мілуціна Куканяца. Частка тэрыторыі Герцагавіны ўвайшла ў зону адказнасці 4-й ВВ, пад камандаваннем генерал-палкоўніка Паўле Стругара. Разам з навучэнцамі і выкладнікамі шматлікіх вайсковых школ, размешчаных у БіГ, колькасць ЮНА на тэрыторыі рэспублікі складала да 110 000 чалавек. На ўзбраенні было каля 500 танкаў, БТР і БМП, каля 550 адзінак палявой артылерыі калібру 100 мм і вышэй, 48 рэактыўных сістэм залпавага агню і 350 мінамётаў калібрам 120 мм. ВПС мелі ў Босніі 120 знішчальнікаў і знішчальнікаў-бамбардзіроўшчыкаў, 40 лёгкіх верталётаў і 30 транспартных{{sfn|Balkan Battlegrounds|2003|с=130}}<ref name=autogenerated1 /><ref name="ReferenceA">{{кніга |аўтар = R. Craig Nation. |загаловак = War in the Balkans 1991-2002 |выдавецтва = U.S. Army War College |год = 2003 |pages = 157 |isbn = 1-58487-134-2 }}</ref>. Апроч падраздзяленняў ЮНА баснійскія сербы абапіраліся на атрады Тэрытарыяльнай абароны, якія функцыянеры Сербскай дэмакратычнай партыі ўзялі пад кантроль увосень 1991 года, стварыўшы крызісныя штабы. Такім чынам, вясной 1992 года ў Босніі існавала дзве Тэрытарыяльнай Абароны: адна, сербская — у абшчынах, дзе сербы складалі большасць, іншая была падкантрольная мусульмана-харвацкаму ўраду. Да сярэдзіны красавіка 1992 года, колькасць Тэрытарыяльнай абароны баснійскіх сербаў і добраахвотніцкіх падраздзяленняў складала каля 60 000 чалавек{{sfn|Balkan Battlegrounds|2003|с=130}}. Склад атрадаў ТА вар’іраваўся ад 300 ваяроў у Босанска-Крупе, да 4 200 у аб’яднаных сілах злучын Сокалац і Олава. Кожнае падраздзяленне знаходзілася ў падначаленні крызіснага штаба, якое ўзначальваў старшыня мясцовай арганізацыі СДП<ref name=autogenerated1 />. [[Радаван Караджыч]] пазней так успамінаў пра час, калі фармавалася Армія РС{{sfn|Югославия в XX веке|2011|с=810}}<ref name=autogenerated1 />: {{цытата|Першыя 45 дзён, калі ў нас не было ні арміі, ні аб'яднанага камандавання арміі і паліцыі, мы перажывалі хаос. Усё ненавідзелі ўсіх, усё ваявалі супраць усіх. Гэта быў працяг Другой Сусветнай вайны, людзі ўспаміналі, што з імі зрабіла тая ці іншая сям'я, і яны баяліся, што гэта паўторыцца і казалі: давайце заб'ём іх перш, чым яны заб'юць нас. Людзі не забывалі, хто забіваў іх бацькаў, дзядоў, маці. Усё асцерагаліся помсты і пачыналі першымі.}} [[Файл:Evstafiev-ratko-mladic-1993-w.jpg|thumb|Генерал Ратка Младзіч.]] [[5 сакавіка]] 1992 года Боснія і Герцагавіна абвясціла незалежнасць. Прызнаць яе адмовіліся баснійскія сербы. На тэрыторыі рэспублікі пачаліся сутыкненні, якія перараслі ў баявыя дзеянні. На тэрыторыю Босніі былі ўведзены харвацкія войскі, якія атакавалі падраздзяленні югаслаўскай арміі і атрады баснійскіх сербаў{{sfn|Югославия в XX веке|2011|с=810}}. Лідар баснійскіх мусульманаў Алія Ізетбегавіч аддаў загад пра ўсеагульны напад на жаўнерні ЮНА. [[27 красавіка]] Прэзідыум БіГ, сабраўшыся ў няпоўным складзе, запатрабаваў ад югаслаўскай арміі скласці зброю і пакінуць тэрыторыю рэспублікі. [[2 мая]] 1992 года мусульманскія сілы абсадзілі жаўнерні ЮНА ў Сараеве і распачалі шэраг нападаў на патрулі і ваенныя аб’екты<ref name=autogenerated1 />. У маі 1992 года на фоне баёў у Босніі і Герцагавіне Югаслаўская Народная Армія пачала пакідаць рэспубліку{{sfn|Dimitrijević|2010|с=298}}. Да таго часу ў ёй заставаліся практычна толькі сербы і чарнагорцы. Тыя з іх, хто былі выхадцамі БіГ, засталіся ў рэспубліцы, уступіўшы ў стваранае Войска Рэспублікі Сербскай. ЮНА пакінула ім і цяжкае ўзбраенне<ref name=autogenerated1 />. Кіраўніцтвам [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|Югаславіі]] было прынята рашэнне пра падтрымку баснійскіх сербаў і дапамогі ў фармаванні арміі. Падчас вываду частак ЮНА, афіцэры і салдаты родам з [[Сацыялістычная Рэспубліка Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]] засталіся на радзіме і перайшлі на службу ва УС РС. Таксама новай арміі было пакінута цяжкае ўзбраенне, танкі, авіяцыя і інш. 12 мая Скупшчына баснійскіх сербаў пастанавіла стварыць узброеныя сілы<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4>{{cite web |url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=617211 |title=Vojska Republike Srpske i priključenija |access-date=2014-10-17 |lang=sr |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026092347/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=617211 |archive-date=26 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}</ref>. На чале арміі быў прызначаны генерал [[Ратка Младзіч]], які да гэтага ўзначальваў 9-ы Кнінскі корпус ЮНА, які прымаў актыўны ўдзел у баях у Сербскай Краіне<ref name=autogenerated1 /><ref name="ReferenceA"/>. У маі 1992 года былі сфармаваны пяць карпусоў і Галоўны Штаб, начальнікам якога стаў генерал {{нп3|Манойла Мілаванавіч|Манойла Мілаванавіч|ru|Милованович, Манойло}}. Галоўным чынам падраздзяленні ЮНА, якія ўліліся ў склад УС РС, мелі досвед баявых дзеянняў у Харватыі. Галоўны штаб Арміі, што фармаваўся на глебе штаба 2-й Вайсковай вобласці, быў укамплектаваны дасведчанымі афіцэрамі<ref name=autogenerated1 />. === Армія РС у гады вайны === У 1992 годзе, пасля вываду югаслаўскай арміі з БіГ, асноўнай мэтай арміі баснійскіх сербаў было ўзяцце пад кантроль тэрыторый з большасцю сербскага насельніцтва і тых раёнаў, на якія прэтэндавала Рэспубліка Сербская<ref name=autogenerated1 />. Ужо ўвесну 1992 года пачаліся баі ў Сараеве, перарослыя ў працяглую аблогу горада. УС РС і добраахвотніцкія атрады, што ўмацаваліся ў населеных сербамі прыгарадах, абложвалі сталіцу БіГ аж да Дэйтанскіх пагадненняў. Аблога Сараева вельмі адмоўна адбілася на іміджы баснійскіх сербаў і іх арміі. У Заходняй Босніі сербы ўзялі пад кантроль Прыедар, Босанска-Крупе, Санскі-Мост і Ключ. У Пасавіне ім супрацьстаялі як фармаванні мусульманаў, так і падраздзяленні баснійскіх харватаў і рэгулярнай арміі Харватыі. Яны змаглі пераразаць так званы «Калідор жыцця» — вузкую палосу тэрыторыі ў раёне Брчко, які злучаў Сербскую Краіну і заходнія раёны РС з яе ўсходнімі раёнамі і Саюзнай Рэспублікай Югаславіяй. У выніку працяглай аперацыі пад назвай «Калідор-92» былі разгромлены буйныя харвацкія сілы, а сам «Калідор» быў пад сербскім кантролем на працягу ўсёй вайны. Іншай буйнай перамогай сербаў стала аперацыя «{{нп3|Врбас-92|Врбас-92|ru|Врбас-92}}», падчас якой УС РС змаглі заняць Яйцэ і яго наваколлі, а таксама дзве важныя ГЭС на рацэ Врбас. Ва Усходняй Босніі і Падрынне УС РС выбілі мусульманаў з Біеліны, Зворніка, Вышаграда, Фочы і іншых гарадоў. Аднак сербы не змаглі замацавацца ў Срэбраніцы, у якой утварыўся мусульманскі анклаў. Ва Усходняй Герцагавіне ўлетку 1992 года баснійскія харваты і армія Харватыі правялі буйнае наступленне, у выніку якога сілы сербаў былі адкінуты ад Мостара. У снежні 1992 года з-за ўзрослай актыўнасці мусульман у анклавах у Падрынні ў складзе УС РС быў утвораны Дрынскі корпус<ref name=autogenerated1 />. [[Файл:Опрема ВРС.JPG|left|thumb|Камплект рыштунку ваяра УС РС.]] У пачатку 1993 года ВРС адбівалі спробы мусульман і харватаў пераразаць «Калідор». У маі і ліпені сербы распачалі некалькі аперацый па яго пашырэнні, здолеўшы пасунуць часткі праціўніка. Зімой — вясной сербы адлюстроўвалі атакі мусульман са Срэбраніцы, якія падчас сваіх рэйдаў знішчылі некалькі сербскіх сёл. Потым УС РС, карыстаючыся падтрымкай югаслаўскай арміі, перайшлі ў наступленне, прычыніўшы значную шкоду сілам мусульман. У сітуацыю ўмяшалася ААН, абвясціўшы горад зонай бяспекі. Таксама ўвесну сербы правялі наступ у раёне Вышаграда, узяўшы пад кантроль значную па памерах тэрыторыю. У ліпені 1993 года УС РС разгарнулі аперацыю «Лукавац-93», у выніку якой было занята Трнова і шэраг іншых населеных пунктаў, а Сараева апынулася ў поўным акружэнні. У заходняй Босніі сербы падтрымалі Фікрэта Абдзіча, які выйшаў з падначалення ўраду ў Сараеве. Яго сілы, абапіраючыся на дапамогу з боку армій [[Рэспубліка Сербская Краіна|Сербскай Краіны]] і Рэспублікі Сербскай, пачалі баявыя дзеянні супраць 5-га корпуса АРБіГ<ref name=autogenerated1 />. [[Файл:Evstafiev-mladic-sarajevo1993w.jpg|міні|Генерал Ратка Младзіч падчас перамоў у аэрапорце Сараева, чэрвень 1993.]] Амерыканскі публіцыст Арнольд Шэрман пісаў у 1993 годзе<ref>{{кніга |аўтар = Гуськова Е.Ю. |загаловак = История югославского кризиса (1990-2000) |месца = М. |выдавецтва = Русское право/Русский Национальный Фонд |год = 2001 |старонкі = 283 |isbn = 5941910037 |ref = Гуськова }}</ref>: {{цытата|Мужчыны дзеляць час паміж звычайнай працай і салдацкім рамяством. У выпадку патрэбы яны імгненна з'яўляюцца са зброяй там, дзе паўстала небяспека. Яны ведаюць, хто можа вяртацца дахаты, а хто застанецца на баявых пазіцыях, калі ўціхне першая трывога. У мірным жыцці яны звычайныя суседзі і сябры, на вайне — таварышы па зброі. Гэта армія грамадзян, якія не маюць патрэбы ў ін'екцыях патрыятызму. Яны ў даслоўным сэнсе вядуць змаганне за свае дамы, за сваю маёмасць, за свае сем'і, за сваё жыццё.}} Улетку 1993 года Галоўны штаб УС РС распрацаваў серыю наступальных аперацый пад агульнай назвай «Дрына-93», якія планаваліся ў раёне Азена і Тузлы, а таксама Біхачскай кішэні. Сербскае наступленне пачаўся ў лістападзе 1993 года і скончыўся пад канец лютага 1994 года, дасягнуўшы частковых поспехаў. Тады ж пад ціскам з боку ААН і НАТО УС РС адвялі цяжкае ўзбраенне ад Сараева. Пад канец сакавіка сербы пачалі буйнае наступленне на мусульманскі анклаў у Гораждзе. Спачатку яно развівалася паспяхова, але потым у яго ход умяшаліся сілы НАТО, наносячы бомбавыя ўдары па пазіцыях УС РС. Пад ціскам Паўночнаатлантычнага альянсу сербы былі змушаны спыніць аперацыю, пагадзіўшыся на размяшчэнне ў анклаве міратворцаў ААН. 1994 год для арміі баснійскіх сербаў адзначыўся таксама абарончымі баямі па ўсёй лініі фронту, падзеннем Купрэса і зацятымі бітвамі ў Біхачскай кішэні. З вясны 1994 года аднавіліся баявыя дзеянні паміж баснійскімі сербамі і харватамі, якія аднавілі саюзніцкія адносіны з мусульманамі<ref name=autogenerated1 />. У 1995 годзе буйныя ваенныя аперацыі ў БіГ пачаліся вясной. Сербы змаглі адбіць наступленне мусульман на Влашычы, Маевіцэ і ў раёне Калінавіка, зрабіўшы серыю контрудараў. Улетку 1995 года ВУС РС таксама ўтрымалі пазіцыі вакол Сараева, наносячы цяжкія страты 1-му корпусу мусульманскай арміі. У ліпені сербы занялі Срэбраніцу і Жэпу. Паводле дадзеных Гаагскага трыбунала, гэта суправаджалася масавай расправай з мусульманскімі ваеннапалоннымі. Дадзеная аперацыя і падзеі за ёй нанеслі велізарную шкоду іміджу УС РС. Таксама ў ліпені сербы распачалі буйны наступ на Біхач. Аднак баснійскія харваты і падраздзяленні рэгулярнай Арміі Харватыі ў сваю чаргу пачалі атакі на Гламач і Босанска-Грахава. Калі гэтыя два гарады палі, УС РС былі змушаны згарнуць аперацыю пад Біхачам. У жніўні — кастрычніку 1995 года сербы перайшлі да абароны па ўсёй лініі фронту. У выніку супольнага мусульманска-харвацкага наступлення і масавых авіянападаў з боку авіяцыі НАТО Рэспубліка Сербская пазбавілася значных тэрыторый у Заходняй Босніі, раёне Азена і г.д. Пад канец кастрычніка баі ў Босніі і Герцагавіне спыніліся<ref name=autogenerated1 />. === У паваенны час === Пасля сканчэння вайны ў БіГ у Арміі Рэспублікі Сербскай пачаліся паступовыя рэформы. З прыкладна 180 000 салдатаў і афіцэраў за некалькі гадоў колькасць асабовага склада скарацілася да 20 000 чалавек. Паралельна ішоў працэс змены структуры, з шасці карпусоў засталіся чатыры, а потым тры. Галоўны штаб быў пераназваны ў Генеральны штаб і перасунуты ў Біеліну. У пачатку 2000-х гг. колькасць Арміі РС складала 10 000, а пасля скасавання тэрміновай службы зменшылася да 7 000 ваяроў. Перад улучэннем у БіГ яна налічвала 3 981 салдата і афіцэра<ref name=autogenerated4 />. Нават пасля рэформаў і скарачэнняў Армія Рэспублікі Сербскай мела значныя запасы ўзбраення. У 1999 годзе былі 73 танкі М-84 і 204 Т-55. З іншай бранятэхнікі былі 118 БМП М-80, 84 БТР М-60, 5 ПТ-76, 19 БТР-50, 23 БОВ-ВП. Артылерыя налічвала 1522 адзінкі, у тым ліку: 95 ракетных установак і РСЗА, 720 самаходных, палявых і супрацьтанкавых гармат, 561 безадкатная гармата і 146 мінамётаў. У ВПС былі 22 самалёты і 7 баявых верталётаў. Пры гэтым паводле Дэйтанскіх пагадненняў УС РС мелі права толькі на 137 танкаў, 113 БТР і БМП і 500 артылерыйскіх гармат{{sfn|Dimitrijević|2010|с=303}}. [[Файл:Заклетва војника 2001. године на Војном полигону Мањача..jpg|thumb|Прысяга навабранцаў, 2001 год.]] У жніўні 2005 года Скупшчына РС пагадзілася прыняць план фармавання адзіных узброеных сіл і міністэрства абароны ў Босніі і Герцагавіне ў рамках шырокай абароннай рэформы краіны. У лістападзе 2005 года Скупшчына РС таксама прыняла план рэфармавання паліцыі БіГ, які прапанаваны Еўрасаюзам і агадваў стварэнні адзіных шматэтнічных праваахоўных органаў. А ў снежні 2005 года ў Сараеве пад эгідай міжнароднай адміністрацыі БіГ пачаліся трохбаковыя перамовы пра змену канстытуцыі краіны шляхам узмацнення ролі і паўнамоцтваў адзіных міжэтнічных уладных структур, г.зн. пра скасаванне Дэйтанскіх пагадненняў. Прэзідэнт РС Драган Чавыч, каментуючы рашэнне пра скасаванне міністэрства абароны РС, адзначыў, што яно было «хваравітым, але ўсё ж унёскам у будучыню». Ён таксама падкрэсліў, што баснійскія сербы зацікаўлены ва ўступе БіГ у НАТО, паколькі гэта адказвае «інтарэсам агульнай сітуацыі з бяспекай у краіне»<ref>{{cite web |url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=3579&sq=19&crypt= |title=БиГ:одна страна — одна армия |publisher=Српска.ру |access-date=2014-11-13 |lang=ru |archive-date=16 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316051614/http://srpska.ru/article.php?nid=3579&sq=19&crypt= |url-status=dead }}</ref>. Пасля ўлучэння Арміі РС ва Узброеныя сілы Босніі і Герцагавіны склады з узбраеннем былі перададзены пад супольны кантроль баснійскіх вайскоўцаў і міратворцаў. Частка ваеннай тэхнікі была знішчана як «лішак узбраення»{{sfn|Dimitrijević|2010|с=303}}, а частка была перададзена шэрагу прыватных фірмаў, якія потым прадалі яго ў іншыя краіны, у прыватнасці ў Грузію. Частка зброі з арсеналаў УС РС апынулася ў руках сірыйскай апазіцыі<ref>{{cite web |url=http://vostok.rs/index.php?option=btg_novosti&catnovosti=0&idnovost=52406#.VEy1zytvFVY |title=Укидање Војске Републике Српске и улазак у НАТО |access-date=2014-10-17 |lang=sr |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026092756/http://vostok.rs/index.php?option=btg_novosti&catnovosti=0&idnovost=52406#.VEy1zytvFVY |archive-date=26 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}</ref>. ==== Вінавачанні ў ваенных злачынствах ==== Шэраг эпізодаў ваенных дзеянняў, такія як [[аблога Сараева]] і [[разня ў Срэбраніцы]] моцна нашкодзілі іміджу УС РС. Пасля вайны Гаагскі трыбунал звінаваціў шэраг вышэйшых чыноў УС РС у ваенных злачынствах. Некаторыя з іх былі арыштаваны ў Босніі, іншыя ў Сербіі і іншых краінах. Радаван Караджыч і Ратка Младзіч у наш час знаходзяцца ў Гаазе, над імі ідзе суд. Таксама былі асуджаны генералы Галіч і Мілошавіч<ref>{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2007/12/12/milosevic/ |title=Боснийского генерала посадили на 33 года за преступления против человечности |publisher=Лента.РУ |access-date=2015-03-08 |lang=ru}}</ref> за аблогу Сараева, Талімір<ref>{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2012/12/12/tolimir/ |title=Соратника Ратко Младича приговорили к пожизненному заключению |publisher=Лента.Ру |access-date=2015-03-08 |lang=ru}}</ref>, Крстыч і Беара за [[забойствы ў Срэбраніцы]]. Шэраг вайскоўцаў і паліцэйскіх афіцэраў былі асуджаны за масавае высяленне несербскага насельніцтва ў Заходняй Босніі і стварэнне лагераў. Усяго МТБЮ звінаваціў 53 сербскіх вайскоўцаў з шэрагаў УС РС<ref name=autogenerated4 />. == Склад узброеных сіл == === У 1993 годзе === Армейскія карпусы<ref name=autogenerated3 />: * [[File:Први крајишки корпус амблем.png|25px]] {{нп3|1-ы Краінскі корпус|1-ы Краінскі корпус|ru|1-й Краинский корпус}}. Быў сфармаваны на глебе былога 5-га корпуса Югаслаўскай Народнай Арміі{{sfn|Dimitrijević|2010|с=299}}. Штаб корпуса знаходзіўся ў Баня-Луцы{{sfn|Булатович|2013|с=174}}{{sfn|The Yugoslav Wars|2006|с=12}}. Корпус адказваў за Заходнюю Боснію, ён быў самым буйным і магутным у арміі баснійскіх сербаў<ref>{{cite web |url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=152440 |title=Годишњица формирања 1. Крајишког корпуса ВРС |access-date=2015-05-12 |lang=sr}}</ref>. * {{нп3|2-і Краінскі корпус|2-і Краінскі корпус|ru|2-й Краинский корпус}}. Быў сфармаваны на базе 9-га і 10-га карпусоў ЮНА{{sfn|Dimitrijević|2010|с=299}}, выведзеных з Харватыі. Штаб корпуса знаходзіўся ў Дрвары{{sfn|The Yugoslav Wars|2006|с=12}}. Корпус адказваў за Заходнюю Боснію і Герцагавіну. Быў самым слабым у Арміі РС. Увосень 1995 года панёс цяжкія страты ў баях з фармаваннямі баснійскіх мусульман і харватаў і рэгулярнымі брыгадамі Арміі Харватыі{{sfn|Булатович|2013|с=174}}. * [[File:Амблем Источно-босанског корпуса.jpg|25px]] {{нп3|Усходне-Баснійскі корпус|Усходне-Баснійскі корпус|ru|Восточно-Боснийский корпус}}. Быў сфармаваны з падраздзяленняў былога 17-га корпуса ЮНА{{sfn|Dimitrijević|2010|с=299}}. Штаб корпуса знаходзіўся ў Біеліне{{sfn|The Yugoslav Wars|2006|с=12}}. Корпус адказваў за Паўночна-Усходнюю Боснію. Быў адзіным падраздзяленнем у арміі баснійскіх сербаў, які меў у назве вызначэнне «баснійскі»{{sfn|Булатович|2013|с=174}}. * {{нп3|Сараеўска-Раманійскі корпус|Сараеўска-Раманійскі корпус|ru|Сараевско-Романийский корпус}}. Быў створаны на глебе 4-га корпуса ЮНА{{sfn|Dimitrijević|2010|с=299}}. Штаб корпуса размяшчаўся ў Лукавіцы{{sfn|Булатович|2013|с=174}}. Зонай адказнасці корпуса было наваколле Сараева і вобласць Раманія. * {{нп3|Дрынскі корпус|Дрынскі корпус|ru|Дринский корпус}}. Быў сфармаваны ў лістападзе 1992 года з-за атак мусульманскіх падраздзяленняў у Падрынне. Штаб корпуса знаходзіўся ў Плахце. Корпус адказваў за Усходнюю Боснію і Падрынне{{sfn|Булатович|2013|с=175}}. * [[File:Hercegovacki korpus VRS.png|25px]] {{нп3|Герцагавінскі корпус|Герцагавінскі корпус|ru|Герцеговинский корпус}}. Быў арганізаваны на глебе 13-га корпуса ЮНА{{sfn|Dimitrijević|2010|с=299}}, выведзенага з Харватыі. Штаб корпуса размяшчаўся ў Білечы{{sfn|The Yugoslav Wars|2006|с=12}}. Зонай адказнасці корпуса была Усходняя Герцагавіна. Корпус вёў баявыя дзеянні як супраць баснійскіх мусульман і харватаў, так і супраць рэгулярных харвацкіх падраздзяленняў у паўднёвай частцы зоны адказнасці{{sfn|Булатович|2013|с=175}}. === Ваенна-паветраныя сілы Рэспублікі Сербскай === ВПС РС атрымалі авіяцыйную тэхніку ад [[Югаслаўская народная армія|Югаслаўскай Народнай Арміі]], якая пакідала Боснію, і актыўна выкарыстоўвалі яе падчас вайны. Ад ЮНА баснійскія сербы атрымалі 22 {{нп3|СОКО Ј-21 Јастреб|Ј-21 Јастреб|ru|СОКО Ј-21 Јастреб}}, 12 {{нп3|СОКО J-22 Орао|Ј-22 Орао|ru|СОКО J-22 Орао}}, 27 верталётаў Газела, 14 Мі-8, а таксама комплексы ППА. Афіцыйна ВПС і ППА Рэспублікі Сербскай былі сфармаваны 27 мая 1992 года. У гэты дзень яны здзейснілі 16 баявых вылетаў, атакуючы харвацкія пазіцыі ў Пасавіне. Пасля вываду федэральнай арміі з Босніі УС РС прыступілі да фармавання новых падраздзяленняў у авіяцыі. Баявыя падраздзяленні знаходзіліся на аэрадроме Махаўляні блізу Баня-Лукі. Камандзірам ВПС быў прызначаны пілот генерал Жывамір Нінкавіч. За час баявых дзеянняў загінулі 79 салдатаў і афіцэраў ВПС і ППА<ref>{{cite web |url=http://rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=62331|title=Годишњица РВ и ПВО Војске РС |access-date=2015-01-03 |lang=sr}}</ref>. У [[2006]] годзе, як і ўсе ўзброеныя сілы РС, ВПС таксама былі расфармаваныя і ўвайшлі ў склад {{нп3|Ваенна-паветраныя сілы Босніі і Герцагавіны|ВПС Босніі і Герцагавіны|en|Air Force and Anti-Aircraft Defence of Bosnia and Herzegovina}}<ref>{{cite web |url=http://www.vidovdan.org/index.php?option=com_content&view=article&id=21747:risovi-sa-vrbasa&catid=50:istorija&Itemid=82 |title=Рисови са Врбаса |access-date=2015-01-03 |lang=sr}}</ref>. === Напаўвайсковыя і добраахвотніцкія фармаванні === Падчас вайны ў Босніі і Герцагавіне ва ўзброеных сілах баснійскіх сербаў вялікую ролю гулялі добраахвотніцкія і напаўвайсковыя атрады, асабліва ў пачатку канфлікту. Падчас вайны 1992—1995 гг. баснійскія сербы атрымалі падтрымку славянскіх і праваслаўных добраахвотнікаў з шэрага краін{{sfn|The Yugoslav Wars|2006|с=13}}. [[Грэкі|Грэчаскія]] валанцёры з [[Грэчаская добраахвотніцкая гвардыя|Грэчаскай добраахвотніцкай гвардыі]] таксама бралі ўдзел у вайне, у прыватнасці ва [[Разня ў Срэбраніцы|ўзяцці Срэбраніцы]] сербамі. Калі горад паў, над ім быў падняты [[сцяг Грэцыі]]<ref>Helena Smith, [http://observer.guardian.co.uk/milosevic/story/0,,868869,00.html Greece faces shame of role in Serb massacre], ''[[The Observer]]'', 5 January 2003, accessed 25 November 2006</ref>. На думку шэрага заходніх даследчыкаў, усяго на боку баснійскіх сербаў ваявалі да 4 000{{sfn|The Yugoslav Wars|2006|с=13}} добраахвотнікаў з Расіі, Украіны, Грэцыі, Румыніі, Балгарыі і г. д. == Узбраенне == Армія Рэспублікі Сербскай валодала вялікімі запасамі ўзбраенняў. Галоўным чынам яна ўспадкавала іх ад падраздзяленняў Югаслаўскай Народнай Арміі, якая пакідала Боснію і Герцагавіну. На ўзбраенні ВРС знаходзіліся танкі[[Т-34-85]] і [[Т-55]], былі таксама і сучасныя танкі югаслаўскай распрацоўкі {{нп3|M-84, танк|М-84|ru|M-84 (танк)}}. Парк БТР і БМП быў прадстаўлены югаслаўскімі {{нп3|М-80, БМП|М80|ru|М-80 (БМП)}}, {{нп3|М-60, БТР|М-60|ru|М-60 (БТР)}} і БОВ-ВП, а таксама савецкімі [[БТР-50]] і [[БРДМ-2]]<ref name=autogenerated4 />. <gallery mode="packed"> Файл:M84 of the VRS.JPG|М-84 Файл:T-55 of former VRS.JPG|Т-55 Файл:CCCC-VRS-Tank.JPG|БМП М-80 Файл:Serbisk T-34 85 trekkes tilbake.jpg|Т-34-85 Файл:M18 Helcat and M36 Jackson SPG's.JPEG|M18 і M36 </gallery> УС РС мелі магутную артылерыю. На ўзбраенні знаходзіліся РСЗА {{нп3|M-63 Plamen|M63 «Пламен»|ru|M-63 Plamen}}, {{нп3|Огань, РСЗА|M77 «Огањ»|ru|Огань (РСЗО)}}, дальнабойныя {{нп3|Аркан, РСЗА|M87 «Аркан»|ru|Оркан (РСЗО)}}. Палявая артылерыя была прадстаўлена 155-мм гаўбіцамі М-1, 152-мм гаўбіцамі «Нара» і {{нп3|152-мм гармата-гаўбіца Д-20|Д-20|ru|152-мм пушка-гаубица Д-20}}, 130-мм гарматамі М-46, [[122-мм гаўбіца Д-30|савецкімі гаўбіцамі Д-30]], якія вырабляліся ў Югаславіі па ліцэнзіі і атрымалі пазначэнне Д-30Ј, {{нп3|105-мм гаўбіца M101|горнымі гарматамі М-56|ru|105-мм гаубица M101}} і савецкімі гарматамі «ЗІС». Сярод супрацьтанкавага ўзбраення былі савецкія 100-мм гарматы Т-12, а таксама югаслаўскія безадкатныя гарматы БсТ-82. Баснійскімі сербамі выкарыстоўваліся таксама самаходныя артылерыйскія ўсталёўкі 2С1 «Гвадзік»<ref name=autogenerated4 />. <gallery mode="packed"> Файл:Rocket launcher M-77 Oganj.JPEG|M-77 «Огањ» арміі Рэспублікі Сербскай Файл:960228-A-5792S-005 - Serbian officer shows U.S. soldiers a towed ZiS-3 anti-tank gun.jpg|ЗІС-3 Файл:M46 130mm Guns of the Army of Republika Srpska.JPEG|Гарматы М46 Файл:D-30 VRS.JPEG|Гаўбіца Д-30Ј </gallery> ВПС і ППА УС РС таксама былі ўспадкаваны ад югаслаўскай арміі. Ад ЮНА баснійскія сербы атрымалі самалёты [[СОКО Ј-21 Јастреб|Ј-21 Јастреб]] і [[СОКО J-22 Орао|Ј-22 Орао]], верталёты Газела і Мі-8. Зенітныя гарматы былі пададзены ЗСУ М53/59 «Прага», БОВ-3 і М55 «Троцевац». З ПЗРК выкарыстоўваліся Ігла і Страла-2<ref name=autogenerated4 />. <gallery mode="packed"> Файл:M53-59 Praga der VRS.JPG|ЗСУ М53/59 «Прага» Файл:20 mm M55.JPG|ЗУ М55 Файл:ZSU-57-2 (Serb).JPG|ЗСУ-57-2 </gallery> == Гл. таксама == * [[Узброеныя сілы Босніі і Герцагавіны]] * [[Баснійская вайна]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Булатович Лиляна. |загаловак = Сербский генерал Младич. Судьба защитника Отечества |месца = Москва |выдавецтва = ИППК «ИХТИОС» |год = 2013 |старонак = 556 |isbn = 978-5-8402-0348-3 |ref = Булатович }} * {{кніга |аўтар = Валецкий О. В. |загаловак = Волки белые |месца = М. |выдавецтва = Грифон М |год = 2006 |старонак = 288 |isbn = 5-98862-023-X }} * {{кніга |аўтар = Гуськова Е.Ю. |загаловак = История югославского кризиса (1990-2000) |месца = М. |выдавецтва = Русское право/Русский Национальный Фонд |год = 2001 |старонак = 720 |isbn = 5941910037 |ref = Гуськова }} * {{кніга |аўтар = Поликарпов М. А. |загаловак = Русская сотня. Наши в Сербии |спасылка = http://artofwar.ru/p/polikarpow_m_a/serbia.shtml |месца = М. |выдавецтва = Эксмо |год = 1999 |isbn = 5-04-003353-2 }} * {{кніга |загаловак = Югославия в XX веке: очерки политической истории |аўтар = К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др |месца = М. |выдавецтва = Индрик |год = 2011 |старонак = 888 |isbn = 9785916741216 |ref = Югославия в XX веке }} * {{кніга | аўтар = Блажановић J. | загаловак = Генерали Војске Републике Српске | месца = Бања Лука | выдавецтва = Борачка организациjа Републике Српске | год = 2005 | старонак = 304 }} * {{кніга |аўтар = Боројевић Д., Ивић Д. |загаловак = Орлови са Врбаса |месца = Рума |выдавецтва = Штампа |год = 2014 |ref = Орлови са Врбаса }} * {{кніга |аўтар = Dimitrijević B. |загаловак = Modernizacija i intervencija: jugoslovenske oklopne jedinice |месца = Beograd |выдавецтва = Institut za savremenu istoriju |год = 2010 |allpages = 406 |isbn = 978-86-7403-138-4 |тыраж = 400 |ref = Dimitrijević }} * {{кніга |аўтар = Лисица Славко |загаловак = Командант по потреби |месца = Сомбор |выдавецтва = Војводина |год = 1995 }} * {{кніга |аўтар = Milutinović M. |загаловак = Rat je poćeo rijećima |месца = Banja Luka |выдавецтва = Grafid |год = 2010 |allpages = 495 |isbn = 978-99955-41-15-6 |тыраж = 1000 }} * {{кніга |аўтар = Radinović R. |загаловак = Laži o sarajevskom ratištu |месца = Beograd |выдавецтва = Svet knjige |год = 2004 |allpages = 261 |isbn = 86-7396-076-2 |тыраж = 1000 }} * {{кніга |аўтар = R. Craig Nation. |загаловак = War in the Balkans 1991-2002 |выдавецтва = U.S. Army War College |год = 2003 |allpages = 388 |isbn = 1-58487-134-2 }} * {{кніга |аўтар = David C. Isby |загаловак = Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995 |спасылка = http://books.google.ru/books?id=0AoPAAAACAAJ&redir_esc=y |месца = Washington |выдавецтва = Diane Publishing Company |год = 2003 |volume = 1 |allpages = 501 |isbn = 978-0-7567-2930-1 |ref = Balkan Battlegrounds }} * {{кніга |аўтар = Dr N Thomas & K Mikulan |загаловак = The Yugoslav Wars (2). Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992—2001 |выдавецтва = Osprey publishing |год = 2006 |isbn = 1-84176-964-9 |ref = The Yugoslav Wars }} == Спасылкі == {{Commonscat|Military of Republika Srpska}} * {{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=CF63fENVLFg |title= Документальный фильм «Заклетва» об Армии Республики Сербской|publisher=YouTube |access-date=2014-09-07 |lang=sr}} * {{cite web|url=http://www.republikasrpska.net/istorija/|title=Војска Републике Српске|access-date=2014-09-07|lang=sr|archive-url=https://web.archive.org/web/20140921000819/http://www.republikasrpska.net/istorija/|archive-date=21 верасня 2014|url-status=dead}} * {{cite web |url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=796 |title=Армия Республики Сербской |publisher=Српска.ру |access-date=2014-09-07 |lang=ru |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070200/http://www.srpska.ru/article.php?nid=796 |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://artofwar.ru/i/ionow_a_a/text_0010.shtml|title=Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991-1995)|publisher=ArtOfWar|access-date=2014-09-07 |lang=ru}} {{Боснія і Герцагавіна ў тэмах}} {{Югаслаўскія войны}} [[Катэгорыя:Рэспубліка Сербская]] k9hcn9070x4h02dkq1uhfdyztc5yyfh 0 323941 5193184 4481013 2026-09-05T05:43:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193184 wikitext text/x-wiki {{тэатральны дзеяч|Выява=Uladzislau Halubok and Michas Rafalski in Shtern magazine (1930).jpg|Апісанне выявы=Кіраўнік Беларускага перасоўнага тэатра Уладзіслаў Галубок і мастацкі кіраўнік Дзяржаўнага яўрэйскага тэатра БССР Міхась Рафальскі. Фотаздымак з мінскага яўрэйскага часопіса «Штэрн» («שטערн», 1930, №№ 2-3).}} {{цёзкі2|Рафальскі}} '''Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі''' ({{ДН|||1889}}, [[Кіеў]] — {{ДС|||1937}}, [[Мінск|Менск]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — рэжысёр яўрэйскага тэатра, педагог. [[Народны артыст Беларусі]] (1934). == Біяграфія == З 1908 вучыўся ў драматычнай школе кіеўскага таварыства «Салаўцоў». Працаваў акцёрам у тэатрах [[Кіеў|Кіева]], [[Харкаў|Харкава]], гастраляваў у [[Мінск]]у і [[Віцебск]]у. У 1921 годзе з аматараў арганізаваў у Менску яўрэйскую тэатральную трупу, на базе якой была створана яўрэйская секцыя [[Беларуская драматычная студыя|Беларускай драматычнай студыі]] ў Маскве. З 1922 года кіраўнік гэтай секцыі. З 1926 года кіраўнік [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР|Дзяржаўнага яўрэйскага тэатра БССР]]. Стварыў і ў 1933—35 гадах узначальваў студыю пры тэатры. Член ЦВК БССР (1935—37). Пражываў у кватэры № 87 [[Дом спецыялістаў (Мінск)|Дома спецыялістаў]] па [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|вул. Савецкай]] у [[Менск]]у. Арыштаваны і расстраляны ў 1937 годзе. Рэабілітаваны пасмяротна<ref name="Маракоў1">{{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы|2|РАФАЛЬСКІ Міхаіл Фадзеевіч}}</ref>. 15 лютага 1938 года ва ўласнай кватэры арыштавана яго жонка Яўгенія Маркаўна Рафальская (1887-?). 16 мая 1938 асобай нарадай пры НКУС асуджана як «жонка здрадніка радзімы, прыгаворанага да ВМП» да 8 гадоў [[ППК]] і этапавана ў [[Цемнікоўскі канцлагер]] НКУС [[Мардоўская АССР|Мардоўскай АССР]]. Вызвалена 24 ліпеня 1943. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана 18.9.1956 трыбуналам [[БВА]]. Асабовая справа № 7157-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі<ref name="Маракоў1"/>. == Творчасць == Паставіў спектаклі: «На пакаянным ланцугу» [[І. Перэц]]а (1926), «Ботвін» [[А. Вевюрка|А. Вевюркі]] (1928), «Гірш Лекерт» А. Кушнірова (1928), «Глухі» [[Д. Бергельсон]]а (1929), «На 62-м участку» [[І. Дабрушын]]а (1931), «Бойтра» [[М. Кульбак]]а (1937). {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|13|Рафальскі Міхаіл Фадзеевіч||378}} * Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі // [[Тэатральная Беларусь]]: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2003. — Т. 2. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Рафа́льскі Міхаіл Фадзеевіч|626}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Рафальскі Міхаіл Фадзеевіч}} [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры СССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Дзяржаўнага яўрэйскага тэатра БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] gf5f6uy4b7nmcl1bc1i83sdicgi2sje 5193185 5193184 2026-09-05T05:53:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193185 wikitext text/x-wiki {{тэатральны дзеяч|Выява=Uladzislau Halubok and Michas Rafalski in Shtern magazine (1930).jpg|Апісанне выявы=Кіраўнік Беларускага перасоўнага тэатра Уладзіслаў Галубок і мастацкі кіраўнік Дзяржаўнага яўрэйскага тэатра БССР Міхась Рафальскі. Фотаздымак з мінскага яўрэйскага часопіса «Штэрн» («שטערн», 1930, №№ 2-3).}} {{цёзкі2|Рафальскі}} '''Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі''' ({{ДН|||1889}}, [[Кіеў]] — {{ДС|||1937}}, [[Мінск|Менск]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — рэжысёр яўрэйскага тэатра, педагог. [[Народны артыст Беларусі]] (1934). == Біяграфія == З 1908 вучыўся ў драматычнай школе кіеўскага таварыства «Салаўцоў». Працаваў акцёрам у тэатрах [[Кіеў|Кіева]], [[Харкаў|Харкава]], гастраляваў у [[Мінск]]у і [[Віцебск]]у. У 1921 годзе з аматараў арганізаваў у Менску яўрэйскую тэатральную трупу, на базе якой была створана яўрэйская секцыя [[Беларуская драматычная студыя|Беларускай драматычнай студыі]] ў Маскве. З 1922 года кіраўнік гэтай секцыі. З 1926 года кіраўнік [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР|Дзяржаўнага яўрэйскага тэатра БССР]]. Стварыў і ў 1933—35 гадах узначальваў студыю пры тэатры. Член ЦВК БССР (1935—37). Пражываў у кватэры № 87 [[Дом спецыялістаў (Мінск)|Дома спецыялістаў]] па [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|вул. Савецкай]] у [[Менск]]у. Арыштаваны і расстраляны ў 1937 годзе. Рэабілітаваны пасмяротна<ref name="Маракоў1">{{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы|2|РАФАЛЬСКІ Міхаіл Фадзеевіч}}</ref>. [[Файл:Sculptural portrait of Michas Rafalski by Abram Brazer (1930).jpg|міні|злева|Скульптурны партрэт Міхася Рафальскага працы [[Абрам Бразер|Абрама Бразера]]]] 15 лютага 1938 года ва ўласнай кватэры арыштавана яго жонка Яўгенія Маркаўна Рафальская (1887-?). 16 мая 1938 асобай нарадай пры НКУС асуджана як «жонка здрадніка радзімы, прыгаворанага да ВМП» да 8 гадоў [[ППК]] і этапавана ў [[Цемнікоўскі канцлагер]] НКУС [[Мардоўская АССР|Мардоўскай АССР]]. Вызвалена 24 ліпеня 1943. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана 18.9.1956 трыбуналам [[БВА]]. Асабовая справа № 7157-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі<ref name="Маракоў1"/>. == Творчасць == Паставіў спектаклі: «На пакаянным ланцугу» [[І. Перэц]]а (1926), «Ботвін» [[А. Вевюрка|А. Вевюркі]] (1928), «Гірш Лекерт» А. Кушнірова (1928), «Глухі» [[Д. Бергельсон]]а (1929), «На 62-м участку» [[І. Дабрушын]]а (1931), «Бойтра» [[М. Кульбак]]а (1937). {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|13|Рафальскі Міхаіл Фадзеевіч||378}} * Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі // [[Тэатральная Беларусь]]: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2003. — Т. 2. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Рафа́льскі Міхаіл Фадзеевіч|626}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Рафальскі Міхаіл Фадзеевіч}} [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры СССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Дзяржаўнага яўрэйскага тэатра БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] aup2w69g431m41iu3hzaqm2s9qgjgt8 0 325173 5193146 5141759 2026-09-04T23:31:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193146 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Томас Міхаэль Бон | Арыгінал імя = Thomas Michael Bohn | Фота = Thomas Michael Bohn at a panel discussion.jpg | Шырыня = | Подпіс = Томас Бон у Гісені (Германія), 15 ліпень 2025 г. | Навуковая сфера = [[гісторыя]] | Альма-матэр = | Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]]/PhD (1996); [[доктар габілітаваны]] (2004) | Навуковае званне =[[прафесар]] (2007) | Навуковы кіраўнік = [[Норберт Ангерман]] (Norbert Angermann) | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = Прэмія Фрыца-Тэадора Эпштэйна ад Асацыяцыі гісторыкаў Усходняй Еўропы (1998); [[Прэмія Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі]] (2015) | Сайт = }} {{цёзкі2|Бон (значэнні)}} '''Томас Бон''', '''Томас Міхаэль Бон''' (ням. ''Thomas M. Bohn'', ''Thomas Michael Bohn''; {{ДН|28|12|1963}}, [[Гамбург|г. Гамбург]], [[Германія]]) — нямецкі гісторык. [[Доктар філасофіі]]/PhD (1996), [[доктар габілітаваны]] (2004), [[прафесар]] (2007). == Адукацыя, навуковая і працоўная дзейнасць == У 1985—1991 гг. вучыўся і скончыў [[Гамбургскі ўніверсітэт]] ([[Германія]]) — вывучаў гісторыю Сярэдніх вякоў і Новага часу, а таксама [[славістыка|славістыку]]. У 1992—1995 гг. быў навуковым супрацоўнікам на кафедры сучаснай гісторыі Усходняй Еўропы Гамбургскага ўніверсітэта. У 1996 г. у [[Гамбургскі ўніверсітэт|Гамбургскім універсітэце]] абараніў дысертацыю на тэму «Руская гістарычная навука з 1880 да 1905 года», якая была прысвечана рускаму гісторыку [[Павел Мікалаевіч Мілюкоў|Паўлу Мілюкову]] і маскоўскай гістарычнай школе. Навуковым кіраўніком быў [[Норберт Ангерман]] (Norbert Angermann). Па абароне атрымаў ступень доктара філасофіі (PhD). У 1995—2007 гг. быў навуковым супрацоўнікам ці асістэнтам на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы [[Іенскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Іенскага універсітэта імя Фрыдрыха Шылера]] (Германія). У [[2004]] г. у [[Іенскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Іенскім універсітэце]] абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Мінск — узорны горад сацыялізму», якая была прысвечана сацыяльна-ўрбаністычным зменам і ідэалагічна-архітэктурнай рэканструкцыі [[Мінск]]а (сталіцы [[БССР]]) у 1945—1991 гг. Для дасягнення мэт свайго даследавання Томас Бон шмат папрацаваў у бібліятэках і архівах [[Мінск]]а. Па абароне ён атрымаў [[доктар навук|навуковую ступень габілітаванага доктара]] (2004). Выкладаў гісторыю Усходняй Еўропы таксама ў 2005/2006 г. у [[Мюнхенскі ўніверсітэт Людвіга-Максіміліяна|Мюнхенскім універсітэце імя Людвіга-Максіміліяна]] (Германія) і ў 2006 г. у [[Еўрапейскі ўніверсітэт Віядрына|Еўрапейскім універсітэце Віядрына]] (Германія). У 2007—2009 гг. працаваў прафесарам гісторыі Усходняй Еўропы ў Мюнхенскім універсітэце імя Людвіга-Максіміліяна. З 2009 г. працуе прафесарам гісторыі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў Гістарычным інстытуце [[Гісэнскі універсітэт|Гісэнскага універсітэта імя Юстуса Лібіга]] (Германія) — з акцэнтам на гісторыю [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] і [[СССР]]. У 2011—2013 гг. працаваў намеснікам генеральнага дырэктара Цэнтра Усходняй Еўропы ў Гісэнскім універсітэце (Gießener Zentrums östliches Europa). У 2012—2013 гг. паралельна працаваў выканаўчым дырэктарам Гістарычнага інстытута Гісэнскага універсітэта. У 2013—2015 гг. працаваў намесніка дэкана 4-га аддзялення Гісэнскага універсітэта. У Гісэнскім універсітэце з 2009 г. таксама з'яўляецца членам Выканаўчага Савета Цэнтра Усходняй Еўропы (Gießener Zentrums östliches Europa) і кіраўніком філіяла Германскага таварыства для Усходняй Еўропы (Deutschen Gesellschaft für Osteuropakunde). З 2012 г. Томас Бон з'яўляецца ўпаўнаважанай асобай Гісэнскага універсітэта па пытанням навуковага партнёрства з [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]]. З 2013 г. Томас Бон таксама з'яўляецца членам-экспертам у сетцы «Культурных кантактаў і зон канфлікту ва Усходняй Еўропе» (DAAD-Netzwerk «Kulturelle Kontakt- und Konfliktzonen im östlichen Europa»). Томас Бон разам з гісторыкамі Альбертам Вэберам (Albert Weber) і Адрыянам Георгам (Adrian Georghe) стаў рэдактарам трохтомнага выдання «Corpus Draculianum» (зборніка дакументаў аб асобе [[Улад III Цэпеш|Улада Цэпеша «Дракулы»]]), якое ўтрымлівае дакументальныя сведчанні, лісты і апавяданні на 17 еўрапейскіх і азіяцкіх мовах, а таксама крытычныя каментарыі: спачатку ў 2013 г. быў надрукаваны трэці том зборніка, а астатнія два тамы будуць надрукаваны ў канцы 2016 г. і канцы 2019 г. Сферай навуковых інтарэсаў Томаса Бона з'яўляюцца гісторыя гістарыяграфіі і культура памяці, этналогія, гісторыя урбанізацыі, гісторыя народных павер'яў і забабонаў, гісторыя нонканфармізму, гісторыя нацыяналізму, развіццё нацыянальных дзяржаў, грамадзянская гісторыя і развіццё грамадзянскай супольнасці, сацыяльная і рэгіянальная гісторыя, [[гісторыя Беларусі]], гісторыя паўсядзённага жыцця ў СССР, палітыка і грамадства пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыля]]<ref>[http://www.clio-online.de/forscherinnen=3540 Prof. Dr. Thomas Bohn] // clio-online.de</ref><ref>Інфармацыя з вокладкі кнігі: Бон, Т.М. «Мінскі феномен». Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г. / Томас М. Бон ; пер. з ням. мовы М. Рытаровіч ; навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мінск : Зміцер Колас, 2016. — 436 с.</ref>. 8 верасня 2014 г. у [[Мінск]]у ў арт-прасторы «ЦЭХ» (пр. Незалежнасці, 58, к. 6) Томас Бон прачытаў сваю публічную лекцыю «Зубры ці партызаны? Адкрыты ліст аўтару "Малой падарожнай кніжкі па Горадзе Сонца"», якая стала кампліметарным дыялогам і каментарыем на фотаальбом «Горад СОНца» (2005) і кнігу «Мінск. Горад Сонца» (2006) [[Артур Аляксандравіч Клінаў|Артура Клінава]], аўтара урбаністычна-культурнай канцэпцыі «Горад Сонца»<ref name="partisanmag.by">[http://partisanmag.by/?p=10576 «Зубры ці партызаны? Адкрыты ліст аўтару «Малой падарожнай кніжкі па Горадзе Сонца»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170304200956/http://partisanmag.by/?p=10576 |date=4 сакавіка 2017 }} // partisanmag.by</ref>. Даследчы праект, якім Томас Бон цяпер займаецца, тычыцца [[Беларусь|Беларусі]] і мае назву «Нацыянальны парк [[Белавежская пушча]]. Чалавек, жывёла і навакольнае асяроддзе на польска-беларускім памежжы»<ref>[http://eurocafe.by/lecturers/lektor-3 Томас Бон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160410022449/http://eurocafe.by/lecturers/lektor-3 |date=10 красавіка 2016 }} //eurocafe.by</ref>. Аб новым праекце Томас Бон распавёў 8 верасня 2014 г. у Мінску журналістам: ''«Я ўжо, па праўдзе, адышоў у навуковым сэнсе ад тэмы індустрыялізацыі і урбанізацыі. На сённяшні момант мяне цікавіць хутчэй экагісторыя (Umweltgeschichte, Environmental history) у дачыненні адносін чалавека і прыроды, якія іграюць не апошнюю ролю ў [[гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]]. Ва ўсялякім выпадку, найбольшую цікавасць у старонняга назіральніка выклікаюць знікненне вёсак і асушэнне балот»''<ref name="partisanmag.by"/>. 26 сакавіка 2015 г. у [[Мінск]]у ў кнігарні «ЛогвінаЎ» Томас Бон прачытаў сваю публічную лекцыю «Мінскі феномен. Парадоксы ўрбанізацыі»<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=146324 Публічная лекцыя «Мінскі феномен. Парадоксы ўрбанізацыі»] // nashaniva.by</ref>. У [[Мінск]]у 18 красавіка 2016 г. у кнігарні «ЛогвінаЎ», а 20 красавіка 2016 г. у [[Гістарычная майстэрня імя Леаніда Левіна|Гістарычнай майстэрні ім. Леаніда Левіна]] Томас Бон прадставіў беларускамоўнае выданне сваёй кнігі «"Мінскі феномен". Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г.» (2016). У межах прэзентацыі Томас Бон расказаў аб гісторыі выдання і перакладу на беларускую мову сваёй кнігі, прысвечанай феномену [[Мінск|беларускай сталіцы (горада Мінска)]] як «узорнага сацыялістычнага горада», створанага пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gwminsk.com/news/20-krasavika-2016-g-u-1600-nyamecki-gistoryk-tomas-bon-pradstavic-u-gistarychnay-maysterni-im |title=Прызентацыя кнігі «Мінскі феномен. Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г.» |access-date=21 красавіка 2016 |archive-date=17 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617234205/http://gwminsk.com/news/20-krasavika-2016-g-u-1600-nyamecki-gistoryk-tomas-bon-pradstavic-u-gistarychnay-maysterni-im |url-status=dead }}</ref>. <gallery perrow="5"> File:Artur Klinau and Thomas M Bohn - in Minsk city - Belarus - 8 September 2014 AD.JPG|[[Артур Аляксандравіч Клінаў|Артур Клінаў]] і Томас Бон у [[Мінск]]у ([[Беларусь]]) у час публічнай лекцыі Томаса Бона «Зубры ці партызаны? Адкрыты ліст аўтару "Малой падарожнай кніжкі па Горадзе Сонца"». Фота 8 верасня 2014 г. File:Thomas M Bohn in Y-gallery - in Minsk city - Belarus - 26 March 2015 AD - b.JPG|Томас Бон у час сваёй публічнай лекцыі «Мінскі феномен. Парадоксы ўрбанізацыі» і прэзентацыі сваёй кнігі ў Мінску (Беларусь) у кнігарні «ЛогвінаЎ». Фота 26 сакавіка 2015 г. File:Thomas M Bohn - in Minsk city - Belarus - 18 April 2016 AD - g.JPG|Томас Бон у [[Мінск]]у ў кнігарні «ЛогвінаЎ» на прэзентацыі беларускамоўнага выдання сваёй кнігі «"Мінскі феномен". Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г.» (2016). Фота 18 красавіка 2016 г. File:Thomas M Bohn - in Minsk city - Belarus - 18 April 2016 AD - k.JPG|Томас Бон у Мінску ў кнігарні «ЛогвінаЎ» на прэзентацыі беларускамоўнага выдання сваёй кнігі «"Мінскі феномен". Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г.» (2016). Фота 18 красавіка 2016 г. File:Thomas M Bohn and Gennadzi Saganovich - in Minsk city - Belarus - 18 April 2016 AD - b.jpg|Томас Бон у час прэзентацыі ў [[Мінск]]у ([[Беларусь]]) беларускамоўнага выдання сваёй кнігі «"Мінскі феномен". Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г.» (2016) уручае [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзю Сагановічу]] таксама сваю кнігу аб павер'ях пра [[вампір]]аў ў Еўропе. Фота 18 красавіка 2016 г. </gallery> == Узнагароды == У 1998 г. дысертацыя Томаса Бона «Руская гістарычная навука з 1880 да 1905 года» атрымала першую Прэмію Фрыца-Тэадора Эпштэйна (Fritz-Theodor-Epstein-Preis) ад Асацыяцыі гісторыкаў Усходняй Еўропы (Verbandes der Osteuropahistoriker). У [[2015]] г. атрымаў [[Прэмія Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі|прэмію Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ў катэгорыі «публікацыі замежных аўтараў» за сваю кнігу «"Минский феномен". Городское планирование и урбанизация в Советском Союзе после Второй мировой войны» ([[2013]]), якая была рускамоўным перакладам яго нямецкамоўнай кнігі «Minsk — Musterstadt des Sozialismus. Stadtplanung und Urbanisierung in der Sowjetunion nach 1945» ([[2008]]). == Навуковыя публікацыі == '''манаграфіі''': * ''Bohn, T.M.'' Russische Geschichtswissenschaft von 1880 bis 1905 : Pavel N. Miljukov und die Moskauer Schule / Thomas M. Bohn. — Köln-Weimar-Wien : Böhlau, 1998. — 473 s. * ''Бон, Т.М.'' Русская историческая наука (1880—1905 гг.). Павел Николаевич Милюков и Московская школа / Томас М. Бон ; пер. с нем. Д. Торицина. — Санкт-Петербург : Олеариус Пресс, 2005. — 272 с. * ''Bohn, T.M.'' Minsk — Musterstadt des Sozialismus : Stadtplanung und Urbanisierung in der Sowjetunion nach 1945 / Thomas M. Bohn. — Köln-Weimar-Wien : Böhlau, 2008. — 410 s. * Studienhandbuch östliches Europa : in 2 teilen. — Bd. 2. Geschichte des russischen Reiches und der Sowjetunion / Thomas M. Bohn, Dietmar Neutatz. — Köln-Weimar-Wien : Böhlau, 2009. — 549 s. * ''Бон, Т.М.'' «Минский феномен». Городское планирование и урбанизация в Советском Союзе после Второй мировой войны / Томас М. Бон ; [пер. Е. Слепович]. — Москва : РОССПЭН, 2013. — 416 с. * ''Bohn, T.M.'' Der Vampir. Ein europäischer Mythos / Thomas M. Bohn. — Köln : Böhlau, 2016. — 368 s. * ''Бон, Т.М.'' «Мінскі феномен». Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г. / Томас М. Бон ; пер. з ням. мовы М. Рытаровіч ; навук. рэд. [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Г. Сагановіч]]. — Мінск : Зміцер Колас, 2016. — 436 с. * ''Bohn, T.M.'' Wisent-Wildnis und Welterbe. Geschichte des polnisch-weißrussischen Nationalparks von Białowieża / T. Bohn, A. Dalhouski, M. Krzoska. – Köln-Weimar-Wien : Böhlau, 2017. – 401 s. '''некаторыя істотныя артыкулы''': * ''Bohn, T.M.'' Historische Soziologie im vorrevolutionären Rußland / Thomas M. Bohn // Historische Zeitschrift. — 1997. — nr 265. — S. 343—372. * ''Bohn, T.M.'' Der Dracula-Mythos. Osteuropäischer Volksglaube und westeuropäische Klischees / Thomas M. Bohn // Historische Anthropologie. — 2006. — nr 14. — S. 390—409. * ''Bohn, T.M.'' «Sozialistische Stadt» versus «Europäische Stadt». Urbanisierung und Ruralisierung im östlichen Europa / Thomas M. Bohn // Comparativ. Zeitschrift für Globalgeschichte und vergleichende Gesellschaftsforschung. — 2008. — nr 18. — H. 2. — S. 71—86. * ''Bohn, T.M.'' «Im allgemeinen Meer der Stimmen soll auch meine Stimme erklingen...» Die Wahlen zum Obersten Sowjet der UdSSR von 1958 – Loyalität und Dissens im Kommunismus / Thomas M. Bohn // Geschichte und Gesellschaft. — 2008. — nr 34. — S. 524—549. * ''Bohn, T.M.'' 1968 in Ost und West. Ein zeitgeschichtliches Panorama / Thomas M. Bohn // Geschichte in Wissenschaft und Unterricht. — 2011. — Bd. 62 H. 3/4. — S. 211—219. * ''Бон, Т.М.'' [http://www.belhistory.eu/tomas-m-bon-novyya-shejpichy-nichyjnaya-zyamlya-ci-shelmaўski-raman/ Новыя Шэйпічы: нічыйная зямля ці шэльмаўскі раман? Беларуская штодзённасць у часы Хрушчова] / Т.М. Бон // Беларускі гістарычны агляд. — 2013. — Т.20. — Сш. 1—2. * ''Bohn, T.M.'' [http://eeo.uni-klu.ac.at/index.php?title=Minsk_%28Stadt%29 Minsk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160428042302/http://eeo.uni-klu.ac.at/index.php?title=Minsk_(Stadt) |date=28 красавіка 2016 }} / Thomas M. Bohn // Enzyklopädie des europäischen Ostens / Alpen-Adria-Universität Klagenfurt. '''рэдактарства''': * Von der «europäischen Stadt» zur «sozialistischen Stadt» und zurück? : urbane Transformationen im östlichen Europa des 20. Jahrhunderts ; Vorträge der gemeinsamen Tagung des Collegium Carolinum und des Johann-Gottfried-Herder-Forschungsrats in Bad Wiessee vom 23. bis 26. November 2006 / hrsg. Thomas M. Bohn. — München : Oldenbourg, 2009. — 447 s. * Corpus Draculianum : Dokumente und Chroniken zum walachischen Fürsten Vlad dem Pfähler 1448—1650 : in 3 teilen / hrsg. von Thomas M. Bohn [et Al.]. — Bd. 3. Die Überlieferung aus dem Osmanischen Reich : postbyzantinische und osmanische Autoren / bearb. von Adrian Gheorghe und Albert Weber. — Wiesbaden : Harrassowitz, 2013. — 419 s. == Хобі == Веласіпедыст і аматар [[футбол]]у<ref>[http://eurocafe.by/lecturers/lektor-3 Томас Бон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160410022449/http://eurocafe.by/lecturers/lektor-3 |date=10 красавіка 2016 }} // eurocafe.by</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Thomas Michael Bohn}} * [http://www.uni-giessen.de/cms/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/personen/bohn-thomas Thomas Bohn an der Universität Gießen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151216204929/http://www.uni-giessen.de/cms/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/personen/bohn-thomas |date=16 снежня 2015 }} // uni-giessen.de * [http://www.clio-online.de/forscherinnen=3540 Prof. Dr. Thomas Bohn] // clio-online.de * [http://www.litdok.de/cgi-bin/litdok?lang=de&t_multi=x&v_0=PER&q_0=bohn%2C+thomas+m Publikationen von und über Thomas Bohn] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331170029/http://www.litdok.de/cgi-bin/litdok?lang=de&t_multi=x&v_0=PER&q_0=bohn,+thomas+m |date=31 сакавіка 2016 }} // litdok.de * [http://eurocafe.by/lecturers/lektor-3 Томас Бон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160410022449/http://eurocafe.by/lecturers/lektor-3 |date=10 красавіка 2016 }} //eurocafe.by * [http://eurocafe.by/lecture/2014/09/22/zubry_ili_partizany_otkrytoe_pismo_avtoru_maloi_padarozhnai_knizhki_pa_g {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160128153908/http://eurocafe.by/lecture/2014/09/22/zubry_ili_partizany_otkrytoe_pismo_avtoru_maloi_padarozhnai_knizhki_pa_g |date=28 студзеня 2016 }} Зубры или партизаны? Открытое письмо автору «Малой падарожнай кніжкі па Горадзе Сонца»] //eurocafe.by * [http://ygallery.by/news/0007646/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220306163450/https://ygallery.by/news/0007646/ |date=6 сакавіка 2022 }} Лекцыя Томаса Бона «Зубры ці партызаны? Адкрыты ліст аўтару "Малой падарожнай кніжкі па Горадзе Сонца"»] // ygallery.by * [http://by.odb-office.eu/padzei_/lekcyya-tomasa-bona-zubry-ci-partyzany-adkryty-list-autaru-maloy-padarozhnay-knizhki-pa-goradze Лекцыя Томаса Бона: Зубры ці партызаны? Адкрыты ліст аўтару «Малой падарожнай кніжкі па Горадзе Сонца»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200317201426/https://by.odb-office.eu/padzei_/lekcyya-tomasa-bona-zubry-ci-partyzany-adkryty-list-autaru-maloy-padarozhnay-knizhki-pa-goradze |date=17 сакавіка 2020 }} // by.odb-office.eu * [https://reporter.by/Belarus/nemetskij-istorik-tomas-bon-rasskazhet-o-minske-i-belarusi/ Немецкий историк Томас Бон расскажет о Минске и Беларуси] // reporter.by * ''Шидловская, С.'' [http://minsknews.by/blog/2014/08/28/net-prorokov/ Нет пророков]{{Недаступная спасылка}} // minsknews.by * [https://www.perlentaucher.de/buch/thomas-m-bohn/minsk-musterstadt-des-sozialmus.html Thomas M. Bohn. Minsk — Musterstadt des Sozialismus. Stadtplanung und Urbanisierung in der Sowjetunion nach 1945] // perlentaucher.de * [http://www.hsozkult.de/publicationreview/id/rezbuecher-11808 Thomas M. Bohn. Minsk — Musterstadt des Sozialismus. Stadtplanung und Urbanisierung in der Sowjetunion nach 1945] // hsozkult.de * [http://www.dokumente.ios-regensburg.de/JGO/Rez/Scharr_Bohn_Minsk.html Thomas M. Bohn. Minsk — Musterstadt des Sozialismus. Stadtplanung und Urbanisierung in der Sowjetunion nach 1945] // dokumente.ios-regensburg.de {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бон, Томас}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гамбургскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Германіі]] 4re5thc391xq8y5u55sngzkx542nhau 0 331481 5193251 4617993 2026-09-05T10:07:36Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193251 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Бадарыйская культура''' (або культура Бадары) — археалагічная культура развітога [[неаліт]]у, якая датуецца 4500-3250 г. да н. э. у паўдневым Егіпце<ref name="А4">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/66591/%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F БСЭ.]</ref>. Атрымала назву па паселішчы Эль-Бадары ў правінцыі [[Асьют]] ([[Егіпет]]), каля якога яна была адкрыта ў пачатку XX стагоддзя. == Паселішчы і пахаванні == Выяўлена каля 40 паселішчаў і 600 магіл. Сярод шматлікіх бадарыйскіх магіл няма ні адной, якая настолькі рэзка вылучалася б па свайму ладу і асартыменту пахавальных рэчаў, каб у ей можна было бачыць пахаванне правадыра або прадстаўніка шляхты. Звяртае на сябе ўвагу такі цікаўны факт: у адной частцы бадарыйскіх могілак ляжалі толькі мужчыны, тады як у іншых яго частках былі пахаваныя і мужчыны і жанчыны. Вельмі верагодна, што ў такім размеркаванні магіл знайшло свой выраз характэрнае для радавога ладу проціпастаўленне жанатых мужчын нежанатым, якія звычайна жылі сваім адасобленай жыццём. Жыллё будавалі з дубцоў, абмазаных цэглай, сырца, цыновак. Захаваліся муміі высокай ступені захаванасці (гл. гебелейнскія муміі). == Гаспадарка == Эканоміка засноўвалася на матыкавым земляробстве, рыбалоўстве і жывелагадоўлі. Сярод прылад працы былі аднабаковыя скрабкі, прабойнікі, сякеры, двухбаковыя сярпы і наканечнікі стрэл. Шырока выкарыстоўвалася слановая костка (грабяні, лыжкі і інш.). У пахаваннях знойдзены астанкі буйной жывёлы, сабак і авечак. У ежу ўжываліся такія травы, як полба, [[ячмень]], [[сачавіца]] і клубні. == Кераміка == [[Файл:Ägyptisches_Museum_Leipzig_024.jpg|справа|міні|171x171пкс|Кераміка Бадары. Лейпцыгскі музей ]] Найбольш характэрнай прыкметай культуры з’яўляецца г. зв. бадарыйская кераміка — ярка-чырвоная, з чорнай акантоўкай зверху. Па стылі кераміка мае найбольшае падабенства з керамікай [[Тасійская культура|тасійскай культуры]]. == Паходжанне == У бадарыйскай культуры мяркуецца некалькі крыніц, з якіх найбольш значнай лічацца прышэльцы з Заходняй Сахары. Відаць, бадарыйская культура існавала далёка за межамі наваколля Эль-Бадары, паколькі падобныя археалагічныя знаходкі, выяўленыя на поўдзень ад населеных пунктаў Махгар-Дэндэра, Армант, Элькаб і Нехен («Гіеракаполіс» у грэчаскіх крыніцах), а таксама на ўсход ад [[Вадзі-Хамамат]]. Савецкія навукоўцы Інстытута гісторыі прыродазнаўства і тэхнікі АН СССР лічылі<ref>[http://www.groh.ru/gro/chem/chemhist.html#2 Всеобщая история химии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130213154411/http://www.groh.ru/gro/chem/chemhist.html#2 |date=13 лютага 2013 }}</ref>, што : а) бадарыйцы мігравалі з [[Азія|Азіі]] : б) менавіта бадарыйцы магчыма першымі прынеслі ў [[Егіпет]] першыя веды хіміка-практычнага характару (для металургіі), а таксама прадметы з медзі, паколькі ў іх пахаваннях знойдзены некалькі пацерак са згорнутай вузкай меднай палоскі і іголкі для замацавання пахавальных кілімкоў. == Антрапалогія == [[Файл:Badari_figurine.jpg|справа|міні|242x242пкс|Фігурка жанчыны Бадары. Разьба па косці бегемота, каля 4000 да н. э., [[Брытанскі музей]]. ]] Антрапалагічныя даследаванні шматлікіх і добра захаваных бадарыйскіх чэрапаў паказалі, што ў расавым дачыненні бадарыйцы былі гібрыднай расай, аднак са значнай перавагай негроідных элементаў, характэрных для паўднева- або цэнтральнаафрыканскай подрасы (з падоўжанай формай чэрапаў)<ref>http://www.homestead.com/wysinger/badari.pdf</ref>. Шэраг прыкмет былі расцэненыя як прыкметы [[Аўстралоідная раса|ведоіднай]] расы і нават быў вылучаны адмысловы бадарыйскі тып ведоіднай расы, але хутчэй можна выказаць здагадку, што бадарыйцы прадстаўлялі нубійскую групу<ref>[http://antropogenez.ru/zveno-single/302/ О расах Древнего Египта и Нубии]</ref>. == Знікненне == Папярэднічала Амрацкай культуры (або культура Негада I)<ref name="А4">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/66591/%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F БСЭ.]</ref>, якая існавала на поўнач ад сучаснага [[Луксор]]а прыкладна да 3000 г. да н. э., прычым шэраг даследчыкаў аб’ядноўваюць культуры Бадары і Накада ў адну, з прычыны іх высокага падабенства адна з адной. == Мастацкая літаратура == У гумарыстычнай фантастычнай аповесці П. Буля «Бясконцая ноч» Бадары паказваецца як надзвычай развітая культура, прадстаўнікі якой нібыта вынайшлі машыну часу, аднак пазней дэградавалі, змяшаўшыся з прышэльцамі з будучыні, і далі пачатак сучасным людзям. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://www.bibliotekar.ru/hist1-1/57.htm Першыя земляробы ў даліне Ніла] * [http://www.antiquityofman.com/badarian.html Badarian Ўрад Religious and Evolution] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070304174450/http://www.antiquityofman.com/badarian.html |date=4 сакавіка 2007 }} * [[jstor:00218537.html|The Journal of History African]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Афрыкі]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Егіпце]] [[Катэгорыя:Дагістарычная Афрыка]] [[Катэгорыя:Неаліт Афрыкі]] okgftsksqioxv4y2klfeo7cc2fxv0te 0 333271 5193257 5027825 2026-09-05T10:46:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193257 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Вішнеўскі}} {{Мастак | імя = Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр =[[партрэт]], [[пейзаж]], тэматычная карціна, кніжная ілюстрацыя | вучоба = | стыль = | працы =«Вянок беларускіх народных песень» (1988) | заступнікі = | уплыў =[[Пётр Уладзіміравіч Свентахоўскі|Пётр Свентахоўскі]], [[Васіль Пятровіч Шаранговіч|Васіль Шаранговіч]] | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} '''Уладзі́мір Мікала́евіч Вішне́ўскі''' (нар. {{ДН|17|2|1955}}, [[Балотчыцы (Слуцкі раён)|Балотчыцы]], [[Слуцкі раён]]) — беларускі [[мастак]]-графік, кніжны ілюстратар, жывапісец, скульптар, педагог. == Біяграфія == * [[1966 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1966]]—[[1973 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1973]] — вучыўся ў [[Рэспубліканская школа-інтэрнат па музыцы і выяўленчым мастацтве|Рэспубліканскай школе-інтэрнаце па музыцы і выяўленчым мастацтве]] імя [[Іван Восіпавіч Ахрэмчык|І. В. Ахрэмчыка]]. * [[1976 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1976]] — пачаў браць удзел у мастацкіх выстаўках. * [[1979 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1979]] — скончыў аддзяленне графікі [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута]]. Настаўнікамі яго былі [[Пётр Уладзіміравіч Свентахоўскі|Пётр Свентахоўскі]] і [[Васіль Пятровіч Шаранговіч|Васіль Шаранговіч]]. З’яўляецца выдатным майстрам станковай і кніжнай графікі, працуе ў тэхніках афорта, літаграфіі, тэмперы. * [[1988 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1988]] — уступіў у [[Беларускі саюз мастакоў]]. * [[1995 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1995]] — атрымаў званне акадэміка графікі Беларускай акадэміі выяўленчага мастацтва. * [[1996 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1996]] — стаў загадчыкам кафедры графікі факультэта выяўленчага мастацтва [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|БДАМ]] == Творы == Мастацтвазнавец [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі|Ігар Ціткоўскі]] так характарызуе творчасць мастака: <blockquote>Адна з галоўных тэм, што прасочваецца ў творчасці Уладзіміра Вішнеўскага — барацьба дабра і зла. Менавіта раскрыццё гэтай тэмы надае яго кампазіцыям пачуццё дынамікі, унутранай напружанасці і драматызму. Сюжэты іх звычайна патрабуюць філасофскага, неадназначнага прачытання. Мастак карыстаецца мовай сімвалаў і алегорый, спалучае рэалістычную манеру з гратэскам. Кампазіцыі будуюцца на кантрастных супрацьпастаўленнях светлага і цёмнага, блізкага і дальняга планаў, ракурсаў. Абраная мастаком тэма звычайна раскрываецца ў серыях графічных лістоў. Сярод іх — серыі «Птушкаловы» (каляровы афорт, 1983), «Кірмаш спадзяванняў», «Пабудова чалавека» (1987), «Туга страчанага сусвету» (тэмпера, 1983)<ref>{{кніга|аўтар = Ціткоўскі І. А.|частка = |загаловак = «Мастакі Случчыны»|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Слуцк|выдавецтва = |год = 2006|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.</blockquote> Уладзімір Вішнеўскі з’яўляецца аўтарам ілюстрацый да кніг [[Уладзімір Іванавіч Ягоўдзік|Уладзіміра Ягоўдзіка]] «Янка і ружа» ([[1992 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1992]]) і «Ці вернецца князь Кук?» ([[1993 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1993]]). Аформіў кніжныя выданні [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапівы]], [[Алесь Сцяпанавіч Разанаў|Алеся Разанава]], [[Максім Лужанін|Максіма Лужаніна]], [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Фёдара Дастаеўскага]], [[Алаіза Пашкевіч|Алаізы Пашкевіч (Цёткі)]]. За ілюстрацыі кніг «Вянок беларускіх народных песень» (Мн. [[1988 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1988]]) і «Палата кнігапісная» [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|Міколы Нікалаева]] (Мн. [[1993 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1993]]) атрымаў дыпломы беларускіх рэспубліканскіх конкурсаў «Мастацтва кнігі». Творы мастака знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]], [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва ў Мінску]], у прыватных зборах Беларусі і замежжа. == Выстаўкі == * [[1990 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1990]] — 1-я біенале графікі ў Калінінградзе, Расія * [[1991 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1991]] — «Bieł Art. Панарама беларускага мастацтва», Варшава, Польшча * [[1996 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1996]] — «Эстамп 96», Мінск * «Сучасная беларуская графіка» ([[Цюрых]], Швейцарыя) * [[2015 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2015]] — «Будаўніцтва чалавека», [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://www.modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/persanalnaya_vyistaka_uladzmra_vshneskaga_budancztva_chalaveka.html Музей сучаснага выяўленчага мастацтва]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://nasledie-sluck.by/ru/people/164/178/ Вішнеўскі Уладзімір Мікалаевіч] * [http://naviny.by/rubrics/culture/2015/07/29/ic_articles_117_189414/ ''Алеся Белявец''. «Мяжа паміж святлом і небыццём. Мастак Уладзімір Вішнеўскі аб прамоўленым і ўвасобленым».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151204011042/http://naviny.by/rubrics/culture/2015/07/29/ic_articles_117_189414/ |date=4 снежня 2015 }} {{DEFAULTSORT:Вішнеўскі Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] ote86eatkv2nge6kelojx7lcnetejvj 4 336791 5193237 5192690 2026-09-05T09:11:48Z ~2026-48197-15 173624 5193237 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць [https://ibb.co/CKhXWZXB 5 Sep 2026, Sydney] 29vm74x429tli0dczks8jdlmgm21bys 0 341315 5193142 4755231 2026-09-04T23:21:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193142 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Тлінкіты<br /> (''Łingit Ḵwáan'') | image = [[Выява:Tlingit garbed people and items at Icy Strait Point 2009.jpg|300 px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 17300 (2016 г.) | popplace = [[Аляска]], [[Брытанская Калумбія]] | langs = [[Тлінкіт (мова)|тлінкіт]] | rels = [[татэмізм]], [[анімізм]], [[шаманізм]], [[хрысціянства]] | related = [[атабаскі]], [[хайда]], [[эякі]] }} '''Тлі́нкіты''', або '''тлі́нгіты''' (саманазва: ''Łingit Ḵwáan'', {{lang-en|Tlingit}}) — [[індзейцы|індзейскі народ]] на паўднёвым захадзе [[Аляска|Аляскі]] і поўначы [[Брытанская Калумбія|Брытанскай Калумбіі]]. У мінулым таксама былі вядомы як '''колашы ''' ({{lang-ru|Колоши}}, {{lang-de|Koulischen}}). Агульная колькасць — {{Num|17300|чал}}.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/15512 Tlingit]</ref> == Паходжанне == Падобна да іншых народаў [[на-дэне]], тлінкіты з’яўляюцца нашчадкамі дзвюх старажытных міграцый перасяленцаў з [[Азія|Азіі]] ў [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]]<ref>[http://www.pnas.org/content/95/23/13994.long Merritt Ruhlen, The origin of the Na-Dene]</ref>. Першая, найбольш буйная, адбылася каля 15 тысяч гадоў таму праз [[Берынгія|Берынгію]]. Другая — у прамежку паміж 10 тысячамі і 6 тысячамі гадоў таму. Паходжанне тлінкітаў ад дзвюх розных папуляцый пацвярджаецца [[генетыка|генетычнымі]] даследаваннямі<ref>[http://www.adn.com/alaska-news/article/dna-tracks-ancient-alaskans-descendants/2008/12/29/ DNA tracks ancient Alaskan's descendants]</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Two Tlingit women with several children near the Kotsina River, Alaska, 1902 - NARA - 524407.jpg|thumb|left|Жанчыны-тлінкіты з дзецьмі. Фота 1902 г.]] Згодна паданням саміх тлінкітаў, іх продкі насялілі сучасны паўднёвы ўсход [[Аляска|Аляскі]] падчас вывяржэння [[вулкан]]а [[:en:Mount Edgecumbe (Alaska)|Эджком]], якое, на думку [[геалогія|геолагаў]], адбылося каля {{Num|4500|гадоў}} таму<ref>[https://www.nps.gov/akso/nature/science/ak_park_science/PDF/2011Vol10-1/tlingit-archeology-Hunt.pdf Tlingit Archeology, Legends, and Oral Histories at Sitka National Historical Park]</ref>. Падтрымлівалі шчыльныя [[культура|культурныя]], [[вайна|ваенныя]] і [[гандаль|гандлёвыя]] сувязі з суседнімі [[індзейцы|індзейскімі]] народамі, [[Сугпіят|эскімосамі]] і [[алеуты|алеутамі]]. Кантакты з еўрапейцамі пачаліся з [[1741]] года, калі паўночна-заходні ўскрай [[Новы Свет|Новага Света]] наведала [[Расійская імперыя|расійская]] экспедыцыя на чале з [[Аляксей Ільіч Чырыкаў|Аляксеем Чырыкавым]]. Ён дасылаў на бераг, населены тлінкітамі, 2 каманды, але абедзве не вярнуліся<ref>[http://www.everyculture.com/multi/Sr-Z/Tlingit.html Diane E. Benson, Tlingit]</ref>. У [[1788]] годзе расійскія гандляры здолелі ўсталяваць мірныя кантакты з тубыльцамі ў заліве [[:en:Yakutat, Alaska|Якутат]]<ref>[http://www.indiansworld.org/russko-tlinkitskie-kontakty-xviii-xix-vv.html#.V6ipztKLS1s Русско-тлинкитские контакты (XVIII—XIX вв.)]</ref>. У [[1796]] годзе тут была пабудавана расійская [[крэпасць]]. У [[1799]] годзе [[Руска-амерыканская кампанія]] (РАК) абвясціла кантроль над землямі тлінкітаў. Аднак парушэнне расійскімі прамыслоўцамі племянных межаў і вынішчэнне мясцовых жывёльных рэсурсаў хутка прывялі да канфліктаў. Найбольш востры ўзнік у [[1802]]—[[1804]] гадах, калі тлінкіты захапілі крэпасці Якутат і [[Сітка]]. У выніку жорсткіх ваенных дзеянняў вялікія згубы панеслі абодва бакі. РАК атрымала фінансавую шкоду ў памеры не меней за паўмільёна рублёў. З дапамогай [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і ваенных [[карабель|караблёў]] РАК здолела арганізоўваць лоў марскіх футравых звяроў, але не магла весці далейшую каланізацыю края<ref>Зорин А. В. Индейская война в русской Америке: русско-тлинкитское военное противоборство. — Курск, 2002.</ref>. Узброеныя канфлікты таксама ўспыхвалі ў [[1851]] і [[1855]] гадах. Да канца другога дзесяцігоддзя [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзя колькасць марскіх футравых звяроў значна скарацілася. У сувязі з гэтым, а таксама пад ціскам царскага ўрада РАК змяніла сваю палітыку ў адносінах да індзейцаў і замест эксплуатацыі рэсурсаў іх прыбярэжных тэрыторый перайшла да гандлю. Акрамя футра, тлінкіты гандлявалі [[бульба]]й і іншым правіянтам. Арганізоўваліся кірмашы, падчас якіх адорваліся правадыры. У [[1842]] годзе [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] абвясціў тытул таёна колашаў. Ён быў дадзены тлінкіцкаму правадыру Міхаілу Кухкану<ref>[http://alaska-heritage.clan.su/index/0-138 Андрей Гринёв. Русские наградные медали для туземцев Аляски]</ref>. У [[1867]]—[[1884]] гадах Аляска кантралявалася арміяй [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], якая, з аднаго боку, імкнулася прыцягнуць індзейцаў да супрацоўніцтва, з другога — жорстка карала самавольныя ваенныя рэйды. У [[1882]] годзе ваенны карабель абстраляў тлінкіцкую вёску Ангун<ref>{{Cite web |url=http://www.sitnews.us/Kiffer/Angoon/102907_angoon_bombed.html |title=DAVE KIFFER, US Navy Bombed Angoon 125 Years Ago. Attack was later called a 'misunderstanding' |access-date=10 жніўня 2016 |archive-date=22 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160722144239/http://www.sitnews.us/Kiffer/Angoon/102907_angoon_bombed.html |url-status=dead }}</ref>. Пасля адкрыцця [[золата]] ва ўнутраных раёнах Аляскі колькасць белага насельніцтва стала павялічвалася. Частка зямель тлінкітаў апынулася ў маёмасці прыватных кампаній. У [[1912]] годзе для абароны правоў абарыгенаў было створана грамадскае аб’яднанне Братэрства карэнных народаў Аляскі. У [[1924]] годзе тлінкіты атрымалі права на амерыканскае грамадзянства<ref>[http://thetlingitpeople.weebly.com/history.html History of the Tlingits]</ref>. Эканамічныя правы тлінкітаў абараняюцца законам Аляскі аб урэгуляванні правоў, прынятым у [[1971]] годзе.<ref>[http://nana.com/regional/about-us/our-history/ansca/ The Alaska Native Claims Settlement Act] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160815161730/http://nana.com/regional/about-us/our-history/ansca |date=15 жніўня 2016 }}</ref> З [[1979]] года дзейнічаюць міжплемянныя [[суд]]ы. == Культура == === Матэрыяльная культура === [[Файл:Stati uniti, alaska, tlingit, maschera-casco, 1800-50 ca. 02.JPG|thumb|Шлем у выглядзе маскі.]] Асноўнымі гаспадарчымі заняткамі тлінгітаў здаўна былі [[паляванне]], [[рыбалоўства]] і [[збіральніцтва]]. Паляванне і збіральніцтва адбываліся на працягу года. Палявалі на [[ластаногія|ластаногіх]], футравых [[звяры|звяроў]], [[Горныя казлы|коз]], [[мядзведзі|мядзведзяў]] і інш. Збіралі ядомае [[Корань расліны|карэнне]], [[ягада|ягады]], [[малюскі|малюскаў]]. Рыбалоўства мела пераважна сезонны характар. Асабліва важным часам была міграцыя [[Ласосепадобныя|ласося]]. Таксама лавілі [[Шчупакі|шчупакоў]] і [[палтусы|палтусаў]]<ref>[http://www.everyculture.com/North-America/Tlingit-Economy.html Tlingit — Economy]</ref>. Паляванне і рыбалоўства лічыліся мужчынскай справай. Збіральніцтва — жаночай. [[Земляробства]] ўзнікла ў 1820-х гг. Вырошчвалі пераважна [[бульба|бульбу]]. Паходжанне тлінкіцкай бульбы спрэчнае. Даследчыкі сцвярджаюць, што яна паходзіць непасрэдна ад бульбы з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]<ref>[https://ediblealaska.ediblecommunities.com/food-thought/tlingit-haida-potatoes Tlingit & Haida Potatoes]</ref>, а не ад еўрапейскіх гатункаў. Мужчыны былі вядомы як выдатныя разьбяры. Жанчыны займаліся [[ткацтва]]м. Сярод тлінкітаў быў папулярны стыль ''чылкат''<ref>[http://www.sheldonmuseum.org/Vignettes/chilkatblanket.htm Chilkat Blanket]</ref> — тканіны з казінай поўсці, упрыгожаныя ўзорамі. Галоўным [[транспарт]]ным сродкам з’яўляліся [[лодка|лодкі]], якія выдзёўбвалі з бярвенняў і афарбоўвалі<ref>[http://www.warpaths2peacepipes.com/indian-tribes/tlingit-tribe.htm Tlingit Tribe]</ref>. Дзякуючы багатым прыродным рэсурсам традыцыйная гаспадарка тлінкітаў дазваляла ім не толькі забяспечваць сябе, але і весці шырокі [[гандаль]]. [[Расія|Расійскі]] місіянер XIX ст. заўважаў<ref>[http://alaska-heritage.clan.su/index/0-99 Иоанн Вениаминов]</ref>: {{Пачатак цытаты}}Колашы даволі здольныя, пераўзыходзяць алеутаў кемлівасцю і спрытам у гандлі. Сярод іх нямала добрых рамеснікаў: варта паглядзець на іх вырабы — баты (невялікія судны), коўдры, плашчы, дзіды, статуі з аспіда і дрэва. Могуць з поспехам цяслярыць, займацца агародніцтвам… Алеуты амаль усе «бяссрэбранікі», а колашы ўмеюць назапашваць прадукты ў дастатку, быць ашчаднымі, схільныя да назапашвання.{{Канец цытаты}} Разам з гэтым, яны заставаліся ваяўнічымі. У сутычках выкарыстоўвалі [[лук]], [[Дзіда|дзіду]], [[булава|булаву]]. Разам з еўрапейцамі ў землі тлінкітаў трапіла [[агнястрэльная зброя]]. Для абароны цела выраблялі [[Панцыр, кальчуга|панцыры]] з [[Лось|ласінай]] або [[паўночны алень|аленевай]] скуры, да якіх чаплялі кавалкі [[драўніна|драўніны]], [[манета|манеты]], драўляныя [[шлем]]ы<ref>[http://www.indians.org/articles/tlingit-weapons.html Tlingit Weapons]</ref>. Шлемы пакрывалі ўсю галаву, па-мастацку ўпрыгожваліся ў выглядзе [[Маска|масак]] [[міф]]ічных жывёл. Асноўны традыцыйны від паселішча — [[вёска]]. Самыя вялікія вёскі маглі ўмяшчаць каля 80 хацін. Хаціны будавалі з хваёвых бярвенняў, знутры аббівалі дошкамі<ref>[http://naxnox.weebly.com/plank-houses.html Cedar Plank Houses of the Northwest Coast]</ref>. Дамы былі вялікімі, разлічанымі на пашыраную [[сям'я|сям’ю]]. Каля жытла ставілі [[татэмізм|татэмныя]] слупы. === Сацыяльная арганізацыя === [[Файл:Raventotemsitka.jpg|thumb|Татэм Крумкача.]] Тлінкіты падзяляюцца на тры буйныя экзагамныя групы — [[Арлы|Арла]], [[Крумкач]]а і [[Воўк|Ваўка]]<ref>[http://thetlingitpeople.weebly.com/family-dynamics.html Tlingit Family Dynamics]</ref>. Прадстаўнікі груп Арла і Крумкача займалі марское ўзбярэжжа, група Ваўка сялілася пераважна ва ўнутраных раёнах. Чальцом групы становяцца ад нараджэння па лініі маці. Акрамя таго, у мінулым існавалі рэгіянальныя групы ''Ḵwáan'', што бралі сваю назву па найменню [[рака|ракі]] або ўзбярэжжа, каля якога сяліліся. Усяго налічвалася каля 14 такіх рэгіянальных груп. Экзагамныя групы падзяляюцца на матрылінейныя роды. Раней кожны род ствараў сваё паселішча. Роды і групы мелі свае абавязковыя эмблемы ў выглядзе [[татэмізм|татэмнай]] жывёлы. Падзел на экзагамныя групы і роды нават у нашы дні важны пры выбары [[шлюб]]нага партнёра. Шлюбы знутры экзагамнай групы забаронены. Лепшым выбарам лічыцца шлюб з дачкой сястры бацькі. Аднак распаўсюджаны шлюбы з прадстаўніцамі роду дзеда або проста іншай экзагамнай групы<ref>[http://www.everyculture.com/North-America/Tlingit-Marriage-and-Family.html Marriage and family — Tlingit]</ref>. У [[18 стагоддзе|XVIII]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. сем’і правадыроў звычайна былі [[палігінія|палігінічнымі]], простых абшчыннікаў — [[манагамія|манагамнымі]]. Разводы разглядаліся як злачынства супраць родаў бацькі і маці. Род вёў супольную гаспадарку. Яго цэнтрам былі вялікія доўгія хаціны, якія будаваліся ў паселішчах. Успадкоўванне адбывалася часцей ад дзядзькі да пляменніка. Ужо да прыходу еўрапейцаў грамадства тлінкітаў не было роўным. Вылучаўся пласт спадчынных правадыроў родаў. Тлінкіты захоплівалі [[рабства|рабоў]], якіх вымушалі выконваць найбольш цяжкую працу, прыносілі ў ахвяры падчас [[рэлігія|рэлігійных]] цырымоній, прадавалі, куплялі, абменьвалі. Рабам забаранялася мець шлюб са свабоднымі абшчыннікамі. Дзеці рабынь ад свабодных мужчын заставаліся рабамі. У [[1812]] г. узгадвалася, што адзін з правадыроў меў адразу 50 рабоў абодвух палоў, але звычайная лічба рабоў пры правадыры была 12<ref>[https://www.accessgenealogy.com/native/indian-slavery-and-slaves.htm Indian Slavery and Slaves]</ref>. Пры некаторых абставінах рабы атрымлівалі свабоду і ўваходзілі ў род былога гаспадара. Фармальна рабства было адменена пасля далучэння [[Аляска|Аляскі]] да [[ЗША]]. У [[1886]] г. [[суд]] [[Сітка|горада Сітка]] канчаткова пацвердзіў абавязак рабаўладальнікаў вызваліць рабоў<ref>{{Cite web |title=THEY WOULDN'T LIE TO TOURISTS, WOULD THEY? |url=http://www.classicalvalues.com/archives/2007/07/they_wouldnt_li.html |accessdate=13 жніўня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010042705/http://www.classicalvalues.com/archives/2007/07/they_wouldnt_li.html |archivedate=10 кастрычніка 2012 |url-status=dead }}</ref>. === Мастацтва === Тлінкіты вядомы як выдатныя разьбяры па [[драўніна|дрэву]] і майстры гафту<ref>[http://www.indians.org/articles/tlingit-art.html Tlingit Art]</ref>. Найбольш адметнымі прыкладамі [[мастацтва]] з’яўляюцца драўляныя [[татэмізм|татэмныя]] слупы, што ўсталёўваліся ў паселішчах або каля месцаў пахавання з наступнымі мэтамі<ref>[http://members.home.nl/t.overberg1/Totem_Pole.htm Totem Poles from the Tlingit and Haida tribes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170129125644/http://members.home.nl/t.overberg1/Totem_Pole.htm |date=29 студзеня 2017 }}</ref>: * У гонар памерлага вядомага суайчынніка * У гонар асабістых заслуг і набыткаў * Адлюстраванне [[міф]]аў і праўдзівых апавяданняў * У гонар шчодрасці арганізатара цырымоніі [[патлач]] Тлінкіты маюць багаты [[фальклор]] — міфы, [[казка|казкі]], [[легенда|легенды]], [[гісторыя|гістарычныя]] паданні. Асобна вылучаюцца цыкл апавяданняў, прысвечаны [[Крумкач]]у, які паўстае як стваральнік свету і трыкстэр<ref>[http://www.indigenouspeople.net/creatlingit.htm Tlingit Creation Story]</ref><ref>[http://sacred-texts.com/nam/nw/tmt/index.htm Tlingit Myths and Texts]</ref>. Захаваліся цырыманіяльныя і рытуальныя [[песня|песні]] і [[танец|танцы]]. == Мова == [[Тлінкіт (мова)|Мова тлінкіт]] адносіцца да групы моў [[на-дэне]]. Першыя запісы на ёй рабіліся з [[19 стагоддзе|XIX]] ст., аднак [[пісьмо]]вая сістэма пачала распрацоўвацца толькі ў другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. У нашы дні фактычна дзейнічаюць тры [[арфаграфія|арфаграфічныя]] сістэмы на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]]<ref>[http://www.omniglot.com/writing/tlingit.htm Tlingit (Lingít, Łingít)]</ref>: * Папулярная (з канца 1960-х гг.), якая найчасцей сустракаецца ў працах прафесійных [[культурная антрапалогія|антраполагаў]]. * «Канадская» (з 1980-х гг.), распаўсюджаная ў [[Канада|Канадзе]]. * Сучасная, заснаваная на ўжыванні сучасных тэхналогій камунікацыі, значна спрошчаная ў параўнанні з першымі дзвюма. == Рэлігія == Традыцыйныя [[Рэлігія|рэлігійныя]] вераванні тлінкітаў сумяшчалі рысы [[анімізм]]у і [[татэмізм]]у. Яны верылі ў існаванне вышэйшай істоты ''Kah-shu-goon-yah'' — стваральніка [[сусвет|свету]], «дзядулі» ўсяго жывога, уладара сусветнага парадку. Яго імя прамаўлялі толькі шэптам<ref>[http://www.everyculture.com/North-America/Tlingit-Religion-and-Expressive-Culture.html Tlingit — Religion and Expressive Culture]</ref>. У [[міф]]ах аб стварэнні свету таксама фігуруе татэмная жывёла [[Крумкач]] ''Nass-aa-geyeil'', аднак толькі ў другаснай ролі трыкстэра і арганізатара. Татэмы ''kotea'' экзагамных груп і родаў з’яўляліся ў першую чаргу міфалагічнымі сімваламі грамадскага парадку, а не аб’ектамі рэлігійнага шанавання. Навакольны сусвет насяляўся духамі ''yéiks'', што маглі ўвасабляцца ў людзях, жывёлах, раслінах, розных прадметах. Вернікі імкнуліся захоўваць паважныя адносіны з ''yéiks'', уласкавіць іх ахвярапрынашэннямі. Лічылася, што пасля смерці чалавечы дух ''tu-na-jek'' трапляе ў замагільны свет ''Kiwa-wa''. Пасля знаходжання там ён мае магчымасць адрадзіцца зноў у абліччы нашчадка. Аднак пры наяўнасці грахоў яго чакае «сабачы свет» ''Ketl-kiwa''<ref>[http://thetlingitpeople.weebly.com/religion-and-traditions.html Tlingit Religion and Customs]</ref>. У тлінкітаў меліся [[шаманізм|шаманы]] ''ichet''. Але іх функцыі абмяжоўваліся лекаваннем праз [[магія|магічнае]] уздзеянне на ''yéiks'' і ''tu-na-jek''. Рэлігійныя цырымоніі ўзначальвалі найбольш паважаныя старыя людзі і правадыры. Верылі ў існаванне злых чараўнікоў ''nukw-sati''. Важную ролю ў грамадскім і рэлігійным жыцці адыгрываў [[патлач]] ''ku.éex’''<ref>[http://www.sheldonmuseum.org/Vignettes/tlingitpotlatch.htm Tlingit Potlatches]</ref>. Звычайна ён уваходзіў у цыкл пахавальных цырымоній, але мог арганізоўвацца ў гонар іншых падзей. Патлач суправаджаўся [[песня]]мі, [[танец|танцамі]], спаборніцтвамі, пірамі, шчодрай раздачай маёмасці, а часам яе знішчэннем як формай ахвярапрынашэння. Арганізатарам выступала прыватная асоба. Еўрапейскія перасяленцы і місіянеры разглядалі патлач як злачынныя паводзіны ў адносінах да прыватнай маёмасці. У [[1884]]—[[1951]] гг. патлач быў забаронены ў [[Канада|Канадзе]]. У [[ЗША]] таксама дзейнічала забарона да [[1934]] г. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. пачалося распаўсюджанне [[хрысціянства]] [[праваслаўе|праваслаўнымі]], а потым [[пратэстантызм|пратэстанцкімі]] місіянерамі. Працэс хрысціянізацыі адбываўся хуткімі тэмпамі ў канцы XIX ст., калі простыя абшчыннікі былі расчараваны ў магчымасцях традыцыйнай рэлігіі абараніць іх ад [[эпідэмія|эпідэмій]], а таксама ў сувязі з паступовым заняпадам улады родавых правадыроў. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commonscat|Tlingit}} * [http://www.everyculture.com/multi/Sr-Z/Tlingit.html Tlingit — Countries and Their Cultures] * [http://www.ttc-teslin.com Teslin Tlingit Council] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121013192826/http://www.ttc-teslin.com/ |date=13 кастрычніка 2012 }} * [http://www.native-languages.org/tlingit-legends.htm Native Languages of the Americas: Tlingit Legends, Myths, and Stories] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Народы ЗША]] [[Катэгорыя:Народы Аляскі]] [[Катэгорыя:Народы Канады]] 0esum6o7mjhxlx6e0tfphxgid64tsuw 0 342550 5193081 4374389 2026-09-04T19:05:39Z ~2026-47839-80 173594 адноўлена інфармацыя 5193081 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Бераставіца}} {{Чыгуначная станцыя | Тып = раз'езд | Назва = Бераставіца | Іншамоўная назва = Берестовица (рус.) | Лінія = Ваўкакыск-Бераставіца | Чыгунка = Беларуская чыгунка | Аддзяленне = [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкае аддзяленне]] | Краіна = Беларусь | Выява = 4096 Берестовица.jpg | Шырыня выявы = | Подпіс = | lat_dir = | lat_deg = 53.1164 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 23.9694 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Станцыя = | Дата адкрыцця = | Дата зачынення = | Праектная назва = | Ранейшыя назвы = | Праекты пераназвання = | Ужыванне = | Класнасць = | Архітэктары = | Інжынеры канструктары = | Поўная колькасць платформаў = | Поўная колькасць шляхоў = | Тып платформы = | Форма платформы = | Даўжыня платформы = | Шырыня платформы = | Год электрыфікацыі = | Род току = | Будаўнічая арганізацыя = | Выхад да = | Размяшчэнне = | Перасадка на станцыі = | Перасадка на = | Адлегласць = | Адлегласць2 = | Адлегласць да = | Адлегласць2 да = | Тарыфная зона = | Сотавая сувязь = | Код станцыі = | Код Экспрэс-3 = | Наменклатура = N-34-108 | Катэгорыя на Вікісховішчы = | Для раскладу = }}{{Баранавічы — Беласток}} '''Бераставі́ца''' ({{lang-be-trans|Bierastavica}}, {{lang-ru|Берестовица}})<ref>{{maps.by|viewrw/58}}</ref> — [[Раз’езд|раз'езд]] [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Размешчана ў аграгарадку [[Пагранічны (Бераставіцкі раён)|Пагранічны]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Bierastavica railway station}} * {{maps.by|viewrw/58}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} [[Катэгорыя:Станцыі Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Пагранічны (Бераставіцкі раён)]] rxggmszk6qs9bxbtajycf2z0ub93cqg 5193082 5193081 2026-09-04T19:06:16Z ~2026-47839-80 173594 адноўлена інфармацыя 5193082 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Бераставіца}} {{Чыгуначная станцыя | Тып = раз'езд | Назва = Бераставіца | Іншамоўная назва = Берестовица (рус.) | Лінія = Ваўкавыск-Бераставіца | Чыгунка = Беларуская чыгунка | Аддзяленне = [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкае аддзяленне]] | Краіна = Беларусь | Выява = 4096 Берестовица.jpg | Шырыня выявы = | Подпіс = | lat_dir = | lat_deg = 53.1164 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 23.9694 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Станцыя = | Дата адкрыцця = | Дата зачынення = | Праектная назва = | Ранейшыя назвы = | Праекты пераназвання = | Ужыванне = | Класнасць = | Архітэктары = | Інжынеры канструктары = | Поўная колькасць платформаў = | Поўная колькасць шляхоў = | Тып платформы = | Форма платформы = | Даўжыня платформы = | Шырыня платформы = | Год электрыфікацыі = | Род току = | Будаўнічая арганізацыя = | Выхад да = | Размяшчэнне = | Перасадка на станцыі = | Перасадка на = | Адлегласць = | Адлегласць2 = | Адлегласць да = | Адлегласць2 да = | Тарыфная зона = | Сотавая сувязь = | Код станцыі = | Код Экспрэс-3 = | Наменклатура = N-34-108 | Катэгорыя на Вікісховішчы = | Для раскладу = }}{{Баранавічы — Беласток}} '''Бераставі́ца''' ({{lang-be-trans|Bierastavica}}, {{lang-ru|Берестовица}})<ref>{{maps.by|viewrw/58}}</ref> — [[Раз’езд|раз'езд]] [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Размешчана ў аграгарадку [[Пагранічны (Бераставіцкі раён)|Пагранічны]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Bierastavica railway station}} * {{maps.by|viewrw/58}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} [[Катэгорыя:Станцыі Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Пагранічны (Бераставіцкі раён)]] 3c0mrm6pmywo1a7rhw8gcbhzhgq9khh 5193120 5193082 2026-09-04T21:22:22Z M.L.Bot 261 5193120 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Бераставіца}} {{Чыгуначная станцыя | Тып = раз'езд | Назва = Бераставіца | Іншамоўная назва = Берестовица (руск.) | Лінія = Ваўкавыск-Бераставіца | Чыгунка = Беларуская чыгунка | Аддзяленне = [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкае аддзяленне]] | Краіна = Беларусь | Выява = 4096 Берестовица.jpg | Шырыня выявы = | Подпіс = | lat_dir = | lat_deg = 53.1164 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 23.9694 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Станцыя = | Дата адкрыцця = | Дата зачынення = | Праектная назва = | Ранейшыя назвы = | Праекты пераназвання = | Ужыванне = | Класнасць = | Архітэктары = | Інжынеры канструктары = | Поўная колькасць платформаў = | Поўная колькасць шляхоў = | Тып платформы = | Форма платформы = | Даўжыня платформы = | Шырыня платформы = | Год электрыфікацыі = | Род току = | Будаўнічая арганізацыя = | Выхад да = | Размяшчэнне = | Перасадка на станцыі = | Перасадка на = | Адлегласць = | Адлегласць2 = | Адлегласць да = | Адлегласць2 да = | Тарыфная зона = | Сотавая сувязь = | Код станцыі = | Код Экспрэс-3 = | Наменклатура = N-34-108 | Катэгорыя на Вікісховішчы = | Для раскладу = }}{{Баранавічы — Беласток}} '''Бераставі́ца''' ({{lang-be-trans|Bierastavica}}, {{lang-ru|Берестовица}})<ref>{{maps.by|viewrw/58}}</ref> — [[Раз’езд|раз’езд]] [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Размешчана ў аграгарадку [[Пагранічны (Бераставіцкі раён)|Пагранічны]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Bierastavica railway station}} * {{maps.by|viewrw/58}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} [[Катэгорыя:Станцыі Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Пагранічны (Бераставіцкі раён)]] knptz7aqz0okiypm9fygczmonmtrxka 0 342809 5193084 4425758 2026-09-04T19:09:13Z ~2026-47839-80 173594 станцыя -> раз'езд Бераставіца 5193084 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Жылічы}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = прыпыначны пункт |Назва = Жылічы |Лінія = Лінія Ваўкавыск-Цэнтральны — Бераставіца |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53.1|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24.0472|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = |Поўная колькасць шляхоў = |Тып платформы = |Форма платформы = |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = 925,13 |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = 136215 |Код Экспрэс-3 = 2100757 |Наменклатура = N-35-97 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} '''Жы́лічы''' ({{lang-be-trans|Žyličy}}, {{lang-ru|Жиличи}})<ref>{{maps.by|viewrw/279}}</ref> — [[прыпыначны пункт]] [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Размешчаны ў вёсцы [[Жылічы (Бераставіцкі раён)|Жылічы]]; на лініі [[Ваўкавыск-Цэнтральны]] — [[Бераставіца (станцыя)|Бераставіца]], паміж [[Рудаўка (прыпыначны пункт)|прыпыначным пунктам Рудаўка]] і [[Бераставіца (станцыя)|раз'ездам Бераставіца]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/279}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Ваўкавыск-Цэнтральны — Бераставіца}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Ваўкавыск-Цэнтральны]] — [[станцыя Бераставіца |Бераставіца ]]|before= [[Рудаўка (прыпыначны пункт)|Рудаўка]] |after= [[Бераставіца (станцыя)|Бераставіца]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Жылічы (Бераставіцкі раён)]] 9bwlkj3u7tu5xb1zthx5nskhkc18ve5 0 349640 5193046 5113433 2026-09-04T17:15:54Z Için warum 153459 /* Назва */ 5193046 wikitext text/x-wiki {{Возера |Назва = Селігоры |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 18|lat_sec = 55.75 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 31|lon_sec = 25.15 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = 139,8 |Даўжыня = 0,6 |Шырыня = 0,42 |Плошча = 0,14 |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = 1,58 |Найбольшая глыбіня = |Сярэдняя глыбіня = |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы= }} '''Селіго́ры''' — [[возера]] ў [[Полацкі раён|Полацкім]] раёне [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], за 22 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Полацк]], каля вёскі [[Глыбачка (Полацкі раён)|Глыбачка]], у басейне ракі [[Нача (прыток Заходняй Дзвіны)|Нача]]. == Назва == На думку Ю. Трусмана, А. Сабалеўскага, Х. Кунстмана, аналаг назвы возера Селігоры — назва возера [[:ru:Селигер|Селігер]]<ref>Ю. Ю. Трусман. Этимология местных названий Витебской губернии. Ревель, 1897. С. 255.</ref><ref>А. И. Соболевский. Русско-скифские этюды. ИОРЯС, XXVII. Ленинград, 1924. С. 258.</ref><ref>H. Kunstmann. Die Slaven. Ihr Name, ihre Wanderung nach Europa und die Anfänge der russischen Geschichte in historisch-onomastischer Sicht. Stuttgart, 1996. S. 87-90.</ref>. На думку К. Бугі, назва вёскі Селігоры ў XVI стагоддзі згадваецца як «Силигоръ», ад ранейшага «Сълигора». Далей да балцкага ''Sēligalā'' «край [[Селы|селаў]]» (наконт дысіміляцыі двух ''l'' параўн. Лотыгора «Лотыгола, Latgala»)<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 539.</ref>. == Водаапісанне == Плошча паверхні 0,14 км². Даўжыня 0,6 км, найбольшая шырыня 0,42 км. Даўжыня берагавой лініі 1,58 км. [[Катлавіна]] возера круглаватая, крыху выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 10—15 м, пераважна спадзістыя. Ёсць некалькі падоўжаных [[Заліў|заліваў]]. У паўночнай частцы ў возера ўпадае [[Меліярацыя|меліярацыйная]] канава. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Полоцкий район: карта. Полоцк: план. Новополоцк: план|адказны=Ред. В.А. Змачинская.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|тыраж=10000}} * Ліст карты N-35-34. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517060932/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=17 мая 2017 }} * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306113156/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=6 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Басейн Начы (прыток Заходняй Дзвіны)]] [[Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна]] 6zsr11294dsgc9mjcp3mah6ps611jdn 0 359318 5193096 5176759 2026-09-04T20:34:55Z Pabojnia 135280 /* Дзяржаўная і будаўнічая дзейнасць */ афармленне 5193096 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |Імя = Пётр Нонхарт |Арыгінал імя = {{lang-de|Peter Nonhardt}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = каля 1550 |Месца нараджэння = [[Краква|Кракаў]], [[Каралеўства Польскае]] |Дата смерці = {{ДС|18|2|1633}} |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}} |Род дзейнасці = [[архітэктар]], дзяржаўны дзеяч |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Пётр Но́нхарт''' (таксама ''Nonhardt'', ''Nonhaart'', ''Nonharteken'', ''Nunhart''; каля 1550 — {{ДС|18|2|1633}}) — віленскі [[архітэктар]] і [[будаўнік]], дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Віленскі [[гараднічы]] (1619—1633) і [[дзераўнічы]] (1627—1633). == Біяграфія == У старой гістарыяграфіі сустракалася меркаванне, што Пётр Нонхарт паходзіў з Дэрпта ці Нідэрландаў і належаў да нямецкай мешчанскай сям’і. Аднак сучасныя даследаванні паказваюць, што яго карані звязаны з [[Кракаў|Кракавам]]. Яго бацькам, хутчэй за ўсё, быў нюрнбергскі ювелір Мікалай Нонарт (памёр у 1563 годзе), які працаваў у Кракаве і Вільні, выконваючы заказы караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]<ref>M. A. Janicki, Imagines biblijne, alegoryczne, historyczne i heraldyczne zamawiane dla Zygmunta Augusta w świetle kilku zapisów rachunkowych z lat 1547–1548 (przyczynek do genezy królewskiej kolekcji arrasów), w: Amicissima. Studia Magdalenae Piwocka oblata, Cracoviae 2010, s. 150</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. У Пятра таксама былі брат Станіслаў і сястра Крысціна<ref>LNMMB, F101-50</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. З маладых гадоў Нонхарт знаходзіўся на каралеўскай службе. Спачатку ён быў пакаёвым дваранінам у караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], а затым служыў [[Жыгімонт III|Жыгімонту III Вазе]]. Прымаў удзел у ваенных кампаніях Стэфана Баторыя і Жыгімонта III, у тым ліку ў паходах на [[Пскоў]], [[Полацк]] і [[Вялікія Лукі]], а таксама ў экспедыцыі ў Швецыю. Падчас [[Бітва пад Бычынай|бітвы пад Бычынай]] атрымаў раненне<ref>S. Dambrowski, Postilla chrześcijańska, to jest kazania abo wykłady porządne Świętych Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, a przy nich kazania pogrzebne i inne, Toruń 1620–1621</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=90}}. У адказ на абвінавачванні ворагаў у плебейскім паходжанні Нонхарт прад’яўляў імператарскія прывілеі, якія пацвярджалі польскае [[шляхецтва]] яго бацькі<ref>S. Dambrowski, Postilla chrześcijańska, to jest kazania abo wykłady porządne Świętych Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, a przy nich kazania pogrzebne i inne, Toruń 1620–1621</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=90}}. На варшаўскім сойме 16 красавіка 1590 года за ваенныя заслугі Пётр Нонхарт атрымаў набілітацыю і ўласны герб «Нонарт», які паходзіў ад набілітацыі яго брата Станіслава імператарам [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліянам II]] у 1563 годзе<ref>Album armorum nobilium Regni Poloniae XV–XVIII saec. / Herby nobilitacji i indygenatów XV–XVIII w., oprac. B. Trelińska, Lublin 2001, s. 227</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=91}}. Пазней, у 1609 годзе, атрымаў прускі [[індыгенат]]<ref>Album armorum nobilium Regni Poloniae XV–XVIII saec. / Herby nobilitacji i indygenatów XV–XVIII w., oprac. B. Trelińska, Lublin 2001, s. 227</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=91}}. Быў двойчы жанаты. Яго першай жонкай была віленская мяшчанка Зузанна Мржыглудаўна Міруцкая. Ад гэтага шлюбу нарадзіліся тры дачкі: Зузанна (якая выйшла замуж за [[Юрый Храптовіч|Юрыя Храптовіча]], ваяводу навагрудскага), Гальшка (жонка [[Аляксандр Храптовіч|Аляксандра Храптовіча]]) і трэцяя дачка, імя якой невядомае (жонка [[Аляксандр Нарушэвіч|Аляксандра Нарушэвіча]])<ref>AGAD, AR, dz. X, nr 108, k. 1r–v, 4r–6r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=95}}. Другой жонкай архітэктара стала кальвіністка Рахеля Шэметаўна<ref>Akta synodów prowincjalnych Jednoty Litewskiej 1611–1625 („Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae / Zbiór pomników reformacji Kościoła polskiego i litewskiego”, seria 4, z. 2), Wilno 1915, s. 57</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=95}}. == Дзяржаўная і будаўнічая дзейнасць == З 1595 года Пётр Нонхарт займаў пасаду віленскага будаўнічага, стаўшы начальнікам каралеўскіх фартыфікацый у Вялікім Княстве Літоўскім<ref name=":0">{{крыніцы/БЭ|11|Нонхарт Пётр}}</ref>. Праз 24 гады, 21 сакавіка 1619 года, ён дадаткова атрымаў пасаду віленскага гараднічага, змяніўшы на ёй [[Ян Улошак|Яна Улошка]], і сумяшчаў абодва ўрады да канца жыцця<ref>LVIA, LM, 95, k. 168v–169r; 96, k. 39r–v, 52v–53r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=88}}. У 1627 годзе кароль перадаў яму таксама ўрад віленскага дзераўнічага<ref>LVIA, LM, 102, k. 37v</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=93}}. Акрамя гэтага, Нонхарт валодаў шэрагам нягродавых старостваў: раканцішскім і лаварышскім (1604), аранскім (1611), а таксама быў ляснічым мерацкім, аранскім і пералайскім<ref>LVIA, LM, 85, k. 277v; 86, k. 476v–477r; 88, k. 147r–v, 318v</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. Да 1602 года ён таксама з’яўляўся старостам гельмецкім у Эстоніі<ref>LVIA, LM, 88, k. 34v–35r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. Як архітэктар і будаўнік, Пётр Нонхарт кіраваў аднаўленнем віленскага Дольнага замка пасля вялікага пажару 1610 года. З 1623 года і прынамсі да 1631 года ён наглядаў за будаўніцтвам капліцы святога Казіміра ў віленскай катэдральнай базіліцы<ref>P. J. Jamski, Kaplica św. Kazimierza w Wilnie i jej twórcy, „Acta Academiae Artium Vilnensis” 51 (2008), s. 92, 105–109</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. У 1594 годзе ён набыў маёнтак [[Гайцюнішкі]], дзе ў 1611—1612 гадах узвёў для сябе [[Дом-крэпасць Нонхартаў|мураваны дом-крэпасць]]<ref name=":0" />. У Вільні Нонхарту належала камяніца на скрыжаванні вуліц [[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавай]] і [[Скопаўка (вуліца)|Скопаўкі]], а таксама дом на [[Рудніцкая вуліца (Вільня)|Рудніцкай вуліцы]]. У 1619 годзе ён набыў у падкаморага віленскага Яна Альфонса Лацкага двор на [[Антокаль|Антокалі]], на месцы якога пазней узнік [[Палац Сапегаў (Антокаль)|палац Сапегаў]], і, верагодна, менавіта Нонхарт замяніў ранейшую драўляную рэзідэнцыю мураваным будынкам<ref>Vilniaus namai, t. 4, s. 34; t. 9, s. 108, 114, 151–152</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=94}}. У 1602 годзе кароль [[Жыгімонт III]] перадаў Нонхарту пажыццёва агарод, закінуты млын і тартак на рацэ [[Вільня (рака)|Вільні]], даручыўшы яму адрамантаваць іх за кошт скарбу і пакідаць прыбыткі сабе. Пазней яму быў даручаны нагляд за галоўным каралеўскім мураваным млыном на той жа рацы<ref>VŽP 2002–2004, s. 239</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=93}}. == Рэлігійная дзейнасць == Пётр Нонхарт быў перакананым [[Лютэранства|лютэранінам]] (евангелістам аўгсбургскага вызнання). Нягледзячы на спробы адхіліць яго ад гэтай веры ў часы [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], ён заставаўся верным свайму вызнанню да канца жыцця. Архітэктар быў шчодрым мецэнатам: ён дапамагаў як лютэранскім, так і каталіцкім шпіталям, набыў дом у Вільні для патрэб бедных, а таксама прафінансаваў выданне «Хрысціянскай пастылы» (''Postilla chrześcijańska'') віленскага лютэранскага пастара [[Самуэль Дамброўскі|Самуэля Дамброўскага]], якое было прысвечана каралеўне [[Ганна Ваза|Ганне Вазе]]<ref>S. Dambrowski, Postilla chrześcijańska, to jest kazania abo wykłady porządne Świętych Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, a przy nich kazania pogrzebne i inne, Toruń 1620–1621</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=90}}. У сваім тэстаменце 1633 года Нонхарт ахвяраваў 7000 злотых на ўзвядзенне [[Гайцюнішскі збор|мураванага збору]] ў Гайцюнішках, а таксама запісаў 1770 злотых [[Віленскі лютэранскі збор|віленскаму лютэранскаму збору]], яго школе, шпіталю і прапаведнікам<ref>LVIA, f. 1008, ap. 1, b. 116, k. 4r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=94}}. У 1620 годзе ён таксама згадваецца як патрон кальвінісцкага збору ў [[Дзявяльтава|Дзявалтаве]], маёнтак у якім атрымаў дзякуючы сваёй другой жонцы<ref>Akta synodów prowincjalnych Jednoty Litewskiej 1611–1625 („Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae / Zbiór pomników reformacji Kościoła polskiego i litewskiego”, seria 4, z. 2), Wilno 1915, s. 57</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=95}}. == Смерць і пахаванне == Пётр Нонхарт памёр 18 лютага 1633 года. Пахавальныя казанні былі падрыхтаваны і прачытаны лютэранскім пастарам [[Андрэй Шэнфлісіус|Андрэем Шэнфлісіусам]]. На пахаванні прысутнічала шмат прадстаўнікоў розных саслоўяў, у тым ліку вялікі гетман літоўскі і ваявода віленскі [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]], а таксама суддзя земскі віленскі [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрый Ян Зяновіч]]. Гараднічы быў пахаваны ў Гайцюнішках<ref>A. Schönflissius, Obchód pogrzebu Jego Mości Pana Piotra Nunharta, niegdy horodniczego wileńskiego, orańskiego, rakaczyńskiego, ławaryskiego etc., etc. starosty, który roku 1633 18 lutego spokojnie w Panu zasnął i jemu w ręce ducha swego oddał, Lubcz 1633</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=89}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|11|Нонхарт Пётр}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Нонхарт Пётр}} * {{кніга |аўтар= Frejlich K. |загаловак= Pod przysądem horodnictwa wileńskiego. O jurydyce i jej mieszkańcach w XVII wieku |месца= Toruń |выдавецтва= Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год= 2022 |старонак= 334 |isbn= 978-83-231-4694-0 |ref=Frejlich}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нонхарт Пётр}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Нонхарты|Пётр]] [[Катэгорыя:Архітэктары XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гараднічыя віленскія]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя віленскія]] [[Катэгорыя:Дзераўнічыя віленскія]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Лівонскай вайны]] ma7jbhw9585ly4z7975uyjhq8cb0vuj 0 359613 5193265 4496031 2026-09-05T11:29:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193265 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Малін}} {{ДД | імя = | жанчына = | выява = Уладзімір Нічыпаравіч Малін.jpg | шырыня партрэта = 200 | подпіс = | тытул = [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Сакратар па прамысловасці]] [[Цэнтральны камітэт КПБ|Цэнтральнага камітэта КП Беларусі]] | сцяг = Symbol-hammer-and-sickle.svg | парадак = | перыядпачатак = [[7 сакавіка]] [[1947]] | перыядканец = [[1 снежня]] [[1947]] | папярэднік = ''пасада адноўлена'' | пераемнік = [[Іван Пятровіч Тур|Іван Тур]] | прэм'ер-міністр = | прэзідэнт = | тытул_2 = [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Трэці сакратар]] [[Цэнтральны камітэт КПБ|Цэнтральнага камітэта КП Беларусі]] | сцяг_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = [[26 жніўня]] [[1943]] | перыядканец_2 = [[7 сакавіка]] [[1947]] | папярэднік_2 = [[Уладзімір Рыгоравіч Ванееў|Уладзімір Ванееў]] | пераемнік_2 = ''пасада скасаваная'' | прэм'ер-міністр_2 = | прэзідэнт_2 = | тытул_3 = [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Сакратар па прамысловасці]] [[Цэнтральны камітэт КПБ|Цэнтральнага камітэта КП Беларусі]] | сцяг_3 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | парадак_3 = | перыядпачатак_3 = [[26 сакавіка]] [[1941]] | перыядканец_3 = [[26 жніўня]] [[1943]] | папярэднік_3 = ''пасада ўтвораная'' | пераемнік_3 = ''пасада скасаваная'' | прэм'ер-міністр_3 = | прэзідэнт_3 = | тытул_4 = [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Сакратар па прапагандзе і агітацыі]] [[Цэнтральны камітэт КПБ|Цэнтральнага камітэта КП Беларусі]] | сцяг_4 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | парадак_4 = | перыядпачатак_4 = [[6 чэрвеня]] [[1939]] | перыядканец_4 = [[26 сакавіка]] [[1941]] | папярэднік_4 = ''пасада ўтвораная'' | пераемнік_4 = [[Цімафей Сазонавіч Гарбуноў|Цімафей Гарбуноў]] | прэм'ер-міністр_4 = | прэзідэнт_4 = | тытул_5 = Першы сакратар [[Магілёўскі абласны камітэт КПБ|Магілёўскага абласнога камітэта КП Беларусі]] | сцяг_5 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_5 = кастрычнік [[1938]] | перыядканец_5 = чэрвень [[1939]] | папярэднік_5 = [[Марк Якаўлевіч Рэпінскі|Марк Рэпінскі]] | пераемнік_5 = [[Іван Мікалаевіч Макараў|Іван Макараў]] | прэм'ер-міністр_5 = | прэзідэнт_5 = | дата нараджэння = 24.7.1906 (11) | месца нараджэння = | дата смерці = 30.1.1982 | месца смерці = | нацыянальнасць = | назва_палітычнай_арганізацыі = | партыя = УКП(б) (з [[1926]]) | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | маці = | род = | род войскаў = | прыналежнасць = | гады службы = | бітвы = | званне = | адукацыя = | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = {{Медаль За абарону Масквы}} }} '''Уладзі́мір Нічы́паравіч Ма́лін''' ({{ДН|24|7|1906|11}}, [[пасёлак|п.]] Яконава [[Цвярская губерня|Цвярской губерні]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|30|1|1982}}, г. {{МС|Масква||горад Масква}}) — савецкі партыйны дзеяч. Член партыі з 1926 года, член Цэнтральнай рэвізійнай камісіі КПСС (1956—1966). [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Сакратар ЦК КПБ]]. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР. == Біяграфія == Скончыў Ленінградскі камуністычны універсітэт(1933), пасля на партрабоце. У 1938—1939 гадах першы сакратар [[Магілёўскі абласны камітэт КПБ|Магілёўскага абкама КП(б) Беларусі]]. У 1939—1947 гадах [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|сакратар ЦК КП(б) Беларусі]], адначасова ў 1942—1944 гадах начальнік Палітупраўлення [[Цэнтральны штаб партызанскага руху|Цэнтральнага штаба партызанскага руху]] і намеснік яго начальніка. Старшыня Рэспубліканскага камітэта дапамогі па абслугоўванню хворых і параненых байцоў і камандзіраў. З жніўня 1943 па 1947 год 3-і сакратар ЦК КП(б) Беларусі. У 1947—1949 гадах слухач курсаў перападрыхтоўкі пры [[ЦК УКП(б)]]. У 1949—1952 гадах сакратар [[Санкт-Пецярбург|Ленінградскага]] [[Гарадскі камітэт КПСС|гаркама]] УКП(б). У 1952—1954 гадах інспектар [[ЦК КПСС]]. Па некаторых дадзеных, пасля арышту [[Аляксандр Мікалаевіч Паскробышаў|А. М. Паскробышава]] выконваў яго абавязкі пры [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіне]]<ref>акадэмік Аляксандр Фурсенка, [http://magazines.russ.ru/zvezda/1999/12/fursen.html «Конец эры Сталина»]</ref>. У 1954—1965 гадах — загадчык агульным аддзелам ЦК КПСС. У 1965—1970 гадах рэктар Акадэміі грамадскіх навук пры ЦК КПСС. З 1970 года на пенсіі. Яго сын Б. У. Малін працаваў у НДІ-35<ref>[http://www.electronics.ru/issue/2007/1/17 Электроника НТБ — научно-технический журнал — Зеленоградский Центр микроэлектроники: создание, расцвет, закат…]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://hrono.ru/biograf/bio_m/malin_vn.php Артыкул] на сайце «Хронаса» * {{Cite web|url=http://knowbysight.info/MMM/05172.asp|title=Малин Владимир Никифорович|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|accessdate=2016-10-07}} * [http://alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/55096/11 Гістарычная даведка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180302081136/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/55096/11 |date=2 сакавіка 2018 }} на сайце альманаха «Расія. XX стагоддзе» {{Першыя сакратары Магілёўскага абкама КПБ}} {{DEFAULTSORT:Малін, Уладзімір Нічыпаравіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Трэція сакратары ЦК КП(б)Б]] [[Катэгорыя:Сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 2-га склікання]] jveak67cdc2hp9bhhvw2amw0r0e8qko 0 464183 5193264 5096633 2026-09-05T11:23:16Z 5193264 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Уладзімір Міхайлавіч Падгол''' (нар. {{ДН|22|12|1952}}, [[Віцебск|Віцебск,]] [[Беларусь]]) — палітолаг, журналіст, [[дацэнт]], [[кандыдат філасофскіх навук]] (1989), былы сябра партыі [[Партыя БНФ|БНФ]], [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень Беларусі]]. == Біяграфія == Скончыў тэхнікум фізічнай культуры, затым [[аддзяленне філасофіі гістарычнага факультэта БДУ]]. У 1990 г. стварыў у [[Віцебск]]у (разам з [[Барыс Хамайда|Барысам Хамайдам]], [[Уладзімір Рыгоравіч Плешчанка|Уладзімірам Плешчанкам]], [[Сяргей Навумчык|Сяргеем Навумчыкам]]) клуб «[[За дэмакратычныя выбары]]» і газету «Выбар». Кіраўнік інфармацыйна-аналітычнага цэнтра Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|Вярхоўнага Савета Беларусі 13-га склікання]]. Сябра [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] і [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]]. Кіраўнік ГА «Інфармацыйныя і сацыяльныя інавацыі». Аўтар больш за тысячу навуковых і публіцыстычных артыкулаў. Стваральнік Музея жорнаў у вёсцы Карэнішыцы. Як паліттэхнолаг у 1994 г. удзельнічаў у выбарчай прэзідэнцкай кампаніі [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]]. У 2006 г. удзельнічаў у распрацоўцы «Народнай праграмы» кандыдата ў прэзідэнты [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|А. Мілінкевіча]]. У 2008 г. запачаткаваў напісанне Агульнанацыянальнай дыктоўкі ў падтрымку беларускай мовы. З тых часоў праводзіцца ў Беларусі кожны год.<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/opinion/2014/03/20/ic_articles_410_184950 |title=Уладзімер Падгол. МОВА. Агульнанацыянальная дыктоўка: «Магутны Божа» |access-date=2 сакавіка 2018 |archive-date=30 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630092145/http://naviny.by/rubrics/opinion/2014/03/20/ic_articles_410_184950 |url-status=dead }}</ref> У 2012 г. быў вылучаны ад БНФ кандыдатам у дэпутаты парламента. Пасля выступу па беларускаму тэлебачанню і радыё зняўся з выбараў. Кандыдат у дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага Схода [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] шостага склікання ў 2016 г.<ref>[http://minsknews.by/blog/2016/08/17/kandyidatyi-u-deputatyi-palatyi-pradstaunikou-natsyiyanalnaga-shodu-respubliki-belarus-shostaga-sklikannya/ Кандыдаты ў дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь шостага склікання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170815135320/http://minsknews.by/blog/2016/08/17/kandyidatyi-u-deputatyi-palatyi-pradstaunikou-natsyiyanalnaga-shodu-respubliki-belarus-shostaga-sklikannya/ |date=15 жніўня 2017 }}</ref> 9 верасня 2016 г. зняўся з выбараў.<ref>[https://charter97.org/be/news/2016/9/9/221669/ Падгол і Таўстыка зняліся з «выбараў»]</ref> У кастрычніку 2016 г. напісаў заяву аб выхадзе з партыі БНФ у сувязі з асуджэннем кіраўніцтвам партыі метадаў, якія ён выкарыстоўваў падчас мінулай парламенцкай кампаніі ў 2016 г.<ref>[http://belsat.eu/news/uladzimir-padgol-hocha-vyjstsi-z-partyi-bnf/ Уладзімір Падгол хоча выйсці з Партыі БНФ]</ref> Жыве ў г. [[Мінск]]у. == Храналогія пераследу == Першы ўрывак кнігі У. Падгола пад назвай «Ладдзя роспачы ў Санта-Балоце, альбо як любіць Прэзідэнта» быў надрукаваны ў віцебскай газеце «[[Выбар (газета)|Выбар]]» № 20 (113) у чэрвені 1997 г. рэдактарам [[Барыс Хамайда|Б. Хамайдам]]. 26 ліпеня 1997 г. у цягніку Полацк — Баранавічы міліцыяй былі затрыманыя Б. Хамайда і У. Плешчанка. У іх канфіскавалі 200 экзэмпляраў газеты «Выбар» з урыўкам кнігі У. Падгола. Газета была канфіскаваная і перададзеная ў [[КДБ Беларусі|КДБ]]. 15 жніўня 1997 г. намеснікам пракурора [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] Жыгаленкам была ўзбуджаная крымінальная справа (артыкул «Абраза асобы, якая займае вышэйшую пасаду») па факце публікацыі ў газеце «Выбар» урыўка з кнігі У. Падгола «Куля для прэзідэнта». У жніўні Б. Хамайда выпусціў чарговы нумар «Выбара» № 21 (114) з працягам твора. 15 верасня 1997 г. Б. Хамайда быў выкліканы на першы допыт у якасці абвінавачанага ў пракуратуру. На допыце ён адмовіўся адказваць на пытанні следчага Зайцава. 20 кастрычніка 1997 г. на допыт выклікалі дачку У. Падгола Алену. 20 лістапада 1997 г. у пракуратуру быў выкліканы член рэдакцыйнай рады газеты «Выбар» У. Плешчанка. На пытанні следчага адказваць адмовіўся. 30 кастрычніка 1998 г. капітан [[КДБ Беларусі|КДБ]] В. Дземянцей і капітан А. Лебедзеў уручылі У. Падголу позву ў пракуратуру. На наступны дзень У. Падгола дапыталі ў пракуратуры. Следчы задаваў пытанні: «Как возник замысел написания книги?», «Какова роль отдельных героев книги?», «Какова в книге роль цитат [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашенко]]?». 16 лістапада 1998 г. крымінальная справа была прыпыненая следчым пракуратуры [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] С. Саўчанкам па артыкуле 5 ч. 1 п. 3 КПК [[Рэспубліка Беларусь|РБ]]. Аднак праз 2 месяцы, 16 студзеня 1999 г., расследаванне па крымінальнай справе было працягнутае. Пракуратура [[Мінск]]а таксама распачала крымінальную справу пасля таго, як другая версія рамана «Куля для прэзідэнта» у 2004 г. выйшла у [[Расія|Расіі]], у [[Санкт-Пецярбург]]у. У студзені 2005 г. У. Падгола дапыталі ў пракуратуры [[Мінск]]а. Да сённяшняга дня крымінальныя справы супраць У. Падгола з’яўляюцца не закрытымі, а часова прыпыненымі. == Бібліяграфія == * «Асновы палітычнай псыхалогіі» * «Куля для прэзідэнта» * «Падручнік па апазыцыйнай барацьбе» * «Валадар Кулі» * «Чортавы жорны» * «Народный телевизор: цитаты Лукашенко из коллекции Подгола» — 2006—2007 гг. Укладальнік кніг: * «Кулі прэзідэнта»: цытаты Лукашэнкі. — Мінск, 2006 * «Дуэль Лукашенко — Лебедько». — Мінск, 2006. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Palitviazni.info — 2013. — С. 208—209 == Спасылкі == * http://belsat.eu/programs/alyaksandr-klaskoski-i-uladzimir-padgol/ * http://belsat.eu/news/1371/ * [http://www.radyjo.net/4/92/Artykul/292139 Уладзімір Падгол камэнтуе беларускія падзеі]{{Недаступная спасылка}} * https://sites.google.com/site/padholby/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201030011546/https://sites.google.com/site/padholby/ |date=30 кастрычніка 2020 }} — Афіцыйная старонка * http://www.rulit.me/books/kulya-dlya-prezidenta-read-428299-1.html * http://archive.svaboda.org/forum/forum.aspx?ForumID=95&y=2007 * https://www.svaboda.org/a/24820418.html {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Падгол Уладзімір Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі журналістаў]] kcqwxk81l20rphvyyuxcgvb3u3nhozu 0 466142 5192975 5145129 2026-09-04T14:19:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192975 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Сяргей Мікалаевіч Скрабец | жанчына = | выява = | подпіс = | тытул = Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі 2-га склікання | перыядпачатак = 2000 г | перыядканец = 2004 г | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | прэм'ер = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэзідэнт_2 = | тытул_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | прэзідэнт_3 = | перыядпачатак_4 = | перыядканец_4 = | папярэднік_4 = | пераемнік_4 = | прэзідэнт_4 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | партыя = | муж = | жонка = | дзеці = | адукацыя = | прафесія = інжынер-металург, юрыст | рэлігія = | бацька = | маці = | Аўтограф = | узнагароды = | каментар = |image=Siarhei Skrabets 2026.jpg}} '''Сяргей Мікалаевіч Скрабец''' (нар. {{ДН|25|10|1963}}, {{МН|Ліда||}}, [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]]) — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] другога склікання, кіраўнік апазіцыйнай дэпутацкай групы «Рэспубліка», сакратар [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)|БСДП]] Грамада, старшыня камісіі па пенітэнцыярнай сістэме [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускага Хельсінкскага камітэта]], прэтэндэнт на пасаду прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 2001 і 2006 гг., [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень Беларусі]], [[вязень сумлення]]. == Біяграфія == Мае дзве вышэйшыя адукацыі. Скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] па спецыяльнасці — інжынер-металург і [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускі дзяржаўны універсітэт]] — юрыст. У 1985—1990 гг. працаваў інжынер-тэхнолагам, майстрам участка друкаваных плат у Навукова-даследчым інстытуце сродкаў аўтаматызацыі НВА «Агат» у [[Мінск|г. Мінск]]. 1990—1991 гг. — камерцыйны дырэктар мінскага навукова-тэхнічнага цэнтра «Мінск-Партнёр». 1991—1992 гг. — загадчык сектара камерцыі і маркетынгу ў рэспубліканскім штабе студэнцкіх атрадаў ЦК ЛКСМБ, загадчык аддзела камерцыі і маркетынгу Службы занятасці моладзі і студэнтаў. 1993—1997 гг. — сумеснае прадпрыемства «Тэйкоф». Камерцыйны дырэктар. 1997—2000 гг. — закрытае акцыянернае таварыства Гандлёвы дом «Бел-Бабаеўскае» (прадстаўнік расійскага кандытарскага канцэрна ў [[Беларусь|Беларусі]], г. [[Мінск]]). Генеральны дырэктар. 2000—2004 гг. — дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], намеснік старшыні пастаяннай камісіі па бюджэце, фінансах і падатковай палітыцы. З мая 2003 года кіраўнік дэпутацкай групы «Рэспубліка» [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь]]. Працаваў грузчыкам, таксістам, у сацыяльнай службе Першамайскага раёна г. Мінска па доглядзе інвалідаў.<ref>https://www.svaboda.org/a/skrabiec-uladkavausia-na-pracu-i-zbirajecca-u-deputaty/27795403.html Скрабец нарэшце ўладкаваўся на працу і зьбіраецца ў дэпутаты</ref> Разведзены. Мае сына і дзвюх дачок. == Палітычная дзейнасць == Прыймаў удзел у кампаніі па выбарах прэзідэнта [[Беларусь|РБ]] у 2001 г. Спрабаваў сабраць неабходныя для рэгістрацыі кандыдатам у прэзідэнты подпісы, але ЦВК прызнала сапраўднымі толькі 31 тысячу подпісаў, сабраных ініцыятыўнай групай С. Скрабца, пры неабходным мінімуме ў 100 тысяч.<ref>https://www.svaboda.org/a/28692373.html Скрабец зьбіраецца на прэзыдэнцкія выбары 2020 году</ref> У маі 2003 г. была ўзбуджаная крымінальная справа супраць С. Скрабца. Пракуратура падазравала яго ў выманьваньні крэдытаў і арганізацыі злачыннай групоўкі. С. Скрабец лічыў гэта палітычным пераследам за тое, што ён узначаліў апазіцыйную дэпутацкую групу «Рэспубліка», якая шмат у якіх пытаннях займае пазіцыю, адрозную ад парламенцкай большасці і ад пазіцыі А. Лукашэнкі.<ref>https://www.svaboda.org/a/24873266.html НА ДЭПУТАТА НАЦЫЯНАЛЬНАГА СХОДУ С.СКРАБЦА ЗАВЯЛІ КРЫМІНАЛЬНУЮ СПРАВУ</ref> 3 чэрвеня 2004 г. трое дэпутатаў з групы «Рэспубліка» (Сяргей Скрабец, Уладзімір Парфяновіч і [[Валерый Фралоў]]), а таксама актывісты [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]], у прыватнасці [[Віктар Антонавіч Івашкевіч|Віктар Івашкевіч]], і [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|АГП]] правялі 18-дзённую галадоўку супраць адмовы кіраўніцтва [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты Прадстаўнікоў]] вынесці на разгляд дэпутатаў падрыхтаваныя імі папраўкі ў выбарчае заканадаўства, накіраваныя на яго дэмакратызацыю, супраць трэцяга тэрміну [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнкі]]. Дэпутаты ды іншыя галадаючыя таксама патрабавалі вызваліць палітычнага вязня [[Міхаіл Апанасавіч Марыніч|Міхаіла Марыніча]]. Падчас шматдзённай галадоўкі адбыліся шматлікія акцыі падтрымкі галадаючых у розных беларускіх гарадах, а таксама акцыя пратэсту прадпрымальнікаў, якія выступілі з палітычнымі патрабаваннямі.<ref>https://news.tut.by/society/40752.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020012035/http://news.tut.by/society/40752.html |date=20 кастрычніка 2016 }} '''Прекращена голодовка депутатов группы «Республика» и примкнувших к ним активистов оппозиции'''</ref> 14 мая 2005 г. была ўзбуджана другая крымінальная справа супраць С. Скрабца па двух артыкулах [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] — ч. 1 арт. 13 (падрыхтоўка да злачынства) і ч. 2 арт. 431 (дача хабару). Дзве крымінальныя справы былі аб’яднаныя.<ref>http://spring96.org/ru/news/8776 Уголовные дела против Сергея Скребца объединены</ref> 15 мая 2005 г. С. Скрабец быў арыштаваны і абвінавачаны у выманьванні крэдытаў у дзяржавы, незаконнай прадпрымальніцкай дзейнасці і падрыхтоўцы да дачы хабару ў асабліва буйных памерах. Пакуль ішло следства, чатыры разы аб’яўляў галадоўку. Першы раз галадаў у Брэсцкім следчым ізалятары адразу пасля затрымання, у знак пратэсту супраць незаконных дзеянняў улады, амаль 40 дзён.<ref>http://naviny.by/rubrics/society/2005/09/14/ic_news_116_239911{{Недаступная спасылка}} Сяргей Скрабец зноў пачаў галадоўку</ref><ref>http://afn.by/news/i/67785 Дело Сергея Скребца дополнительно изучат в Верховном суде</ref> 14 лютага 2006 г. асуджаны да двух з паловай гадоў пазбаўлення волі паводле ч. 1 арт. 13 (падрыхтоўка да злачынства) і ч. 2 арт. 431 КК РБ (дача хабару), а таксама па абвінавачанні ў выманьванні крэдытаў і незаконнай прадпрымальніцкай дзейнасці. Сваёй віны С. Скрабец не прызнаў. Праваабаронцы лічаць прысуд былому дэпутату палітычна матываваным.<ref name="spring96.org">http://spring96.org/be/news/5320 Палітвязень Сяргей Скрабец выйдзе на волю празь некалькі тыдняў</ref> Неўзабаве пасля вынясення прысуду «[[Amnesty International|Міжнародная амністыя]]» абвясціла С. Скрабца вязнем сумлення.<ref>http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=44652</ref> Адбываў пакаранне ў калоніі «Віцьба-3» г. [[Віцебск]]а. З 20 кастрычніка 2006 г. у калоніі С. Скрабец праводзіў галадоўку ў знак салідарнасці з палітычнымі патрабаваннямі іншага палітычнага зняволенага [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|А. Казуліна]]. Той таксама знаходзіўся ў калоніі «Віцьба-3» і 20 кастрычніка 2006 г. абвясціў бестэрміновую галадоўку супраць беззаконня, якое адбываецца ў краіне, і патрабаваў разгляду ў Радзе Бяспекі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] сітуацыі ў Беларусі. У кастрычніку 2006 г., паводле амністыі, рашэннем суда тэрмін зняволення С. Скрабца быў скарочаны на адзін год. Вызвалены 15 лістапада 2006 г.<ref name="spring96.org"/> У снежні 2005 г. ЦВК зарэгістравала ініцыятыўную групу па зборы подпісаў за вылучэнне кандыдатам у прэзідэнты [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] С. Скрабца. Яе ўзначаліў родны брат палітыка, Аляксандр Скрабец. Сам С. Скрабец у гэты час знаходзіўся ў СІЗА № 1 г. [[Мінск]]а.<ref>https://www.svaboda.org/a/803731.html Сяргей Скрабец з-за кратаў падаў сьпіс ініцыятыўнай групы</ref> У канцы студзеня 2006 г. ён здымае сваю кандыдатуру на карысць іншага прэтэндэнта — экс-рэктара [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Аляксандр Казулін|А. Казуліна]]. У лютым 2007 г. С. Скрабец абвясціў аб намеры стварыць новы моладзевы дэмакратычны рух, правесці ўстаноўчую канферэнцыю апазіцыйнага моладзевага руху імя [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]].<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=6773&p=1&c2=calmonprev&combo_calmonth=8&combo_calyear=2007 Сяргей Скрабец стварае моладзевы рух</ref> 15 красавіка 2007 г. на шостым з’ездзе [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)|Беларускай Сацыял-дэмакратычнай партыі Грамада]] быў абраны ў Цэнтральную Раду і Выканаўчы камітэт партыі. У жніўні 2007 г. ўзначаліў Мінскую гарадскую арганізацыю [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|БСДП (Народная Грамада)]]. У ліпені 2008 г. быў абраны першым намеснікам старшыні [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|БСДП (Народная Грамада]]). З сакавіка 2010 г. па 28 лютага 2016 г. з’яўляўся Генеральным сакратаром [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|БСДП (Народная Грамада]]). Старшыня аргкамітэту партыі Свабоды.<ref>https://www.svaboda.org/a/skrabiec/28497963.html «Панесьці ў Мін’юст дакумэнты на рэгістрацыю партыі — як аднесьці ў гестапа сьпіс партызанскага атраду», — Скрабец</ref> Вылучаўся кандыдатам у дэпутаты [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] пятага склікання ў 2012 г.<ref>http://www.svaboda.org/a/24648070.html Навасяд хоча сабраць у сваю ініцыятыўную групу 500 чальцоў</ref> Але пагрозы з боку [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] вымусілі С. Скрабца выйсці з выбарчай кампаніі.<ref>http://statkevich.org/news.php?readmore=543{{Недаступная спасылка}} Сяргей Скрабец зняўся з выбараў з-за пагроз КДБ</ref> С. Скрабец прыняў адмысловую заяву, у якой абвінаваціў КДБ і кіраўніцтва Лідскага райвыканкаму ў тым, што яны фактычна паралізавалі і разагналі ягоную ініцыятыўную групу па вылучэнні кандыдата ў дэпутаты па Лідскай акрузе № 56.<ref>http://statkevich.org/news.php?readmore=543{{Недаступная спасылка}} '''Сяргей Скрабец зняўся з выбараў з-за пагроз КДБ'''</ref> Быў адным з ініцыятараў вылучэння на прэзідэнцкія выбары ў 2015 г. [[Палітычныя зняволеныя|палітычнага зняволенага]], старшыні БСДП (Народная Грамада) [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалая Статкевіча]]. З 15 лютага па 1 сакавіка 2016 гг. галадаў, браў удзел у агульнаеўрапейскай акцыі салідарнасці, ініцыяванай групай дэпутатаў з Парламенцкай асамблеі Рады Еўропы: «Свабоду Надзеі Саўчанцы — мы галадаем».<ref>https://www.svaboda.org/a/27566918.html Скрабец працягвае галадоўку ў падтрымку Надзеі Саўчанкі</ref> Вылучаўся кандыдатам у дэпутаты [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] шостага склікання ў 2016 г. ў г. [[Ліда]], у выбарчай акрузе № 55.<ref>http://www.svaboda.org/a/skrabiec-uladkavausia-na-pracu-i-zbirajecca-u-deputaty/27795403.html Скрабец нарэшце ўладкаваўся на працу і зьбіраецца ў дэпутаты</ref> Вылучаўся кандыдатам ў дэпутаты Мінскага гарсавету 28 склікання на выбарах 28 лютага 2018 г.<ref>https://www.svaboda.org/a/29014684.html Былы дэпутат Скрабец пра мясцовыя выбары: іду на паніжэньне, каб пасьля пайсьці ў прэзыдэнты</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Palitviazni.info — 2013. — С.246 * Сто лиц безработицы. 2010. Складальник А. Уліцёнак.·         * Адзін дзень палітвязьня 2009 — С. 224—231. == Спасылкі == * http://nmnby.eu/authors/89.html * http://www.svaboda.org/a/1623309.html {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скрабец Сяргей Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання]] 7au4lp369zqy27rnnl1yhgn7j32kfpk 0 470403 5193202 4762285 2026-09-05T07:00:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193202 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | company_name = ПАТ АБ «Укргазбанк» | company_logo = | license = № 123 ад 06.10.2011 | company_type = [[Публічная кампанія|Публічнае акцыянернае таварыства]] | лістинг на біржі = | company_slogan = Належить Державі | company_activity = [[Камерцыйны банк]] | foundation = {{Дата нараджэння і ўзрост|21|07|1993}} | location = {{Сцяг Украіны}} [[Кіеў]], [[Вуліца Багдана Хмяльніцкага, Кіеў, Шэўчэнкаўскі раён|вул. Б. Хмяльніцкага]], 16/22<br/>(Юрыдычная рэгістрацыя: Кіеў, [[Ерэванская вуліца, Кіеў|вул. Ерэванская]], 1) | key_people = [[Кірыл Яўгенавіч Шэўчэнка]]<br/>(Старшыня праўлення) | industry = [[Фінансавыя паслугі]] | capital = {{Рост}} 4,292 млрд. грн. (31.12.2015)<ref>{{cite web|url=http://www.ukrgasbank.com/upload/finotchet2015ukr.pdf|title=Фінансова звітність АБ "УКРГАЗБАНК" за 2015 рік «МСФЗ» {{ref-uk}}|publisher=ukrgasbank.com|date=2016-10-19|accessdate=2017-06-23}}</ref> | assets = {{Рост}} 41,555 млрд. грн. (31.12.2015)<ref>{{cite web|url=http://www.ukrgasbank.com/upload/finotchet2015ukr.pdf|title=Фінансова звітність АБ "УКРГАЗБАНК" за 2015 рік «МСФЗ» {{ref-uk}}|publisher=ukrgasbank.com|date=2016-10-19|accessdate=2017-06-23}}</ref> | net_income = {{Рост}} 259,672 млн. грн. (2015)<ref>{{cite web|url=http://www.ukrgasbank.com/upload/finotchet2015ukr.pdf|title=Фінансова звітність АБ "УКРГАЗБАНК" за 2015 рік «МСФЗ» {{ref-uk}}|publisher=ukrgasbank.com|date=2016-10-19|accessdate=2017-06-23}}</ref> | num_employees = | parent = | subsid = | owner = [[Урад Украіны]] (94,94%) | auditor = [[Ernst & Young]] | homepage = [http://www.ukrgasbank.com/ ukrgasbank.com] }} '''Укрга{{націск}}збанк''' ({{lang-uk|Укргазбанк}}) — украінскі [[камерцыйны банк]], заснаваны ў 1993 годзе, на 94,9 % належыць дзяржаве. Па памерах [[Актывы|актываў]] і доляй на рознічным рынку ўваходзіць у дзесятку [[Банкі Украіны|найбуйнейшых банкаў Украіны]]. Агульныя памеры актываў па стане на канец 2015 года, складалі 41 мільярд грыўняў. Сетка абслугоўвання банка ўключае каля 180 аддзяленняў ва ўсіх рэгіёнах Украіны.<ref>{{cite web|url=http://www.ukrgasbank.com/upload/finotchet2015ukr.pdf|title=Фінансова звітність АБ "УКРГАЗБАНК" за 2015 рік «МСФЗ» {{ref-uk}}|publisher=ukrgasbank.com|date=2016-10-19|accessdate=2017-06-23}}</ref> Банкаматы Укргазбанка ўваходзяць у сетку «[[УкрКарт]]» якая налічвае каля 1000 банкаматаў. Галоўны офіс Укргазбанка размешчаны ў [[Кіеў|Кіеве]]. У 2015 годзе банк атрымаў чысты прыбытак у памеры 259 мільёнаў грывен, у папярэднім 2014 годзе былі страты на 3,382 мільярда грывен.<ref>{{cite web|url=http://www.ukrgasbank.com/upload/finotchet2015ukr.pdf|title=Фінансова звітність АБ "УКРГАЗБАНК" за 2015 рік «МСФЗ» {{ref-uk}}|publisher=ukrgasbank.com|date=2016-10-19|accessdate=2017-06-23}}</ref> == Гісторыя == АБ «Укргазбанк» з’яўляецца правапераемнікам ААТ АБ «Укргазбанк», ЗАТ «Інтергазбанк» і АТЗТ «Хаджибейбанк», зарэгістраванага Нацыянальным Банкам Украіны [[21 ліпеня]] [[1993]] года (рэгістрацыйны № 183).<ref>{{cite web|url=http://www.ukrgasbank.com/ukr/about/|title=Укргазбанк: Про банк {{ref-ru}}|publisher=|date=|accessdate=2017-06-23}}</ref> АБ «Укргазбанк» увайшоў у пералік аб’ектаў дзяржаўнай уласнасці, якія маюць стратэгічнае значэнне для эканомікі і бяспекі дзяржавы. Такое рашэнне зацверджана Пастановай № 83 Кабінета Міністраў Украіны ад 4 сакавіка 2015 года.<ref>{{Cite web|url=http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/83-2015-%D0%BF|title=«Про затвердження переліку об'єктів державної власності, що мають стратегічне значення для економіки і безпеки держави»|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=uk|accessdate=2017-06-23}}</ref> 25 чэрвеня 2015 года да Укргазбанка быў далучаны неплацежаздольны [[банк «Кіеў»|банк «Київ»]], што прывяло да росту актываў і пасіваў.<ref>{{Cite web|url=http://economics.lb.ua/finances/2015/06/25/309280_ukrgazbank_poglotil_bank_kiev.html|title=Укргазбанк поглотил банк «Киев»|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=ru|accessdate=2017-06-23}}</ref> 2015 год Укргазбанк скончыў з прыбыткам у 260 млн грн.<ref>{{Cite web|url=http://www.epravda.com.ua/news/2016/04/29/591212/|title=«Укргазбанк» отримав 260 мільйонів прибутку в 2015 році|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=uk|accessdate=2017-06-23}}</ref> Па выніках першага паўгоддзя 2016 года Банк увайшоў у пяцёрку найбуйнейшых банкаў Украіны па аб’ёме актываў (51,4 млрд грн.)<ref>{{Cite web|url=http://hubs.ua/business/ukrgazbank-po-itogam-polugodiya-voshel-v-pyaterku-krupnejshih-bankov-ukrainy-83778.html|title=«Укргазбанк» по итогам полугодия вошел в пятерку крупнейших банков Украины|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=ru|accessdate=2017-06-23}}</ref> За шэсць месяцаў 2016 года станоўчы фінансавы вынік Укргазбанка склаў 91,299 млн грыўняў.<ref>{{Cite web|url=http://news.finance.ua/ua/news/-/380090/ukrgazbank-otrymav-91-mln-gryven-prybutku|title=«Укргазбанк» отримав 91 млн. гривень прибутку|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=uk|accessdate=2017-06-23}}</ref> 31 мая 2016 года Укргазбанк датэрмінова і ў поўным аб’ёме пагасіў астатак запазычанасці па доўгатэрміновых крэдытах рэфінансавання і стабілізацыйным крэдытах,<ref>{{Cite web|url=http://finance.liga.net/banks/2016/6/1/news/48483.htm|title=Государственный Укргазбанк досрочно погасил стабилизационный кредит НБУ почти на 2 млрд грн|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=ru|accessdate=2017-06-23}}</ref> атрыманымі ад НБУ яшчэ ў 2008—2009 гадах для падтрымання ліквіднасці і паляпшэння фінансавага стану ў рамках Праграмы фінансавага аздараўлення. Укргазбанк стаў упаўнаважаным банкам на ажыццяўленне разлікаў па мытных плацяжах.<ref>{{Cite web|url=http://sfs.gov.ua/media-tsentr/novini/253286.html|title=Оголошення про результати конкурсу з визначення уповноваженого банку на здійснення розрахунків з державним бюджетом за митними платежами|language=uk|accessdate=2017-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203030734/http://sfs.gov.ua/media-tsentr/novini/253286.html|archivedate=3 лютага 2019|url-status=dead}}</ref> Адпаведнае рашэнне зацверджана пратаколам ДФС ад 09.06.2016 № 4, на падставе пункта 5.11 Парадка правядзення конкурсу па вызначэнні ўпаўнаважанага банка на ажыццяўленне разлікаў з дзяржаўным бюджэтам па мытных плацяжах, зацверджанага загадам Міністэрства фінансаў Украіны ад 29.09.2014 № 984, зарэгістраваным у Міністэрстве юстыцыі Украіны 26.11.2014 за № 1514/26291. 30 чэрвеня 2016 года рэйтынгавае агенцтва «Експерт-Рейтинг» прыняло рашэнне<ref>{{Cite web|url=http://expert-rating.com/rus/rating-list_individualnye_reitingi_kreditnye_reitingi_bankov_pao_ab_ukrgazbank_povyshen_kreditnyi_reiting_ab_ukrgazbank/|title=Повышен кредитный рейтинг АБ «УКРГАЗБАНК»|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=ru|accessdate=2017-06-23}}</ref> аб павышэнні крэдытнага рэйтынгу Укргазбанка па нацыянальнай шкале да ўзроўню uaAА+. Пазычальнік з рэйтынгам uaAА+ характарызуецца высокай крэдытаздольнасцю ў параўнанні з іншымі ўкраінскімі пазычальнікамі. == Кіраўніцтва == * Старшыня Праўлення — [[Кірыл Яўгенавіч Шэўчэнка]] * Першы намеснік Старшыні Праўлення — Кравец Андрэй Мікалаевіч * Намеснік Старшыні Праўлення — Васілец Наталія Яўгенаўна * Намеснік Старшыні Праўлення — Дубровін Аляксандр Віталевіч * Намеснік Старшыні Праўлення — Маскаленка Сяргей Іванавіч * Намеснік Старшыні Праўлення — Чэрнышоў Дзяніс Віктаравіч * Галоўны бухгалтар — Хрусталёва Наталія Генадзеўна == Прыярытэты развіцця == У 2016 годзе Укргазбанк абраў нішавую стратэгію развіцця «ЕКО-банку»<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrgasbank.com/financ_eco_proektiv/|title=Фінансування ЕКО-проектів|language=uk|accessdate=2017-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930085230/http://www.ukrgasbank.com/financ_eco_proektiv/|archivedate=30 верасня 2016|url-status=dead}}</ref> для павышэння энергаэфектыўнасці і энергетычнай незалежнасці Украіны, а таксама для ўсебаковай падтрымкі праектаў, звязаных з эфектыўным выкарыстаннем энергарэсурсаў і памяншэннем шкоднага ўздзеяння на навакольнае асяроддзе. 17 мая 2016 года [[Міжнародная фінансавая карпарацыя]] (IFC) і «Укргазбанк» падпісалі пагадненне па спрашчэнні доступу да фінансавання для кампаній, якія жадаюць увесці аднаўленчыя і энергазберагальныя тэхналогіі і дапамагчы раскрыць «зялёны» эканамічны патэнцыял краіны.<ref>{{Cite web|url=http://www.epravda.com.ua/news/2016/05/19/593144/|title=IFC та «Укргазбанк» домовилися спростити доступ до «зелених» грошей|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=uk|accessdate=2017-06-23}}</ref> Прыярытэтнымі напрамкамі ў развіцці Банка з’яўляецца работа з карпаратыўным, малым і сярэднім бізнесам, а таксама праца з фізічнымі асобамі. == Фінансавыя паказчыкі == Па выніках справаздачы фінансавай дзейнасці ў 2015 годзе актывы Укргазбанка склалі 41,5 мільярд грыўняў, яго прыбытак склаў 259 672 тысяч грыўняў.<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrgasbank.com/upload/finotchet2015ukr.pdf|title=Річна фінансова звітність за міжнародними стандартами фінансової звітності (МСФЗ) 2015 рік|last=|first=|date=|website=|publisher=www.ukrgasbank.com|language=uk|accessdate=2017-06-23}}</ref> Актывы Укргазбанка на 1 студзеня 2014 года склалі 23793,944 мільёна грыўняў, крэдытны партфель — 10257,721 мільёонаў грыўняў, уласны капітал — 4522,482 мільёна грыўняў.<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrgasbank.com/upload/gasdev/information_system_48/2/9/8/item_298733/information_items_property_285397.pdf|title=Річний звіт 2013 {{ref-uk}}|accessdate=2017-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517152652/http://www.ukrgasbank.com/upload/gasdev/information_system_48/2/9/8/item_298733/information_items_property_285397.pdf|archivedate=17 мая 2014|url-status=dead}}</ref> 2013 год банк скончыў з чыстым прыбыткам 1,002 мільярд грыўняў. Па дадзеных міжнароднага рэйтынгавага агенцтва [[Fitch]], да пачатку фінансавага крызісу, які прывёў да нацыяналізацыі банка, ААТ АБ «Укргазбанк» кантраляваўся дэпутатам Вярхоўнай Рады [[Васіль Горбаль|Васілём Горбалям]] (39 %) і дэпутатам Кіеўрады Амяльяненка Аляксеем (29 %).<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrgasbank.com/upload/gasdev/information_system_48/2/9/8/item_298733/information_items_property_285397.pdf|title=Річний звіт 2013 {{ref-uk}}|accessdate=2017-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517152652/http://www.ukrgasbank.com/upload/gasdev/information_system_48/2/9/8/item_298733/information_items_property_285397.pdf|archivedate=17 мая 2014|url-status=dead}}</ref> == Рэкапіталізацыя == У выніку дзейнасці кіраўніцтва банка, [[Нацыянальны банк Украіны]] і [[Міністэрства фінансаў Украіны]] для пераадолення наступстваў фінансавага крызісу [[Кабінет міністраў Украіны]] у сакавіку 2011 года прынялі рашэнне аб правядзенні дакапіталізацыі банка на суму 4,3 млрд грн. == Структура ўласнасці == Па стане на 7 верасня 2015 года структура уласнасці з’яўляецца наступнай:<ref>{{cite web|url=http://ukrgasbank.com/uploads/files/1166.doc|title=АТ Укргазбанк: Структура власності {{ref-uk}}|accessdate=2017-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130918223730/http://ukrgasbank.com/uploads/files/1166.doc|archivedate=18 верасня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ukrgasbank.com/uploads/files/1179.jpg|title=Довідка про кількість акцій {{ref-uk}}|publisher=Укргазбанк|date=2013-02-13|accessdate=2017-06-23}}{{Недаступная спасылка}}</ref> {|align="center" class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|Уладальнік акцый | align="center" style="background:#f0f0f0;"|Працэнт эканамічных правоў |- |Дзяржава Украіна ([[Міністэрства фінансаў Украіны]]) || 94,9409 % |- | Іншыя акцыянеры юрыдычныя і фізічныя асобы || 1,2692 % |- | Эмітэнт АБ «Укргазбанк» (уласныя каштоўныя паперы) || 3,7468 % |} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.ukrgasbank.com Афіцыйны вэб-сайт] * [http://www.facebook.com/Ukrgasbank Старонка Укргазбанка] у сацыяльнай сетцы [[Facebook]] * [http://forum.finance.ua/topic161.html Водгукі аб абслугоўванні ў Укргазбанку на finance.ua] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704164158/https://forum.finance.ua/topic161.html |date=4 ліпеня 2017 }} [[Катэгорыя:Банкі паводле алфавіта]] m6u8ykg7nltmkwj8kek8r4mb7fbxbgi 0 471721 5192901 5104539 2026-09-04T13:21:13Z 5192901 wikitext text/x-wiki {{Асоба |дзеці = Кастусь, Багдан }} '''Сяргей Бульба<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2016/04/20/ic_articles_116_191485 Стваральнік «Белага легіёну» Сяргей Чыслаў: нашай уладзе трэба звярнуцца да здаровага патрыятызму]</ref>''', імя па нараджэнні '''Сяргей Чыслаў''' (нар. {{ДН|15|4|1967}}, [[Мінск]]) — [[Беларусь|беларускі]] палітычны дзеяч<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=tZJ66DnINgw Сяргей Чыслаў пра гісторыю «Белага легіёну»]</ref> і ваенны эксперт, былы [[старшыня]] [[Белы легіён|Белага легіёну]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/28421077.html Сяргей Чыслаў: «Белы легіён» — гэта не арганізацыя, гэта стан душы]</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады. Вайсковая служба === Вучыўся ў сярэдняй школе № 50 у Мінску. У 1984—1989 гадах навучаўся ў [[Мінскае вышэйшае інжынернае зенітна-ракетнае вучылішча|Мінскім вышэйшым інжынерным зенітна-ракетным вучылішчы]]. У 1988 годзе ў Мінскім вышэйшым інжынерным зенітна-ракетным вучылішчы стварыў патрыятычную суполку курсантаў 5 курсу, якая займалася гістарычна-асветніцкай дзейнасцю. У сваім асяродку яны называлі сябе «Рух-63», як нашчадкі [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. Штуршком да стварэння першай беларускай нацыянальнай арганізацыі вайскоўцаў сталі падзеі кастрычніка 1988 года, калі ў Мінску быў жорстка разагнаны [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|жалобны мітынг]] на [[Дзяды]]. Суполка сабрала каля 300 подпісаў за дзяржаўнасць беларускай мовы. З красавіка 1989 года арганізацыя стала называцца «Вольнае згуртаванне вайскоўцаў». Заснавальнікаў арганізацыі раскідалі па гарнізонах, а найбольш актыўных — Сяргея Бульбу (Чыслава) і Вадзіма Малюшыцкага — размеркавалі ў [[Чыцінская вобласць|Чыцінскую вобласць]] [[РСФСР]]. У пераводзе на службу ў [[БССР]] было адмоўлена. У 1989 годзе быў адным з двух дзейных афіцэраў — заснавальнікаў [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/paval-liachnovic/27652856.html З савецкіх падводнікаў у беларускія пісьменьнікі. Гісторыя Паўла Ляхновіча]</ref>. У 1990 годзе вылучаны асабовым складам (салдатамі) кандыдатам на выбары ў [[Вярхоўны Савет СССР]], але заблакаваны рашэннем палітаддзела. Пасля гэтага напісаў рапарт на звальненне і быў звольнены па скарачэнні кадраў. === Палітычная дзейнасць у Беларусі === Вярнуўся ў [[Беларусь]] у 1991 годзе, працаваў старэйшым адміністратарам беларускамоўнага ліцэя, таксама быў намеснікам кіраўніка моладзевай арганізацыі «[[Выбранецкія шыхты]]». Быў адным са стваральнікаў [[Беларускае згуртаванне вайскоўцаў|Беларускага згуртавання вайскоўцаў]] у 1991 годзе, выконваў абавязкі адказнага і прэсавага сакратара згуртавання. У сярэдзіне 1990-х гадоў заняўся фармаваннем маладзёжнай структуры згуртавання. Ва ўсіх рэгіёнах Беларусі на базе Беларускага згуртавання вайскоўцаў былі створаны структуры ДРАБаў (Дружыны рэгіянальнай аховы і бяспекі). На базе «Чорных драбаў» узнік «Белы легіён»<ref>[http://www.radyjo.net/4/91/Artykul/305722 Белы легіён — праўда й міты]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1995 годзе Сяргей Бульба ўзначаліў [[Белы легіён]]<ref>[http://90s.by/years/1995/bely-legion.html Ствараецца «Белы легіён»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170724035836/http://90s.by/years/1995/bely-legion.html|date=24 ліпеня 2017}}</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/28421182.html «На нас Караткевіч паўплываў» — Сяргей Чыслаў пра гісторыю «Белага легіёну»]</ref>. Восенню 1996 года невядомымі спецслужбамі Аляксандра Лукашэнкі вывезены ў лес каля [[Слуцк]]а. Паводле яго слоў, ён перажыў клінічную смерць і тры тыдні правёў у шпіталі<ref>[http://belsat.eu/news/lidar-belaga-legiyonu-ya-perazhyu-klinichnuyu-smerts/ Лідар «Белага легіёну»: Я перажыў клінічную смерць]</ref>. У 1999 годзе Бульба адказваў за ахову палітычнага апанента Аляксандра Лукашэнкі [[Віктар Іосіфавіч Ганчар|Віктара Ганчара]]. Паводле слоў Сяргея Бульбы, напярэдадні знікнення Віктара Ганчара і [[Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі|Анатоля Красоўскага]], ён атрымаў ад спонсара Ганчара грошы з прапановай паехаць на адпачынак у Крым, на што пагадзіўся<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ahovu-ganchara-z-belaga-legiyona-znyali-perad-yago-zniknennem|title=Ахову Ганчара з “Белага легіёна” знялі перад яго знікненнем {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2019-12-18|access-date=2024-01-05|quote=...па словах Бульбы, з ім сустрэўся адзін са ‟спонсараў” Ганчара (хто гэта, ён удакладняць не стаў):<br/> ‟Запытаўся ў мяне, калі я апошні раз быў у адпачынку. Гадоў пяць таму, кажу. Тады ён дастае брыкет грошай, досыць прыстойны, і кажа: ‟Бяры пару байцоў — едзь”. <br/> Сяргей узяў некалькі паплечнікаў і разам з імі паехаў у Крым, дзе адпачываў каля 10 дзён. А па вяртанні ў Беларусь, на мяжы, атрымаў на пэйджар паведамленні ад Ганчара. <br/> ‟У пэйджарах інфармацыя захоўвалася 10 дзён. Аказалася, што ён мне ў той дзень [знікнення. — Еўрарадыё] тройчы прысылаў паведамленне — клікаў у тую лазню [на выхадзе з якой Ганчар і Красоўскі зніклі. — Еўрарадыё]”.}}</ref>. Двойчы беспаспяхова (2003 і 2008) удзельнічаў у выбарах у [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/24859951.html Кадыдат зьняты з выбараў за паказ фільмаў]</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/24870153.html КОЛЬКАСЬЦЬ ПРЭТЭНДЭНТАЎ НА ВЫБАРЧЫЯ МАНДАТЫ СКАРАЧАЕЦЦА ШТОДНЯ]</ref>. Да 2008 года займаўся прадпрымальніцкай дзейнасцю ў Беларусі<ref>[https://euroradio.fm/zasnavalnik-belaga-legiyona-pagroza-dlya-belarusi-z-boku-rasii-zmyanshaecca Заснавальнік «Белага легіёна»: Пагроза для Беларусі з боку Расіі змяншаецца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201022212035/https://euroradio.fm/zasnavalnik-belaga-legiyona-pagroza-dlya-belarusi-z-boku-rasii-zmyanshaecca|date=22 кастрычніка 2020}}</ref>. 7 ліпеня 2008 года былых кіраўнікоў «Белага легіёна» — [[Ігар Корсак|Ігара Корсака]], [[Міраслаў Лазоўскі|Міраслава Лазоўскага]] і Сяргея Бульбу (Чыслава) затрымалі па справе [[Выбух у Мінску (2008)|выбуху 3 ліпеня 2008 года]] ў Мінску, абвінавацілі паводле артыкула 339 Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь ([[хуліганства]]), неўзабаве вызвалілі з-пад варты<ref>[https://www.svaboda.org/a/1182919.html «Белы легіён» не існуе, але цікавіць сьледзтва]</ref>. Пасля 2008 года ў Беларусі быў рэдка, жыў у [[Непал]]е, [[Індыя|Індыі]], Лацінскай Амерыцы, 8 гадоў пражыў у Тыбеце<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/313816|title=«Быць дзіцём сусвету, але пры гэтым ліцвінам па паходжанні». Восем гадоў Сяргея Бульбы ў Тыбеце|website=Наша Ніва|access-date=2024-01-05}}</ref>. У 2012 годзе афіцыйна змяніў прозвішча з Чыслаў на Бульба<ref>[http://www.belaruspartisan.org/life/364771/ Стваральнік «Белага легіёну» Сяргей Чыслаў патлумачыў, чаму змяніў прозвішча на Бульба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170419143006/http://www.belaruspartisan.org/life/364771/|date=19 красавіка 2017}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-chyslau-nashaj-uladze-treba-zvyar/ |title=Сяргей Чыслаў: Нашай уладзе трэба звярнуцца да здаровага патрыятызму |access-date=9 ліпеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170621192125/http://www.racyja.com/hramadstva/syargej-chyslau-nashaj-uladze-treba-zvyar/ |archivedate=21 чэрвеня 2017 |url-status=dead }}</ref>. === Эміграцыя === У 2013 годзе разам з сям’ёй перабраўся на сталае жыхарства ва [[Украіна|Украіну]], дзе жыў да 2022 года і стварыў шэраг фондаў: «Беларуска-украінскі саюз» у 2020 годзе<ref>{{Cite web|lang=ua|url=https://youcontrol.com.ua/catalog/company_details/43783046/|title=БІЛОРУСЬКО УКРАЇНСЬКИЙ СОЮЗ|website=YouControl — сервіс перевірки контрагентів.|date=31.08.2020}}</ref> і «Беларусь 2.0 Робім Разам» у 2021 годзе<ref>{{Cite web|lang=ua|url=https://youcontrol.com.ua/catalog/company_details/44214220/|title=БІЛОРУСЬ 2.0 РОБИМО РАЗОМ|website=YouControl — сервіс перевірки контрагентів.|date=06.04.2021}}</ref>. У чэрвені 2023 года разам са Святланай Варшыцкай стварае ў [[Беласток]]у фонд «Беларусь 2.0 Робім Разам»<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/1041257/bialorus-2-0-zrobmy-to-razem|title=BIAŁORUŚ 2.0. ZRÓBMY TO RAZEM {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105164403/https://rejestr.io/krs/1041257/bialorus-2-0-zrobmy-to-razem|url-status=dead}}</ref>. У ліпені 2023 года было абвешчана, што Сяргей Бульба стаў новым кіраўніком таварыства «Беларускі моладзевы хаб» у [[Варшава|Варшаве]] (пляцоўкі, якая спрыяе дзейнасці арганізацый, ініцыятыў і актывістаў беларускай дыяспары ў Польшчы)<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/338350|title=Памятаеце вайну з Беларускім моладзевым хабам у Варшаве? Даведаліся, што там адбываецца цяпер|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-03-14|accessdate=2024-04-28}}</ref>. У лютым 2024 года КДБ РБ абвясціў фонд «Беларусь 2.0» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/337253|title=Праект Сяргея Чыслава (Бульбы) прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-02-26|accessdate=2024-04-28}}</ref>. Пасля пачатку [[Расійска-ўкраінская вайна|паўнамаштабовай вайны Расіі супраць Украіны]] таксама выступаў у СМІ як эксперт па рэгіянальнай бяспецы<ref>[https://www.youtube.com/live/fIzZF8Y8ZzQ Сяргей Бульба: Што адбываецца ў арміі РБ, ЯЗ не дапаможа рэжыму] — інтэрв’ю для [[Еўрарадыё]], 19 чэрвеня 2023 г.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oGhJ4NLlwYU БУЛЬБА: Вагнерівці ЗНЕСУТЬ Лукашенка? / НАСТУП з Білорусі на Польщу продуманий?] [Бульба: Вагнэраўцы зьнясуць Лукашэну?] — інтэрв’ю для [[24 Канал]]у (Украіна), 1 жніўня 2023 г.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eGB97sRvvV0 Вялікая гутарка з заснавальнікам «Белага легіёну» Сяргеем Бульбам] — [[Радыё Свабода]], 28 сакавіка 2023 г.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=j0DJIPPlS1Y Білоруси будуть готові переходити на бік України разом із технікою] [Беларусы будуць гатовыя пераходзіць на бок Украіны назам з тэхнікай] — інтэрв’ю для [[Еспресо ТВ]] (Украіна), 21 красавіка 2022 г.</ref><ref>[https://www.golosameriki.com/a/na-territorii-belarusi-mozhet-poyavit-sya-novoe-rossijskoe-oruzhie/7891864.html На территории Беларуси может появиться новое российское оружие] [На тэрыторыі Беларусі можа з’вяіцца новая расійская зброя] — [[Голас Амерыкі]] (ЗША), расійская служба , 9 снежня 2024 г.</ref>. == Палітычныя погляды == Прыхільнік стратэгічнага саюзу Беларусі і Украіны<ref>[https://hvylya.net/analytics/geopolitics/strategicheskiy-soyuz-ukrainyi-i-belarusi-predposyilki-vyigodyi-i-perspektivyi.html Стратегический союз Украины и Беларуси: предпосылки, выгоды и перспективы] [Стратэгічны саюз Украіны і Беларусі: перадумовы, перавагі і пэрспэктывы] — hvylya.net, 27.08.2013</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае сыноў Кастуся і Багдана. == Узнагароды == * [[Медаль да стагоддзя БНР|Медаль 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>{{cite web|url = https://www.radabnr.org/bnr100-uznaharodzanni-kastrycnik2019/|title = Узнагароджаньні Мэдалём да стагодзьдзя БНР: Антон Фурс, Яўген Усюкевіч, Ірына Волкава, Глеб Лабадзенка, Сяргей Бульба|author = |authorlink = |date = 15-10-2019|publisher = radabnr.org|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. == Бібліяграфія == У суаўтарстве са Станіславам Суднікам выдаў «Руска-Беларускі вайсковы слоўнік».<ref>[http://mfront.net/bielaruskaia-vajskovaia-terminaliohiia-krokam-rusz.html Беларуская вайсковая тэрміналёгія: «Крокам руш!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170503234739/http://mfront.net/bielaruskaia-vajskovaia-terminaliohiia-krokam-rusz.html |date=3 мая 2017 }}</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/27842089.html Як і хто распрацоўваў беларускую вайсковую тэрміналёгію? (+слоўнічак)]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бульба Сяргей}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага згуртавання вайскоўцаў]] [[Катэгорыя:Члены Белага легіёна]] gm96rjitp541t5sl0e2u7conr6s1v17 0 472510 5193128 4768657 2026-09-04T21:54:46Z Антон 740 76022 дапаўненне, дадана літаратура 5193128 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Пётр Альбінавіч Кра́сачка''' (нар. {{ДН|26|1|1958}}, г. [[Калінкавічы]]) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і жывёлагадоўлі, спецыяліст ў галіне ветэрынарнай вірусалогіі, мікрабіялогіі, імуналогіі, апітэрапіі<ref>{{cite web|author=|date=|url=http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar2443155&strq=l_siz=20|title=Красочко, Петр Альбинович (доктор ветеринарных наук ; доктор биологических наук ; род. 1958)|publisher=Электронный каталог РНТБ|access-date=2026-09-05}}</ref>. Доктар ветэрынарных навук (1997), доктар біялагічных навук (2009), прафесар (1999). У 2014—2017 гадах — дырэктар [[Інстытут эксперыментальнай ветэрынарыі імя С. М. Вышалескага НАН Беларусі|Інстытута эксперыментальнай ветэрынарыі імя С. М. Вышалескага НАН Беларусі]]. З 2017 года — прафесар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]]. == Біяграфія == У 1979 годзе скончыў факультэт ветэрынарнай медыцыны [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскага ветэрынарнага інстытута]], аспірантам якога быў з 1980 па 1985 гады. У 1985—1990 гадах — старшы і вядучы навуковы супрацоўнік у Малдоўскім навукова-даследчым інстытуце жывёлагадоўлі і ветэрынарыі. З 1991 года працуе ў Інстытуце эксперыментальнай ветэрынарыі спачатку як навуковы супрацоўнік ([[старшы навуковы супрацоўнік|старшы]], [[вядучы навуковы супрацоўнік|вядучы]], [[галоўны навуковы супрацоўнік|галоўны]]), потым намеснікам розных аддзелаў, а з 2011 па 2014 гады быў намеснікам дырэктара па навуковай рабоце<ref>{{cite web|author=|date=|url=https://web.archive.org/web/20171120224214/http://rntbcat.org.by/izobr/Krasochko.html|title=Красочко Петр Альбинович|publisher=Сайт Рэспубліканскай навукова-тэхнічнай бібліятэкі|access-date=2026-09-05}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == У 1988 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Методы иммунодиагностики и пути повышения резистентности телят к вирусным респираторным заболеваниям»<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008496604 Методы иммунодиагностики и пути повышения резистентности телят к вирусным респираторным заболеваниям : диссертация ... кандидата ветеринарных наук : 16.00.03. — Кишинев, 1987. — 205 с.]</ref>. У 1997 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Моно- и ассоциативные вирусные респираторные инфекции крупного рогатого скота (иммунологическая диагностика, профилактика и терапия)»<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000778222 Moнo- и ассоциативные вирусные респираторные инфекции крупного рогатого скота (иммунологическая диагностика, профилактика и терапия) : автореферат дис. ... доктора ветеринарных наук : 16.00.03. — Минск, 1997. — 37 с. : ил.]</ref>. Навуковыя інтарэсы — [[ветэрынарыя]], [[жывёлагадоўля]], ветэрынарная вірусалогія, [[мікрабіялогія]], [[імуналогія]], апітэрапія. == Асноўныя працы == * ''Красочко, П. А.'' Вирусные пневмоэнтериты телят / П. А. Красочко, Ю. Г. Зелютков, И. А. Красочко. — Минск : Хата, 1999. — 166 с. * Иммунитет и его коррекция в ветеринарной медицине / П. А. Красочко [и др.] ; под ред. П. А. Красочко. — Смоленск, 2001. — 324 с. * Инфекционные и инвазионные заболевания молодняка / П. А. Красочко [и др.] ; под ред. П. А. Красочко. — Смоленск, 2001. — 380 с. * Болезни крупного рогатого скота и свиней / П. А. Красочко [и др.] ; под ред. П. А. Красочко. — Минск : Технопринт, 2003. — 464 с. * Экологические и ветеринарные аспекты зубров в Беларуси / П. А. Красочко [и др.] ; под ред. П. А. Красочко. — Минск : Бизнесофсет, 2004. — 293 с. * Болезни сельскохозяйственных животных / П. А. Красочко [и др.] ; под ред. П. А. Красочко. — Минск : Бизнесофсет, 2005. — 800 с. * Болезни крупного рогатого скота и овец / П. А. Красочко [и др.] ; под ред. П. А. Красочко. — Махачкала, 2007. — 657 с. * Иммунокоррекция в клинической ветеринарной медицине / П. А. Красочко [и др.] ; под ред. П. А. Красочко. — Минск, 2008. — 520 с. * Продукты пчеловодства в ветеринарной медицине / П. А. Красочко, Н. Г. Еремия ; [науч. ред. П. А. Красочко]. — Минск : ИВЦ Минфина, 2013. — 669 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Красачка Пётр Альбінавіч||454—455}} == Спасылкі == * {{cite web|author=|date=|url=https://web.archive.org/web/20171120224214/http://rntbcat.org.by/izobr/Krasochko.html|title=Красочко Петр Альбинович|publisher=Сайт Рэспубліканскай навукова-тэхнічнай бібліятэкі|access-date=2026-09-05}} * {{cite web|author=|date=|url=http://aw.belal.by/russian/science/research/personalrus/krasochko/index.htm|title=Электронный указатель трудов П. А. Красочко|publisher=AgroWeb Беларусь|access-date=2026-09-05}} {{DEFAULTSORT:Красачка Пётр Альбінавіч}} [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці апітэрапіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] fh3ssbfmtb8k4zpplkxjuiy6hsh2tbh 0 473223 5192951 5170005 2026-09-04T13:47:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192951 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Сяргей Вітальевіч Вазняк''' (нар.{{ДН|14|4|1962}} [[Карастышаў]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], [[Украіна]]) — журналіст, грамадскі і палітычны дзеяч, сябра праўлення [[БАЖ]], сябра Бюро ЦК [[Беларуская партыя левых «Справядлівы свет»|Беларускай партыі левых «Справядлівы Свет»]], намеснік старшыні грамадзянскай кампаніі «[[Гавары праўду]]», галоўны рэдактар газеты «[[Товарищ (газета)|Товарищ]]», адзін з арганізатараў выбарчых кампаній кандыдатаў у прэзідэнты [[Таццяна Караткевіч|Таццяны Караткевіч]] (2015 г.), [[Уладзімір Някляеў|Уладзіміра Някляева]] (2010 г.), кіраўнік прэс-службы кандыдата ў прэзідэнты [[Аляксандр Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]] (2006 г.), вязень сумлення<ref name="amnesty.org.ru">https://amnesty.org.ru/node/1678/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170716124824/https://amnesty.org.ru/node/1678/ |date=16 ліпеня 2017 }} Беларусь: потребуйте освободить узников совести</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 красавіка 1962 года ў горадзе [[Карастышаў]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], [[Украіна]] ва украінскай сям’і. Жыў у г. Сарны. Калі С. Вазняку споўнілася 7 гадоў, сям’я пераехала ў горад [[Белгарад]] ([[Расія]]). Вучыўся ў школе № 28 г. [[Белгарад]]а. Шэсць гадоў займаўся класічнай барацьбой. Быў чэмпіёнам вобласці сярод юнакоў. Пасля школы працаваў рэгуліроўшчыкам прыбораў сувязі на заводзе «Электракантакт» ў [[Белгарад]]зе ([[Расія]]) (1979—1980 гг.). У 1984 г. з чырвоным дыпломам скончыў [[Свярдлоўскае вышэйшае ваенна-палітычнае танка-артылерыйскае вучылішча|Свярдлоўскае вышэйшае вайскова-палітычнае танкава-артылерыйскае вучылішча імя Л. Брэжнева]]. Афіцэр-палітработнік танкавых войск, цывільная спецыяльнасць — настаўнік гісторыі і грамадазнаўства. З 1989 г. жыве ў Беларусі. У 1980—1991 гг. служыў ва Узброеных Сілах [[СССР]] (Уральская вайсковая акруга, Група савецкіх войск у [[Германія|Германіі]], Беларуская вайсковая акруга) на пасадах: намеснік камандзіра аўтамабільнай роты па палітычнай частцы, сакратар камітэта камсамола асобнага ракетнага дывізіёна, памочнік начальніка палітаддзела асобнага танкавага палка па камсамольскай рабоце, старшы інструктар аддзялення камсамольскай работы палітаддзела танкавай арміі, старшы інструктар аддзела камсамольскай работы палітупраўлення вайсковай акругі. Службу скончыў у званні маёра. Член [[КПСС]] (з 1982 г.), [[Партыя камуністаў беларуская|Партыі камуністаў Беларусі]] (з 1992 г.). Быў першым сакратаром ЦК [[ЛКСМБ]] (1992—1997 гг.). Звольніўся з войска, калі была абвешчана яго дэпалітызацыя, каб не пакідаць партыйныя шэрагі. Двое дзяцей: дачка Юлія і сын Аляксей. '''Палітычная дзейнасць''' Быў у ліку 14 дэлегатаў ХХІІ (надзвычайнага) з’езда [[УЛКСМ]], якія прагаласавалі супраць самаліквідацыі [[Камсамол]]у (1991 г.), хоць яшчэ знаходзіўся на вайсковай службе. Стварыў і ўзначаліў аргкамітэт «За адраджэнне ЛКСМБ», які ў лютым 1992 г. правёў у лесе пад [[Пінск]]ам аднаўленчы з’езд беларускага [[камсамол]]а. Быў у ліку тых, хто актыўна займаўся стварэннем [[Партыя камуністаў беларуская|Партыі камуністаў Беларусі]]. З 1992 г. займаецца прафесійнай палітыкай і журналістыкай. Працаваў карэспандэнтам, начальнікам аддзела вайсковай газеты «Во славу Родины» (1992—1993 гг.), кіраўніком прэс-службы Народнага руху Беларусі (1993 г.), кіраўніком якога быў [[Сяргей Васілевіч Гайдукевіч|Сяргей Гайдукевіч]], карэспандэнтам, намеснікам галоўнага рэдактара газеты «Мы и время» (1994—1995 гг.) пад рэдактарствам Віктара Чыкіна. Сябра ЦК ПКБ (з 1993 г.). З 2009 г. партыя мае назву «[[Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет»|Справядлівы Свет]]». У 1995—1996 гг. працаваў памочнікам кіраўніка фракцыі камуністаў у [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Савеце Рэспублікі Беларусь]] XIII склікання, старшыні Партыі камуністаў Беларусі [[Сяргей Іванавіч Калякін|Сяргея Калякіна]]. Пасля [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндуму ў Беларусі ў 1996 г.]] ПКБ перайшла ў апазіцыю. Адразу пасля гэтага стаў галоўным рэдактарам газеты «Товарищ». З восені 2009 г. — адзін з кіраўнікоў гамадзянскай кампаніі «[[Гавары праўду]]». 18 мая 2010 г. С. Вазняк быў затрыманы міліцыяй адначасова з лідарам грамадзянскай кампаніі «Гавары праўду» [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляевым]] і адным з кіраўнікоў А. Дзмітрыевым. У гэты день былі праведзеныя вобшукі ў офісах і кватэрах больш як 20 актывістаў кампаніі «Гавары праўду», сярод якіх былі публіцыст [[Аляксандр Іосіфавіч Фядута|Аляксандр Фядута]], сацыёлаг [[Андрэй Вардамацкі]], журналіст [[Аляксандр Леанідавіч Уліцёнак|Аляксандр Уліцёнак]], палітыкі Юры Варонежцаў і Андрэй Толчын, актывісты Міхась Башура, Віталь Гуляк, Юрась Фабішэўскі. Вобшукі таксама прайшлі ў кватэрах затрыманых. Былі канфіскаваныя камп’ютары, іншыя носьбіты інфармацыі і асабістыя грошы. Адбыліся шматлікія допыты актывістаў грамадзянскай кампаніі. У дачыненні да кіраўнікоў «Гавары праўду» была заведзеная крымінальная справа паводле артыкула 250 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] — «распаўсюджванне ілжывай інфармацыі аб таварах і паслугах». Фармальнай прычынай стаўся выраб паштовак з лагатыпам грамадзянскай кампаніі «Гавары праўду» з несапраўднымі выходнымі дадзенымі. Паштоўкі раскідваліся ў паштовыя скрыні ў Мінску і іншых гарадах Беларусі.<ref>https://www.svaboda.org/a/2045495.html Ператрусы ў офісах і кватэрах актывістаў кампаніі «Гавары праўду»</ref> У якасці падазроных С. Вазняк, У. Някляеў і А. Дзмітрыеў правялі тры дні ў ізалятары часовага ўтрымання, затым былі адпушчаныя. Па меркаванні С. Вазняка, такім чынам улады спрабавалі аказаць ціск на грамадзянскую кампанію «Гавары праўду» напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў.<ref>https://www.svaboda.org/a/2062266.html Менгарвыканкам супраць «Гавары праўду»</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/2058994.html Актывістам «Гавары праўду» не вяртаюць рэчы і грошы</ref> Падчас прэзідэнцкіх выбараў 2010 г. працаваў у штабе кандыдата ў прэзідэнты [[Уладзімір Някляеў|У. Някляева]]. Падчас выбарчай кампаніі 14 снежня 2010 г. затрымліваўся супрацоўнікамі міліцыі за раздачу друкаванай прадукцыі.<ref>https://www.svaboda.org/a/2248260.html Шлях Вазьняка: з гаража — у міліцыю</ref> Удзельнічаў у шэсці ад офісу «Гавары праўду» на Кастрычніцкую плошчу у дзень [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 19 снежня 2010 г.]] разам з кандытатам у прэзідэнты У.Някляевым. Быў гвалтоўна павалены на зямлю невядомымі ў цывільным, якія напалі на шэсце.<ref>https://www.svaboda.org/a/24091925.html Суд над Някляевым, Рымашэўскім, Фядутам, Дзьмітрыевым, Вазьняком і Палажанкай. Першы дзень</ref> Быў арыштаваны 20 снежня 2010 г. ва ўласнай кватэры і змешчаны ў СІЗА [[КДБ Беларусі|КДБ]]. Пры канцы снежня яму прад’яўлена абвінавачанне па крымінальнай справе, узбуджанай следчым упраўленнем папярэдняга расследавання ГУУС Мінгарвыканкама па чч. 1 і 2 арт. 293 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] (арганізацыя масавых беспарадкаў і ўдзел у іх). З 29 студзеня 2011 г. мера стрымання змененая на падпіску аб нявыездзе. 11 студзеня 2011 г. праваабарончая арганізацыя «[[Міжнародная амністыя]]» прызнала С. Вазняка вязнем сумлення.<ref name="amnesty.org.ru" /><ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=48818</ref> 30 сакавіка 2011 г. абвінавачванне было перафармуляванае на ч. 1 арт. 342 КК РБ (арганізацыя дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, ці ўдзел у іх). Віну прызнаў часткова. Прызнаў, што заклікаў людзей выйсці на плошчу 19 снежня ў знак пратэсту супраць парушэнняў на выбарах. 20 мая 2011 г. судом [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага раёна Мінска]], суддзя Жана Жукоўская, асуджаны на 2 гады пазбаўлення волі ўмоўна. У 2012 г. уваходзіў у склад акруговай выбарчай камісыі Грушаўскай выбарчай акругі № 98 па выбарах дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] пятага склікання.<ref>http://minsk.gov.by/ru/actual/view/408/sostav_komisii.shtml {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190811203137/https://minsk.gov.by/ru/actual/view/408/sostav_komisii.shtml |date=11 жніўня 2019 }}</ref> У сакавіку 2013 г. выйшаў міні фільм з серыі «Хроніка суднага часу» пра Сяргея Вазняка.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=lrQN0AluMZg Афіцэр Сяргей Вазняк</ref> Падаваў на дакументы на [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2014)|выбарах у мясцовыя саветы дэпутатаў Беларусі]] на рэгістрацыю ініцыятыўнай групы па вылучэнні кандыдатам у дэпутаты Коханаўскага сельскага Савета [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]] і Талачынскага раённага Савета ў 2014 г. У рэгістрацыі ініцыятыўных груп было адмоўлена.<ref>https://nash-dom.info/24816{{Недаступная спасылка}} Сергей Возняк обжалует в суде решение избирательных комиссий</ref> Зарэгістраваўся кандыдатам у дэпутаты Мінскага гарадскога савета. 22 лютага 2014 г. за правядзенне перадвыбарчага пікету каля Камароўска рынку быў асуджаны Савецкім раённым судом, суддзя Марына Фёдарава, на штраф у памеры 40 базавых велічынь (5 міліёнаў 200 тысяч рублёў).<ref>https://www.svaboda.org/a/25288719.html Вазьняка аштрафавалі за правядзеньне перадвыбарчага пікету</ref> У 2013—2015 гг. актыўна ўдзельнічаў у палітычнай кампаніі «Народны рэферэндум».<ref>https://zapraudu.info/syargej-vaznyak-pravyadzenne-narodnaga-referendumu-yosc-alternatyvaj-majdanu/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160427232651/http://zapraudu.info/syargej-vaznyak-pravyadzenne-narodnaga-referendumu-yosc-alternatyvaj-majdanu/ |date=27 красавіка 2016 }} Сяргей Вазняк: Правядзенне «Народнага рэферэндуму» ёсць альтэрнатывай «майдану»</ref> У 2016 г. быў начальнікам выбарчага штабу грамадзянскай кампаніі «Гавары праўду» на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|парламенцкіх выбарах у Беларусі]]. У 2018 г. быў кіраўніком выбарчага штабу рамадзянскай кампаніі «Гавары праўду» і кандыдатам у дэпутаты ў Мінскі гарадскі савет на [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2018)|выбарах у мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі]] 28-га склікання.<ref>https://www.svaboda.org/a/28991601.html Ад «Гавары праўду» зарэгістравалі 100 кандыдатаў, ад руху «За свабоду» — паўтара дзясятка</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/28977041.html На выбарах у Менгарсавет будуць супернічаць паміж сабой апазыцыйныя кандыдаты</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Palitviazni.info — 2013. — С.283-284 * ''Тамковіч А.'' Жыццё пасля кратаў. -− 2013. — С. 123—134 — ISBN 978-985-6025-25-2 * Адзін дзень палітвязня 2009—2011. — 2011. — С. 58—61 — ISBN 978-0-929849-42-3 * Хто ёсць хто ў Беларусі. Who is who in Belarus. — Мн.: ООО «Мэджик Бук», 2004. — 284 с. * За права на выбар — Вільнюс. 2011— С. 100—101. == Спасылкі == * https://palitviazni.info/viazen/siarhiej-wazniak {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161225200447/http://palitviazni.info/viazen/siarhiej-wazniak |date=25 снежня 2016 }} * http://naviny.by/rubrics/opinion/2013/05/03/ic_articles_410_181666 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170430163733/http://naviny.by/rubrics/opinion/2013/05/03/ic_articles_410_181666 |date=30 красавіка 2017 }} * http://udf.by/news/politic/99425-pod-mestnym-narkozom-lozovik-i-voznyak-o-chestnosti-prozrachnosti-i-demokratichnosti.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161111213800/http://udf.by/news/politic/99425-pod-mestnym-narkozom-lozovik-i-voznyak-o-chestnosti-prozrachnosti-i-demokratichnosti.html |date=11 лістапада 2016 }} * http://nmnby.eu/authors/211.html * https://www.svaboda.org/a/24091151.html {{DEFAULTSORT:Вазняк Сяргей Вітальевіч}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Вязні сумлення]] db5679a6fxfvrmp2q2mfzre3oxizpe1 0 493010 5193019 2765437 2026-09-04T16:31:09Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193019 wikitext text/x-wiki '''Тэрмічная апрацоўка''' ці '''цеплавая апрацоўка''' — вытрымліванне матэрыялу пры павышанай ([[нагрэў]]) ці пры паніжанай ([[ахалоджванне]]) [[Тэмпература|тэмпературы]], альбо выконванне акрэсленага тэмпературнага рэжыму ў цячэнне акрэсленага часу для надання яму неабходных уласцівасцей. Выкарыстоўваецца пры [[Кулінарыя|прыгатаванні ежы]]. Таксама паўсюдна прымяняецца ў [[Прамысловасць|прамысловасці]]. == Гл. таксама == * {{нп3|Тэрмічная апрацоўка металаў||ru|Термическая обработка металлов}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэрмічная апрацоўка|*]] 63oztegy35i2cetwc4qwjwabgotnlt7 0 533438 5193089 4575005 2026-09-04T19:33:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193089 wikitext text/x-wiki {{Музычны фестываль |Назва= Талькаўскі фэст |Name = Talkaŭski fest |Лагатып = [[Выява:Coat of Talka.jpg|200px|]] |Дата = першая субота ці нядзеля кастрычніка |Месца= [[Талька (вёска)|в. Талька]] |Год = [[2002 год у гісторыі музыкі|2002]] — наш час |Жанр = бардаўская песня, [[народная музыка]] |Сайт = http://talka.info }} '''Талькаўскі фэст''' — штогадовы беларускі [[Музыка|музычны]] [[фестываль]] каля [[Талька (вёска)|в. Талька]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], у лесе за [[Талька (рака)|р. Таль]]. {{змест злева}} == Пра фэст == Бярэ пачатак у 2002 годзе на ініцыятыву талькаўскага школьнага фальклорна-краязнаўчага гуртка і працягваецца цяперашняга часу ўжо як традыцыйнае свята беларускай культуры. На свята запрашаюць бардаў, [[паэт]]аў, дудароў і дзіцячыя фальклорныя гурты. Аўтар ідэі — [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]]<ref name="old.talka.info">http://old.talka.info/kfest2012.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170910100602/http://old.talka.info/kfest2012.html |date=10 верасня 2017 }}</ref>. Каардынатар фестывалю — [[Наталля Валянцінаўна Ільініч|Наталля Ільініч]]. За час існавання на фэсце выступалі: [[Зміцер Сідаровіч]] (гурт «[[Камэлот|Камелот]]»), Ігар Сімбіроў, [[Зміцер Бартосік]], [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], Міхась Булавацкі, [[Таццяна Іванаўна Барысік|Таццяна Барысік]], [[Алесь Чумакоў]] (гурт «[[Стары Ольса]]»), [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Вячка Красулін (гурт «[[Кашлаты Вох]]»), Аляксей Галіч, [[Кася Камоцкая]], Раман Абрамчук, Сяргей Скурат, [[Уладзімір Міхайлавіч Рунцэвіч|Уладзімір Рунцэвіч]], Зміцер Захарэвіч, [[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамір Адамовіч]], Ганна Чумакова, Мікола Рудакоўскі, [[Таццяна Беланогая]], Таццяна Матафонава, Раман Яраш, Віталь Быль, Юлія Літвінава, Цімафей Авілін, Анатоль Кудласевіч, Ілья Арыстаў, Адась Матафонаў, Тамаш Сідаровіч, Вічка Крывічка (Вікторыя Ткачук), Аляксей Жораў, Аляксей Карпенка, Таццяна Маслоўская, Эдуард Адамовіч, Цімафей і Васіль Хадневічы, гурт «Балцкі субстрат» і іншыя<br />. == Месца правядзення фестывалю == [[Файл:Талька. Дом культуры.jpg|міні|справа|Дом культуры. Менавіта там да 2006 года праводзіўся фэст.]] Фэст адбываецца з 2002 года ў вёсцы Талька. Ад 2006 года сустрэча адбываецца толькі на прыродзе ў лесе за р. Таль на '''Коласавай паляне''', дзе ў пачатку 1930-х гадоў стаяла «стража» — хата-леснічоўка, дзе любіў бываць [[Якуб Колас]]. Менавіта пра Тальку знакаміты пісьменнік распавёў у сваёй [[Паэма|паэме]] «[[Міхасёвы прыгоды]]» і [[верш]]ы «[[Загібелька]]». == Гісторыя == === 2006 === Дата: [[2 кастрычніка]] 2006 года. Выступалі запрошаныя: барды Андрэй Мельнікаў і Ганна Чумакова з Гомеля, паэтэса Таццяна Барысік з Магілёва, Аляксей Галіч з Мінска, Цімафей і Васіль Хадневічы (сын і бацька) са [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|Свіслачы]]. На фестывалі атрымаўся незвычайны сплаў народных, бардаўскіх і агульнавядомых (узору [[N.R.M.|NRM]], народнаальбомаўскіх) песень, смешных і рамантычных вершаў<ref>http://old.talka.info/kfest.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171016093815/http://old.talka.info/kfest.html |date=16 кастрычніка 2017 }}</ref>. === 2007 === Дата: [[7 кастрычніка]] 2007 года. На фэсце выступаў бард Андрэй Мельнікаў з [[Гомель|Гомеля]], іграў на дудзе і спяваў [[Зміцер Сідаровіч]]. Чытала свае вершы паэтэса [[Таццяна Іванаўна Барысік|Таццяна Барысік]] з [[Магілёў|Магілёва]], спявалі Аляксей Галіч, Мікола Рудакоўскі, Ганна Чумакова, Ігар Сімбіроў<ref>http://old.talka.info/kfest2007.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170910100642/http://old.talka.info/kfest2007.html |date=10 верасня 2017 }}</ref>. === 2008 === У 2008 годзе на свята прыехалі Андрэй Мельнікаў з Гомеля, Ганна Чумакова, Аляксей Галіч, Зміцер Сідаровіч з [[Мінск]]у, Мікола Рудакоўскі з [[Рэчыца|Рэчыцы]], Ігар Сімбіроў з [[Асіповічы|Асіповічаў]], Тацяна Барысік з Магілёва. Адкрыццём сталі выступленні Таццяны Беланогай, Рамана Яраша і Юлі Літвінавай, Рамана Абрамчука, Змітра Бартосіка і Таццяны Матафонавай<ref>http://old.talka.info/kfest2008.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170910100647/http://old.talka.info/kfest2008.html |date=10 верасня 2017 }}</ref>. === 2009 === Дата: [[4 кастрычніка]] 2009 года<ref>http://budzma.by/news/andrey-myelnikaw-na-talkawskim-fescye.html</ref>. Выступаў барт Андрэй Мельнікаў з Гомеля, дуэт [[Раман Яраш]] і Юлія Літвінава, Раман Абрамчук, Цімафей Авілін, Ілья Арэстаў і Аляксей Галіч з Мінска. Паэт Віталь Быль з Нясвіжа, Таццяна Барысік з Магілёв<ref>http://old.talka.info/kfest2009.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170910100557/http://old.talka.info/kfest2009.html |date=10 верасня 2017 }}</ref>. === 2010 === Дата: [[3 кастрычніка]] 2010 года<ref>http://www.nastaunik.info/news/11959{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адась Матафонаў і Тамаш Сідаровіч прэзентавалі «Дзіцячы альбом». Выступалі барды Таццяна Беланогая, Ганна Чумакова, Раман Абрамчук, Ігар Сімбіроў, Аляксей Жораў, Таццяна Матафонава, Зміцер Сідаровіч, Аляксей Галіч, Андрэй Мельнікаў. Народныя песні выконвалі Юлія Літвінава і Раман Яраш. Таццяна Барысік і Віталь Быль чыталі свае вершы і прозу. З паэтычнага аб’яднання «Мар’інка», што дзейнічае пры раённай газеце «[[Пухавіцкія навіны]]», прыехалі Уладзімір Рунцэвіч, Эдуард Білейчык і Яўген Фіцнер<ref>http://old.talka.info/kfest2010.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170910100652/http://old.talka.info/kfest2010.html |date=10 верасня 2017 }}</ref>. === 2011 === Дата: [[2 кастрычніка]] 2011 года. Выступалі ўжо вядомыя барды: Ганна Чумакова, Раман Абрамчук, Аляксей Галіч, Мікола Рудакоўскі, Андрэй Мельнікаў, тандэм Таццяны Барысік і Ігара Сімбірова. Паэты Віталь Быль, Аляксей Карпенка з Магілёва, Таццяна Маслоўская з Міханавіч, Уладзімір Рунцэвіч з Мар’інай Горкі<ref>http://old.talka.info/kfest2011.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170910100657/http://old.talka.info/kfest2011.html |date=10 верасня 2017 }}</ref>. === 2012 === Дата: [[7 кастрычніка]] 2012 года<ref>http://budzma.by/event/talkauski-fest-2012</ref>. Выступалі барды Ганна Чумакова і Андрэй Мельнікаў. Паэты Эдуард Адамовіч з Мінска, Уладзімір Рунцэвіч з Мар’інай Горкі, Міхась Булавацкі і паэтэса Таццяна Барысік з Магілёва. Ганна Чумакова прэзентуе сваю новую кніжку вершаў «Мой анёл прысніў мяне…»<ref name="old.talka.info"/>. === 2013 === Дата: [[5 кастрычніка]] 2013 года<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=114895</ref>. Фэст быў прысвечаны [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанню 1863 года]]. Кожны з выступоўцаў неяк закрануў тэму паўстання ў сваім выступе. Гэта былі Андрэй Мельнікаў, Міхась Булавацкі, Зміцер Захарэвіч, Раман Абрамчук, Віктар Крэс, Таццяна Барысік, Алесь Чумакоў, Аляксей Галіч<ref>http://old.talka.info/kfest2013.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170910100703/http://old.talka.info/kfest2013.html |date=10 верасня 2017 }}</ref>. === 2014 === Дата: [[4 кастрычніка]] 2014 года<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=134809</ref>. Мерапрыемства прайшло пад песні і вершы Змітра Захарэвіча, Таццяны Барысік, Аляксея Карпенкі, Аляксея Галіча, Рамана Абрамчука, Алеся Чумакова, Славаміра Адамовіча<ref>http://old.talka.info/kfest2014.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170910100607/http://old.talka.info/kfest2014.html |date=10 верасня 2017 }}</ref>. === 2015 === У 2015 годзе фэст не адбыўся. === 2016 === Дата: [[2 кастрычніка]] 2016 года<ref>http://www.nastaunik.info/news/15135{{Недаступная спасылка}}</ref>. Выступалі ўдзельнікі гурта «Балцкі субстрат» Ганна Амозава і Максім Іўкін, таксама выступалі Раман Абрамчук і Зміцер Захарэвіч. Паэт і бард Анатоль Кудласевіч, паэт Славамір Адамовіч з Мар’інай Горкі, Уладзімір Рунцэвіч з Мар’інай Горкі, Міхась Булавацкі з Магілёва і Таццяна Барысік з Магілёва.<ref>http://6tv.by/barda%D1%9Eska-paetychny-festyval-u-talcy/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170926173622/http://6tv.by/barda%D1%9Eska-paetychny-festyval-u-talcy/ |date=26 верасня 2017 }}</ref><ref>http://talka.info/?p=790 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161231111046/http://talka.info/?p=790 |date=31 снежня 2016 }}</ref> === 2017 === Дата: [[1 кастрычніка]] 2017 года. Выступілі Андрэй Мельнікаў, Зміцер Захарэвіч, Раман Абрамчук, вершы і прозу чыталі Уладзімір Рунцэвіч з Мар’інай Горкі, Міхась Булавацкі, Таццяна Барысік, Вольга Мікалайчык. Граў на дудзе Мікалай Дашыновіч, супрацоўнік музею народнай архітэктуры і побыту ў [[Строчыца]]х. Чытала вершы Вікторыі Ткачук кінарэжысёр Вольга Нікалайчык<ref>https://novychas.by/kultura/talkauski-fest-znou-sabrau-amatarau-belaruskaj-pes</ref>. === 2018 === Дата: [[7 кастрычніка]] 2018 года<ref>http://talka.info/?p=900 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190124153715/http://talka.info/?p=900 |date=24 студзеня 2019 }}</ref>. Выступілі Раман Абрамчук, Аляксей Галіч, Кася Камоцкая, Вячаслаў Красулін, Андрэй Мельнікаў, Уладзімір Рунцэвіч, Сяргей Скурат, Міла Таранік<ref>http://talka.info/?p=904#more-904 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220127141501/http://talka.info/?p=904#more-904 |date=27 студзеня 2022 }}</ref>. === 2019 === Дата: [[6 кастрычніка]] 2019 года<ref>http://talka.info/?p=954 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191022084105/http://talka.info/?p=954 |date=22 кастрычніка 2019 }}</ref>. Выступілі Таццяна Барысік, Міхась Булавацкі, Алена Вайцяшонак, Аляксей Галіча, Мікола Дашыневіч, Змітр Захарэвіч, Змітр Крэса, Андрэй Мельнікаў, Уладзімір Рунцэвіч. Адметнасцю гэтай сустрэчы стала прэзентацыя кнігі Алены Кароўчанкі «Ігуменская шляхта ў [[Сібір]]ы»<ref>http://talka.info/?p=959#more-959 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220125165844/http://talka.info/?p=959#more-959 |date=25 студзеня 2022 }}</ref>. === 2020 === Дата:[[3 кастрычніка]] 2020 года. Выступілі Андрэй Мельнікаў, спявачка Патрыцыя Свіціна, паэты Уладзімір Рунцэвіч, Славамір Адамовіч і Сяргей Крачкоўскі, гурт <nowiki>''Балцкі субстрат''</nowiki>, танчылі пад дуду Міколы Дашыневіча. [[Ніна Рыгораўна Багінская|Ніна Багінская]] чытала вершы [[Павел Севярынец|П. Севярынца]], Н. Гілевіча і ўласныя<ref>[http://talka.info/?p=999 Уражанні, фота і відэа з Талькаўскага фэста-2020] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201029071924/http://talka.info/?p=999 |date=29 кастрычніка 2020 }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://talka.info/?page_id=63 Талькаўскі фэст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170924070706/http://talka.info/?page_id=63 |date=24 верасня 2017 }} * [https://novychas.by/kultura/talkauski-fest-znou-sabrau-amatarau-belaruskaj-pes Талькаўскі фэст зноў сабраў аматараў беларускай песні і паэзіі] {{ВС}} [[Катэгорыя:Музычныя фестывалі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] [[Катэгорыя:Талька (вёска)]] [[Катэгорыя:Культура Пухавіцкага раёна]] 6a53isguh5xtwz5bjmpp7tr30two02l 0 534598 5193055 5181906 2026-09-04T18:00:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193055 wikitext text/x-wiki {{Пра|савецкі АБТ|савецкі [[лёгкі танк]] часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]]|Т-80 (лёгкі танк)}} {{Танк |Мадыфікацыя = Т-80 |Выява = ParkPatriot2015part2-31.jpg |Пікселы = 300px |Подпіс = Т-80 у парку «Патрыёт». |Класіфікацыя = [[сярэдні танк]] |Краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |Маса,т = Т-80: 42,0<br>Т-80У: 46,0 |Кампаноўка = класічная |Экіпаж = 3 |Распрацоўнік = {{СССР}} Кіраўскі завод |Вытворца = {{СССР}}Омсктрансмаш<br/>{{СССР}}[[Завод імя Малышава|ХЗТМ]] |Гады вытворчасці = [[1976]] — [[1998]] |Гады эксплуатацыі = з 1976 |Асноўныя аператары = гл. '''[[#На ўзбраенні|На ўзбраенні]]''' |Мадыфікацыі = |Войны = |Колькасць = больш за 10 000<ref>[http://klimov.ru/production/landmarine/GTD-1250/ ГТД-1250] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220527115029/https://www.klimov.ru/production/landmarine/GTD-1250/ |date=27 мая 2022 }}. Климов.</ref> |Даўжыня, мм = 6982 |Даўжыня з гарматай, мм = 9654 |Шырыня = 3525 |Вышыня, мм = 2193 |База, мм = |Каляіна, мм = |Клірэнс, мм = 450 |Тып брані = катаная і літая стальная і камбінаваная, супрацьснарадная |Лоб вежы = |Лоб корпуса = |Борт корпуса = |Кормы корпуса = |Дно = |Дах корпуса = |Актыўная абарона = |Дынамічная абарона = Контакт-1, Контакт-5 |Тып гарматы = [[Гладкаствольная зброя|гладкаствольная]] [[Танкавая гармата|гармата]] |Калібр і марка гарматы = 125-мм [[2А46|2А46-1]] |Даўжыня ствала (калібры) = 48 |Боекамплект гарматы = Т-80: 38<br>Т-80У: 42 |Вуглы ВН = −5…+14° |Вуглы ГН = |Далёкасць стральбы = [[Процітанкавая кіраваная ракета|ПТКР]]: 5,0 <br> [[Бранябойна апераны падкаліберны снарад|БАПС]]: 3,7 |Прыцэлы = аптычны прыцэл-дальнамер ТПД-2-49, перыскапічны начны ТПН-3-49 |Кулямёт = 1 × 12,7-мм [[НСВТ]]<br>1 × 7,62-мм [[Кулямёт Калашнікава|ПКТ]] |Іншае ўзбраенне = |Тып рухавіка = ГТД-1000Т |Магутнасць рухавіка = 1000 |Тып падвескі = |Хуткасць па шашы = |Хуткасць па перасечанай мясцовасці = |Запас ходу па шашы = |Запас ходу па перасечанай мясцовасці = |Удзельная магутнасць = |Удзельны ціск на грунт = |Пераадольваемы ўздым = |Пераадольваемая сценка = |Пераадольваемы роў = |Пераадольваемы брод = |Катэгорыя на Вікіскладзе = T-80 tanks }} '''Т-80''' — [[асноўны баявы танк]] (АБТ), які вырабляўся ў СССР. Першы ў свеце серыйны танк з адзінай газатурбіннай сілавой устаноўкай<ref>[http://topwar.ru/17153-obt-i-ih-sozdateli.html ОБТ и их создатели] // Военное обозрение</ref><ref name="Alex">''Алексей Топоров'' Газотурбинный уникум // [//ru.wikipedia.org/wiki/Популярная_механика Популярная механика]. — 2017. — № 4. — С. 86 - 89. — URL: http://www.popmech.ru/magazine/2017/174-issue/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170403194552/http://www.popmech.ru/magazine/2017/174-issue/ |date=3 красавіка 2017 }}</ref>. Першы ў свеце АБТ з убудаванай супрацьснараднай дынамічнай абаронай<ref name="autogenerated1">[http://topwar.ru/5513-t-80-35-let-na-sluzhbe.html Т-80 — 35 лет на службе] // Военное обозрение</ref>. На ўзбраенні [[Узброеныя Сілы СССР|арміі СССР]] з [[1976|1976 года]]. Першыя серыйныя ўзоры, распрацаваныя [[Канструктарскае бюро|СКБ]]-2 на базе [[Т-64]], выпускалі на Кіраўскім заводзе ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]]. Танк Т-80У выпускаўся на заводзе «Омсктрансмаш» у [[Омск]]у, а танк Т-80УД з дызельным рухавіком — на заводзе імя Малышава ў [[Харкаў|Харкаве]]. Мадыфікацыяй харкаўскага Т-80УД з'яўляюцца асноўныя баявыя танкі [[Украіна|Украіны]]: Т-84, «Апора» і БМ «Аплот». == Гісторыя == Першы «кіраўскі» газатурбінны танк новага пакалення, «Аб'ект 219 сп 1», выраблены ў [[1969|1969 годзе]], вонкава быў падобны да вопытнага харкаўскага газатурбінавага Т-64Т. На машыне быў усталяваны рухавік ГТД-1000Т магутнасцю 1000 к. с., распрацаваны НВА імя В. Я. Клімава. Наступны «Аб'ект 219 сп 2» — ужо значна адрозніваўся ад зыходнага [[Т-64]]. Выпрабаванні першага прататыпа паказалі, што ўстаноўка новага, больш магутнага [[рухавік]]а, павялічаная маса і змяніўшыяся дынамічныя характарыстыкі танка патрабуюць унясення істотных зменаў у [[Хадавая частка транспартнага сродка|хадавую частку]]. Спатрэбілася распрацоўка новых вядучых і накіроўваючых колаў, апорных і падтрымліваючых каткоў, гусеніц з абгумавымі бегавымі дарожкамі, гідраўлічных амартызатараў і тарсіённых валаў з палепшанымі характарыстыкамі. Была зменена і форма вежы. Ад [[Т-64|Т-64А]] захаваліся гармата, боепрыпасы, механізм зараджання (адрозны ад аўтамата зараджання, які стаяў на [[Т-72]] і яго мадыфікацыях), асобныя вузлы і сістэмы, а таксама элементы бронеаховы. == Характарыстыкі == {| cellpadding="2" style="background: rgb(255, 255, 255); border-collapse: collapse; border: 1px solid rgb(153, 153, 102); line-height: 1.5; font-size: 95%; margin: 1ex 0px 10px; text-align: center;" class="" | colspan="5" | '''Табліца ТТХ асноўных серыйных мадыфікацый танка Т-80''' |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left; width:auto" | Мадыфікацыя | style="border:1px solid #996; width:18%" | Т-80<ref name="BT-372">''А. В. Карпенко.'' Обозрение отечественной бронетанковой техники (1905—1995). С. 372.</ref> | style="border:1px solid #996; width:18%" | Т-80Б (Т-80БВ)<ref>Танк Т-80Б. Техническое описание и инструкция по эксплуатации. С. 12—31.</ref> | style="border:1px solid #996; width:18%" | Т-80У<ref name="BT-386">''А. В. Карпенко.'' Обозрение отечественной бронетанковой техники (1905—1995). С. 386.</ref> | style="border:1px solid #996; width:18%" | Т-80УД<ref>{{кніга|загаловак=Изделие 478Б. Техническое описание и инструкция по эксплуатации. Часть первая|месца=Харьков|год=1985|старонкі=28—58|старонак=367}}</ref> |- style="background-color:#996; color:#fff" | colspan="5" | '''Гісторыя стварэння''' |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Распрацоўшчык | style="border:1px solid #996" | ЛКЗ | style="border:1px solid #996" | ЛКЗ | style="border:1px solid #996" | ЛКЗ | style="border:1px solid #996" | ХЗТМ |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Год прыняцця на ўзбраенне | style="border:1px solid #996" | 1976 | style="border:1px solid #996" | 1978 (1985) | style="border:1px solid #996" | 1985 | style="border:1px solid #996" | 1987 |- style="background-color:#996; color:#fff" | colspan="5" | '''Габарытныя і масавыя характарыстыкі''' |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Баявая маса, т | style="border:1px solid #996" | 42 | style="border:1px solid #996" | 42,5 (43,7) | style="border:1px solid #996" | 46 | style="border:1px solid #996" | 46 |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Дліна з гарматай наперад, мм | style="border:1px solid #996" | 9656 | style="border:1px solid #996" | 9651 | style="border:1px solid #996" | 9556 | style="border:1px solid #996" | 9664 |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Дліна корпуса, мм | style="border:1px solid #996" | 6780 | style="border:1px solid #996" | 6982 | style="border:1px solid #996" | 7012 | style="border:1px solid #996" | 7020 |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Шырыня, мм | style="border:1px solid #996" | 3525 | style="border:1px solid #996" | 3582 | style="border:1px solid #996" | 3603 | style="border:1px solid #996" | 3755 |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Вышыня па даху вежы, мм | style="border:1px solid #996" | 2300 | style="border:1px solid #996" | 2219 | style="border:1px solid #996" | 2215 | style="border:1px solid #996" | 2215 |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Клірэнс, мм | style="border:1px solid #996" | 451 | style="border:1px solid #996" | 451 | style="border:1px solid #996" | 451 | style="border:1px solid #996" | 529 |- style="background-color:#996; color:#fff" | colspan="5" | '''Абарона''' |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Дынамічная абарона | style="border:1px solid #996" | няма | style="border:1px solid #996" | няма(„Контакт-1“) | style="border:1px solid #996" | „Контакт-5“ | style="border:1px solid #996" | „Контакт-5“ |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Актыўная абарона | style="border:1px solid #996" | няма | style="border:1px solid #996" | няма | style="border:1px solid #996" | няма | style="border:1px solid #996" | няма |- style="background-color:#996; color:#fff" | colspan="5" | '''Узбраенне''' |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Марка гарматы | style="border:1px solid #996" | 2А46-1 | style="border:1px solid #996" | 2А46-2 / 2А46М-1 | style="border:1px solid #996" | 2А46М-1 / 2А46М-4 | style="border:1px solid #996" | 2А46М-1 |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Боекамплект гарматы, стрэлаў | style="border:1px solid #996" | 40 | style="border:1px solid #996" | 38 | style="border:1px solid #996" | 45 | style="border:1px solid #996" | 45 |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Кіруемае ўзбраенне | style="border:1px solid #996" | няма | style="border:1px solid #996" | 9К112-1 „Кобра“ / 9К119 „Рефлекс“ | style="border:1px solid #996" | 9К119 „Рефлекс“ / 9К119М „Рефлекс-М“ | style="border:1px solid #996" | 9К119 „Рефлекс“ |- style="background-color:#996; color:#fff" | colspan="5" | '''Рухомасць''' |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Марка рухавіка | style="border:1px solid #996" | ГТД-1000Т | style="border:1px solid #996" | ГТД-1000ТФ | style="border:1px solid #996" | ГТД-1000ТФ / ГТД-1250 | style="border:1px solid #996" | 6ТД |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Тып рухавіка | style="border:1px solid #996" | газатурбінны | style="border:1px solid #996" | газатурбінны | style="border:1px solid #996" | газатурбінны | style="border:1px solid #996" | дызельны |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Магутнасць рухавіка, к.с. | style="border:1px solid #996" | 1000 | style="border:1px solid #996" | 1100 | style="border:1px solid #996" | 1100/1250 | style="border:1px solid #996" | 1000 |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Максімальная хуткасць па шашы, км/г | style="border:1px solid #996" | 70 | style="border:1px solid #996" | 70 | style="border:1px solid #996" | 70 | style="border:1px solid #996" | 60 |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Запас ходу па шашы, км | style="border:1px solid #996" | 500 | style="border:1px solid #996" | 500 | style="border:1px solid #996" | 450 | style="border:1px solid #996" | 560 |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Удзельная магутнасць, к. с. /т | style="border:1px solid #996" | 23,8 | style="border:1px solid #996" | 25,8 (25,17) | style="border:1px solid #996" | 21,74/27,2 | style="border:1px solid #996" | 21,7 |- | style="border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left" | Удзельны ціск на грунт, кг/см² | style="border:1px solid #996" | 0,83 | style="border:1px solid #996" | 0,865 | style="border:1px solid #996" | 0,93 | style="border:1px solid #996" | 0,924 |} == Мадыфікацыі == [[Файл:T-80UM-1_at_VTTV-Omsk-2009_-01.jpg|міні|300x300пкс|Т-80УМ-1]] [[Файл:Russian_T-80BV.jpg|міні|300x300пкс|Т-80БВ]] [[Файл:T-80U_(9).jpg|міні|300x300пкс|Т-80У 4-й асобнай гвардзейскай Кантэміраўскай танкавай ордэна Леніна Чырванасцяжнай брыгады]] [[Файл:T-80U_(10).jpg|міні|300x300пкс]] [[Файл:T-80_-_Vadim_Zadorozhny_Technical_museum_(1).jpg|міні|300x300пкс|Т-80 у музеі тэхнікі Вадзіма Задарожнага]] [[Файл:ParkPatriot2015part2-35.jpg|міні|300x300пкс|Т-80Б]] [[Файл:ParkPatriot2015part2-36.jpg|міні|300x300пкс|Т-80Б]] * '''Аб'ект 219 сп 1''' — мадыфікацыя [[Т-64|Т-64А]] з устаноўкай газатурбіннага рухавіка ГТД-1000Т. У ходзе выпрабаванняў была выяўленая ненадзейнасць хадавой часткі Т-64 і немагчымасць рэалізацыі ўзрослых дынамічных характарыстык танка з газатурбінным рухавіком<ref name="ТВ11-06">{{артыкул|аўтар=М. В. Павлов, И. В. Павлов, А. С. Ефремов.|загаловак=История создания первого серийного танка Т-80 с газотурбинной силовой установкой|выданне=Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра|месца=М.|выдавецтва=Техинформ|год=2011|нумар=6|старонкі=23}}</ref>. Усяго выраблены 31 танк гэтай мадыфікацыі<ref name="ТВ11-11">{{артыкул|аўтар=М. В. Павлов, И. В. Павлов, А. С. Ефремов.|загаловак=История создания первого серийного танка Т-80 с газотурбинной силовой установкой|выданне=Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра|месца=М.|выдавецтва=Техинформ|год=2011|нумар=11|старонкі=31}}</ref>. == На ўзбраенні == [[Файл:T-80_operators.PNG|цэнтр|500x500пкс|Карта аператараў Т-80. Сучасныя аператары вылучаныя сінім, былыя — чырвоным]] * [[Файл:Flag_of_Angola.svg|border|25x25пкс|Сцяг Анголы]] [[Ангола]] — некаторая колькасць Т-80, па стану на 2013 год<ref>The Military Balance 2013. — P. 493.</ref>. * [[Файл:Flag_of_South_Korea.svg|border|25x25пкс|Сцяг Паўднёвай Карэі]] [[Паўднёвая Карэя|Рэспубліка Карэя]] — 80 Т-80У на захоўванні, па стану на [[2017]] год<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies]: The Military Balance 2017. p.-307</ref> * [[Файл:Flag_of_Cyprus.svg|border|25x25пкс|Сцяг Кіпра]] [[Кіпр]] — 82 Т-80У, па стану на [[2017|2017 год]]<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies]: The Military Balance 2017. p.-100</ref> * [[Файл:Flag_of_Russia.svg|border|25x25пкс|Сцяг Расіі]] [[Расія]] — 450 Т-80БВ і Т-80У, (3000 Т-80Б, Т-80БВ, Т-80У на захоўванні), па стану на [[2017|2017 год]]<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies]: The Military Balance 2017. p.-212</ref> * [[Файл:Flag_of_Uzbekistan.svg|border|25x25пкс|Сцяг Узбекістана]] [[Узбекістан]] — каля 80 Т-80БВ, па стану на 2016 год<ref>Александр Храмчихин Многовекторный тупик // Военно-промышленный курьер : газета. — 2016. — 13 апреля (№ 14 (629)). — ISSN 1729-3928.</ref>{{Не АК|11|05|2016}} * {{UKR}} — 22 T-80БВ і (143 Т-80Б, Т-80БВ, Т-80УД на захоўванні), па стану на [[2017|2017 год]]<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies]: The Military Balance 2017. p.-228</ref> * {{EGY}} — у 1997 годзе заключаны кантракт на пастаўку 34 танкаў Т-80У<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/info/744961|title=Военно-техническое сотрудничество между Россией и Египтом. Досье|date=2015-02-09|publisher=ТАСС|accessdate=2015-07-20}}</ref>, аднак, паводле інфармацыі Стакгольмскага інстытута даследавання праблем міру пастаўка танкаў Т-80 у Егіпет не ажыццяўлялася<ref name="SIPRI">{{Cite web |url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php |title=Stockholm International Peace Research Institute — Arms Transfers Database |access-date=9 кастрычніка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php |archivedate=14 красавіка 2010 |url-status=dead }}</ref>, акрамя таго, па стану на 2014 год танкі Т-80 адсутнічаюць у наменклатуры ўзбраення Арміі Егіпта<ref>The Military Balance 2014. — P. 315.</ref>. * [[Файл:Flag_of_Yemen.svg|border|25x25пкс|Сцяг Емена]] [[Емен]] — 66 Т-80, па стану 2013 год<ref>The Military Balance 2013. — P. 409.</ref>. * [[Файл:Flag_of_Pakistan.svg|border|25x25пкс|Сцяг Пакістана]] [[Пакістан]] — 320 Т-80УД, па стану на 2013 год<ref>The Military Balance 2013. — P. 325.</ref>. === Былыя аператары === * [[Файл:Flag_of_Azerbaijan.svg|border|25x25пкс|Сцяг Азербайджана]] [[Азербайджан]] — 60 Т-80У, па стану на 2009 год<ref>[http://lenta.ru/news/2010/10/18/t72/ Израиль модернизирует азербайджанские танки Т-72: Наука и техника: Lenta.ru]</ref> * [[Файл:Flag_of_Belarus.svg|border|25x25пкс|Сцяг Беларусі]] [[Беларусь]] — У Беларусі танкі Т-80 БВ апынуліся пасля вываду войскаў з Германіі. Усяго рэспубліцы было перададзена 92 машыны, з якіх 66 машын прададзеныя ў Емен<ref name="nbt">[https://42.tut.by/432301 Несколько белорусских танков Т-80БВ потеряно в бою с повстанцами в Йемене] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210423185451/https://42.tut.by/432301 |date=23 красавіка 2021 }}</ref>, а астатнія ўтылізаваныя<ref>[http://www.army-guide.com/rus/article/article_366.html В БЕЛОРУССИИ ХОТЯТ МОДЕРНИЗИРОВАТЬ ТАНК Т-80]</ref><ref>{{Cite web |url=http://military-informant.com/army/t-80bm-sp-337233902.html |title=Вооруженные силы Белоруссии продают крайние танки Т-80 |access-date=9 кастрычніка 2017 |archive-date=10 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810163202/http://military-informant.com/army/t-80bm-sp-337233902.html |url-status=dead }}</ref>. * [[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|border|25x25пкс|Сцяг СССР]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] — перайшлі да ўтварыўшыхся пасля распаду дзяржавам. === Іншае === * [[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|border|25x25пкс|Сцяг Вялікабрытаніі]] [[Вялікабрытанія]] — некалькі Т-80У набыта праз падстаўныя арганізацыі для стратэгічных даследаванняў ў 1992 годзе<ref name="UK">[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199394/cmhansrd/1994-02-03/Writtens-9.html House of Commons Hansard Debates for 3 Feb 1994]</ref><ref name="BTC">Военно-техническая серия № 85: Т-80 — Лучший в мире танк. — С. 48.</ref>. * [[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|border|25x25пкс|Сцяг ЗША]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — адзін Т-80У перададзены [[Вялікабрытанія]]й. Чатыры адзінкі Т-80УД атрыманы ў 2003 годзе ад Украіны<ref>[http://www.deagel.com/Main-Battle-Tanks/T-80UD_a000370002.aspx T-80UD]</ref>. Першай краінай, якая паспрабавала купіць танкі Т-80 па ўсёй бачнасці быў Ірак. У 1986 годзе было замоўлена некалькі танкаў пад пазначэннем «Т-74»<ref>Red Armor, Paul Hofrichter, Merriam Press, 1998. P.57</ref> у СССР, але аб пастаўках нічога невядома.<ref>[https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/notes/2009/N3248.pdf Global Arms Exports to Iraq, 1960—1990. Rand Corporation]</ref> == Баявое прымяненне == [[Файл:T-80U_-_TankBiathlon2013-15.jpg|міні|Т-80У на танкавым біятлоне, 2013 год]] * [[Разгон Вярхоўнага Савета РФ|Расстрэл Белага дома]] ў 1993 годзе. 4 кастрычніка 1993 года шэсць танкаў Т-80УД 12-га гвардзейскага танкавага палка 4-й гвардзейскай Кантэміраўскай танкавай дывізіі з Калінінскага моста каля 12 гадзін дня адкрылі агонь па будынку Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі. Усяго было выпушчана 12 снарадаў, у тым ліку 2 бранябойна-падкаліберных і 10 асколачна-фугасных{{Sfn|Барятинский|2006|с=39}}. * [[Першая чачэнская вайна]] (1994—1996). Ужываліся ў тым ліку ў ходзе штурму Грознага, панеслі страты. У ходзе [[Другая чачэнская вайна|другой чачэнскай вайны]] не ўжываліся{{Sfn|Барятинский|2006|с=39-47}}. * У студзені 2015 года танкі Т-80БВ выкарыстоўваліся падчас узброенага канфлікту паміж шыіцкімі паўстанцамі і ўрадавымі войскамі ў Емене. Пры гэтым як мінімум адзін танк быў знішчаны, яшчэ адзін захоплены паўстанцамі. == Выявы == '''Т-80У''' на міжнародным форуме «Тэхналогіі ў машынабудаванні» 2012:<gallery> File:T-80U MBT photo002.jpg| File:T-80U MBT photo003.jpg| File:T-80U MBT photo004.jpg| File:T-80U MBT photo005.jpg| </gallery>'''Т-80У''' на занятках з ваеннаслужачымі 4-й асобнай гвардзейскай Кантэміраўскай танкавай ордэна Леніна Чырванасцяжнай брыгады:<gallery> File:T-80U (1).jpg| File:T-80U (3).jpg| File:T-80U (4).jpg| File:T-80U (5).jpg| </gallery>'''Т-80БВ''' ў [[Стадыён «Лужнікі»|Лужніках]] 9 мая 2010.<gallery> File:T-80BV - military vehicles static displays in Luzhniki 2010-01.jpg| File:T-80BV - military vehicles static displays in Luzhniki 2010-02.jpg| File:T-80BV - military vehicles static displays in Luzhniki 2010-03.jpg| </gallery> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''В. Борзенко'' Танк Т-80. — М.: Бронеколлекция, № 5(104), 2012. — 32 с. * {{h|Барятинский|2006|''М. Барятинский'' Танк Т-80. — М.: Танкомастер (специальный выпуск), 2006. — 57 с.}} * ''О. Желтоножко'' Т-80: история, проблемы, перспективы (рус.) // Мир оружия : журнал. — 2005. — Апрель (т. 07, № 04). — С. 6-15. — ISSN 1607-2009. == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://armor.kiev.ua/Tanks/Modern/T80/|title=Асноўны баявы танк Т-80|work=Броне-сайт}} * [http://www.t-80b.ru/ Канструкцыя танка Т-80] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171002042037/http://www.t-80b.ru/ |date=2 кастрычніка 2017 }} на t-80b.ru * [http://www.army.lv/?s=96&id=15 Т-80 — асноўны баявы танк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304185516/http://www.army.lv/?s=96&id=15 |date=4 сакавіка 2016 }} * {{Cite web|url=http://www.army-guide.com/rus/product158.html|title=Т-80У|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130628041535/http://www.army-guide.com/rus/product158.html|archivedate=28 чэрвеня 2013|work=Army Guide|accessdate=9 кастрычніка 2017|url-status=dead}} * [http://t80leningrad.narod.ru/tank_t80_1.htm Спіс мадыфікацый танка Т-80] * [http://warfront.ucoz.ru/publ/2-1-0-10 Асноўны танк Т-80 (СССР)] * [http://izvestia.ru/news/644174?utm_source=smi2 Мінабароны вяртае ў строй «рэактыўныя» танкі] // «Известия», 14 лістапада 2016 ; Фота * [http://www.dishmodels.ru/wshow.htm?p=880 Т-80БВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923215226/http://www.dishmodels.ru/wshow.htm?p=880 |date=23 верасня 2015 }} (фотагалерэя) * [http://vitalykuzmin.net/?q=node/180 Падрабязныя фатаграфіі Т-80БВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161116163735/http://www.vitalykuzmin.net/?q=node%2F180 |date=16 лістапада 2016 }} ; Відэа * {{YouTube|Ljs24S7uvws|Дэманстрацыя язды Т-80 на перасечанай мясцовасці і стрэльбы|id=Ljs24S7uvws|title=Дэманстрацыя язды Т-80 на перасечанай мясцовасці і стрэльбы}} * [http://perfectumlab.com/gallery/panorams/tours/military/t80bv/?lang=ru Віртуальная экскурсія па танку Т-80БВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140221200350/http://perfectumlab.com/gallery/panorams/tours/military/t80bv/?lang=ru |date=21 лютага 2014 }} {{Асноўныя баявыя танкі}} {{АБТ халоднай вайны}} [[Катэгорыя:Зброя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Асноўныя баявыя танкі]] [[Катэгорыя:Танкі СССР]] [[Катэгорыя:Танкі паводле алфавіта]] gumxmd4fl1jac6y10r2x9ijodcvx13a 0 548962 5192963 4829945 2026-09-04T13:56:34Z Autumndancer 168015 /* Насельніцтва і састаў */ 5192963 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан|статус=горад|беларуская назва=Аягоз|казахская назва=Аягөз|герб=Gerb ayagos.jpg|lat_deg=47|lat_min=58|lon_deg=80|lon_min=26|насельніцтва={{падзенне}} 38 126|рэгіён=Абайская вобласць|рэгіён у табліцы=Абайская вобласць{{!}}Абайская|раён=Аягозскі раён|раён у табліцы=Аягозскі раён{{!}}Аягозскі|від паселішча=Гарадская адміністрацыя|паселішча=Гарадская адміністрацыя&nbsp;Аягоз|селішча ў табліцы={{!}}Аягоз|кіраўнік=Касымжанаў Руслан Маулутказінавіч|дата заснавання=1831|ранейшыя імёны=Сергіопаль<br> ст-ца Сергіопальская|статус з=1939|плошча=160,73|вышыня цэнтра НП=654|год перапісу=2016|тэлефонны код=72237|паштовы індэкс=F24****|КАТА=633420100|сайт=http://ayagos.vko.gov.kz/ru/}}Аягоз (каз. '''Аягөз'''<ref>Карта Казахстана, масштаб 1:3 000 000, Роскартография, 2011 год.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/files/directory_03.doc |title=С 1994 года согласно официальным русскоязычным изданиям Казахстана, см |access-date=9 лютага 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041851/http://www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/files/directory_03.doc |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>) — горад раённага падпарадкавання ва [[Абайская вобласць|Абайскай вобласці]] [[Казахстан]]а, адміністрацыйны цэнтр [[Аягозскі раён|Аягозскага раёна]]. Размешчаны на ўсходзе Казахстана, на абодзюх берагах ракі Аягоз. З'яўляецца буйным транспартным вузлом рэспублікі. Буйны вузел Туркестана-Сібірскай магістралі, развілка аўтатрас рэспубліканскага значэння: Алматы — Усць-Каменагорск, Караганда — Аягоз — Багаз.  == Насельніцтва == Станам на 1 студзеня 2016 года ў горадзе было 38 126 жыхароў (18 554 мужчыны і 19572 жанчыны). Нацыянальны склад (на 1 лістапада 2012 года): * [[казахі]] — 39 113 чолаў. (93,02 %) * [[рускія]] — 1 715 чолаў. (4,68 %) * [[татары]] — 387 чолаў. (1,06 %) * [[уйгуры]] — 128 чолаў. (0,35 %) * [[немцы]] — 66 чолаў. (0,18 %) * іншыя — 262 чолаў. (0,71 %) * Агулам — 43 671 чолаў. (100,00 %) 28 мая 2004 года ў Аягозскім радзільным доме нарадзіўся 15-мільённы жыхар Казахстана.<ref name="15mln">[http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=10336&print=Y Пятнадцать миллионов — не предел]{{Недаступная спасылка}}</ref> {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" |Год | [[1969]] |[[1989]] |[[1999]] |[[2004]] |[[2010]] |[[2012]] |- |Насельніцтва | 37 800 | 41 400 | 41 500 | 34 400 | 38 155 | 43 155 |} == Гісторыя == === Назва === Сучасная назва горада адбываецца ад назвы працякаючай праз яго ракі Аягоз. Назва ракі, па меркаванню учёных, адбываецца ад цюркскай родаплемянной н''азвы'' ай і старажытнацюркскай ''угуз'' «рака», гэта значыць «рака роду ай»; згодна папулярнай народнай этымалогіі назва ракі і горада адбываецца ад [[Цюркскія мовы|цюркскага]] ''ая'' — «прыгожы» і гөз/коз — «вока».<ref>Географические названия мира: Топонимический словарь. /Е. М. Поспелов; отв.ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.:Русские словари, 2002 [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5170013892 ISBN 5-17-001389-2] [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5271004465 ISBN 5-271-00446-5] [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5932590149 ISBN 5-93259-014-9]</ref> Пастановай кіраўніка Сяміпалацінскай абласной адміністрацыі ад 1 верасня 1994 г. транскрыпцыя г. Аягуз зменена на г. Аягоз.<ref>[http://e-arhiv.vko.gov.kz/Page.aspx?id=1514 Государственный архив Восточно-Казахстанской области]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>Справочник по истории административно-территориального деления Семипалатинской области 1939—1997 гг. www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/files/directory_03.doc</ref> === Першыя згадванні === Першыя згадванні адносяць к XVI—XVII ст., лічыцца, што ў гэтым рэгіёне жылі «казахскія Рамэо і Джульета» — «Казы Корпеш — Баян сулу». У 1831—1860 гадах быў акружным горадам і меў назву Аягуз па аднайменнай рацэ. Пасля 1860 года быў сельскім населеным пунктам і насіў назву Сергіопаль, Сергіопальская станіца Лепсінскага павета спачатку [[Сяміпалацінская вобласць (Расійская імперыя)|Сяміпалацінскай]], потым [[Сямірэчанская вобласць|Сямірэчынскай вобласці.]] Цяпер на месцы Сергіопаля размяшчаецца прыгараднае сяло, якое раней мела назву '''Сергіопаль''', а ў перыяд незалежнасці Казахстана перайменаванае ў [[Мамырсу|Мамырсу.]] Сучасны горад узнік каля гэтага сяла ў 1931 годзе ў якасці прыстанцыйнага пасёлка, у сувязі з будаваннем Туркестана-Сібірскай чыгункі, у 1939 году ён атрымаў статус горада і назву Аягуз, якую меў да распаду Савецкага Саюзу, затым ужо ў незалежным Казахстане афіцыйна быў перейменаваны ў Аягоз (транслітарацыя казахского назвы «Аягөз»). == Геаграфія == Горад Аягоз знаходзіцца на крайнім паўднёвым усходзе стэпу Сарыарка і ў паўднёвай частцы Усходне-Казахстанскай вобласці. Горад размешчаны ў паўпустыннай прыроднай зоне па абедзвюм берагам працякаючай праз горад аднайменнай ракі Аягоз. Вышыня над узроўнем мора 654 метра. Перапад вышынь у горадзе невялікі, самая высокая кропка знаходзіцца на ўскрайку горада, а самая нізкая кропка — урэзак вады ракі Аягоз пад чыгуначным мастом.  === Клімат === Клімат рэгіёна — рэзка-кантынентальны, што звязана з найбольшым выдаленнем на мацярыке ад акіянаў і абумоўлівае вялікія амплітуды ў гадавым і сутачным хаду тэмпературы. Тэрыторыя раёна адчынена для арктычнага басейна, аднак ізалявана горнымі сістэмамі Азіі ад уплыву Індыйскага акіяна. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ayagos.vko.gov.kz Афіцыйны сайт акима Аягозского раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081119154736/http://ayagos.vko.gov.kz/ |date=19 лістапада 2008 }} {{Абайская вобласць}} {{НП Аягозскага раёна}} [[Катэгорыя:Гарады Абайскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аягозскага раёна]] 6dv67zms71rh41dgq9crfejueae1hoc 5192964 5192963 2026-09-04T13:57:51Z Autumndancer 168015 /* Назва */ 5192964 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан|статус=горад|беларуская назва=Аягоз|казахская назва=Аягөз|герб=Gerb ayagos.jpg|lat_deg=47|lat_min=58|lon_deg=80|lon_min=26|насельніцтва={{падзенне}} 38 126|рэгіён=Абайская вобласць|рэгіён у табліцы=Абайская вобласць{{!}}Абайская|раён=Аягозскі раён|раён у табліцы=Аягозскі раён{{!}}Аягозскі|від паселішча=Гарадская адміністрацыя|паселішча=Гарадская адміністрацыя&nbsp;Аягоз|селішча ў табліцы={{!}}Аягоз|кіраўнік=Касымжанаў Руслан Маулутказінавіч|дата заснавання=1831|ранейшыя імёны=Сергіопаль<br> ст-ца Сергіопальская|статус з=1939|плошча=160,73|вышыня цэнтра НП=654|год перапісу=2016|тэлефонны код=72237|паштовы індэкс=F24****|КАТА=633420100|сайт=http://ayagos.vko.gov.kz/ru/}}Аягоз (каз. '''Аягөз'''<ref>Карта Казахстана, масштаб 1:3 000 000, Роскартография, 2011 год.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/files/directory_03.doc |title=С 1994 года согласно официальным русскоязычным изданиям Казахстана, см |access-date=9 лютага 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041851/http://www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/files/directory_03.doc |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>) — горад раённага падпарадкавання ва [[Абайская вобласць|Абайскай вобласці]] [[Казахстан]]а, адміністрацыйны цэнтр [[Аягозскі раён|Аягозскага раёна]]. Размешчаны на ўсходзе Казахстана, на абодзюх берагах ракі Аягоз. З'яўляецца буйным транспартным вузлом рэспублікі. Буйны вузел Туркестана-Сібірскай магістралі, развілка аўтатрас рэспубліканскага значэння: Алматы — Усць-Каменагорск, Караганда — Аягоз — Багаз.  == Насельніцтва == Станам на 1 студзеня 2016 года ў горадзе было 38 126 жыхароў (18 554 мужчыны і 19572 жанчыны). Нацыянальны склад (на 1 лістапада 2012 года): * [[казахі]] — 39 113 чолаў. (93,02 %) * [[рускія]] — 1 715 чолаў. (4,68 %) * [[татары]] — 387 чолаў. (1,06 %) * [[уйгуры]] — 128 чолаў. (0,35 %) * [[немцы]] — 66 чолаў. (0,18 %) * іншыя — 262 чолаў. (0,71 %) * Агулам — 43 671 чолаў. (100,00 %) 28 мая 2004 года ў Аягозскім радзільным доме нарадзіўся 15-мільённы жыхар Казахстана.<ref name="15mln">[http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=10336&print=Y Пятнадцать миллионов — не предел]{{Недаступная спасылка}}</ref> {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" |Год | [[1969]] |[[1989]] |[[1999]] |[[2004]] |[[2010]] |[[2012]] |- |Насельніцтва | 37 800 | 41 400 | 41 500 | 34 400 | 38 155 | 43 155 |} == Гісторыя == === Назва === Сучасная назва горада паходзіць ракі Аягоз. Назва ракі, паводле меркавання навукоўцаў, паходзіць ад цюркскай родаплемянной назвы ай і старажытнацюркскай ''угуз'' «рака», гэта значыць «рака роду ай»; згодна папулярнай народнай этымалогіі назва ракі і горада паходзіць ад [[Цюркскія мовы|цюркскага]] ''ая'' — «прыгожы» і гөз/коз — «вока».<ref>Географические названия мира: Топонимический словарь. /Е. М. Поспелов; отв.ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.:Русские словари, 2002 [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5170013892 ISBN 5-17-001389-2] [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5271004465 ISBN 5-271-00446-5] [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5932590149 ISBN 5-93259-014-9]</ref> Пастановай кіраўніка Сяміпалацінскай абласной адміністрацыі ад 1 верасня 1994 г. транскрыпцыя г. Аягуз зменена на г. Аягоз.<ref>[http://e-arhiv.vko.gov.kz/Page.aspx?id=1514 Государственный архив Восточно-Казахстанской области]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>Справочник по истории административно-территориального деления Семипалатинской области 1939—1997 гг. www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/files/directory_03.doc</ref> === Першыя згадванні === Першыя згадванні адносяць к XVI—XVII ст., лічыцца, што ў гэтым рэгіёне жылі «казахскія Рамэо і Джульета» — «Казы Корпеш — Баян сулу». У 1831—1860 гадах быў акружным горадам і меў назву Аягуз па аднайменнай рацэ. Пасля 1860 года быў сельскім населеным пунктам і насіў назву Сергіопаль, Сергіопальская станіца Лепсінскага павета спачатку [[Сяміпалацінская вобласць (Расійская імперыя)|Сяміпалацінскай]], потым [[Сямірэчанская вобласць|Сямірэчынскай вобласці.]] Цяпер на месцы Сергіопаля размяшчаецца прыгараднае сяло, якое раней мела назву '''Сергіопаль''', а ў перыяд незалежнасці Казахстана перайменаванае ў [[Мамырсу|Мамырсу.]] Сучасны горад узнік каля гэтага сяла ў 1931 годзе ў якасці прыстанцыйнага пасёлка, у сувязі з будаваннем Туркестана-Сібірскай чыгункі, у 1939 году ён атрымаў статус горада і назву Аягуз, якую меў да распаду Савецкага Саюзу, затым ужо ў незалежным Казахстане афіцыйна быў перейменаваны ў Аягоз (транслітарацыя казахского назвы «Аягөз»). == Геаграфія == Горад Аягоз знаходзіцца на крайнім паўднёвым усходзе стэпу Сарыарка і ў паўднёвай частцы Усходне-Казахстанскай вобласці. Горад размешчаны ў паўпустыннай прыроднай зоне па абедзвюм берагам працякаючай праз горад аднайменнай ракі Аягоз. Вышыня над узроўнем мора 654 метра. Перапад вышынь у горадзе невялікі, самая высокая кропка знаходзіцца на ўскрайку горада, а самая нізкая кропка — урэзак вады ракі Аягоз пад чыгуначным мастом.  === Клімат === Клімат рэгіёна — рэзка-кантынентальны, што звязана з найбольшым выдаленнем на мацярыке ад акіянаў і абумоўлівае вялікія амплітуды ў гадавым і сутачным хаду тэмпературы. Тэрыторыя раёна адчынена для арктычнага басейна, аднак ізалявана горнымі сістэмамі Азіі ад уплыву Індыйскага акіяна. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ayagos.vko.gov.kz Афіцыйны сайт акима Аягозского раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081119154736/http://ayagos.vko.gov.kz/ |date=19 лістапада 2008 }} {{Абайская вобласць}} {{НП Аягозскага раёна}} [[Катэгорыя:Гарады Абайскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аягозскага раёна]] bicqpcruelg7dvdg465uqpp9tqtuagj 5192965 5192964 2026-09-04T13:58:33Z Autumndancer 168015 /* Клімат */ 5192965 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан|статус=горад|беларуская назва=Аягоз|казахская назва=Аягөз|герб=Gerb ayagos.jpg|lat_deg=47|lat_min=58|lon_deg=80|lon_min=26|насельніцтва={{падзенне}} 38 126|рэгіён=Абайская вобласць|рэгіён у табліцы=Абайская вобласць{{!}}Абайская|раён=Аягозскі раён|раён у табліцы=Аягозскі раён{{!}}Аягозскі|від паселішча=Гарадская адміністрацыя|паселішча=Гарадская адміністрацыя&nbsp;Аягоз|селішча ў табліцы={{!}}Аягоз|кіраўнік=Касымжанаў Руслан Маулутказінавіч|дата заснавання=1831|ранейшыя імёны=Сергіопаль<br> ст-ца Сергіопальская|статус з=1939|плошча=160,73|вышыня цэнтра НП=654|год перапісу=2016|тэлефонны код=72237|паштовы індэкс=F24****|КАТА=633420100|сайт=http://ayagos.vko.gov.kz/ru/}}Аягоз (каз. '''Аягөз'''<ref>Карта Казахстана, масштаб 1:3 000 000, Роскартография, 2011 год.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/files/directory_03.doc |title=С 1994 года согласно официальным русскоязычным изданиям Казахстана, см |access-date=9 лютага 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041851/http://www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/files/directory_03.doc |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>) — горад раённага падпарадкавання ва [[Абайская вобласць|Абайскай вобласці]] [[Казахстан]]а, адміністрацыйны цэнтр [[Аягозскі раён|Аягозскага раёна]]. Размешчаны на ўсходзе Казахстана, на абодзюх берагах ракі Аягоз. З'яўляецца буйным транспартным вузлом рэспублікі. Буйны вузел Туркестана-Сібірскай магістралі, развілка аўтатрас рэспубліканскага значэння: Алматы — Усць-Каменагорск, Караганда — Аягоз — Багаз.  == Насельніцтва == Станам на 1 студзеня 2016 года ў горадзе было 38 126 жыхароў (18 554 мужчыны і 19572 жанчыны). Нацыянальны склад (на 1 лістапада 2012 года): * [[казахі]] — 39 113 чолаў. (93,02 %) * [[рускія]] — 1 715 чолаў. (4,68 %) * [[татары]] — 387 чолаў. (1,06 %) * [[уйгуры]] — 128 чолаў. (0,35 %) * [[немцы]] — 66 чолаў. (0,18 %) * іншыя — 262 чолаў. (0,71 %) * Агулам — 43 671 чолаў. (100,00 %) 28 мая 2004 года ў Аягозскім радзільным доме нарадзіўся 15-мільённы жыхар Казахстана.<ref name="15mln">[http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=10336&print=Y Пятнадцать миллионов — не предел]{{Недаступная спасылка}}</ref> {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" |Год | [[1969]] |[[1989]] |[[1999]] |[[2004]] |[[2010]] |[[2012]] |- |Насельніцтва | 37 800 | 41 400 | 41 500 | 34 400 | 38 155 | 43 155 |} == Гісторыя == === Назва === Сучасная назва горада паходзіць ракі Аягоз. Назва ракі, паводле меркавання навукоўцаў, паходзіць ад цюркскай родаплемянной назвы ай і старажытнацюркскай ''угуз'' «рака», гэта значыць «рака роду ай»; згодна папулярнай народнай этымалогіі назва ракі і горада паходзіць ад [[Цюркскія мовы|цюркскага]] ''ая'' — «прыгожы» і гөз/коз — «вока».<ref>Географические названия мира: Топонимический словарь. /Е. М. Поспелов; отв.ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.:Русские словари, 2002 [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5170013892 ISBN 5-17-001389-2] [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5271004465 ISBN 5-271-00446-5] [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5932590149 ISBN 5-93259-014-9]</ref> Пастановай кіраўніка Сяміпалацінскай абласной адміністрацыі ад 1 верасня 1994 г. транскрыпцыя г. Аягуз зменена на г. Аягоз.<ref>[http://e-arhiv.vko.gov.kz/Page.aspx?id=1514 Государственный архив Восточно-Казахстанской области]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>Справочник по истории административно-территориального деления Семипалатинской области 1939—1997 гг. www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/files/directory_03.doc</ref> === Першыя згадванні === Першыя згадванні адносяць к XVI—XVII ст., лічыцца, што ў гэтым рэгіёне жылі «казахскія Рамэо і Джульета» — «Казы Корпеш — Баян сулу». У 1831—1860 гадах быў акружным горадам і меў назву Аягуз па аднайменнай рацэ. Пасля 1860 года быў сельскім населеным пунктам і насіў назву Сергіопаль, Сергіопальская станіца Лепсінскага павета спачатку [[Сяміпалацінская вобласць (Расійская імперыя)|Сяміпалацінскай]], потым [[Сямірэчанская вобласць|Сямірэчынскай вобласці.]] Цяпер на месцы Сергіопаля размяшчаецца прыгараднае сяло, якое раней мела назву '''Сергіопаль''', а ў перыяд незалежнасці Казахстана перайменаванае ў [[Мамырсу|Мамырсу.]] Сучасны горад узнік каля гэтага сяла ў 1931 годзе ў якасці прыстанцыйнага пасёлка, у сувязі з будаваннем Туркестана-Сібірскай чыгункі, у 1939 году ён атрымаў статус горада і назву Аягуз, якую меў да распаду Савецкага Саюзу, затым ужо ў незалежным Казахстане афіцыйна быў перейменаваны ў Аягоз (транслітарацыя казахского назвы «Аягөз»). == Геаграфія == Горад Аягоз знаходзіцца на крайнім паўднёвым усходзе стэпу Сарыарка і ў паўднёвай частцы Усходне-Казахстанскай вобласці. Горад размешчаны ў паўпустыннай прыроднай зоне па абедзвюм берагам працякаючай праз горад аднайменнай ракі Аягоз. Вышыня над узроўнем мора 654 метра. Перапад вышынь у горадзе невялікі, самая высокая кропка знаходзіцца на ўскрайку горада, а самая нізкая кропка — урэзак вады ракі Аягоз пад чыгуначным мастом.  === Клімат === Клімат рэгіёна — рэзка-кантынентальны, што звязана з найбольшай аддаленасцю ад акіянаў і абумоўлівае вялікія амплітуды ў гадавых і сутачных ваганнях тэмпературы. Тэрыторыя раёна адчынена для арктычнага басейна, аднак ізалявана горнымі сістэмамі Азіі ад уплыву Індыйскага акіяна. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ayagos.vko.gov.kz Афіцыйны сайт акима Аягозского раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081119154736/http://ayagos.vko.gov.kz/ |date=19 лістапада 2008 }} {{Абайская вобласць}} {{НП Аягозскага раёна}} [[Катэгорыя:Гарады Абайскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аягозскага раёна]] 52cajz6gva1mo62zfn49hl9o7y7j4k5 5192969 5192965 2026-09-04T14:00:05Z Autumndancer 168015 5192969 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан|статус=горад|беларуская назва=Аягоз|казахская назва=Аягөз|герб=Gerb ayagos.jpg|lat_deg=47|lat_min=58|lon_deg=80|lon_min=26|насельніцтва={{падзенне}} 38 126|рэгіён=Абайская вобласць|рэгіён у табліцы=Абайская вобласць{{!}}Абайская|раён=Аягозскі раён|раён у табліцы=Аягозскі раён{{!}}Аягозскі|від паселішча=Гарадская адміністрацыя|паселішча=Гарадская адміністрацыя&nbsp;Аягоз|селішча ў табліцы={{!}}Аягоз|кіраўнік=Касымжанаў Руслан Маулутказінавіч|дата заснавання=1831|ранейшыя імёны=Сергіопаль<br> ст-ца Сергіопальская|статус з=1939|плошча=160,73|вышыня цэнтра НП=654|год перапісу=2016|тэлефонны код=72237|паштовы індэкс=F24****|КАТА=633420100|сайт=http://ayagos.vko.gov.kz/ru/}} '''Аягоз''' (каз. '''Аягөз'''<ref>Карта Казахстана, масштаб 1:3 000 000, Роскартография, 2011 год.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/files/directory_03.doc |title=С 1994 года согласно официальным русскоязычным изданиям Казахстана, см |access-date=9 лютага 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041851/http://www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/files/directory_03.doc |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>) — горад раённага падпарадкавання ў [[Абайская вобласць|Абайскай вобласці]] [[Казахстан]]а, адміністрацыйны цэнтр [[Аягозскі раён|Аягозскага раёна]]. Размешчаны на ўсходзе Казахстана, на берагах ракі Аягоз. Буйны транспартны вузел Туркестана-Сібірскай магістралі, развілка аўтатрас рэспубліканскага значэння: Алматы — Усць-Каменагорск, Караганда — Аягоз — Багаз.  == Насельніцтва == Станам на 1 студзеня 2016 года ў горадзе было 38 126 жыхароў (18 554 мужчыны і 19572 жанчыны). Нацыянальны склад (на 1 лістапада 2012 года): * [[казахі]] — 39 113 чолаў. (93,02 %) * [[рускія]] — 1 715 чолаў. (4,68 %) * [[татары]] — 387 чолаў. (1,06 %) * [[уйгуры]] — 128 чолаў. (0,35 %) * [[немцы]] — 66 чолаў. (0,18 %) * іншыя — 262 чолаў. (0,71 %) * Агулам — 43 671 чолаў. (100,00 %) 28 мая 2004 года ў Аягозскім радзільным доме нарадзіўся 15-мільённы жыхар Казахстана.<ref name="15mln">[http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=10336&print=Y Пятнадцать миллионов — не предел]{{Недаступная спасылка}}</ref> {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" |Год | [[1969]] |[[1989]] |[[1999]] |[[2004]] |[[2010]] |[[2012]] |- |Насельніцтва | 37 800 | 41 400 | 41 500 | 34 400 | 38 155 | 43 155 |} == Гісторыя == === Назва === Сучасная назва горада паходзіць ракі Аягоз. Назва ракі, паводле меркавання навукоўцаў, паходзіць ад цюркскай родаплемянной назвы ай і старажытнацюркскай ''угуз'' «рака», гэта значыць «рака роду ай»; згодна папулярнай народнай этымалогіі назва ракі і горада паходзіць ад [[Цюркскія мовы|цюркскага]] ''ая'' — «прыгожы» і гөз/коз — «вока».<ref>Географические названия мира: Топонимический словарь. /Е. М. Поспелов; отв.ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.:Русские словари, 2002 [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5170013892 ISBN 5-17-001389-2] [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5271004465 ISBN 5-271-00446-5] [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5932590149 ISBN 5-93259-014-9]</ref> Пастановай кіраўніка Сяміпалацінскай абласной адміністрацыі ад 1 верасня 1994 г. транскрыпцыя г. Аягуз зменена на г. Аягоз.<ref>[http://e-arhiv.vko.gov.kz/Page.aspx?id=1514 Государственный архив Восточно-Казахстанской области]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>Справочник по истории административно-территориального деления Семипалатинской области 1939—1997 гг. www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/files/directory_03.doc</ref> === Першыя згадванні === Першыя згадванні адносяць к XVI—XVII ст., лічыцца, што ў гэтым рэгіёне жылі «казахскія Рамэо і Джульета» — «Казы Корпеш — Баян сулу». У 1831—1860 гадах быў акружным горадам і меў назву Аягуз па аднайменнай рацэ. Пасля 1860 года быў сельскім населеным пунктам і насіў назву Сергіопаль, Сергіопальская станіца Лепсінскага павета спачатку [[Сяміпалацінская вобласць (Расійская імперыя)|Сяміпалацінскай]], потым [[Сямірэчанская вобласць|Сямірэчынскай вобласці.]] Цяпер на месцы Сергіопаля размяшчаецца прыгараднае сяло, якое раней мела назву '''Сергіопаль''', а ў перыяд незалежнасці Казахстана перайменаванае ў [[Мамырсу|Мамырсу.]] Сучасны горад узнік каля гэтага сяла ў 1931 годзе ў якасці прыстанцыйнага пасёлка, у сувязі з будаваннем Туркестана-Сібірскай чыгункі, у 1939 году ён атрымаў статус горада і назву Аягуз, якую меў да распаду Савецкага Саюзу, затым ужо ў незалежным Казахстане афіцыйна быў перейменаваны ў Аягоз (транслітарацыя казахского назвы «Аягөз»). == Геаграфія == Горад Аягоз знаходзіцца на крайнім паўднёвым усходзе стэпу Сарыарка і ў паўднёвай частцы Усходне-Казахстанскай вобласці. Горад размешчаны ў паўпустыннай прыроднай зоне па абедзвюм берагам працякаючай праз горад аднайменнай ракі Аягоз. Вышыня над узроўнем мора 654 метра. Перапад вышынь у горадзе невялікі, самая высокая кропка знаходзіцца на ўскрайку горада, а самая нізкая кропка — урэзак вады ракі Аягоз пад чыгуначным мастом.  === Клімат === Клімат рэгіёна — рэзка-кантынентальны, што звязана з найбольшай аддаленасцю ад акіянаў і абумоўлівае вялікія амплітуды ў гадавых і сутачных ваганнях тэмпературы. Тэрыторыя раёна адчынена для арктычнага басейна, аднак ізалявана горнымі сістэмамі Азіі ад уплыву Індыйскага акіяна. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ayagos.vko.gov.kz Афіцыйны сайт акима Аягозского раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081119154736/http://ayagos.vko.gov.kz/ |date=19 лістапада 2008 }} {{Абайская вобласць}} {{НП Аягозскага раёна}} [[Катэгорыя:Гарады Абайскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аягозскага раёна]] 206xdqwvvda62f23i5ma2xntgbacz5x 0 555084 5192825 5169912 2026-09-04T12:17:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192825 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Кажамякін}} '''Сяргей Іванавіч Кажамякін''' ({{lang-ru|Сергей Иванович Кожемякин}}; нар. [[20 лістапада]] [[1956]], г. [[Ізяслаў (горад)|Ізяслаў]], [[Хмяльніцкая вобласць]], [[СССР]]) — беларускі [[фатограф]], выкладчык [[Гісторыя фатаграфіі|гісторыі фатаграфіі]]. == Біяграфія == Сяргей Кажамякін нарадзіўся ў горадзе [[Ізяслаў (горад)|Ізяслаў]] [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай вобласці]]. Бацька Іван Захаравіч Кажамякін (1926—2006 гг.) быў кадравым ваенным, удзельнікам баявых дзеянняў падчас Вялікай сусветнай вайны. Маці Настасся Васільеўна Кажамякіна (1924—2008 гг.), працавала фармацэўтам. Дзяцінства прайшло ў раз’ездах па месцу службы бацькі, у тым ліку ў [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] і [[Венгрыя|Венгрыі]] <ref name=":0">https://znyata.com/z-proekty/legends-kozhemyakin-1.html</ref>. Пасля завяршэння сярэдняй школы ў горадзе [[Кечкемет]] ([[Венгрыя]]), у 1974 паступіў у [[Беларускі політэхнічны інстытут]] на [[Машынабудаўнічы факультэт БНТУ|машынабудаўнічы факультэт]] па спецыяльнасці «Тэхналогія машынабудавання», якую скончыў у 1979 г. З таго часу жыве і працуе ў [[Мінск]]у. У 1979—1994 гг. працаваў на інжынерных пасадах па атрыманай ва ўніверсітэце спецыяльнасці. У 1985—1986 гг. вучыўся фатаграфіі ў студыі легендарнага Валерыя Лабко пры фотаклубе «Мінск». У гэты час сфарміравалася творчае аб’яднанне, у якое ўваходзілі [[Галіна Маскалёва]], [[Уладзімір Парфянок]], [[Ігар Саўчанка]], [[Уладзімір Шахлевіч]], [[Міхаіл Гарус]] і інш. У складзе творчай групы «Правінцыя» сфарміраваліся пэўня агульныя прынцыпы і стылістыка, якую пазней вызначылі, як «Мінская школа фатаграфіі»<ref name=":0" /> <ref>{{Cite web |url=http://index.kalektar.org/i/minsk-school-of-photography/ |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2018 |archive-date=17 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180317164842/http://index.kalektar.org/i/minsk-school-of-photography/ |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць == Кола інтарэсаў аўтара — творчая і дакументальная фатаграфія У сваіх працах Сяргей Кажамякін выкарыстоўвае ананімныя і ўласныя фотаархівы для стварэння серыя канцэптуальных фатаграфій, ручное таніраванне, радыкальная кадрыраванне, секвенцыі. Працам уласцівы аналітычнасць і філасофскае абагульненне. Усё гэта адлюстравалася ў серыях: * «Блакітныя бабачкі» 1992 г. * «Дзіцячы альбом» 1982 г. * «Сямейны альбом. Сапраўдныя фотаздымкі з сапраўднага жыцця» 1989—1992 гг. * «Фантомныя адчуванні» 1997—2002 гг. Гэтыя серыі экспанаваліся ў рамках міжнародных выстаў, сярод якіх былі такія знакавыя праекты, як: * «Photo: Contemporary Photography in the USSR» (1991), самы вялікі на той момант з тых праектаў паказу фатаграфій, якія былі ажыццёўлены за мяжой СССР. Праца Сяргея Кажамякіна «Дачка» (1989 г.) была размешчана на вокладцы кнігі «PhotoManifesto: Contemporary Photography in the USSR» (1991) выдадзенай галерэяй Walker, Ursitti & McGinnis (выдавецтва Stewart, Tabori & Chang, New York, 1991)<ref>https://www.lensculture.com/books/5648-photo-manifesto-contemporary-photography-in-the-ussr</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.imbalancemagazine.com/history/kozhemyakin/ |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2018 |archive-date=12 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412145623/http://www.imbalancemagazine.com/history/kozhemyakin/ |url-status=dead }}</ref>; * «AFTER THE WALL», Moderna Museet, 1999 ; * «Behind Walls. Easten Europe before and beyond 1989». 15th Noorderlicht festival. Fries Museum, Leeuwarden. Нідэрланды 2008. З 2004 года выкладаў курс па гісторыі фатаграфіі ў БДУ, Акадэміі мастацтваў, прыватных навучальных установах. У 2017 годзе ўвайшоў у шорт-ліст намінантаў на нацыянальную прэмію ў галіне выяўленчага мастацтва Беларусі<ref>https://www.sb.by/articles/dolgi-i-avansy.html</ref>. Інфармацыя і праца аўтара прадстаўленыя ў кізе «Гісторыі Еўрапейскай фатаграфіі 2017—2000 гг.»<ref>https://www.tvr.by/news/kultura/novoe_izdanie_evropeyskogo_fotoiskusstva_popolnila_belorusskaya_fotografiya/</ref>, якая была выдадзеная ў 2017 годзе. У 2013 годзе ўвайшоў у склад беларускіх фатографаў, чыі працы былі выстаўленыя таргах аўкцыённага дому «[[Sotheby's]]». == Уласныя выставы == * 2002 «Фантомныя адчуванні». Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск * 2003 «І горад пазіраваў мне». ГЦ Манеж. Мінск * 2010 «Пятая пара года». Альфа-Банк. Мінск * 2011 «Пятая пара года». Музей сучаснага выяўленчага мастацтва<ref>{{Cite web |url=http://artmodern.museum.by/node/23885 |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2018 |archive-date=5 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305055642/http://artmodern.museum.by/node/23885 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/culture/254954.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2018 |archive-date=12 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412145458/https://news.tut.by/culture/254954.html |url-status=dead }}</ref>, Мінск * 2013 «Вобразы чалавечыя». (Малітва). У рамках Wawa Design Festival, Soho Fabric. Warsawa * 2016 «Ментальныя дрэвы, гарады». Кніжная Шафа. Мінск == Калектыўныя выставы (выбраныя) == * 1988 «Пачатак / Начало». «Дом кіно». Мінск * 1990 «Беларускі фотаавангард». Кінацэнтр. Масква * 1990 «СССР-ФОТО. Фатографы з Мінску» (Photographers from Minsk). Fotografisk Galleri. Капенгаген * 1990 «Contemporary Photography from the USSR» (Сучасная фатаграфія з СССР). Нью-Йорк * 1991 «Новая хваля» ў фатографіі Расіі и Беларусі. Кінацэнтр. Масква * 1991 «In the Shadow of Nagasaki» (У цені Нагасакі). Выстава прац з калекцыі Музея фотамастацтва ў Адэнсе. Museet for Fotokunst Brandts Klaedefabrik. Адэнс, Данія * 1991 «Photo Manifesto: Contemporary Photography in the USSR» (Фотаманіфест. Сучасная фатаграфія з СССР). Ад Беларусі ў выставе ўдзельнічалі: Ігар Саўчанка, Галіна Маскалёва, Уладзімір Шахлевіч, Уладзімір Парфянок, Сяргей Кажамякін, Валерый Лабко, Вадзім Качан, Іван Пятровіч, Генадзь Слабодскі, Алена Мулюкіна, Аляксандр Сіняк, Сяргец Ковалёў, Генадзь Родзікаў, Сяргей Сухавіцын, Аляксей Ільін. Museum for Contemporary Arts. Балтымар, ЗША * 1991 «Photo Manifesto: Photography of Perestroika» (Фотаманіфест. Фатаграфія перабудовы). Fine Art Gallery. Long Island University — Avram Family Gallery. Нью-Йорк * 1991 «Aspects of Contemporary Soviet Photography» (Аспекты сучаснай савецкай фатаграфіі). Art Gallery. University of Dartmouth. North Dartmouth * 1992 "Photo Manifesto: Contemporary Photography in the Former USSR (Фотаманіфест. Сучасная фатаграфія ў экс-СССР). У рамках фестывалю FOTOFEST’92. Georg P. Brown Convention Centre. Х’юстан * 1993 «Сучасная беларуская фатаграфія». Варшава (Музей незалежнасці) — Кракаў — Вроцлаў — Беласток * 1994 «Мастацтва сучаснай фатаграфіі. Расія. Украіна». Беларусь. Цэнтральны дом мастака. Масква 1994 «Monuments and Memory: Reflections on the Former Soviet Union» (Помнікі і памяць. Разважанні пра былы Савецкі Саюз). The Gallery of Contemporary, Art. Sacred Heart University. Fairfield Connecticut, США. — Akus Gallery. Easten Connecticut State University. Willimantic, Connecticut * 1994 «Nowa Fotografia Bialoruska» (Новая беларуская фатаграфія). Panstwowa galeria sztuki. Сопат (Польшча) * 1994 «Fotografie aus Minsk» (Фатаграфія з Мінску). IFA-Gallerie. Берлін * 1996 «Рэха маўчання». Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі. * 1996 «Spatia Nova: IV С.-Пецярбургская біенале». Музей гісторыі С.-Пецярбурга, С.-Пецярбург, Расія * 1997 «Рэха маўчання». Galeria Duna, Браціслава * 1998 «Past — Future. The Point of Transition». (сумесна з с І. Саўчанкам і Г. Маскалёвай), Hasselblad Center, Гётэборг, Швецыя * 1999 «AFTER THE WALL», Moderna Museet, Stockholm * 2000 «AFTER THE WALL», National Galerie im Hamburger Bahnhow Museum Fur Gegenwart, Берлін * 2000 «Echo of Silence», FotoBiennale Rotterdam,Stichting Grote of Sint-Laurenskerk. Rotterdam * 2000 «Фатаграфія „вырашальнага моманту“: беларускі варыянт». Групавая выстава з серыі «Аспекты сучаснай беларускай фатаграфіі». Галерэя візуальных мастацтваў «NOVA». Мінск * 2001 «goEurope.the kaleidoscopic eye». Museum Fur Photographie in cooperation with the magazine European Photography. Braunschweig, Germany<ref>http://photography-now.com/exhibition/22730</ref> * 2001 «Murnau.Manila.Minsk. 50 Jahre Goethe-Institut». Deutche Historiche Museum, Берлін * 2001 «Dach = Дах». Выстава беларускага мастацтва. Kunsthaus «Tacheles». Берлін * 2006 «Тэрыторыя». Міжнародная выстава сучаснага мастацтва, Люблін 2008 «Behind Walls. Easten Europe before and beyond» 1989. 15th Noorderlicht festival. Fries Museum, Leeuwarden. Нідэрланды<ref>http://www.noorderlicht.com/en/archive/sergey-kozhemyakin/</ref> * 2008 «Тэст на нацыянальны ген. Цытаты». У рамках гуманітарнай праграмы 1/6+, Цэнтр сучаснага мастацтва МАРС, Масква * 2010 «INTOUCH». Выстава сучаснага мастацтва. Музей сучаснага мастацтва, Мінск<ref>https://znyata.com/vystavki/artintouch.html</ref> * 2012 «Першая Мінская трыенале сучаснага мастацтва», Мінск<ref>https://znyata.com/novosti/belexpoartfoto.html</ref> * 2012 «Палацавы комплекс». Выстава сучаснага мастацтва. Палац Румянцавых і Паскевічаў. Гомель<ref>http://artaktivist.org/afisha/events/proekt-dvorcovyj-kompleks-v-gomele/</ref> * 2014 "Avant gArte. Ад квадрата да аб’екта ". Выстава сучаснага мастацтва. Мінск<ref>{{Cite web |url=https://minsknews.by/v-minske-otkryilas-vyistavka-sovremennogo-iskusstva-avant-garte-ot-kvadrata-k-obektu/ |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2018 |archive-date=30 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730211209/https://minsknews.by/v-minske-otkryilas-vyistavka-sovremennogo-iskusstva-avant-garte-ot-kvadrata-k-obektu/ |url-status=dead }}</ref> * 2014 «Мінская школа фотографіі. 1960—2000 гг.». З калекцыі. Дзяржаўны музейна-выставачный цэнтр РОСФОТО (РАСФОТА?). Санкт-Пецярбург<ref>{{Cite web |url=https://rosphoto.com/events/minskaya_shkola_fotografii-2779 |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2018 |archive-date=12 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412211721/https://rosphoto.com/events/minskaya_shkola_fotografii-2779 |url-status=dead }}</ref> * 2016 «New Arrivals: Late 20th-Century Photographs from Russia & Belarus». Baltimore Museum of Art<ref>{{Cite web |url=https://artbma.org/exhibitions/2015-new-Arrivals-Russia-And-Belarus |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2018 |archive-date=2 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002200542/http://www.artbma.org/exhibitions/2015-new-Arrivals-Russia-And-Belarus |url-status=dead }}</ref> * 2017 «Short-List. Выстава намінантаў на нацыянальную прэмію ў галіне выяўленчага мастцтва Беларусі». Цэнтр сучасный мастацтваў. Мінск<ref>http://budzma.by/event/vstryecha-s-avtorami-vystavki-short-list</ref> == Публікацыі == 1991 * KATALOG, 4. arg. #1 'Photography from Minsk.' Essay by Valery Lobko. Odense * BILDTIDNINGEN #3 Stockholm * Photo Manifesto: Contemporary Photography in the USSR. Пад рэдакцыяй: Walker, Ursitti & McGinniss. Выдавецтва: Stewart, Tabori & Chang.. Нью-Йорк (ЗША). <nowiki>ISBN 978-1556701993</nowiki><ref>https://www.amazon.co.uk/Photo-Manifesto-Contemporary-Photography-U/dp/1556701993</ref> 1992 * International Month of Photography FOTOFEST’92. Houston, Texas * Мастацтва #9 «Сяргей Кажамякін. Партфоліа». Тэкст В. Лабко. Мінск 1994 * NEUE BILDENDE KUNST, 'Neo-Factographie' Essay by Victor Tupitsyn; #3, Berlin 1996 * Eastern Europe: Spatia Nova. The IV St.Petersburg Biennale. Art Collegium Gallery, St.Petersburg 1997 * Month of Photography-97, FOTOFO Foundation, Bratislava Echo of Silence , IMAGO #3, Bratislava 1998 * Сонца без намордніка.' Эсэ Віктара Тупіцына, у кн. Віктара Тупіцына «Камунальны (пост)мадэрнізм», AdMarginem, ISBN 5-88059-048-8 Масква 1999 * Moskaleva, Galina. East — West: The Relations Between Concepts And Their Influence On Each Other, Imago No.7, Bratislava 2004 * Фантомныя адчыванні срэбра, Аліна Сяргеева, pARTisan,#2, Мінск 2009 * Мастацтва #10, Пейзаж працягам у год. Эсэ А. Белявец. Мінск 2013 * Новая хваля. Беларуская фатаграфiя 1990-х. Мінск <nowiki>ISBN 978-985-562-093-9</nowiki><ref>http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=1051511&position=4</ref> * Штогодні альманах свободнай творчасці «Маналог», № 17. Мінск * Мастацтва #10, Эсэ Л. Гаўрылюк «Мінск на Мінской. WawaDesignу 2013»<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/73.pdf |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2018 |archive-date=17 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180417070836/http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/73.pdf |url-status=dead }}</ref> 2017 * Мінск. Нонканфармізм 1980-х. ISBN 978-985-7140-43-5 * The History European Photography. 1970—2000. ISBN 978-80-85739-70-1<ref>{{Cite web |url=https://neoluxor.cz/umeni/history-of-the-european-photography-1970-2000--258655/ |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2018 |archive-date=13 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413043040/https://neoluxor.cz/umeni/history-of-the-european-photography-1970-2000--258655/ |url-status=dead }}</ref> 2017 * Red Horizon. Contemporary Art and Photography in the USSR and Russia, 1960—2010, Printed by Columbus Museum of Art, <nowiki>ISBN 978-0-918881-34-2</nowiki><ref>https://www.amazon.com/Red-Horizon-Contemporary-Photography-1960-2010/dp/091888134X</ref> == Працы знаходзяцца ў калекцыях == * Pocфото. Ст.- Пецярбург * Museet for Fotokunst, Odense * Worchester Art Museum, Worchester, Massachusetts * Hasselblad Collection, Gothenburg, Sweden<ref>https://listen.no/event/past-future-the-point-of-transition{{Недаступная спасылка}}</ref> * Нацыянальная бібліятэка, Мінск * Baltimor Museum of Art<ref>{{Cite web |url=https://artbma.org/exhibitions/2015-new-Arrivals-Russia-And-Belarus |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2018 |archive-date=2 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002200542/http://www.artbma.org/exhibitions/2015-new-Arrivals-Russia-And-Belarus |url-status=dead }}</ref> * Прыватныя калекцыі ў Беларусі, Расіі, Германіі, Фінляндыі, Швецыі, Украіне, Даніі, ЗША == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://kozhemyakin.dironweb.com/ Афіцыйны сайт Сяргея Кажамякіна] * [https://znyata.com/legends-by/69-legends-kozhemjakin.html Інтэрв’ю з Сяргеем Кажамякіным (праект ZНЯТА «Сустрэчы з легендамі»)] * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=418 Артыкул «Краявід даўжынёю ў год» пра творчасць Сяргея Кажамякіна ў часопісе «Мастацтва»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230709104845/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=418 |date=9 ліпеня 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кажамякін}} [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] cmyyi3p5kr6zf0kaa2otpbteub8h92p 0 556975 5193187 5170898 2026-09-05T06:03:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193187 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011—2014) | частка = [[Лівійскі крызіс]] | выява = Militiasclashtripoli 2012.jpg | загаловак = Узброеныя апалчэнцы на вуліцах [[Трыпалі]] пасля сутычкі, студзень 2012 года. | дата = Кастрычнік [[2011]] — [[16 мая]] [[2014]] | месца = [[Лівія]] |прычына = | вынік = ** Двоеўладдзе ** Пачатак новага канфлікта | праціўнік1 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Кадафісты|Прыхільнікі джамахірыі]]''' ** Сілы Варшэфана ** Брыгада Хаміса [[Выява:Berber flag.svg|22px|border]] Тубу | праціўнік3 =[[Файл:Berber flag.svg|22px|border]] Варфала [[Файл:Berber flag.svg|22px|border]] Зуая ---- [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] Лівійская Нацыянальная Армія<ref>[http://www.egyptindependent.com/news/libyan-army-tackles-rogue-militias-two-disband Libyan army tackles rogue militias as two disband — Egypt Independent]</ref> | праціўнік2 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны Нацыянальны Савет]]''' ** [[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі]] ** [[Сілы спецыяльнага прызначэння Лівіі|Брыгада Сайга]] ** Брыгада Зінтан ** Брыгада Місурата | праціўнік4= {{Сцяг|Джыхад}} [[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аш-Шарыя]]<br>[[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]] | камандзір1= [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] Аіша Кадафі<br>[[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] Хуэлідзі аль-Хамідзі | камандзір2= [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль | камандзір3 = [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] Халіфа Хафтар |камандзір4 = [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] Мухамад Алі аль-Захаві † | сілы1 = | сілы2 = | страты1 = | страты2 = |агульныя страты = '''з 2011 па 2012''': 942 — 1096 забітых<ref>[[:en:Factional violence in Libya (2011–2014)]]</ref>,<br>'''2014:''' 233 забітых<ref>{{cite web|url=http://www.libyabodycount.org/table|title=Total for 2014|work=Libya Body Count|accessdate=23 October 2014}}</ref> }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Узброеныя сутыкненні ў Лівіі 2011—2014 гадоў''' — перыяд паміж дзвюма грамадзянскімі войнамі ў Лівіі ([[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|2011]] і [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|2014—2020]]). == Агляд == Пасля афіцыйнага заканчэння грамадзянскай вайны 2011 года ў Лівіі перыядычна ўспыхвалі ўзброеныя сутыкненні паміж рознымі сіламі. Яны насілі розны характар — ад невялікіх сутычак да поўнамаштабных баявых дзеянняў. Узброеныя канфлікты адбываліся як паміж кадафістамі і лаяльнымі ранейшаму ўраду плямёнамі з аднаго боку і новымі ўладамі з другога, так і паміж рознымі групоўкамі, якія ўдзельнічалі ў звяржэнні ўлады [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. Канфлікт у Лівіі 2011—2014 гадоў, у адрозненне ад сірыйскага і іракскага канфліктаў, не меў характар міжрэлігійнай вайны, а ўяўляў сабой канфлікт мясцовых міліцый, многія з якіх прэтэндавалі на вырашальную ролю, нібыта згуляную імі ў звяржэнні Кадафі. Сур’ёзным фактарам у падзеях з’яўлялася пытанне размеркавання даходаў ад нафтаздабычы. З [[16 мая]] [[2014]] года канфлікт перарос у новую грамадзянскую вайну. == Храналогія == ===2011=== [[14 кастрычніка]] [[2011]], пасля заявы М. Кадафі напярэдадні аб пераходзе да партызанскай вайны, з [[Трыпалі]] сталі паступаць паведамленні спачатку аб дэманстрацыях, а потым і ўзброеных сутыкненнях у цэнтры і ў прыгарадах сталіцы. Пазней стала вядома, што гаворка ідзе пра раён Абу-Салім, вядомым значным прысутнасцю ў ім прыхільнікаў урада. Як паведамлялася, падчас перастрэлкі з прыхільнікамі зрынутага лідара Лівійскай Джамахірыі ў раёне Абу-Салім, 3 чалавекі загінулі (2 прыхільнікі Кадафі і 1 баец сіл Пераходнага ўрада). Байцам Пераходнага лівійскага ўрада ўдалося затрымаць 15 чалавек, якія падтрымлівалі Муамара Кадафі<ref>http://www.rg.ru/2011/10/13/partizan-anons.html</ref>. ===2012=== Студзень — ў горадзе Бені-Валід група прыхільнікаў забітага лідара Лівіі Кадафі, колькасць каля 200 чалавек, выціснулі атрад Пераходнага Нацыянальнага Савета, размешчанага ў горадзе. [[Сутыкненні ў Бені-Валід|У ходзе баёў]] мінімум 4 чалавекі былі забіты, 20 паранены<ref>[http://lenta.ru/news/2012/01/23/bani/ Баі за Бені-Валід], ''LENTA.RU''</ref>. Студзень—люты — сутыкненні паміж брыгадамі Зінтан і Місурата ў Трыпалі<ref>{{Cite web |url=http://expert.ru/2012/02/3/liviya-voyuyuschih-klanov/ |title=Ливия воюющих кланов // «Expert Online» /03 фев 2012 |access-date=3 мая 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619155332/http://expert.ru/2012/02/3/liviya-voyuyuschih-klanov/ |archivedate=19 чэрвеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Сакавік — у Куфры пачалося паўстанне племені тубу. Неўзабаве паўстанцы захапілі горад<ref>[http://warsonline.info/liviya/liviyskie-vlasti-napravlyaiut-voyska-v-gorod-kufra.html Мяцеж у Куфры]</ref>. Красавік — пачаліся актыўныя баявыя дзеянні на захадзе Лівіі, у раёне горада Зуара ў 120 км ад Трыпалі. Баі разгарнуліся паміж прадстаўнікамі ПНС і прыхільнікамі Кадафі. Сутыкненні адбываліся з ужываннем цяжкага зброі — артылерыі і танкаў<ref>[http://www.algeria-isp.com/actualites/politique-libye/201204-A9882/libye-des-affrontements-tarhouna-sirte-avril-2012.html Libye — Des affrontements à Tarhouna et Sirte (9 avril 2012)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120906013700/http://www.algeria-isp.com/actualites/politique-libye/201204-A9882/libye-des-affrontements-tarhouna-sirte-avril-2012.html |date=6 верасня 2012 }}</ref>. Чэрвень — узброеная група з Тархуны, лаяльная ранейшаму лідару краіны Муамару Кадафі, захапілі аэрапорт Трыпалі<ref>{{Cite web |url=http://www.libyaherald.com/fighting-outside-bani-walid |title=Архіўная копія |access-date=3 мая 2018 |archive-date=15 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515100202/http://www.libyaherald.com/fighting-outside-bani-walid/ |url-status=dead }}</ref>. Жнівень—верасень — вяліся баі ў раёне гарадоў Тархуна і Злітэн. ===2013=== Люты — былі зафіксаваны ўзброеныя сутыкненні ў Куфры<ref>{{Cite web |url=http://www.libyaherald.com/2013/01/04/tense-calm-in-sebha-after-six-days-of-clashes/ |title=Tense calm in Sebha after six days of clashes / Libya Herald |access-date=3 мая 2018 |archive-date=14 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914093333/http://www.libyaherald.com/2013/01/04/tense-calm-in-sebha-after-six-days-of-clashes/ |url-status=dead }}</ref>. Сакавік — узброеная група, якая складалася больш чым з 150 чалавек, здзейсніла напад на авіябазу ПНС Лівіі ў 45 км ад г. Себха<ref>[http://warsonline.info/liviya/boytsi-liviyskogo-soprotivleniya-atakovali-aviabazu-v-sebche.html Бойцы ливийского сопротивления атаковали авиабазу в Себхе / Военный обозреватель]</ref>. Красавік — новы віток ўзброенай барацьбы пачаўся ў раёне Куфры. Баевікі з племені зуая абстралялі кварталы народа тубу. У адказ племя тубу распачало аналагічныя дзеянні<ref>{{Cite web |url=http://www.libyaherald.com/2013/04/06/two-patients-murdered-at-bu-sleem-hospital/ |title=Two patients murdered at Bu Sleem hospital / Libya Herald |access-date=3 мая 2018 |archive-date=12 красавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130412092848/http://www.libyaherald.com/2013/04/06/two-patients-murdered-at-bu-sleem-hospital/ |url-status=dead }}</ref>. Чэрвень — у Бенгазі адбыліся сутыкненні паміж мясцовымі жыхарамі і баевікамі брыгады «Шчыт Лівіі»<ref>{{Cite web |url=http://www.libyaherald.com/2013/06/15/grand-mufti-condemns-sebha-bound-convoy-ambush/ |title=Grand Mufti condemns Sebha-bound convoy ambush / Libya Herald |access-date=3 мая 2018 |archive-date=20 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620172234/http://www.libyaherald.com/2013/06/15/grand-mufti-condemns-sebha-bound-convoy-ambush/ |url-status=dead }}</ref>. Верасень — у ваколіцах Сірта ўзброены канвой урадавых сіл трапіў у засаду, арганізаваную невядомымі, у выніку чаго 2 байцы загінулі, 1 быў паранены. Лістапад — у Бенгазі адбыліся буйныя сутыкненні паміж сіламі бяспекі Бенгазі і брыгадай «Ансар аш-Шарыят». ===2014=== Май — добраахвотнікі-вайскоўцы Лівійскай нацыянальнай арміі на чале з генерал-маёрам Халіфа Хафтарам атакавалі базы ісламістаў групоўкі «Брыгада пакутнікаў 17 лютага» ў Бенгазі на ўсходзе Лівіі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Лівійскія грамадзянскія войны] * [https://m.pravdoryb.info/gosudarstva-liviya Лівія пасля Кадафі]{{Недаступная спасылка}} * [http://expert.ru/dossier/story/vojna-v-livii/ Лівія 2011-2017] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180513025233/http://expert.ru/dossier/story/vojna-v-livii/ |date=13 мая 2018 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2013 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2012 года]] dmzxcwfujz9f9j9mm1pkao5o9n9iscm 0 560240 5192879 4977622 2026-09-04T13:10:52Z Autumndancer 168015 5192879 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Енбекшыл}} {{НП-Казахстан}} '''Енбекшыл''' ({{lang-kz|Еңбекшіл}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Аксу-Аюлінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356430400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 263 чалавекі (145 мужчын і 118 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 177 чалавек (98 мужчын і 79 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] iz9tgx5fm16t2co3c8v9gm08xcwfe4o 0 560241 5192887 4977962 2026-09-04T13:16:01Z Autumndancer 168015 5192887 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кайракты}} {{НП-Казахстан}} '''Кайракты''' ({{lang-kz|Қайрақты}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Аксу-Аюлінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 49 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356430500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 220 чалавек (109 мужчын і 111 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 142 чалавекі (72 мужчыны і 70 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] qmw3qbn27hg9fqk0bkc30v2y2txn0o1 0 560242 5192936 5169711 2026-09-04T13:42:20Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Падгас (Карагандзінская вобласць)]] у [[Падхоз (Карагандзінская вобласць)]] 5169711 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Падгас}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Падгас |казахская назва = Подхоз |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Шэцкі раён |раён у табліцы = Шэцкі раён{{!}}Шэцкі |від селішча = Пасялковая адміністрацыя |селішча = Агадырская пасялковая адміністрацыя |селішча ў табліцы = Агадырская пасялковая адміністрацыя{{!}}Агадырская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 53 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 356431105 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Падгас''' ({{lang-kz|Подхоз}}) — сяло ў [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Агадырскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356431105<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 271 чалавек (153 мужчыны і 118 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 мая 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513004943/http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 53 чалавекі (30 мужчын і 23 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] lh0c2c48avvyd8756wos6xtm0cvgzed 5192939 5192936 2026-09-04T13:43:09Z Autumndancer 168015 5192939 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Падхоз}} {{НП-Казахстан}} '''Падхоз''' ({{lang-kz|Подхоз}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Агадырскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356431105<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 271 чалавек (153 мужчыны і 118 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 мая 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513004943/http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 53 чалавекі (30 мужчын і 23 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] l7phhm70whxh1nuh2ojvzqp20tncs98 0 560243 5192945 4979437 2026-09-04T13:45:20Z Autumndancer 168015 5192945 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сарышы}} {{НП-Казахстан}} '''Сарышы''' ({{lang-kz|Сарыши}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Агадырскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356431500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 305 чалавек (150 мужчын і 155 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 471 чалавек (233 мужчыны і 238 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 97hrtqneyepow0y2kg2bqcgc6zhnoql 0 560247 5192884 4977787 2026-09-04T13:13:19Z Autumndancer 168015 5192884 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жарылгап батыр''' ({{lang-kz|Жарылғап батыр}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Акчатаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 356438100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 603 чалавекі (311 мужчын і 292 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 391 чалавек (206 мужчын і 185 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] baf8ts3s084mz1vr59w6ehw8vd0kuq5 0 560248 5192916 4978201 2026-09-04T13:27:04Z Autumndancer 168015 5192916 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Каргалы}} {{НП-Казахстан}} '''Каргалы''' ({{lang-kz|Қарғалы}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Акчатаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 356438200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 226 чалавек (115 мужчын і 111 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 113 чалавек (60 мужчын і 53 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] frlmxousgtjpuz84a8ulp1y7qifxjr3 0 560249 5192925 4978886 2026-09-04T13:32:28Z Autumndancer 168015 5192925 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кызылтау}} {{НП-Казахстан}} '''Кызылтау''' ({{lang-kz|Қызылтау}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Акшакінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356439100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 640 чалавек (335 мужчын і 305 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 454 чалавекі (238 мужчын і 216 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 3q2oa24ruqn96w3je88qm284u6ny5sn 0 560253 5192933 4979061 2026-09-04T13:40:02Z Autumndancer 168015 5192933 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Мухтар}} {{НП-Казахстан}} '''Мухтар''' ({{lang-kz|Мұхтар}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Бурмінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356445300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 364 чалавекі (179 мужчын і 185 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 252 чалавекі (138 мужчын і 114 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 163j3nboy22rzou59j5yz5yscnqgebk 0 560255 5192881 4977694 2026-09-04T13:12:08Z Autumndancer 168015 5192881 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жамбыл}} {{НП-Казахстан}} '''Жамбыл''' ({{lang-kz|Жамбыл}}) — пасёлак у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Жамбылскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 243 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356449100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 464 чалавекі (247 мужчын і 217 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражываў 151 чалавек (90 мужчын і 61 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 1l1e1ye1rxogha3hy0jx6ec3n46hu08 0 560256 5192942 4979193 2026-09-04T13:44:10Z Autumndancer 168015 5192942 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Пасёлак імя Сакена Сейфуліна''' ({{lang-kz|С.Сейфуллин}}) — пасёлак у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт С.Сейфулінскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356451100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 3641 чалавек (1794 мужчыны і 1847 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 3696 чалавек (1864 мужчыны і 1832 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] c56grly47mozdm20jovbsk5ki09f7cf 0 560257 5192935 4979150 2026-09-04T13:41:34Z Autumndancer 168015 5192935 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Нура}} {{НП-Казахстан}} '''Нура''' ({{lang-kz|Нұра}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Кеншакінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356455100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1108 чалавек (541 мужчына і 567 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 мая 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513004943/http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 859 чалавек (434 мужчыны і 425 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] a91373pvlegjt9wm9o572w0xnc4t5ud 0 560258 5192946 4979601 2026-09-04T13:45:53Z Autumndancer 168015 5192946 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Талды}} {{НП-Казахстан}} '''Талды''' ({{lang-kz|Талды}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Талдзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356459100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1095 чалавек (559 мужчын і 536 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 864 чалавекі (443 мужчыны і 421 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] dm1muanqijhj9cipahf3g34vwm9ajzy 0 560260 5192882 4977729 2026-09-04T13:12:48Z Autumndancer 168015 5192882 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жанажурт''' ({{lang-kz|Жаңажұрт}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Талдзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356459300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 158 чалавек (76 мужчын і 82 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 72 чалавекі (40 мужчын і 32 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 7fhh5n3bpgyfzftlb6os5y6dxjqopeb 0 560261 5192890 4978004 2026-09-04T13:17:00Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Какценколь]] у [[Какцінколі]]: памылка ў назве 4978004 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Какценколь |казахская назва = Көктіңкөл |герб = |сцяг = |lat_deg = 48 |lat_min = 43 |lat_sec = 40.28 |lon_deg = 72 |lon_min = 12 |lon_sec = 4.16 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Шэцкі раён |раён у табліцы = Шэцкі раён{{!}}Шэцкі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Кокценкольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Кокценкольская сельская акруга{{!}}Кокценкольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 673 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 356461100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Какценколь''' ({{lang-kz|Көктіңкөл}}) — сяло ў [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кокценкольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 108 км на захад ад раённага цэнтра, сяла [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356461100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 759 чалавек (360 мужчын і 399 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 673 чалавекі (333 мужчыны і 340 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] p16yxv66fh0rat2lcy6s2pbdekg5eyn 5192894 5192890 2026-09-04T13:18:12Z Autumndancer 168015 5192894 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Какцінколі''' ({{lang-kz|Көктіңкөлі}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кокценкольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 108 км на захад ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356461100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 759 чалавек (360 мужчын і 399 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 673 чалавекі (333 мужчыны і 340 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 1cc4t0kyihbtgezfrqxrzo19fdqlb8e 5192898 5192894 2026-09-04T13:20:29Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Какцінколі]] у [[Какцінкалі (аул)]] 5192894 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Какцінколі''' ({{lang-kz|Көктіңкөлі}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кокценкольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 108 км на захад ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356461100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 759 чалавек (360 мужчын і 399 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 673 чалавекі (333 мужчыны і 340 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 1cc4t0kyihbtgezfrqxrzo19fdqlb8e 5192900 5192898 2026-09-04T13:21:00Z Autumndancer 168015 5192900 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Какцінкалі}} {{НП-Казахстан}} '''Какцінкалі''' ({{lang-kz|Көктіңкөлі}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кокценкольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 108 км на захад ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356461100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 759 чалавек (360 мужчын і 399 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 673 чалавекі (333 мужчыны і 340 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] c7v3kb9ek13j5jgibj55cs0cqp86k6r 0 560263 5192886 4977826 2026-09-04T13:15:18Z Autumndancer 168015 5192886 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жыланды}} {{НП-Казахстан}} '''Жыланды''' ({{lang-kz|Жыланды}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кокценкольскай сельскай акругі. Код КАТА — 356461300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 133 чалавекі (70 мужчын і 63 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 103 чалавекі (57 мужчын і 46 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] mzecd4h9c53zrzf9pyyx9ml093b5gm8 0 560264 5192896 4978008 2026-09-04T13:20:03Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Какцінкалі]] у [[Какцінкалі (станцыя)]] 4978008 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = станцыя |беларуская назва = Какцінкалі |казахская назва = Көктіңкөлі |герб = |сцяг = |lat_deg = 48 |lat_min = 33 |lat_sec = 59.31 |lon_deg = 72 |lon_min = 12 |lon_sec = 13.35 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Шэцкі раён |раён у табліцы = Шэцкі раён{{!}}Шэцкі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Кокценкольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Кокценкольская сельская акруга{{!}}Кокценкольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 229 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 356461400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Какцінкалі''' ({{lang-kz|Көктіңкөлі}}) — станцыя в [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кокценкольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 111 км на захад ад раённага цэнтра, сяла [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356461400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 249 чалавек (128 мужчын і 121 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 229 чалавек (126 мужчын і 103 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] kqvx5c0q2z2747xqqa0cbvlw7j87587 5192905 5192896 2026-09-04T13:22:28Z Autumndancer 168015 5192905 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Какцінкалі}} {{НП-Казахстан}} '''Какцінкалі''' ({{lang-kz|Көктіңкөлі}}) — станцыя в [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кокценкольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 111 км на захад ад раённага цэнтра, сяла [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356461400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 249 чалавек (128 мужчын і 121 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 229 чалавек (126 мужчын і 103 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 90woozkvvnxkvrdt8uy5qee6lbcwwqb 5192906 5192905 2026-09-04T13:22:45Z Autumndancer 168015 5192906 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Какцінкалі}} {{НП-Казахстан}} '''Какцінкалі''' ({{lang-kz|Көктіңкөлі}}) — станцыя в [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кокценкольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 111 км на захад ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356461400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 249 чалавек (128 мужчын і 121 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 229 чалавек (126 мужчын і 103 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 0slc1z7fei79bx5e87e0g1ntnq61ogh 0 560266 5192934 4979100 2026-09-04T13:40:59Z Autumndancer 168015 5192934 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ніжнія Кайракты''' ({{lang-kz|Төменгі Қайрақты}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Ніжнекайракцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356463100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1041 чалавек (515 мужчын і 526 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 мая 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513004943/http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 787 чалавек (416 мужчын і 371 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] chuggbtmpt7r11pjtlizg9048z9k3hq 0 560268 5192920 5169725 2026-09-04T13:30:27Z Autumndancer 168015 5192920 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Красная Паляна (значэнні)}} {{НП-Казахстан}} '''Красная Паляна''' ({{lang-kz|Красная Поляна}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Краснапалянскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 72 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356467100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 786 чалавек (405 мужчын і 381 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 622 чалавекі (301 мужчына і 321 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] tga3r700cg18y5sedwlypartz81aiue 0 560270 5192878 4977592 2026-09-04T13:10:13Z Autumndancer 168015 5192878 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Дэрыпсал''' ({{lang-kz|Деріпсал}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Краснапалянскай сельскай акругі. Код КАТА — 356467300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 170 чалавек (89 мужчын і 81 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 88 чалавек (54 мужчыны і 34 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 168pkqgctw7biqdls3zp6f0sx8u7yxe 0 560271 5192908 4978149 2026-09-04T13:24:24Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Карамурун]] у [[Карамурын]] 4978149 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Карамурун |казахская назва = Қарамұрын |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Шэцкі раён |раён у табліцы = Шэцкі раён{{!}}Шэцкі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Краснапалянская сельская акруга |селішча ў табліцы = Краснапалянская сельская акруга{{!}}Краснапалянская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 301 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 356467400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Карамурун''' ({{lang-kz|Қарамұрын}}) — сяло ў [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Краснапалянскай сельскай акругі. Код КАТА — 356467400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 446 чалавек (227 мужчын і 219 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 301 чалавек (158 мужчын і 143 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] ob9uuhgqmlyqfc9zkqk0z6fgswmy6mr 5192914 5192908 2026-09-04T13:26:30Z Autumndancer 168015 5192914 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Карамурун''' ({{lang-kz|Қарамұрын}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Краснапалянскай сельскай акругі. Код КАТА — 356467400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 446 чалавек (227 мужчын і 219 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 301 чалавек (158 мужчын і 143 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 9e3ivocyir8tyzpndchudzj46srh38m 0 560272 5192926 4978887 2026-09-04T13:33:02Z Autumndancer 168015 5192926 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кызылтау}} {{НП-Казахстан}} '''Кызылтау''' ({{lang-kz|Қызылтау}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт аульнай акругі Карыма Мынбаева. Код КАТА — 356469100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 528 чалавек (261 мужчына і 267 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 352 чалавекі (169 мужчын і 183 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] l1vxmsx2qzmu8gs37kyrkpschrzxy8w 0 560273 5192928 4978938 2026-09-04T13:37:43Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Маінты]] у [[Майынты]] 4978938 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = пасёлак |беларуская назва = Маінты |казахская назва = Мойынты |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Шэцкі раён |раён у табліцы = Шэцкі раён{{!}}Шэцкі |від селішча = Пасялковая адміністрацыя |селішча = Майынтынская пасялковая адміністрацыя |селішча ў табліцы = Майынтынская пасялковая адміністрацыя{{!}}Майынтынская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 2235 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 356471100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Маінты''' ({{lang-kz|Мойынты}}) — пасёлак у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Майынтынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356471100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 2636 чалавек (1305 мужчын і 1331 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 2235 чалавек (1145 мужчын і 1090 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] k0nwhze7edkdv8jej51td1tdhzyvff8 5192932 5192928 2026-09-04T13:38:56Z Autumndancer 168015 5192932 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Майынты''' ({{lang-kz|Мойынты}}) — пасёлак у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Майынтынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356471100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 2636 чалавек (1305 мужчын і 1331 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 2235 чалавек (1145 мужчын і 1090 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] pwq5n6qh1yj2fqohnca166qp6vah00d 0 560275 5192917 4978249 2026-09-04T13:28:03Z Autumndancer 168015 5192917 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кашкарбай}} {{НП-Казахстан}} '''Кашкарбай''' ({{lang-kz|Қошқарбай}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Нураталдзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356473100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 918 чалавек (455 мужчын і 463 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 819 чалавек (410 мужчын і 409 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] jufk1kt757gh9ficuro5wiww3a44jbp 0 560278 5192923 4978873 2026-09-04T13:31:50Z Autumndancer 168015 5192923 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кызылкой''' ({{lang-kz|Қызылқой}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Нураталдзінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 54 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356473400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 433 чалавекі (212 мужчын і 221 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 389 чалавек (194 мужчыны і 195 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] pyt1fhkh7e8lygt5r5uwirpb4ne1rse 0 560279 5192961 4980997 2026-09-04T13:51:34Z Autumndancer 168015 5192961 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Шапа''' ({{lang-kz|Шопа}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Нураталдзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356473500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 190 чалавек (83 мужчыны і 107 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 182 чалавекі (85 мужчын і 97 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] d51ozh13zhpnvt64qqat4nj4pphzqlk 0 560282 5192943 4979421 2026-09-04T13:44:43Z Autumndancer 168015 5192943 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сарыбулак}} {{НП-Казахстан}} '''Сарыбулак''' ({{lang-kz|Сарыбұлақ}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Артаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 356475400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 189 чалавек (108 мужчын і 81 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 167 чалавек (107 мужчын і 60 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 51vtxu2hubcfrb74y47higaezyvecbw 0 560283 5192955 4980864 2026-09-04T13:48:58Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Успенскае (Карагандзінская вобласць)]] у [[Аспен]] 4980864 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Успенскае}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Успенскае |казахская назва = Успенское |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Шэцкі раён |раён у табліцы = Шэцкі раён{{!}}Шэцкі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Успенская сельская акруга |селішча ў табліцы = Успенская сельская акруга{{!}}Успенская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1016 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 356477100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Успенскае''' ({{lang-kz|Успенское}}) — сяло ў [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Успенскай сельскай акругі. Код КАТА — 356477100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1335 чалавек (700 мужчын і 635 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1016 чалавек (540 мужчын і 476 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] pjhn3gl7btzz0p97apf5cv9twu3gg0y 5192960 5192955 2026-09-04T13:50:56Z Autumndancer 168015 5192960 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Аспен''' ({{lang-kz|Өспен }}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Успенскай сельскай акругі. Код КАТА — 356477100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1335 чалавек (700 мужчын і 635 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1016 чалавек (540 мужчын і 476 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] nmyilq21k9x460azgsc008wrfn9gma8 0 560286 5192880 4977628 2026-09-04T13:11:31Z Autumndancer 168015 5192880 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Еркіндык''' ({{lang-kz|Еркіндік}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Успенскай сельскай акругі. Код КАТА — 356477400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 602 чалавекі (320 мужчын і 282 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 654 чалавекі (374 мужчыны і 280 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] fivdo1lhyoi7c2cmeykiyl0zvrl77zt 0 560288 5192918 4978725 2026-09-04T13:29:06Z Autumndancer 168015 5192918 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кійкты''' ({{lang-kz|Киікті}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Кійктынскай сельскай акругі. Код КАТА — 356481100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1020 чалавек (509 мужчын і 511 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 951 чалавек (497 мужчын і 454 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 66vchyqfhe7f0yfx49g0cm21owvj9h0 0 560289 5192885 4977812 2026-09-04T13:14:43Z Autumndancer 168015 5192885 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жумыскер}} {{НП-Казахстан}} '''Жумыскер''' ({{lang-kz|Жұмыскер}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Тагылінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356483100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1007 чалавек (506 мужчын і 501 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 788 чалавек (412 мужчын і 376 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] fhev1hgmk5zed93v983l1owyydastar 0 560290 5192919 5168868 2026-09-04T13:29:39Z Autumndancer 168015 5192919 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Койтас}} {{НП-Казахстан}} '''Койтас''' ({{lang-kz|Қойтас}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тагылінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356483200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 121 чалавек (64 мужчыны і 57 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 89 чалавек (46 мужчын і 43 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 4m6p1ror67t167zbooovi552uoxcsgv 0 560291 5192927 4978891 2026-09-04T13:33:36Z Autumndancer 168015 5192927 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кызылту}} {{НП-Казахстан}} '''Кызылту''' ({{lang-kz|Қызылту}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тагылінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356483300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 240 чалавек (110 мужчын і 130 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 132 чалавекі (70 мужчын і 62 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] pj6hstzbz3fuk2ia7lmfhuwnwlg8cce 0 560292 5192948 4980849 2026-09-04T13:46:58Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Унрэк]] у [[Унірэк]]: памылка 4980849 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Унрэк |казахская назва = Үңірек |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Шэцкі раён |раён у табліцы = Шэцкі раён{{!}}Шэцкі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Шэцкая сельская акруга |селішча ў табліцы = Шэцкая сельская акруга{{!}}Шэцкая |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 541 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 356487100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Унрэк''' ({{lang-kz|Үңірек}}) — сяло ў [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Шэцкай сельскай акругі. Код КАТА — 356487100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 853 чалавекі (421 мужчына і 432 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 541 чалавек (280 мужчын і 261 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] mbwzo6gkhqqsiwmp0qmcqbvablrda6p 5192952 5192948 2026-09-04T13:47:44Z Autumndancer 168015 5192952 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Унрэк''' ({{lang-kz|Үңірек}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Шэцкай сельскай акругі. Код КАТА — 356487100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 853 чалавекі (421 мужчына і 432 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 541 чалавек (280 мужчын і 261 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] ev7pq9q75ms7qtze4nhdbafmgjmtro2 5192953 5192952 2026-09-04T13:47:54Z Autumndancer 168015 5192953 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Унірэк''' ({{lang-kz|Үңірек}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Шэцкай сельскай акругі. Код КАТА — 356487100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 853 чалавекі (421 мужчына і 432 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 541 чалавек (280 мужчын і 261 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 1tbaf2nkqxtotg279z98zoc8ywf5rut 0 560293 5192913 4978151 2026-09-04T13:25:57Z Autumndancer 168015 5192913 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Карамыс''' ({{lang-kz|Қарамыс}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Шэцкай сельскай акругі. Код КАТА — 356487200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 289 чалавек (164 мужчыны і 125 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 209 чалавек (114 мужчын і 95 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] roh5nsztwdhzvttvock28kb2ly1sqtv 0 560294 5192922 4978834 2026-09-04T13:31:09Z Autumndancer 168015 5192922 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кутыбай''' ({{lang-kz|Құттыбай}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Шэцкай сельскай акругі. Код КАТА — 356487300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 221 чалавек (111 мужчын і 110 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 74 чалавекі (38 мужчын і 36 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] roybkooynyuekvw4c6m365efiya3fs2 0 560295 5192947 4979709 2026-09-04T13:46:27Z Autumndancer 168015 5192947 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Тумсык''' ({{lang-kz|Тұмсық}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Шэцкай сельскай акругі. Код КАТА — 356487400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 162 чалавекі (94 мужчыны і 68 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 144 чалавекі (73 мужчыны і 71 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] iro1hi92teqbj8eym3n6o10qrrbl7ol 0 561747 5193141 4933741 2026-09-04T23:20:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193141 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Тлушч | Гады = 2012 — наш час | Краіна = Беларусь | Горад = Мінск | Мова = беларуская | Жанр = панк-рок | Склад = Павел Белы }} '''«Тлушч»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[панк-рок]] [[Рок-гурт|гурт]].<ref>{{cite web|url = https://afisha.tut.by/concert-grodno/tlushch/|title = Гурт «Тлушч»|publisher = [[TUT.BY]]|access-date = 2018-05-25}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url = https://afisha.tut.by/concert/tlushch/|title = Тлушч|publisher = [[TUT.BY]]|access-date = 2018-05-25}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Гісторыя == Заснаваны ў [[Мінск]]у на аскепках гурту «Завулак Vinny Stigm’ы» у [[2012]] годзе.<ref>{{cite web|url = https://tlushch.bandcamp.com/|title = Тлушч|publisher = bandcamp|language = en|access-date = 2018-05-25}}</ref> Гурт грае панк, спалучаючы яго з [[сальса]]й, [[глэм]]ам, [[Дыска (жанр)|дыска]].<ref>{{cite web|url = http://budzma.by/event/kancert-hurta-tlushch|title = Канцэрт гурта «Тлушч»|publisher = [[Будзьма беларусамі!]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20180612031137/http://budzma.by/event/kancert-hurta-tlushch|archive-date = 12 чэрвеня 2018|access-date = 2018-05-29|url-status = dead}}</ref> Каманда паспела адыграць паўсотні канцэртаў па Беларусі, запісаць тры альбомы і скатацца ў невялікі еўратур.<ref>{{cite web|url = https://babruisk.by/vyalikae-vystuplenne-z-udzelam-minskix-pank-rok-gurto%D1%9E-tlushch-i-golaya-manashka/html|title = Вялікае выступленне з удзелам мінскіх панк-рок гуртоў: Тлушч і Голая манашка|archive-date = 7 кастрычніка 2017|publisher = Бабруйскі часопіс|archive-url = https://web.archive.org/web/20171007005716/https://babruisk.by/vyalikae-vystuplenne-z-udzelam-minskix-pank-rok-gurto%D1%9E-tlushch-i-golaya-manashka/html%3D|access-date = 2018-05-31|url-status = live}}</ref> Удзельнічалі ў фестывалі «[[Музычная прэмія Даём рады|Даём рады]]».<ref>{{cite web|url = http://www.neurodubel.com/tag/%D1%82%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%87|title = Тлушч|publisher = [[Neuro Dubel]]|language = ru|access-date = 2018-05-29}}</ref> == Дыскаграфія == * Тлушч ([[2013 год у гісторыі музыкі|2013]]) * Зорка венера ([[2014 год у гісторыі музыкі|2014]])<ref>{{cite web|url = http://www.movananova.by/medyateka/audio/tlushch/|title = Тлушч|publisher = [[Мова нанова]]|access-date = 2018-05-25|archive-date = 16 чэрвеня 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180616172643/http://www.movananova.by/medyateka/audio/tlushch/|url-status = dead}}</ref> * Зашквар ([[2018 год у гісторыі музыкі|2018]])<ref>{{cite web|url = https://nn.by/?c=ar&i=207676|title = Гурт «Тлушч» прэзентаваў новы кліп і запрашае ўсіх на вялікі сольны канцэрт з вольным уваходам|date = 2018-04-07|publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date = 2018-05-25}}</ref> == Склад == * Павел Белы — [[Чалавечы голас|вакал]]<ref>{{cite web|url = http://tuzinfm.by/tag/%D0%A2%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%87.html|title = Тлушч|publisher = [[Тузін Гітоў]]|access-date = 2018-05-30|archive-date = 1 чэрвеня 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180601082502/http://tuzinfm.by/tag/%D0%A2%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%87.html|url-status = dead}}</ref> *Андрэй Свірыд — [[бас-гітара]], [[Вакал|бэк-вакал]] *Сяргей Рылакс — [[гітара]] *Ігар Бандарэнка — [[барабан]]ы {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://vk.com/tlushch Тлушч] у сацыяльнай сетцы [[У Кантакце]] * {{Youtube|4N_fiv5g9Hc|Тлушч «Размеркаванне»}} * {{Youtube|Q1KVM5AY91A|Тлушч «Маладзечна»}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Панк-рокавыя гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2012 годзе]] 3dos5eq1cyqo78jmu0d90id0r5am65a 0 562352 5193153 5071541 2026-09-05T00:11:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193153 wikitext text/x-wiki == Чыгуначны транспарт == [[File:Railways Morocco.png|thumb|Чыгуначная сетка Марока]] [[Чыгуначны транспарт у Марока]] абслугоўваецца нацыянальным аператарам [[ONCF]] ({{lang-fr|Office National des Chemins de Fer du Maroc}})<ref name="ge">Железнодорожный транспорт: Энциклопедия / Гл. ред. Н. С. Конарев. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — 559 с.: ил. (стр 225)</ref>. З агульнай працягласці чыгуначных ліній 2120 км у [[2009]] годзе 1003 км былі [[Чыгуначная электрыфікацыя|электрыфікаваны]] на пастаянным току (3 кВ)<ref>{{cite web | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html#Trans | title=The World Factbook | publisher=''[[CIA]]'' | access-date=2007-12-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20#Trans | archive-date=26 снежня 2018 | url-status=dead }}</ref>. [[Шырыня каляіны]] складае 1435 мм. Лакаматыўны парк складаецца з [[цеплавоз]]аў і [[электравоз]]аў<ref name="ge" />. У 2011 пачата рэалізацыя плана стварэння высакахуткасных чыгуначных магістраляў<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=FaL2BdeGmaE&feature=player_embedded#! Le premier train à grande vitesse (TGV) en Afrique sera Marocain]</ref>. Лінія [[Танжэр]] — Касабланка увасабляе сабой першы этап генеральнага плана хуткаснай чыгункі ONCF, згодна з якім да 2040 года будзе пабудавана больш за 1500 км новых чыгуначных ліній. Высакахуткасны цягнік TGV умяшчальнасцю 500 пасажыраў будзе перавозіць больш за 8 мільёнаў пасажыраў за год. У лістападзе 2018 быў адкрыты першы ўчастак: Танжэр — [[Кенітра]]. Магістралть стала першай хуткаснай чыгункай у Афрыцы<ref>https://frontnews.eu/news/ru/15231/%D0%92-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%BE-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D0%B5%D0%B7%D0%B4-%D0%B2-%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5</ref>. Па стане на 2025 год паўднёвым канцавым пунктам па-ранейшаму з'яўляецца Кенітра, будуецца ўчастак да Рабата. Канцавым пунктам усяго праекта з'яўляецца горад [[Агадзір]] на поўдні Марока.<ref>{{Cite web |url=https://www.oncf.ma/en/Development/Strategy/Morroco-s-2040-rail-strategy |title=Архіўная копія |access-date=22 снежня 2025 |archive-date=31 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331064924/https://www.oncf.ma/en/Development/Strategy/Morroco-s-2040-rail-strategy |url-status=dead }}</ref> == Аўтамабільны транспарт == [[File:A1 Rabat.jpg|thumb|Хайвей A1 Касабланка-Рабат]] Марока мае развітую сетку аўтадарог, адну з найлепшых у [[Афрыка|Афрыцы]]. Агульная працягласць аўтадарог на [[1973]] год складала звыш 51 тыс. км, з іх 21 тыс. — аўтадарогі з цвёрдым пакрыццём<ref name="bse15">Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 15. Ломбард — Мезитол. 1974. 632 стр., илл.; 29 л. илл. и карт. 1 карта-вкл.</ref>.У 2010 працягласць аўтадарог складала 56 986 км, з іх 1416 км хайвеяў.<ref>https://web.archive.org/web/20110722165915/http://www.mtpnet.gov.ma/NR/rdonlyres/F213CFBA-C26A-48AC-A023-E6042E96CB39/1209/Routes_en_chiffres_2005.pdf</ref> У Марока пачынаюцца дарогі, якія ўваходзяць у [[Трансафрыканская сетка аўтамабільных дарог|трансафрыканскую сетку аўтамабільных дарог]] ({{lang-en|[[:en:Trans-African Highway network|Trans-African Highway network]]}}). == Трубаправодны транспарт == [[Выява:Atlas Blue CN-RNA B734.jpg|thumb|left|Boeing 737—400 кампаніі [[Atlas Blue]]]] У Марока дзейнічаюць [[Нафтаправод|нафта]]- і [[газаправод]]ы мясцовага значэння. == Паветраны транспарт == У Марока 27 [[аэрапорт]]аў, якія маюць узлётна-пасадачныя палосы з цвёрдым пакрыццём і 33 аэрапорты з грунтавымі УПП. Чатыры аэрапорта маюць статус міжнародных. У Марока працуюць некалькі буйных авіякампаній: [[Royal Air Maroc]], [[Блакітны Атлас]], [[Лоу-кост-авіякампанія|Low-cost авіякампанія]] [[Рэгіянальныя авіялініі]]. == Марскі транспарт == У Марока дзейнічаюць два буйных гандлёвых порта, Касабланка і Танжэр-Мед. Некалькі паромных ліній злучаюць Марока з Іспаніяй, Францыяй і Італіяй. {{Зноскі}} {{Марока ў тэмах}} {{Афрыка паводле тэм 2|Транспарт}} [[Катэгорыя:Транспарт у Марока| ]] r6kkjnjtewkd1vva1mg5ppeq1a7o5b0 0 563692 5193073 4922950 2026-09-04T18:42:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193073 wikitext text/x-wiki {{Мастак|выява=Tadeusz Gorecki.jpg}} {{цёзкі2|Гарэцкі}} '''Тадэвуш Гарэцкі''' (Гурэцкі) ({{Lang-pl|Tadeusz Górecki}}; {{ДН|||1825}}, [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|||1868}}, {{МС|Вішы||}}, [[Францыя]]) — мастак, акадэмік гістарычнага жывапісу, педагог<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Горецкий Фаддей Антонович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 164 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Творчасць цесна звязана з культурным жыццём Беларусі, Літвы, Расіі і Польшчы<ref name="БС"/>. == Біяграфія == === Паходжанне === [[Файл:Tadas Goreckis. Brolio Liudviko portretas. 1843.jpg|thumb|250px|Партрэт брата Людвіка, 1843]] Паходзіў з роду [[Род Гарэцкіх|Гарэцкіх]] герба «[[Даленга (герб)|Даленга]]»<ref name="ТГ">[https://elib.grsu.by/katalog/282627pdf.pdf?d=true Тадэвуш Гарэцкі жыццё і творчасць/С. Я. Куль-Сяльверстава // Шлях да ўзаемнасці = Droga ku wzajemnosci : матэрыялы XV міжнар. навук. канф., Гродна, 13 — 14 лістапада 2008 года/Установа адукацыі «Гродзенскі дзярж. ун-т імя Я.Купалы»; рэдкал.: І, I.П. Крэнь.- Гродна : ГрДУ, 2009 . — С.188-192]</ref>. Нарадзіўся недалёка ад Вільні ў маёнтку Дусеняты ў сям’і польскага паэта [[Антоні Гарэцкі|Антонія Гарэцкага]] (1787—1861)<ref name="P">[http://pawet.net/zl/zl/2001_45/6.html «Tadeusz Gorecki, Los malarza»] by Swietłana Kul-Sylwestrowa @ Ziemia Lidzka.</ref>, удзельніка [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|польскага паўстання 1830 года]], які пасля паражэння быў пазбаўлены расійскімі ўладамі маёмасці, уцёк у [[Парыж]], пакінуўшы сям’ю ў [[Вільня|Вільні]], і жыў у эміграцыі<ref name="R" />. Маці Тадэвуша, Вераніка Гарэцкая, была, па сведчаннях сучаснікаў, вельмі прывабнай і разумнай жанчынай<ref name="ТГ"/>. Старэйшы брат Людвік служыў афіцэрам у рускай арміі, праз некалькі гадоў удзельнічаў у чыне капітана ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне]] і быў забіты. === Дзяцінства === З прычыны ўцёкаў бацькі за мяжу і канфіскацыі маёмасці сям’я цярпела вялікія матэрыяльныя цяжкасці. Вераніка Гарэцкая была вымушана звярнуцца да расійскіх урадаў у асобе шэфа [[Асобны корпус жандармаў|корпуса жандараў]] і начальніка Трэцяга аддзялення [[Уласная Яго Імператарскай Вялікасці канцылярыя|ўласнай Яго Імператарскай Вялікасці канцылярыі]] [[Аляксандр Хрыстафоравіч Бенкендорф|А. Х. Бенкендорфа]] за падтрымкай<ref name="ТГ"/>. Апошні ў рапарце [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю І]] ад 30 красавіка 1841 года хадайнічаў<ref name="ТГ"/> аб прыняцці Тадэвуша Гарэцкага ў Пецярбургскую акадэмію прыгожых мастацтваў і прызначэнні яму стыпендыі ад урада, тлумачачы сваю просьбу наступным чынам: «принимая во внимание, что мать, отдающая в руки правительства своего сына, заслуживает полного уважения, и желая доказать, что оно всегда изъявляет благосклонность к тем из них, которые вручают оному детей своих..». Цар напісаў на рапарце «згодны», і лёс сына паўстанца быў вырашаны. Стыпендыя ў 350 рублёў, якая была прызначана Тадэвушу царом, удвая пераўзыходзіла звычайныя выплаты вучням Акадэміі. Людвіку Гарэцкаму была наканавана вайсковая кар’ера, таксама пры падтрымцы Бенкендорфа<ref name="ТГ"/>. === Адукацыя === Рана прычыніўся да малявання. Верагодна, першыя спробы зрабіў пад кіраўніцтвам свайго кузена [[Валянцін Ваньковіч|Валянціна Ваньковіча]]. Малады Гарэцкі мог таксама наведваць і майстэрню [[Вікенцій Ігнатавіч Дмахоўскі|Вікенція Дмахоўскага]], які ў той час жыў у Вільні<ref name="ТГ"/>. Першыя прафесійныя ўрокі выяўленчага мастацтва Ф. Гарэцкі атрымаў у класе [[Канут Русецкі|К.]] [[Канут Русецкі|Русецкага]]. [[Файл:Gorecki-Blind Beggar.jpg|250px|thumb|злева|Сляпы з павадыром]] У 1841 паступіў у [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскую Акадэмію мастацтваў]] у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]<ref name="БС"/>. Ужо ў 1842 годзе яго поспехі былі адзначаныя крытыкам [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальдам Падбярэскім]]: «жывое ўяўленне, здольнасць схопліваць падабенства ў рысах. Партрэты, накіданыя ім алоўкам, вядомыя ў многіх дамах сталіцы, вызначаюцца трапнасцю падабенства. Працуе ён настойліва, у адасабленні ад света»<ref>Podbereski, Romuald. «O niektórych artystach, którzy już wyszli albo jeszcze się kształcą w Akademij Sztuk Pięknych w S. Petersburgu», Tygodnik Petersburski, cz. 2: 69 (1842): 475—477.</ref>. Гарэцкі вучыўся жывапісу пад кіраўніцтвам [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карла Брулова]]. Дзякуючы сваім здольнасцям, хутка стаў адным з лепшых яго вучняў, яго называлі «правай рукой майстра»<ref name=":0">Kraszewski, Józef Ignacy. «Listy ze wsi», Tygodnik Petersburski, 74 (1849): 463</ref>. Ужо праз год Гарэцкі выставіў на штогадовай выстаўцы ў Акадэміі дзве работы: копію карціны Міхаэля Свеертса «Банкрот» (са збораў Акадэміі) і інтэр’ер лютэранскай кірхі Святой Кацярыны, гэтыя творы звярнулі на сябе ўвагу знаўцаў прыгожага мастацтва. Апошні твор набыў граф Бенкендорф. У 1843 годзе за карціну «Сляпы з павадыром» ён атрымаў сярэбраны медаль II класа<ref name="ТГ" />. Гэта інтымная кампазіцыя, якая характарызуецца вялікай прастатой і мінімалізмам у плане мастацкіх сродкаў, захоўваецца ў амаль аднатонным адценні карычневага. Гарэцкі абраў характэрную для свайго жывапісу рэлігійную тэму і адначасова закрануў сацыяльныя праблемы. У адрозненне ад свайго настаўніка, мастак выявіў здольнасці да пільнага назірання за рэчаіснасцю і адчувальнасць да чалавечых няшчасцяў<ref name=":1">Świętosławska Agnieszka. Emigration as an artistic turning point : Ignacy Szczedrowski, Konstanty Kukiewicz and Tadeusz Gorecki at the Imperial Academy of Arts in Saint Petersburg. Art Inquiry. Recherches sur les arts 2015, vol. XVII. P. 341.</ref>. Паралельна з навучаннем у Акадэміі Тадэвуш дапамагаў Карлу Брулову ў стварэнні фрэсак для [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскага сабора]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у (1843—1847)<ref name="R">[http://www.rusartnet.com/biographies/russian-artists/19th-century/mid-19th-century/tadeusz-gorecki Brief biography] @ RusArtNet.</ref>. Ён скончыў некаторыя карціны, якія Брулоў распачаў, у т.л. партрэт байкапісца [[Іван Андрэевіч Крылоў|Івана Крылова]]<ref>{{Cite web |url=https://www.culture.ru/materials/254841/i-ya-udostoilsya-namalevat-tam-figurku |title=Архіўная копія |access-date=4 студзеня 2021 |archive-date=27 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827112056/https://www.culture.ru/materials/254841/i-ya-udostoilsya-namalevat-tam-figurku |url-status=dead }}</ref>, таксама зрабіў копію «Аўтапартрэта» Брулова (1848) і некалькіх іншых копій карцін. [[Файл:Tadeusz Górecki - „Przy łożu umierającej”.jpg|злева|thumb|250px|Ля ложка паміраючай]] У 1845 г. Гарэцкі вярнуўся да тэмы рэлігійнага жыцця, намаляваўшы «Споведзь маладой ліцвінкі», карціна была ўзнагароджана рэдкім залатым медалём «за экспрэсію». Вядомы толькі сёння з графічнай рэпрадукцыі твор прадставіў маладую жанчыну, якая стаяла на каленях каля старога каталіцкага святара, які ўважліва слухаў яе. «Варшаўскі кур’ер», са спазненнем на некалькі гадоў, але паведаміў пра станоўчы прыём гэтага вобраза ў суполцы Акадэміі: «Зноў вобраз гэтага сына Паэта, дзе прадстаўлены капуцын, які спавядае маладую ліцвінку, быў залічаны на вялікай выставе да шэрагу лепшых карцін. Гэтая праца, звярнуўшы ўвагу на сябе, заваявала гучнае імя для маладога студэнта Акадэміі і праклала шлях да славы мастака»<ref>Kurier Warszawski, 285 (1849): 1508.</ref>. [[Юзаф Крашэўскі]] таксама адзначаў талент маладога мастака: «здольнасці і працы Гарэцкага сапраўды здзіўляюць, 20-гадовы мастак — майстар кампазіцыі, хуткі ў выкананні, багаты на задумы»<ref name=":0" />.[[Файл:Tadeusz Gorecki – Portrait Peter Clodt von Jürgensburg.JPG|250px|міні|«Партрэт Пятра Клота», 1950]] У 1849 годзе ўзнагароджаны Вялікім залатым медалём за напісаную для конкурсу карціну «Хрыстос бласлаўляе дзяцей» і атрымаў званне мастака XIV класа<ref>Юбилейный справочник Императорской Академии художеств. 1764—1914 / Сост. С. Н. Кондаков. — Санкт-Петербург : т-во Р. Голике и А. Вильборг, [1914]-[1915]. — 2 т. С. 52.</ref>. У 1850 годзе падаў заяўку і быў ганараваны званнем «мастак-партрэтыст» за партрэт расійскага скульптара [[Пётр Карлавіч Клот|Пятра Клота]]<ref name="R" />. Т. Гарэцкі спецыялізаваўся ў партрэтным жывапісе, але таксама добра паказаў сябе ў гістарычным жанры і ў пейзажы. У час вучобы Гарэцкі стварыў шмат партрэтаў. Яго мадэлямі былі, у большасці, землякі мастака: палкоўнік [[Ян Гячэвіч]], епіскап {{нп3|Каспер Бароўскі|Бароўскі|ru|Боровский, Каспер}}, архіепіскап [[Казімір Дмахоўскі|Дмахоўскі]], епіскап [[Мацеюс Валанчус|Валанчэўскі]], граф і графіня Шадурскія, граф і графіня Лапацінскія і іншыя. Будучы адным з лепшых выпускнікоў з ліку скончыўшых курс Акадэміі з Вялікім залатым медалём, у 1851 годзе адправіўся за мяжу ў якасці {{нп3|Пенсіянер (Акадэмія мастацтваў)|пенсіянера акадэміі|ru|Пенсионер (Академия художеств)}}. Ён наведаў Варшаву, Берлін, Парыж і Мадрыд. Падчас паездкі капіраваў творы старых заходнееўрапейскіх майстроў: «Крыж» [[Себасцьяна дэль Помба]], «Святая Сям’я» [[Рафаэль Санці|Рафаэля]], «Святы Варфаламей» [[Хасэ дэ Рыбера|Хасэ дэ Рыберы]]. У Мадрыдзе ён паспяхова выставіў уласную кампазіцыю «Ля ложка паміраючай». У 1852 годзе памёр Карл Брулоў, які даверыў свайму вучню скончыць некалькі пачатых ім карцін.<ref name="ТГ" />. Вярнуўшыся ў Санкт-Пецярбург у 1853 годзе, Гарэцкі прыняў удзел у выставе, прадставіўшы карціны, зробленыя падчас падарожжа: «Пілігрымы перад базілікай Св. Пятра ў Рыме», «Святы Варфаламей», «Ля ложка паміраючай» і від на двор Львоў у Альгамбры. На іх аснове яму было прысвоена званне акадэміка ў галіне гістарычнага жывапісу<ref name=":1" />. === Далейшае жыццё === Пасля атрымання ў 1854 годзе звання акадэміка ў наступным годзе Гарэцкі здзейсніў падарожжа па Італіі, атрымаўшы заданне ўрада завершыць копію святой Цэцыліі Балонскай Рафаэля, якую ўжо распачаў Брулоў. Відаць, сам паміраючы майстар выказаў пажаданне, каб Гарэцкі выканаў даручэнне<ref>«Tadeusz Gorecki» (Notatka biograficzna), Tygodnik Illustrowany 1868, no. 17, p. 195.</ref>. Пасля смерці Мікалая I у 1855 годзе Тадэвуш змог наведаць свайго бацьку ў Парыжы, нарэшце пазнаёміцца з ім і завязаць адносіны. З 1856 г. жыў, у асноўным, у [[Парыж]]ы, дзе ў 1857 г. ажаніўся з пісьменніцай [[Марыя Гарэцкая|Марыяй Міцкевіч]] (1835—1922), старэйшай дачкой польскага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Гэты шлюб выклікаў супраціў з боку сям’і Гарэцкіх, паколькі незадоўга да вяселля пасля знаёмства з Гарэцкім у Італіі Марыя адмовілася ад шлюбнай прапановы сябра свайго бацькі {{нп3|Арман Леві|Армана Леві||Armand Lévy (activist)}}, а таксама з-за 20-гадовай розніцы ва ўзросце маладых. Аргумент невядомай прыроды ледзь не прывёў да дуэлі Тадэвуша з яе братам [[Уладзіслаў Міцкевіч|Уладзіславам]]. Трагедыі атрымалася пазбегнуць, але яго адносіны з яе сям’ёй так і засталіся напружанымі. Яго адносіны з парыжскай эміграцыйнай супольнасцю прывялі да значных зрухаў у яго мастацкай дзейнасці. Гэта не тычылася пытанняў формы, у гэтым плане Гарэцкі заставаўся прадстаўніком халоднага акадэмізму і гарачым прыхільнікам прынцыпаў, засвоеных падчас навучання ў Санкт-Пецярбургскай акадэміі. Аднак патрыятычная атмасфера падбадзёрыла яго паспрабаваць парушыць іканаграфічныя канвенцый, якіх ён прытрымліваўся раней пад уплывам былога настаўніка Брулова<ref name=":1" />. Паводле аднаго з некралогаў, яго думкі былі заняты пытаннямі патрыятычнага мастацтва — "ён пакінуў […] некалькі ідэй для карцін нацыянальнай тэматыкі, пра якія ён шкадуе, што не можа стварыць, сярод іх і «Польская маці», «Вяселле Ядвігі і Ягайлы», а таксама ілюстрацыі да «Пан Тадэвуша»<ref>«Tadeusz Gorecki», Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu 1868, p. 378.</ref>. Яго карціны «Святы Дамінік» ([[1861]]), «Хрыстос на Аліўнай гары» (1864) і «Дамініканец» (1866) дэманстраваліся на парыжскіх выставах. Сярод яго вучняў у Парыжы быў {{нп3|Вітольд Прушкоўскі||ru|Прушковский, Витольд}}. У 1862 годзе быў узнагароджаны {{нп3|Ордэн Льва і Сонца|Ордэнам Льва і Сонца|ru|Орден Льва и Солнца}} за навучанне заходнееўрапейскаму жывапісу чатырох персідскіх студэнтаў, але пад ціскам з боку расійскага ўрада быў вымушаны адмовіцца ад узнагароды<ref name="P" />. У апошні раз ён наведаў Санкт-Пецярбург у 1867 г. Затым яго творы выстаўляліся на штогадовай выставе Акадэміі выяўленчых мастацтваў (1867—1868). Пасля вяртання ў Францыю ён памёр у Вішы пасля працяглай хваробы 31 студзеня 1868 г. Пахаваны 2 лютага побач з бацькам на старых могілках Ле Шамё ў Манмарансі — найбуйнейшым польскім некропалі Францыі. Яго жонка перажыла яго на сорак пяць гадоў<ref name="ТГ" />. == Сям’я == [[Файл:Maria Gorecka w stroju żałobnym w czasie krakowskiego pogrzebu jej ojca, Adama Mickiewicza.png|left|250px|thumb| Марыя Гарэцкая ў жалобным убранні падчас кракаўскага пахавання яе бацькі Адама Міцкевіча]] Першая дачка Гелена, якая нарадзілася ў хуткім часе пасля шлюбу, памерла ў 1860 годзе. Пазней у Тадэвуша і Марыі нарадзілася яшчэ чацвёра дзяцей: Адам, Людвік, Цэліна і Гелена. Гелена выйшла замуж за Юзафа Мадлінскага з {{нп3|Крывасад|Крывасаду||Krzywosądz}} на Куявах, дзе і памерла. Людвік, названы ў гонар дзядзькі з бацькоўскага боку, стаў вядомым доктарам-акулістам, многа зрабіў для развіцця медыцынскай навукі<ref name="ТГ" />. == Творчасць == Тадэвуш Гарэцкі — мастак-партрэтыст. Выдатны {{нп3|Копія (мастацтва)|капііст|ru|Копия (искусство)}}, які добрасумленна паўтараў арыгіналы знакамітых італьянскіх і іспанскіх майстроў. Некалькі месяцаў правёў у музеі [[Прада]] ў [[Мадрыд]]зе, дзе рабіў копіі карцін заходнееўрапейскіх майстроў. Стварыў шэраг жывапісных гістарычных і жанравых палотнаў. Аўтар некалькіх карцін на сакральныя тэмы. Каштоўнымі з’яўляюцца яго партрэты прадстаўнікоў рускай інтэлігенцыі, ваенных, польскіх царкоўных саноўнікаў, членаў сям’і (у тым ліку жонкі і цесця) і сяброў<ref name="ВГ">{{нп3|Вітаўтас Гудоніс|Vytautas Gudonis|lt|Vytautas Gudonis}}. [[Шаўляйскі ўніверсітэт|Šiaulių universitetas]]. [http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2012~1367186399687/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content AKLOJO ELGETOS PAVEIKSLAS VAIZDUOJAMAJAME MENE], с. 77 {{ref-lt}}</ref>. Стварыў серыю малюнкаў-ілюстрацый да «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]»<ref name="ВГ"/>. Сярод асноўных прац «Унутраны перспектыўны выгляд Лютэранскай царквы Св. Кацярыны» ([[1842]]), «Споведзь маладой ліцвінкі ў святара-капуцына» ([[1845]]), «Хрыстосванне» («Хрыстос», 1850), «Пілігрымы перад базілікай Св. Пятра ў Рыме» ([[1854]]), «Дамініканец, які моліцца» (1867)<ref name="БС"/>; партрэты — Л. Гарэцкага ([[1843]]), А. Міцкевіча ([[1847]]), графа Лапацінскага з жонкай (парны, кан. 1840-х), П. К. Клота (1850). Таксама выканаў копію з аўтапартрэта Брулова (1848); копіі з карцін: «Нясенне крыжа Хрыстом Збаўцам» [[Себасцьяна дэль П’ёмба]] ([[1851]]), «Святая сям’я» [[Рафаэль Санці|Рафаэля]] ([[1853]]), «Св. Варфаламей» [[Хасэ дэ Рыбера]] (1854)<ref>[http://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=30557 ГОРЕЦКИЙ ФАДДЕЙ АНТОНОВИЧ (1825—1868)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180517182253/http://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=30557 |date=17 мая 2018 }} {{ref-ru}}</ref>. Некаторыя з яго прац («Пілігрымы перад базілікай Св. Пятра ў Рыме», партрэт Марыі Міцкевіч) захоўваюцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. У 1978 годзе Музей літаратуры імя Адама Міцкевіча ў Варшаве набыў архіў мастака і некаторыя яго карціны, які захоўваліся ў сям’і. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Горецкий, Фаддей Антонович|[[Уладзімір Віктаравіч Чуйко|Чуйко В. В.]]}} Ст. Горецкий, Фаддей Антонович // : у 86 т. (82 т. і 4 доп.). СПб., 1890—1907. * Тадэвуш Гарэцкі жыццё і творчасць/[[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|С. Я. Куль-Сяльверстава]] // Шлях да ўзаемнасці = Droga ku wzajemnosci : матэрыялы XV міжнар. навук. канф., Гродна, 13 — 14 лістапада 2008 года/Установа адукацыі «Гродзенскі дзярж. ун-т імя Я.Купалы»; рэдкал.: І, I.П. Крэнь.- Гродна : ГрДУ, 2009 .- С.188-192 * Lietuvos dailininkų žodynas: 1795—1918 (sud. J. Širkaitė, Vilnius, LKTI, 2012): p.&nbsp;144—145. * Polski sіownik biograficzny. — T. 8 — Wrocіaw-Krakуw, 1959—1960. — S.305 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.rusartnet.com/biographies/russian-artists/19th-century/mid-19th-century/tadeusz-gorecki Tadeusz Górecki] {{ref-en}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарэцкі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Род Гарэцкіх]] tozbip33uzbsw92vyg8d3pvxx6h24nh 0 567747 5193056 4813808 2026-09-04T18:06:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193056 wikitext text/x-wiki {{Танк |Назва = ТГМ 3Т «Моск» |Выява = Tekhnika semejstva moskit 5.jpg |подпіс = |Мадыфікацыя = |Пікселы = |Подпіс = ТГМ 3Т з СТКР |Класіфікацыя = транспартная гусенічная машына |Маса,т = 4—4,9 |Кампаноўка = сілавы агрэгат у цэнтры, экіпаж — вакол яго |Экіпаж = 1 |Вытворца = {{Сцяг|Беларусь}} [[Мінатор-Сэрвіс]] | Дэсант = 5 |Час стварэння = |Гады эксплуатацыі = з пачатку 2000-х<ref>{{cite web|url=http://www.mod.mil.by/pressa.html|title=5 февраля 2005 года впервые будет отмечаться День вооружения|date=2005-02-03|work=Пресс-релизы|publisher=Министерство обороны Республики Беларусь|accessdate=2010-11-10|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718062955/http://www.mod.mil.by/pressa.html|archivedate=2012-07-18}}</ref> |Асобнікі = |Даўжыня, мм = 4720 |Даўжыня з гарматай,мм = |Шырыня,мм =2500 |Вышыня,мм = 1600 |Тып брані = няма |Дно = |Дах корпуса = |Маска прылады = |Актыўная абарона = |Дынамічная абарона = |Калібр і марка гарматы = |Тып гарматы = |Даўжыня ствала (калібры) = |Боекамплект гарматы = |Куты ВН = |Куты ГН = |Далёкасць стральбы = |Прыцэлы = |Кулямёты = |Тып рухавіка = дызельны |Магутнасць рухавіка,л.с. = |Хуткасць па шашы,км/г = 90 |Хуткасць па перасечанай мясцовасці, км/г = 40 |Запас ходу па шашы,км = 400 |Удзельная магутнасць, л.з./т = |Тып падвескі = |Удзельны ціск на грунт, кг/кв.гл =0,6 |Шырыня гусеніцы,мм = 30 |Максімальны кут уздыму = |Максімальны кут нахілу = |Якая пераадольваецца сценка,м = |Што пераадольваецца роў,м = |Які пераадольваецца брод,м = |Асноўныя аператары = {{сцяг|Беларусь}} }} '''Транспартная гусенічная машына ТГМ 3Т «Маскіт»''' — [[Беларусь|беларуская]] хуткаходная плаваючая гусенічная машына, прызначаная для забеспячэння манеўраных дзеянняў вайсковых падраздзяленняў ва ўмовах бездарожжа і перасечанай мясцовасці. == Апісанне == Корпус ТГМ 3Т — адкрыты, герметычны. Агрэгаты размешчаны па ўсёй машыне з мэтай забеспячэння аптымальнага разважвання: сілавы агрэгат, які складаецца з дызельнага рухавіка і аўтаматычнай каробкі пераключэння перадач, размешчаны ў сярэдняй частцы, механізм павароту — у насавой, а блок астуджэння — у кармавой частцы ля левага і правага бартоў. Месцы для кіроўцы і пяці пасажыраў размяшчаюцца вакол сілавога агрэгата. Хадавая частка — гусенічная, якая на кожным з бартоў складаецца з пяці апорных каткоў з індывідуальнай тарсіённай падвескай і вядучага катка. Пераадоленне водных перашкод ажыццяўляецца ўплаў за кошт перамоткі гусеніц. У базавым варыянце машына не ўзброена, аднак яе канструкцыя і кампаноўка дазваляюць усталёўваць рознае ўзбраенне<ref name="TGM-old" />: * 30-мм аўтаматычны станковы гранатамёт АГС-17. * 12,7-мм станковы кулямёт НСВ-12,7. * СТРК «Малютка», «Метыс», «Фагот», «Конкурс», «Шэршань». * ПЗРК «Ігла». == Мадыфікацыі == Канструкцыя машыны мяркуе магчымасць яе шырокага мадыфікавання, у прыватнасці — стварэнне варыянтаў з пяццю і шасцю апорнымі коўзанкамі, з адкрытым і закрытым корпусам, з усталяванымі вадамётным або вінтавымі рухавікамі для фарсіравання водных перашкод<ref name="TGM-old">{{cite web|url=http://www.minotor-service.com/ru/3t-omni-role-tracked-carrier.html|title=Транспортная гусеничная машина (ТГМ) 3Т|publisher=Предприятие «Минотор-Сервис»|accessdate=2010-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ZQuK2lJ?url=http://www.minotor-service.com/ru/3t-omni-role-tracked-carrier.html|archivedate=11 мая 2012|url-status=live}}</ref><ref name="TGM-new">{{cite web|url=http://minotor-service.by/catalogue/develop/?rubric=8|title=Транспортная гусеничная машина ТГМ 3Т Москит|work=Разработка военной техники|publisher=Минотор-Сервис|accessdate=2010-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ZQtKxFq?url=http://minotor-service.by/catalogue/develop/?rubric=8|archivedate=11 мая 2012|url-status=live}}</ref>. == Машыны на базе ТГМ == * «МОСКИТ» — супрацьтанкавы ракетны комплекс на базе ТГМ-3Т<ref>{{Cite web |url=http://minotor-service.by/catalogue/develop/?rubric=24 |title=Архіўная копія |access-date=9 снежня 2018 |archive-date=16 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216081200/http://minotor-service.by/catalogue/develop/?rubric=24 |url-status=dead }}</ref>. Прызначаны для паразы нерухомых і рухомых наземных мэт — сучаснай [[танк|бранятанкавай тэхнікі]] з дынамічнай абаронай брані, абарончых збудаванняў; нізкалётных верталётаў і маламерных надводных караблёў у любы час сутак, пры неспрыяльных умовах надвор’я на мясцовасці з любым рэльефам. Вытворца — Мінатор-Сэрвіс. * «Kiwi» — машына РЭБ на базе платформы «Маскіт». == Гл.таксама == * [[БПЛА «Маскіт»]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://minotor-service.by/catalogue/develop/?rubric=8|title=Транспортная гусеничная машина ТГМ 3Т Москит|work=Разработка военной техники|publisher=Минотор-Сервис|accessdate=2010-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ZQtKxFq?url=http://minotor-service.by/catalogue/develop/?rubric=8|archivedate=11 мая 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.minotor-service.com/ru/exhibitions.html|title=Участие в выставках|publisher=Предприятие «Минотор-Сервис»|accessdate=2010-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/676PSWXdR?url=http://www.minotor-service.com/ru/exhibitions.html|archivedate=22 красавіка 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.minotor-service.com/ru/3t-omni-role-tracked-carrier.html|title=Транспортная гусеничная машина (ТГМ) 3Т|publisher=Предприятие «Минотор-Сервис»|accessdate=2010-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ZQuK2lJ?url=http://www.minotor-service.com/ru/3t-omni-role-tracked-carrier.html|archivedate=11 мая 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/society/2009/05/20/ic_articles_116_162724/|title=Штаб на колесах, гусеничный кабриолет, танковоз и другие «чудеса» выставки Milex-2009|author=Фото Василия Семашко|date=20 мая 2009|work=|publisher=Белорусские новости|accessdate=2010-11-10|lang=|archive-date=14 лістапада 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114182804/http://naviny.by/rubrics/society/2009/05/20/ic_articles_116_162724|url-status=dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Бронетэхніка Беларусі пасля 1991-га года}} [[Катэгорыя:Бранятэхніка Беларусі]] [[Катэгорыя:Ваенныя машыны]] [[Катэгорыя:Зброя Беларусі]] 7qp8mfgpthhprcryljaw5v9j3tpr53l 0 572354 5193152 4831403 2026-09-04T23:46:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193152 wikitext text/x-wiki {{Партыя | назва партыі = Торы | назва на мове арыгінала = {{lang-en|Tories}} | лагатып = Royal Oak.png | лідар = [[Якаў II Сцюарт]] (першы лідар старых торы) <br />[[Уільям Піт Малодшы]] (першы лідар новых торы) | дата заснавання = [[1678]] | дата роспуску = [[1834]] | ідэалогія = [[манархія|манархізм]], [[кансерватызм]] | колькасць членаў = | моладзевая арганізацыя = | партыйны друк = | штаб-кватэра = }} {{іншыя значэнні|Торы}} '''То́ры''' ({{lang-en|Tories}}) — палітычныя партыі [[Каралеўства Англія]], [[Каралеўства Вялікабрытанія]] і [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі]] ў [[1678]] - [[1834]] гг. У нашы дні '''торы''' — нефармальная назва чальцоў [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі]]. == Старыя торы == Партыя торы ўзнікла падчас палітычнага крызісу ў [[Каралеўства Англія|Англіі]] ў [[1678]] - [[1681]] гг., калі частка [[парламент]]а паспрабавала адхіліць права [[Якаў II Сцюарт|Джэймса, герцага Ёрка]] заняць пасаду караля. Палітыкі, што выступалі супраць Джэймса, называлі сябе [[вігі|вігамі]], а прыхільнікаў герцага — торы (ад {{lang-ga|tóraidhe}}, літаральна «па-за законам»). Упершыню гэтая назва была выкарыстана ў [[1681]] г. Нягледзячы на перамогу Джэймса, які ўвайшоў у гісторыю як англійскі кароль Якаў II, паміж ім і торы адбыўся разлад, выкліканы спробай караля прыцягнуць да палітычнай барацьбы [[Царква Англіі|царкву]]. Многія торы падтрымалі [[Славутая рэвалюцыя|Славутую рэвалюцыю]]. Яе вынікам было стварэнне [[манархія|манархіі]], вельмі абмежаванай парламентам, у той час як большасць торы выступалі за моцную каралеўскую ўладу. Старыя торы адыгрывалі надзвычай важную ролю ў палітычным жыцці [[Каралеўства Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] да [[1714]] г. пакуль кароль [[Георг I (кароль брытанскі)|Георг I]] не зрабіў стаўку на ўрад вігаў. Рэформы вігаў прывялі да звальнення прыхільнікаў торы з [[армія|арміі]], [[флот]]а і [[суд]]оў, не давалі магчымасці займання ваенных і дзяржаўных пасад па спадчыне. Торы працягвалі кантраляваць большасць выбаршчыкаў у сельскай мясцовасці і маглі б выіграць парламенцкія выбары, але вігі змянілі прапорцыі пры галасаванні за парламенцкіх прадстаўнікоў, і большасць месц атрымоўвалі тыя, хто выбіраўся ў гарадах. Паміж [[1740]] г. і [[1760]] г. торы перасталі быць арганізаванай партыяй. Сама назва торы стала ўспрымацца адмоўна. Часцяком так называлі непапулярных [[кансерватызм|кансерватыўных]] палітыкаў, хаця на самой справе яны не належалі да гэтай партыі. Знікненне старых торы з палітычнага жыцця садзейнічала размыванню партыі вігаў. У сярэдзіне [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. партыйная прыналежнасць перастала мець значэнне ў палітычным жыцці. == Новыя торы == У [[1783]] г. шэраг [[кансерватызм|кансерватыўных]] палітыкаў на чале [[Уільям Піт Малодшы|Уільяма Піта Малодшага]] атрымалі мянушку новых торы. Іх поспеху садзейнічаў крызіс старых вігаў, частка якіх перайшла ў [[1794]] г. на бок Уільяма Піта. Сам Уільям Піт лічыў сябе не торы, а незалежным вігам, а яго прыхільнікі называлі сябе «сябрамі містара Піта». У адрозненні ад старых торы, новыя торы падтрымлівалі перавагу [[парламент|парламенцкай]] сістэмы кіравання, выступалі супраць ізаляцыянізму на карысць актыўнай [[імперыялізм|імперыялістычнай]] палітыкі. У аснове [[ідэалогія|ідэалогіі]] новых торы быў кансерватызм у дачыненні да [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французскай рэвалюцый]]. Яны захоўвалі сентыментальную адданасць да абмежаваных інстытутаў [[манархія|манархічнай]] улады. Большасць іх выбаршчыкаў належалі да [[Царква Англіі|Царквы Англіі]] або [[Шатландская біскупальная царква|Шатландскай біскупальнай царквы]]. Падтрымка новых торы значна саслабла пасля жорсткіх дзеянняў супраць народных выступаў у [[1815]] г. У [[1834]] г. [[Роберт Піль]] заклікаў да змены ідэалогіі новых торы на карысць кансерватызму ў духу [[Эдмунд Бёрк|Эдмунда Бёрка]]. Аднак у далейшым за чальцамі [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]] захавалася мянушка торы. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|То́ры||492—493}} * {{ВСЭ3|То́ри|26|106}} == Спасылкі == * [https://www.encyclopedia.com/history/modern-europe/british-and-irish-history/tories Tories] * [https://mason.gmu.edu/~ayadav/historical%20outline/whig%20and%20tory.htm Whig and Tory] * [https://www.historylearningsite.co.uk/stuart-england/the-tories The Tories — History Learning Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180705040140/https://www.historylearningsite.co.uk/stuart-england/the-tories/ |date=5 ліпеня 2018 }} * [https://www.gov.uk/government/history/past-prime-ministers/william-pitt History of William Pitt 'The Younger'] * [http://www.historyhome.co.uk/peel/politics/tam1.htm The Tamworth Manifesto] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кансерватыўныя партыі]] [[Катэгорыя:Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Торы Вялікабрытаніі]] f2z8weqbqmyi8t5prspg43idohig4xc 0 573900 5193151 4578682 2026-09-04T23:43:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193151 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Торбешы <br /> (''Торбеши'') | image = [[Выява:Женско оро на Македонки муслиманки во Г.Косоврасти 01.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 2553 (2016 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Паўночная Македонія}} | langs = [[Македонская мова|македонская]] | rels = [[іслам]] | related = іншыя [[македонцы]], [[Гараны (народ)|гараны]], [[памакі]] }} '''Торбешы''' ({{lang-mk|Торбеши}}) — субэтнічная група [[македонцы|македонцаў]], што спавядае [[іслам]]. Некаторыя торбешы атаясняюць сябе з [[баснійцы|баснійцамі]] або [[туркі|туркамі]]. Агульная колькасць у [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]] ([[2016]] г.) — 2 553 чал.<ref>[http://www.stat.gov.mk/Publikacii/PDFSG2016/03-Naselenie-Population.pdf Население]</ref> == Гісторыя == Ісламізацыя [[паўднёвыя славяне|славянскага]] насельніцтва [[Македонія (зямля)|Македоніі]] пачалася з канца [[14 стагоддзе|XIV]] ст., калі гэты рэгіён быў уключаны ў склад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Найбольш інтэнсіўна гэты працэс адбываўся ў [[17 стагоддзе|XVII]] - [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. Ён ахапіў частку сельскага насельніцтва, што прымала іслам для вызвалення ад [[Падатак|падаткаў]], набыцця паўнавартаснага статусу землеўладальнікаў і іншых сацыяльных прывілеяў. Часцяком у іслам пераходзілі вялікія групы кроўных сваякоў. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. абшчыны ісламізаваных [[македонцы|македонцаў]] шчыльна насялялі памежжа сучасных Македоніі і [[Албанія|Албаніі]], даліну вакол горада [[Скоп’е]], [[:ru:Меглен (область)|вобласць Меглен]] на поўначы сучаснай [[Грэцыя|Грэцыі]]. Назва торбешы замацавалася пераважна за насельнікамі даліны вакол Скоп'я. Тут нават вылучаўся асаблівы раён [[:mk:Торбешија|Тарбешыя]]. Лічыцца, што назва паходзіць ад славянскага слова «торба», якая з’яўлялася атрыбутам сялян-адыходнікаў. Разам з гэтым, назва торбешы мела негатыўны пагардлівы сэнс. Улады Асманскай імперыі разглядалі наяўнасць мусульман сярод славянскага [[хрысціянства|хрысціянскага]] насельніцтва як падтрымку свайму ўплыву. Сапраўды, падчас паўстання [[1903]] г. торбешы выступалі на баку Асманскай імперыі, падчас [[Балканскія войны|Балканскіх войн]] і пазней перасяляліся ў [[Турцыя|Турцыю]]. Торбешы, што апынуліся на тэрыторыі Албаніі пасля абвяшчэння ёю незалежнасці аддалі перавагу албанскай ідэнтычнасці. На тэрыторыі [[Паўночная Македонія|Рэспублікі Македонія]] з [[1945]] г. у дачыненні да торбешаў праводзілася [[асіміляцыя (сацыялогія)|асімілятарская]] палітыка, згодна якой яны разглядаліся як частка македонскага славянскага народа. Яна асабліва ўзмацнілася пасля абвяшчэння незалежнасці ў [[1991]] г. Разам з гэтым, сярод саміх торбешаў працягваюцца абмеркаванні [[туркі|турэцкага]] або нават [[албанцы|албанскага]] паходжання, прыналежнасці да [[баснійцы|баснійцаў]] і г. д. == Рэлігія == Асноўная [[рэлігія]] — [[іслам]]. У вёсках са змяшаным насельніцтвам торбешы падтрымліваюць некаторыя [[хрысціянства|хрысціянскія]] традыцыі, наведваюць [[Царква (збудаванне)|царкву]], святкуюць дзень [[Георгій Перамаганосец|Святога Георгія]]<ref>[http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-doi-10_11649_sm_2011_016 Karolina Bielenin-Lenczowska, Praktyka religijna i tożsamość macedońskich muzułmanów / Torbeszów w kontekście islamizacji na Bałkanach]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://studies.aljazeera.net/en/reports/2013/10/20131088412517496.html Muslims of Macedonia: Identity Challenges and an Uncertain Future] * [http://www.newbalkanpolitics.org.mk/item/the-balkan-muslim-discourse-identity-among-the-muslims-of-slavic-origin#.W75rUNf7S1s THE BALKAN MUSLIM DISCOURSE: IDENTITY AMONG THE MUSLIMS OF SLAVIC ORIGIN] * [https://www.persee.fr/doc/cemot_0764-9878_1994_num_18_1_1116 Baskin Oran, Religious and national identity among the Balkan muslims : A comparative study on Greece, Bulgaria, Macedonia and Kosovo] * [https://islam-today.ru/obsestvo/raznoe/torbesi-neotemlemaa-cast-mirovoj-ummy/ Торбеши - неотъемлемая часть мировой уммы] * [http://www.mn.mk/istorija/5102-Makedonci-po-narodnost-so-islamska-veroispoved Македонци по народност со исламска вероисповед] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191206014118/http://www.mn.mk/istorija/5102-Makedonci-po-narodnost-so-islamska-veroispoved |date=6 снежня 2019 }} [[Катэгорыя:Балканскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Паўднёвыя славяне]] 1g09g1t7canxa7edaxky6muf4ridv3z 0 576388 5193111 4374765 2026-09-04T21:05:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193111 wikitext text/x-wiki {{Мінерал |Назва = Тарыт |Выява = Thorite-288916.jpg |Подпіс = |Формула = ThSiO{{sub|4}} |Колер = чорны, карычневы, аранжавы, жоўты, жоўта-бурага, чырвона-буры |Колер рысы = карычневы |Бляск = тлусты, смаляны, шкляны, матавы |Празрыстасць= неапразрысты |Спайнасць = недасканалая |Сінгонія = тэтраганальная |Параметры рашоткі = |Цвёрдасць = 4,5—5 |Злом = ракавісты |Прымесь = U, Tr, Fe, Ca, Mn, P, Ti, Al |Шчыльнасць = 4,1—6,7 |Паказчык пераламлення = 1,79—1,84 }} '''Тары́т''' — [[мінерал]] падкласа астраўных [[Сілікаты|сілікатаў]], сілікат [[Торый|торыю]] ThSiO{{sub|4}}. Змяшчае ад 45 да 75 % ThO{{sub|2}}, дамешкі [[жалеза]], [[Уран (хімічны элемент)|урану]], [[Кальцый|кальцыю]], [[фосфар]]у, [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]], [[Марганец|марганцу]], [[Алюміній|алюмінію]] і іншых элементаў. Крышталізуецца ў тэтраганальнай сінгоніі. Утварае [[Крышталь|крышталі]] і агрэгаты чорнага, карычневага, жоўтага, жоўта-бурага, чырвона-бурага колеру. Цвёрдасць 4,5—5 па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]]. Крохкі. [[Шчыльнасць]] 4,1—6,7 г/см³. Радыеактыўны. Сустракаецца ў [[пегматыт]]ах, ніфелінавых [[сіеніт]]ах, [[граніт]]ах. Прамысловае значэнне мае ў россыпах. Руда на торый. == Літаратура == * Тори́т // {{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=2|старонкі=485|старонак=768|isbn=5-85270-044-4 (т. 2.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=21375 Торит // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191209154518/https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=21375 |date=9 снежня 2019 }}{{ref-ru}} * [http://www.catalogmineralov.ru/mineral/thorite.html Торит // КаталогМинералов. Ru]{{ref-ru}} {{Commonscat|Thorite}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мінералы торыю]] [[Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)]] 7gheprx83ay2ztnxexva57x3l5zwr29 0 577381 5193168 5182721 2026-09-05T03:34:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193168 wikitext text/x-wiki {{Фестываль |Назва = «Тэатральны куфар» |Назва ў арыгінале = |Выява = |Подпіс = |Шырыня = |Гады = з 2004 года |Краіна = Беларусь |Горад = [[Мінск]] |Мова = [[Беларуская мова|Беларуская]], [[Англійская мова|англійская]], [[Руская мова|руская]] |Жанр = [[п’еса]] |Жанры = |Лэйбл = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] |Лэйблы = |Тэматыка = [[тэатр]] |Склад = |Ганаровыя госці = |Злучаныя праекты = |Сайт = [http://theatre-fest.bsu.by/bel/index_bel.html theatre-fest.bsu.by] }} «'''Тэатра́льны ку́фар'''» — міжнародны [[фестываль]] [[Студэнт|студэнцкіх]] [[тэатр]]аў, які штогод ладзіцца [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]] з 2004 года. Дэвіз фестывалю — «Традыцыі. Пошук. Эксперымент». Штогод пастаноўкі фестывалю наведваюць каля 12 тыс. гледачоў. На пачатак 2015 г. за 11 гадоў існавання ў фестывалі бралі ўдзел тэатральныя студэнцкія калектывы з 60 краін свету<ref name="т"/>. == Пераможцы == {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#6699CC" | '''<font color=White>Год</font>''' || '''<font color=White>Краіна</font>''' || '''<font color=White>ВНУ</font>''' || '''<font color=White>Тэатр</font>''' || '''<font color=White>Спектакль</font>''' |- | bgcolor="#eeeeee"| 2015 || [[Беларусь]] (Мінск) || [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў]] || Тэатральная майстэрня «Студыёзусы» || {{нп5|Вій (аповесць)|«Вій»|ru|Вий (повесть)}} (2012, Наталля Варажбіт)<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Гэты неўміручы «Вій»|спасылка=http://www.zviazda.by/be/news/20151212/1449869387-gety-neumiruchy-viy-abo-traynaya-peramoga-studyyozusau|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=12 снежня 2015|нумар=[http://www.zviazda.by/be/number/241-28099 241 (28099)]|старонкі=[http://www.zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/12/12sne-8.indd_.pdf 8]|issn=1990-763x}}</ref> |- | bgcolor="#eeeeee"| 2014 || [[Іран]] ([[Тэгеран]]) || — || Тэатр «Папіён» || {{нп5|Крэслы (п’еса)|«Крэслы»|fr|Les Chaises}} (1952, [[Эжэн Іанеска]])<ref>{{Навіна|аўтар=[[Захар Шчарбакоў]]|загаловак=Гран-пры фестывалю «Тэатральны куфар» атрымаў спектакль «Крэслы» іранскага тэатра «Папіён»|спасылка=http://by.belapan.by/archive/2014/09/29/729858_729877|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=29 верасня 2014|дата доступу=14 ліпеня 2016|access-date=6 лістапада 2018|archive-date=8 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108121213/https://by.belapan.by/archive/2014/09/29/729858_729877|url-status=dead}}</ref> |- | bgcolor="#eeeeee"| 2013 || [[Беларусь]] (Мінск) || [[Рэспубліканскі цэнтр нацыянальных культур Беларусі]] || Трупа «Тэатральны квадрат» || «Мэнш-чалавек» (2006, Андрэй Шыманскі)<ref>{{Навіна|аўтар=[[Марына Носава]]|загаловак=Гран-пры фестывалю «Тэатральны куфар — 2013» атрымаў беларускі спектакль «Мэнш-Чалавек»|спасылка=http://by.belapan.by/archive/2013/09/30/652606_652630|выдавец=БелаПАН|дата публікацыі=30 верасня 2013|дата доступу=14 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref> |- | bgcolor="#eeeeee"| 2012 || [[Літва]] (Вільнюс) || Вільнюскі ўніверсітэт дастасоўных навук || Тэатр «ПС09» || «Вечар з Чэхавым» (1959, Канстанцін Ліхачоў)<ref>{{Навіна|аўтар=[[Анастасія Янушэўская]]|загаловак=Гран-пры 9-га фестывалю «Тэатральны куфар» атрымаў тэатр Універсітэта прыкладных навук з Вільнюса|спасылка=http://by.belapan.by/archive/2012/07/09/560367_560374|выдавец=БелаПАН|дата публікацыі=9 ліпеня 2012|дата доступу=14 ліпеня 2016|access-date=6 лістапада 2018|archive-date=8 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108064249/https://by.belapan.by/archive/2012/07/09/560367_560374|url-status=dead}}</ref> |- | bgcolor="#eeeeee"| 2011 || [[Расія]] ([[Екацярынбург]]) || — || Тэатр-студыя «Галёрка» || «Гупёшка» (2003, {{нп5|Васіль Сігараў|Васіль Уладзіміравіч Сігараў|ru|Сигарев, Василий Владимирович}})<ref>{{Навіна|аўтар=[[БелаПАН]]|загаловак=Галоўны прыз «Тэатральнага куфра» атрымалі расіяне|спасылка=http://naviny.by/pda/material/?type=articles&id=175304|выдавец=Беларускія навіны|дата публікацыі=2 кастрычніка 2011|дата доступу=14 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref> |- | bgcolor="#eeeeee"| 2010 || [[Англія]] ([[Бат]], графства [[Сомерсет]]) || {{нп5|Універсітэт Бат-Спа||en|Bath Spa University}} || Тэатр «Рэмінгтанскі праект» || [[Сіняя Барада|«Чырвоны пакой»]] (1979, [[Анджэла Картар]])<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Вольга Чайкоўская]].|загаловак=Новыя звесткі пра чалавека|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=67174|выданне=Чырвоная змена|год=6 кастрычніка 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/pril/?id=30&prilid=67167 37 (15640)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/67191/6kas-3.indd.pdf 1]-[http://old.zviazda.by/a2ttachments/67191/6kas-4.indd.pdf 2]}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |- | bgcolor="#eeeeee"| 2009 || [[Беларусь]] (Менск) || Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт || Драматычны тэатр «На балконе» || «Зімы не будзе» (2005, {{нп5|Віктар Альшанскі|Віктар Іосіфавіч Альшанскі|ru|Ольшанский, Виктор Иосифович}})<ref>{{Навіна|аўтар=[[Таццяна Дарашчонак]]|загаловак=Гран-пры фестывалю «Тэатральны куфар — 2009» атрымаў спектакль тэатра БДУ|спасылка=http://by.belapan.by/archive/2009/10/05/333699_333700|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=5 кастрычніка 2009|дата доступу=14 ліпеня 2016|access-date=6 лістапада 2018|archive-date=8 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108215522/https://by.belapan.by/archive/2009/10/05/333699_333700|url-status=dead}}</ref> |- | bgcolor="#eeeeee"| 2008 || [[Расія]] ([[Масква]]) || [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт]] || {{нп5|Маскоўскі адчынены студэнцкі тэатр||ru|Студенческий театр МГУ}} || {{нп5|Сірано дэ Бержэрак (драма)|«Сірано»|fr|Cyrano de Bergerac (Rostand)}} (1897, [[Эдмон Растан]])<ref>{{Навіна|аўтар=Таццяна Дарашчонак|загаловак=Галоўную ўзнагароду міжнароднага фестывалю студэнцкіх тэатраў «Тэатральны куфар — 2008» атрымаў тэатр МДУ|спасылка=http://by.belapan.by/archive/2008/10/13/260089_260110|выдавец=БелаПАН|дата публікацыі=13 кастрычніка 2009|дата доступу=13 ліпеня 2016|access-date=6 лістапада 2018|archive-date=9 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109014552/https://by.belapan.by/archive/2008/10/13/260089_260110|url-status=dead}}</ref> |- | bgcolor="#eeeeee"| 2007 || [[Беларусь]] (Мінск) || [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў]] || Тэатр-студыя «Сёмы паверх» || «Свінскія выбрыкі» (2006, [[Аляксандр Богдан]])<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=«Свінскія выбрыкі»|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=3445|выданне=Чырвоная змена|год=19 кастрычніка 2007|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/pril/?id=30&prilid=3435 43 (15494)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/3421/19kast-4.pdf 2]}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |- | bgcolor="#eeeeee"| 2006 || [[Літва]] ([[Вільнюс]]) || {{нп5|Вільнюскі тэхнічны ўніверсітэт||lt|Vilniaus Gedimino technikos universitetas}} || Тэатр-студыя «Палепэ» || {{нп5|Цудоўны касцюм колеру марозіва|«Касцюм»|en|The Wonderful Ice Cream Suit}} (1958, [[Рэй Брэдберы]])<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Надзея Нікалаева]].|загаловак=«Тэатральны куфар-2006» вызначыў пераможцаў|спасылка=http://old2.zviazda.by/?r=37&p=23&archiv=13102006|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=13 кастрычніка 2006|нумар=[http://old2.zviazda.by/?archiv=13102006 225 (25814)]|issn=1990-763x|archive-url=https://web.archive.org/web/20210928105903/http://old2.zviazda.by/?r=37&p=23&archiv=13102006|archive-date=28 верасня 2021}}</ref> |- | bgcolor="#eeeeee"| 2005 || [[Беларусь]] ([[Полацк]], [[Віцебская вобласць]]) || Дом культуры Полацка || Тэатр «Пілігрым» || «Не пакідай мяне» (2005, [[Аляксей Дудараў]]) |- | bgcolor="#eeeeee"| 2004 || [[Расія]] ([[Санкт-Пецярбург]]) || [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]] || Цэнтр эстэтычнага выхавання і развіцця асобы || {{нп5|Казка (апавяданне)|«Казка»|en|A Nursery Tale}} (1926, [[Уладзімір Набокаў]])<ref>{{Артыкул|загаловак=Скрынка Пандоры|спасылка=http://pda.nn.by/artykul/98866.html|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|тып=газета|год=8 кастрычніка 2004|нумар=[http://www.kamunikat.org/download.php?item=11702-1.pdf 37 (395)]|старонкі=1, 13|issn=1819-1614}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |} == Гісторыя == 29 верасня 2004 г. у будынку [[Ліцэй БДУ|Ліцэя БДУ]] (Мінск, вул. Ульянаўская, д. 8) пачаўся першы фестываль «Тэатральны куфар», у якім да 3 кастрычніка паўдзельнічалі 11 тэатраў<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Вікторыя Аскера]].|загаловак=Чараўніцтва і дэмакратызм маладога тэатра|спасылка=http://www.main.lim.by/?p=5200|выданне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газета|год=11 снежня 2015|нумар=[http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/12/49-2015.pdf 49 (4849)]|старонкі=1, 8|issn=0024-4686|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919075528/http://main.lim.by/?p=5200|archive-date=19 верасня 2021}}</ref> з 4 краін Еўропы (Англія, Беларусь, Расія і [[Швейцарыя]])<ref>{{Навіна|загаловак=Тэгеранскі тэатр «Папіён» атрымаў Гран-пры фестывалю «Тэатральны куфар»|спасылка=http://m.blr.belta.by/culture/view/tegeranski-teatr-papion-atrymau-gran-pry-festyvalju-teatralny-kufar-26032-2014|выдавец=БелТА|дата публікацыі=29 верасня 2014|дата доступу=14 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref>. На адкрыцці фестывалю яго ўдзельнікаў вітаў рэктар БДУ [[Васіль Стражаў]]<ref>{{Навіна|загаловак=Фотагалерэя 2004|спасылка=http://theatre-fest.bsu.by/bel/media/2004.html|выдавец=«Тэатральны куфар»|дата публікацыі=2012|дата доступу=14 ліпеня 2016|access-date=6 лістапада 2018|archive-date=24 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924143751/http://www.theatre-fest.bsu.by/bel/media/2004.html|url-status=dead}}</ref>. Мастацкім кіраўніком фестывалю выступіў Сяргей Турбан. 27 верасня 2005 г. у Ліцэі БДУ ўрачыста адкрылі 2-і Міжнародны фестываль студэнцкай тэатральнай творчасці «Тэатральны куфар». Да 2 кастрычніка 2005 г. у фестывалі паўдзельнічалі тэатры з 6 краін Еўропы (Беларусь, [[Іспанія]], Літва, Расія, Славенія і Швейцарыя) і 1 краіна Афрыкі (Нігерыя). Выступленні прайшлі на пляцоўках Ліцэя БДУ, філалагічнага факультэта БДУ і ў галоўным корпусе [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага аграрнага тэхнічнага ўніверсітэта]]<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Марыя Касцюковіч]].|загаловак=7 краін у адным «Куфры»|спасылка=http://old2.zviazda.by/?r=37&p=17&archiv=30092005|выданне=Звязда|тып=газета|год=30 верасня 2005|нумар=[http://old2.zviazda.by/?archiv=30092005 190 (25522)]|issn=1990-763x|archive-url=https://web.archive.org/web/20210928100136/http://old2.zviazda.by/?r=37&p=17&archiv=30092005|archive-date=28 верасня 2021}}</ref>. 6-11 кастрычніка 2008 г. адбыўся 5-ы Міжнародны фестываль студэнцкіх тэатраў «Тэатральны куфар», на якім 19 студэнцкіх тэатраў з 9 краін Еўропы (Беларусь, Літва, [[Нідэрланды]], [[Германія]], Расія, [[Сербія]], Украіна, Францыя і Эстонія) і 1 краіна Азіі (Ізраіль) выступілі з 20 спектаклямі. Адбор ажыццяўляўся з амаль 50 заявак на ўдзел. Трупы тэатраў налічвалі каля 300 акцёраў. Журы ўключала прадстаўнікоў з 5 дзяржаў Еўропы (Беларусь, Брытанія, Латвія, Славенія, Францыя) і 2 дзяржаў Паўночнай Амерыкі (ЗША, Канада). На чале журы стаяў старшыня Міжнароднай асацыяцыі ўніверсітэцкіх тэатраў (МАУТ) Жан-Жак Лару (Канада). У сувязі з працягам бясплатнага допуску гледачоў у Ліцэі БДУ спектаклі праходзілі пры перапоўненых залах (звыш 500 месцаў). На закрыцці фестывалю 11 кастрычніка 2008 г. выдалі па-беларуску і па-англійску зборнік «Бібліятэчка» з 5 п’есамі беларускіх драматургаў, якія раней не друкаваліся<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Дар’я Прышчэпава]].|загаловак=Маленькі юбілей вялікага фестывалю|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=21139|выданне=[[Чырвоная змена]]|год=17 кастрычніка 2008|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/pril/?id=30&prilid=21136 41 (15545)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/21150/17kas-3.pdf 1]}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Агульны лік гледачоў склаў каля 12 тыс. чалавек<ref>{{Навіна|аўтар=[[Кацярына Саладуха]]|загаловак=Міжнародны фестываль студэнцкіх тэатраў «Тэатральны куфар»|спасылка=http://www.bsu.by/be/main.aspx?guid=35671|выдавец=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|дата публікацыі=4 кастрычніка 2009|дата доступу=14 ліпеня 2016}}</ref>. 28 верасня — 3 кастрычніка 2009 г. прайшоў 6-ы Міжнародны фестываль «Тэатральны куфар», на якім паказалі 22 пастаноўкі тэатраў з 11 краін Еўропы (Англія, Беларусь, [[Бельгія]], Латвія, Літва, Германія, Польшча, Расія, Славенія, Сербія і Эстонія), 2 краін Азіі (Іран, [[Турцыя]]) і 1 краіна Паўночнай Амерыкі ([[Мексіка]])<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Гран-пры «Тэатральнага куфра» — у беларусаў|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=44866|выданне=Чырвоная змена|год=9 кастрычніка 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/pril/?id=30&prilid=44803 38 (15592)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/44877/9kas-3.indd.pdf 1]}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сярод пастановак адсутнічалі спектаклі на беларускай мове<ref>{{Навіна|загаловак=У праграме фестывалю «Тэатральны куфар» няма ніводнага спектакля на беларускай мове|спасылка=http://by.belapan.by/archive/2009/09/28/by_media_teatr|выдавец=БелаПАН|дата публікацыі=28 верасня 2009|копія=http://www.nv-online.info/by/9/80/630/|дата копіі=29 верасня 2009|дата доступу=14 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref>. 27 верасня — 2 кастрычніка 2010 г. на 7-ым фестывалі «Тэатральны куфар» беларускамоўныя спектаклі адсутнічалі паўторна, хоць удзел бралі 4 тэатры з Беларусі. Агулам прыехалі тэатры з 16 краін<ref>{{Навіна|аўтар=[[Андрэй Смятаннікаў]]|загаловак=«Тэатральны куфар»: зноў беларускай мовы няма|спасылка=http://generation.by/news3915.html|выдавец=[[Generation.by]]|дата публікацыі=20 верасня 2010|дата доступу=14 ліпеня 2016}}</ref>. 25 верасня — 2 кастрычніка 2011 г. адбыўся 8-ы фестываль «Тэатральны куфар» з удзелам 29 тэатраў з 12 краін Еўропы (Беларусь, Латвія, Літва, Нідэрланды, Германія, Польшча, Расія, Славенія, Сербія, Украіна, Харватыя і Эстонія), 2 краін Азіі (Грузія, Ізраіль), 1 краіна Афрыкі (Марока) і 1 краіна Паўднёвай Амерыкі ([[Бразілія]]). Упершыню на фестывалі ўвялі платныя білеты па 10 тыс. [[Беларускі рубель|рублёў]] ($1,77)<ref>{{Навіна|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2011 год (верасень — 5642,01 руб. за долар)|спасылка=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/|выдавец=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2012|дата доступу=14 ліпеня 2016}}</ref> за месца незалежна ад размяшчэння ў зале. З 13 пастановак ад тэатраў Беларусі на беларускай мове прайшлі 2 (15%): «Афарызм» паводле [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] ([[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]]) і «Ігрышча» паводле [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] ([[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт]])<ref>{{Навіна|аўтар=[[Алесь Безухер]]|загаловак=Фэст «Тэатральны куфар» стаў платным|спасылка=http://generation.by/news4792.html|выдавец=Generation.by|дата публікацыі=20 верасня 2011|дата доступу=14 ліпеня 2016}}</ref>. У 2011 годзе фестываль стаў уладальнікам сярэбранага медаля прафесійнага конкурсу «Брэнд года». 2-6 ліпеня 2012 г. 9-ы фестываль прайшоў з удзелам тэатраў з 6 краін Еўропы ([[Балгарыя]], Беларусь, Літва, Расія, Украіна, Францыя), 3 краін Азіі (Грузія, Кітай, [[Філіпіны]]) і 2 краін Амерыкі (ЗША, [[Уругвай]]). З 70 спектакляў адбор для паказу прайшлі 13 заявак. Цана ўваходнага білета склала 23 тыс. рублёў<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Вераніка Молакава]].|загаловак=Душа ў куфры|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=99525|выданне=Чырвоная змена|год=5 ліпеня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/pril/?id=30&prilid=99512 12 (15698)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/99532/5lip-7.indd.pdf 3]}}{{Недаступная спасылка}}</ref> ($2,76). 4 ліпеня 2012 г. у Палацы культуры прафсаюзаў тэатр БДУ «На балконе» прадставіў беларускамоўную пастаноўку «Кругі» («Колы») паводле п’есы [[Уладзімір Боська|Уладзіміра Боські]]<ref>{{Навіна|загаловак=Фестываль студэнцкіх тэатраў Тэатральны куфар 2012 (поўны расклад)|спасылка=http://ampby.org/2012/06/18/18971/|выдавец=[[Альтэрнатыўная маладзёжная платформа]]|дата публікацыі=18 чэрвеня 2012|дата доступу=14 ліпеня 2016|url-status=dead|access-date=6 лістапада 2018|archive-date=28 красавіка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130428091503/http://ampby.org/2012/06/18/18971/}}</ref>. Фестываль упершыню прайшоў улетку для спалучэння з адначасным 9-м Сусветным кангрэсам Міжнароднай асацыяцыі ўніверсітэцкіх тэатраў (МАУТ) у Мінску, на які з’ехаліся прадстаўнікі 35 краін<ref>{{Артыкул|загаловак=І звон, і джаз|спасылка=http://www.kimpress.by/?page=2&id=7587&mode=print|выданне=[[Культура (газета)|Культура]]|тып=газета|год=23 чэрвеня 2012|нумар=[http://www.kimpress.by/?idnum=383 25 (1048)]}}</ref>. 23-28 верасня 2013 г. 10-ы «Тэатральны куфар» адбыўся пры ўдзеле тэатраў з 14 дзяржаў Еўропы (Беларусь, [[Бельгія]], Брытанія, Грэцыя, Латвія, Літва, [[Македонія]], [[Малдова]], Германія, Польшча, Расія, Славенія, Францыя і Эстонія), 3 дзяржаў Азіі (Бангладэш, Грузія, Турцыя) і 1 дзяржавы Паўночнай Амерыкі (Канада). На фестывалі паставілі 28 спектакляў. У выніку за 10 гадоў удзельнікамі фестывалю сталі тэатры з 55 краін<ref>{{Навіна|аўтар=[[Анастасія Салановіч]]|загаловак=Пачаўся прыём заявак на ўдзел у фестывалі «Тэатральны куфар»|спасылка=http://by.belapan.by/archive/2014/01/11/673737_673740|выдавец=БелаПАН|дата публікацыі=11 студзеня 2014|дата доступу=14 ліпеня 2016|access-date=6 лістапада 2018|archive-date=9 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109224236/https://by.belapan.by/archive/2014/01/11/673737_673740|url-status=dead}}</ref>. На пачатак 2015 г. за 11 гадоў існавання ў фестывалі бралі ўдзел тэатральныя студэнцкія калектывы з 60 краін свету<ref name="т">{{Навіна|загаловак=Заяўкі на міжнародны фестываль «Тэатральны куфар-2015» прымаюцца да 1 мая|спасылка=http://m.blr.belta.by/culture/view/zajauki-na-mizhnarodny-festyval-teatralny-kufar-2015-prymajutstsa-da-1-maja-29393-2015|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=22 студзеня 2015|дата доступу=14 ліпеня 2016|access-date=6 лістапада 2018|archive-date=6 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206211753/http://m.blr.belta.by/culture/view/zajauki-na-mizhnarodny-festyval-teatralny-kufar-2015-prymajutstsa-da-1-maja-29393-2015|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Навіна|загаловак=Тэатральны куфар|спасылка=http://generation.by/news-tag=%D2%FD%E0%F2%F0%E0%EB%FC%ED%FB%20%EA%F3%F4%E0%F0|выдавец=Generation.by|дата публікацыі=20 верасня 2011|дата доступу=14 ліпеня 2016}} [[Катэгорыя:Студэнцкія фестывалі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя фестывалі]] [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2004 годзе]] haehhgt52fu63z898qu2wwpcwrstzwi 0 579947 5192837 4889617 2026-09-04T12:36:50Z 5192837 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у вобласці [[парашковая металургія|парашковай металургіі]] і [[кампазіцыйныя матэрыялы|кампазіцыйных матэрыялаў]]. [[Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2021<ref>[https://nasb.gov.by/rus/news/photo/20211220/list.pdf 17 декабря 2021 года решением Общего собрания Национальной академии наук Беларуси избраны…]</ref>, член-карэспандэнт з 2009), [[доктар тэхнічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2001). Акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (1997). == Біяграфія == Скончыў у 1978 годзе [[Беларускі політэхнічны інстытут]]. З 1978 года — інжынер, загадчык групы, загадчык лабараторыі, загадчык аддзялення, з 1997 года — дырэктар [[Інстытут парашковай металургіі імя акадэміка А.У. Романа|Інстытута парашковай металургіі імя акадэміка А. У. Романа]]. З 2005 года — генеральны дырэктар [[Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі|Дзяржаўнага навукова-вытворчага аб’яднання парашковай металургіі]] — дырэктар Інстытута парашковай металургіі НАН Беларусі. З 2009 года — член Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Член рэдкалегій часопісаў «[[Даклады НАН Беларусі]]», «[[Весці НАН Беларусі]]», «[[Трэнне і знос]]», «[[Механіка машын, механізмаў і матэрыялаў]]». Са жніўня 2024 года знаходзіцца ў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|санкцыйным спісе]] ЗША<ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/new-measures-to-degrade-russias-wartime-economy/|title=New Measures to Degrade Russia’s Wartime Economy|publisher=[[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]]|date=2024-08-23|language=en}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы ў вобласці [[парашковая металургія|парашковай металургіі]], [[кампазіцыйныя матэрыялы|кампазіцыйных матэрыялаў]], [[газатэрмічнае пакрыццё|газатэрмічных пакрыццяў]]. Зрабіў істотны ўнёсак у распрацоўку тэарэтычных асноў фарміравання пакрыццяў, якія наносяцца з выкарыстаннем высокаэнергетычных метадаў распылення. Распрацаваў асновы новага навуковага кірунку — парашковага высокатэмпературнага матэрыялазнаўства, тэорыі фазавых і структурных ператварэнняў у сплавах на [[кобальт]]авай і [[нікель|нікелевай]] асновах у цеплатрывалых пакрыццях пры рабочых тэмпературах 600—1150 [[°C]]. Распрацаваў гаму прынцыпова новых матэрыялаў і засцерагальных пакрыццяў для [[Газатурбінны рухавік|газатурбінных рухавікоў]], дэталяў [[энергетыка|энергетычнага]] абсталявання і [[нафтахімія|нафтахіміі]], шэраг кампазіцыйных матэрыялаў на аснове металічных [[сплаў|сплаваў]], металакерамічных, керамічных і алмазазмяшчальных кампазіцыйных парашкоў, прынцыпова новых кампазіцый на аснове тау-[[барыды|барыдаў]], сплаваў з аморфнай структурай, суперсплаваў, алюмінідаў жалеза, гідроксіапатыту. Распрацаваў фізічныя прынцыпы стварэння новага класа матэрыялаў — дысперснаўмацаваных, метадамі ўнутранага акіслення тугаплаўкіх сплаваў з высокімі значэннямі высокатэмпературнай трываласці і нізкатэмпературнай пластычнасці, метадамі [[СВС]], дэтанацыйнага сінтэзу. Аўтар больш як 550 [[навуковая праца|навуковых прац]], у т.л. 17 [[манаграфія|манаграфій]] і [[кніга|кніг]], 55 [[вынаходства]]ў і [[патэнт]]аў. == Узнагароды і прэміі == Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (2000, у аўтарскім калектыве) — ''за працу «Парашковыя ахоўныя пакрыцці: тэорыя, тэхналогія, практыка»'', [[прэмія Расійскай акадэміі навук]] і [[прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] 2012 г. за выдатныя навуковыя вынікі, атрыманыя ў час сумесных даследаванняў па цыкле прац «Нанаструктурныя парашковыя канструкцыйныя матэрыялы і пакрыцці: праектаванне, сінтэз, апрацоўка і прымяненне». Узнагароджаны [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (2006), [[Ордэн Айчыны|ордэнам Айчыны]] III ступені (2018). == Асноўныя працы == * Компьютерное моделирование процессов плазменного напыления покрытий / [[Сямён Пятровіч Кундас|С. П. Кундас]], [[Анатоль Паўлавіч Дастанка|А. П. Достанко]], А. Ф. Ильющенко и др.; Бел. гос. ун-т информатики и радиоэлектроники и др. — Мн.: Бестпринт, 1998. — 211 с. — ISBN 985-6227-36-4. * Теория и практика нанесения защитных покрытий. — Мн., 1998 (у сааўт.). * Процессы плазменного нанесения покрытий: теория и практика. — Мн., 1999 (у сааўт.). * Основы нанесения износостойких, коррозионностойких и теплозащитных покрытий. — Мн., 2006 (у сааўт.). * Формирование износостойких плазменных покрытий на основе композиционных самосмазывающихся материалов. — Мн., 2005 (у сааўт.). * Плазменные покрытия на основе керамических материалов. — Мн., 2006 (у сааўт.). * Высокоэнергетическая обработка плазменных покрытий. — Мн., 2007 (у сааўт.). * Технологии горячей обработки металлов. — Мн., 2008 (у сааўт.) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/87068/ilyuschenko-aleksandr-fedorovich/ Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://www.mathnet.ru/rus/person176309 Его труды] на {{iw|Math-Net.Ru||ru|Math-Net.Ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ільюшчанка Аляксандр Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Акадэмікі Беларускай інжынернай акадэміі]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] qlm00q7j1quot77mklsbmswyy2lpnj5 0 580926 5192976 4643362 2026-09-04T14:26:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192976 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{Цёзкі2|Ведзерка}} '''Сяргей Міхайлавіч Ве́дзерка''' ({{ДН|4|2|1958}}, {{МН|Мінск||}} — {{ДС|31|10|2015}}) — беларускі трэнер па тэнісе, тэнісіст, неаднаразовы прызёр спартакіяд народаў СССР, неаднаразовы пераможца і прызёр Усесаюзных спаборніцтваў сярод юнакоў<ref name="ВІАМ">[https://www.pressball.by/articles/summer/tennis/10047 Вы играйте, а мы подождем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190104124304/https://www.pressball.by/articles/summer/tennis/10047 |date=4 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>, пасля завяршэння кар’еры — тэнісны трэнер, старшы трэнер Гарадскога центра алімпійскага рэзерву па тэнісе<ref name="СПСВ">[http://tennis.by/news/view/5255 Светлой памяти Сергея Ведерко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190104175634/http://tennis.by/news/view/5255 |date=4 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == === Сям’я === Нарадзіўся 4 лютага 1958 года ў [[Мінск]]у ў сям’і беларускіх гадзіншчыкаў. Бацька Міхаіл Антонавіч Ведзерка (12 чэрвеня 1928, Ануфравічы — 25 красавіка 1973, Мінск) — беларускі гадзіншчык, вынаходнік-рацыяналізатар, адзін з заснавальнікаў і ветэранаў Мінскага гадзіннікавага завода, адзін з першых працоўных, якія будавалі і стваралі Мінскі гадзіннікавы завод<ref>Казанцев А. В., Абрамчик В. В. Минский часовой завод: страницы истории (1953—1965). — Мн, Полымя, 2000 — С. 12-13. — 176 с., тираж 1000 экз.</ref><ref>Казанцев А. В., Абрамчик В. В. Минский часовой завод: страницы истории (1953—1965). — Мн, Полымя, 2000 — С. 23-24. — 176 с., тираж 1000 экз.</ref><ref>Казанцев А. В., Абрамчик В. В. Минский часовой завод: страницы истории (1953—1965). — Мн, Полымя, 2000 — С. 63, 77-78, 99, 101, 163, 165. — 176 с., тираж 1000 экз.</ref><ref>Казанцев А. В. Минский часовой завод: страницы истории (1966—1975)/ А. В. Казанцев — Мн.: ОДО «Друк-С», 2004 — С. 25, 162—164, 178. — 256 с., тираж 1000 экз.</ref><ref>Казанцев А. В. Минский часовой завод: Страницы истории 1976—1980/ А. В. Казанцев — Минск: Бизнесофсет, 2009 — С. 146. — 222 с., тираж 500 экз.</ref>. Маці Антаніна Васільеўна Ведзерка (народжаная Чурава; 26 сакавіка 1932, Сураўка — 26 сакавіка 2018, Мінск) — беларуская інжынер-канструктар, адна з першых спецыялістаў гадзіннікавай вытворчасці Беларусі, ветэран Мінскага гадзіннікавага завода<ref>Казанцев А. В., Абрамчик В. В. Минский часовой завод: страницы истории (1953—1965). — С. 45, 116—117 — Мн, Полымя, 2000</ref><ref>Казанцев А. В. Минский часовой завод: страницы истории (1966—1975)/ А. В. Казанцев — С. 68, — Мн.: ОДО «Друк-С», 2004</ref><ref>Казанцев А. В. Минский часовой завод: страницы истории (1966—1975)/ А. В. Казанцев — С. 74, — Мн.: ОДО «Друк-С», 2004</ref><ref>Казанцев А. В. Минский часовой завод: страницы истории (1966—1975)/ А. В. Казанцев — С. 77, — Мн.: ОДО «Друк-С», 2004</ref><ref>Казанцев А. В. Минский часовой завод: Страницы истории 1976—1980/ А. В. Казанцев — С. 88, — Минск: Бизнесофсет, 2009</ref>. === Спартыўная кар’ера === Тэнісам пачаў займацца ў дзяцінстве. Першым трэнерам быў Уладзімір Барысавіч Скугараў. Неаднаразова станавіўся прызёрам і пераможцам рэспубліканскіх і ўсесаюзных спаборніцтваў. Неаднаразовы пераможца і прызёр Усесаюзных спаборніцтваў сярод юнакоў, прызёр спартакіяд народаў СССР, кандыдат у майстры спорту СССР. Пасля завяршэння асабістай спартыўнай кар’еры — дапамагаў у падрыхтоўцы вядучым тэнісістам краіны, у тым ліку быў іх спарынг-партнёрам ([[Сяргей Сямёнавіч Цяцерын|С. С. Цяцерын]], {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Леанюк|С. М. Леанюк||Sergey Leonyuk}}, [[Ігар Аляксеевіч Зазуля|І. А. Зазуля]]). У 1975 годзе Сяргей Ведзерка паступіў у [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|політэхнічны інстытут]], які скончыў па спецыяльнасці «прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва». У 1984 годзе паступіў у Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры і атрымаў спецыяльнасць выкладчыка<ref name="СПСВ"/>. === Трэнерская кар’ера === Сваю трэнерскую кар’еру ён пачаў у Мінскім абласным савеце «Дынама» ў 1985 годзе<ref name="СПСВ"/>. У 1990 годзе працаваў у СДЮШАР таварыства «Дынама», пад яго кіраўніцтвам займаліся каля 40 юных спартсменаў<ref>{{cite journal | author=| year=5 верасня 1990 | title= Фоторепортаж | journal=Физкультурник Белоруссии | volume=170 (165) | pages=|doi= | url= | issn = }}</ref>. Затым выкладаў у школе СКА. У 2005 годзе атрымаў вышэйшую кваліфікацыйную катэгорыю<ref name="СПСВ"/>. З 16 лістапада 2006 года працаваў трэнерам у Гарадскім цэнтры алімпійскага рэзерву па тэнісе<ref name="СПСВ"/>. Памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці 31 кастрычніка 2015 года. Развітанне з нябожчыкам адбылося ў крыпце Святога Мікалая [[Свята-Елісавецінскі манастыр (Мінск)|Свята-Елісавецінскага манастыра]] ў [[Мінск]]у з удзелам выхаванцаў, іх бацькоў, трэнераў, родных і блізкіх. Пахаваны Сяргей Міхайлавіч Ведзерка на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]] у [[Мінск]]у. == Выхаванцы == За трыццацігадовую трэнерскую кар’еру Сяргей Ведзерка падрыхтаваў плеяду таленавітых і паспяховых юніёраў, якія прадстаўляюць Беларусь на спаборніцтвах рознага ўзроўню. Пад кіраўніцтвам капітана Сяргея Ведзеркі нацыянальныя юніёрскія зборныя Рэспублікі Беларусь неаднаразова вярталіся з прызавымі месцамі з этапаў Кубкаў Еўропы. У ліку выхаванцаў Сяргея Міхайлавіча пераможцы і прызёры першынстваў і чэмпіянатаў Рэспублікі Беларусь, асабістага і каманднага першынства Еўропы па тэнісе, удзельнікі чэмпіянату свету, члены нацыянальнай зборнай каманды Рэспублікі Беларусь па тэнісе ў розыгрышы Кубка Дэвіса, Аляксандр Зотаў<ref>[http://www.gotennis.ru/players/atp/Alexandr+Zotov.html Александр Зотов] {{ref-ru}}</ref>, Павел Катляроў<ref>[http://www.gotennis.ru/players/ATP/Pavel+Katliarov.html Павел Котляров] {{ref-ru}}</ref>, {{нп3|Яраслаў Шыла|||Yaraslav Shyla}}<ref>[http://www.gotennis.ru/players/ATP/Yaraslau+Shyla.html Ярослав Шило] {{ref-ru}}</ref>, [[Ягор Герасімаў]]<ref>[http://www.gotennis.ru/players/atp/egor+gerasimov.html Егор Герасимов] {{ref-ru}}</ref>, Яўгенія Субоціна<ref>[http://www.gotennis.ru/players/WTA/Eugenia+Subbotina.html Евгения Субботина] {{ref-ru}}</ref>, Аляксандр Панасік<ref>[http://rtg.tennis.by/cont/pers.php?&pers_id=158 Панасик Александр Павлович (29.03.1987)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190104124146/http://rtg.tennis.by/cont/pers.php?&pers_id=158 |date=4 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>, Антаніна Грыб, Ганна Іўчык, Дыяна Назарук<ref>[https://www.tennisexplorer.com/player/nazaruk/ Nazaruk Diana]</ref>, Марат Кузьміцкі, Канстанцін Ачапоўскі<ref>[http://rtg.tennis.by/cont/pers.php?&pers_id=308 Ачаповский Константин Владимирович (13.04.1984)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190104124222/http://rtg.tennis.by/cont/pers.php?&pers_id=308 |date=4 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>, Аляксандр Малько<ref>[http://www.gotennis.ru/players/ATP/Alexander%20Malko.html?month=10&year=2017 Александр Малько] {{ref-ru}}</ref>, Арцём Прастак, [[Ілья Уладзіміравіч Івашка|Ілья Івашка]]<ref>[http://www.gotennis.ru/players/ATP/Ilya+Ivashka.html Илья Ивашка] {{ref-ru}}</ref>, Максім Зубкоў<ref>[http://www.gotennis.ru/players/ATP/Maksim+Zubkou.html Максим Зубков] {{ref-ru}}</ref>, Ян Хурсан<ref>[http://rtg.tennis.by/cont/pers.php?&pers_id=429 Хурсан Ян Владимирович (29.04.1992)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190104124036/http://rtg.tennis.by/cont/pers.php?&pers_id=429 |date=4 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>, Яўген Якаўлеў<ref>[http://rtg.tennis.by/cont/pers.php?&pers_id=491 Яковлев Евгений Алексеевич (10.03.1991)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190104175557/http://rtg.tennis.by/cont/pers.php?&pers_id=491 |date=4 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>, Алена Галаўнёва<ref>[http://www.gotennis.ru/players/wta/Elena%20Golovnyova.html Елена Головнёва] {{ref-ru}}</ref>, Аляксандр Ляоненка<ref>[http://www.gotennis.ru/players/ATP/Aliaksandr+Liaonenka.html Александр Леоненко] {{ref-ru}}</ref>, Кацярына Паўленка<ref>[http://www.gotennis.ru/players/WTA/Katyarina+Paulenka.html Катерина Павленко] {{ref-ru}}</ref>, {{нп3|Садафмо Талібава||de|Sadafmoch Tolibowa}}<ref>[http://www.gotennis.ru/players/wta/Sadafmoh+Tolibova.html Садафмо Толибова] {{ref-ru}}</ref>, Максім Тыбар<ref>[http://rtg.tennis.by/cont/pers.php?&pers_id=2208 Тыбор Максим Игоревич (01.06.1998)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190104175736/http://rtg.tennis.by/cont/pers.php?&pers_id=2208 |date=4 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>, Андрэй Андрухаў<ref>[http://www.belmir.by/2018/04/12/%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B2-%D1%83%D1%87%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%B2-%D1%81%D1%88%D0%B0-%D0%B8-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D0%B2/ Андрей Андрухов: учится в США и играет в теннис за Джорджию] {{ref-ru}}</ref>, Арцём Бурмістраў, Алена Антух, Павел Філін<ref>[http://www.gotennis.ru/players/ATP/Pavel+Filin.html Павел Филин] {{ref-ru}}</ref>, [[Уладзімір Ігаравіч Ігнацік|Уладзімір Ігнацік]]<ref>[https://www.myscore.com.ua/player/ignatik-uladzimir/bBkOAlI9/ Владимир Игнатик] {{ref-ru}}</ref>. == Спартыўна-адміністрацыйная дзейнасць == З’яўляўся членам галоўнага трэнерскага савета Беларускай тэніснай федэрацыі<ref name="СПСВ"/> і камісіі па развіццю матэрыяльна-тэхнічнай базы РГА «Беларуская тэнісная федэрацыя»<ref>[http://tennis.by/news/view/423 НОВОСТИ РОО БТФ: ПРОШЛО ЗАСЕДАНИЕ ПРАВЛЕНИЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190104175636/http://tennis.by/news/view/423 |date=4 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. Шмат разоў з’яўляўся капітанам зборных камандаў па тэнісе<ref>[http://notizie.alguer.it/n?id=42092 Copa del Sol: Vince la Bielorussia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190104124140/http://notizie.alguer.it/n?id=42092 |date=4 студзеня 2019 }} — артыкул пра перамогу беларускай каманды пад кіраўніцтвам С. Ведзеркі ў Італіі (на фота С. Ведзерка ў акулярах)</ref><ref>[https://sport.tut.by/news/tennis/233233.html Белорусы заняли 3 место в финале Летних Кубков Европы по теннису среди юношей до 14 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190104124206/https://sport.tut.by/news/tennis/233233.html |date=4 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://protennis.by/news/archive/belorusskiy_tennis_otsalsya_bez_sergeya_mikhaylovicha/ Фота] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250523184139/https://protennis.by/news/archive/belorusskiy_tennis_otsalsya_bez_sergeya_mikhaylovicha/ |date=23 мая 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ведзерка Сяргей Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Тэнісныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэнісісты Беларусі]] l4t1z42wqmr97tujvsxxz49uxysnepu 10 581372 5192907 5192755 2026-09-04T13:23:58Z Autumndancer 168015 абнаўленне звестак 5192907 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Шэцкага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Шэцкі раён|Шэцкага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Агадыр (Казахстан)|Агадыр]] •}} {{nobr|[[Айгыржал (Карагандзінская вобласць)|Айгыржал]] •}} {{nobr|[[Айса (станцыя)|Айса]] •}} {{nobr|[[Акбаўыр]] •}} {{nobr|[[Акбулак (Шэцкі раён)|Акбулак]] •}} {{nobr|[[Акжал (Карагандзінская вобласць)|Акжал]] •}} {{nobr|[[Акжартас (Карагандзінская вобласць)|Акжартас]] •}} {{nobr|[[Акжол (Шэцкі раён)|Акжол]] •}} {{nobr|[[Акіяк]] •}} {{nobr|[[Акой (Карагандзінская вобласць)|Акой]] •}} {{nobr|[[Аксу (Аксу-Аюлінская сельская акруга)|Аксу]] (Аксу-Аюлінская с.а.) •}} {{nobr|[[Аксу (Нураталдзінская сельская акруга)|Аксу]] (Нураталдзінская с.а.) •}} {{nobr|'''[[Аксу-Аюлы]] •}}''' {{nobr|[[Актабэ (Шэцкі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr|[[Акшатау]] •}} {{nobr|[[Аліхан (аул)|Аліхан]] •}} {{nobr|[[Артау]] •}} {{nobr|[[Басага (Артаўская сельская акруга)|Басага]] (Артаўская с.а.) •}} {{nobr|[[Басага (Басагінская сельская акруга)|Басага]] (Басагінская с.а.) •}} {{nobr|[[Батык (Казахстан)|Батык]] •}} {{nobr|[[Бекет (Карагандзінская вобласць)|Бекет]] •}} {{nobr|[[Берэкешы]] •}} {{nobr|[[Бурма (Карагандзінская вобласць)|Бурма]] •}} {{nobr|[[Верхнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Дарыя (Казахстан)|Дарыя]] •}} {{nobr|[[Дэрыпсал]] •}} {{nobr|[[Енбекшыл (Карагандзінская вобласць)|Енбекшыл]] •}} {{nobr|[[Еркіндык]] •}} {{nobr|[[Жамбыл (Карагандзінская вобласць)|Жамбыл]] •}} {{nobr|[[Жанажурт]] •}} {{nobr|[[Жарылгап батыр]] •}} {{nobr|[[Жумыскер (Карагандзінская вобласць)|Жумыскер]] •}} {{nobr|[[Жыланды (Шэцкі раён)|Жыланды]] •}} {{nobr|[[Кайракты (Карагандзінская вобласць)|Кайракты]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі (аул)|Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі (станцыя)|Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Карамурун]] •}} {{nobr|[[Карамыс]] •}} {{nobr|[[Каргалы (Карагандзінская вобласць)|Каргалы]] •}} {{nobr|[[Кашкарбай (Карагандзінская вобласць)|Кашкарбай]] •}} {{nobr|[[Кійкты]] •}} {{nobr|[[Койтас (Карагандзінская вобласць)|Койтас]] •}} {{nobr|[[Красная Паляна (Карагандзінская вобласць)|Красная Паляна]] •}} {{nobr|[[Кутыбай]] •}} {{nobr|[[Кызылкой]] •}} {{nobr|[[Кызылтау (Акшакінская сельская акруга)|Кызылтау]] (Акшакінская с.а.) •}} {{nobr|[[Кызылтау (аульная акруга Карыма Мынбаева)|Кызылтау]] (а.а. К.Мынбаева) •}} {{nobr|[[Кызылту (Шэцкі раён)|Кызылту]] •}} {{nobr|[[Маінты]] •}} {{nobr|[[Мухтар (Карагандзінская вобласць)|Мухтар]] •}} {{nobr|[[Ніжнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Нура (Шэцкі раён)|Нура]] •}} {{nobr|[[Падгас (Карагандзінская вобласць)|Падгас]] •}} {{nobr|[[Пасёлак імя Сакена Сейфуліна|Сакена Сейфуліна]] •}} {{nobr|[[Сарыбулак (Шэцкі раён)|Сарыбулак]] •}} {{nobr|[[Сарышы (Карагандзінская вобласць)|Сарышы]] •}} {{nobr|[[Талды (Шэцкі раён)|Талды]] •}} {{nobr|[[Тумсык]] •}} {{nobr|[[Унрэк]] •}} {{nobr|[[Успенскае (Карагандзінская вобласць)|Успенскае]] •}} {{nobr|[[Шапа]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> b9vbwau85mgeutf4z8th0ythvsreo60 5192911 5192907 2026-09-04T13:25:14Z Autumndancer 168015 5192911 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Шэцкага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Шэцкі раён|Шэцкага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Агадыр (Казахстан)|Агадыр]] •}} {{nobr|[[Айгыржал (Карагандзінская вобласць)|Айгыржал]] •}} {{nobr|[[Айса (станцыя)|Айса]] •}} {{nobr|[[Акбаўыр]] •}} {{nobr|[[Акбулак (Шэцкі раён)|Акбулак]] •}} {{nobr|[[Акжал (Карагандзінская вобласць)|Акжал]] •}} {{nobr|[[Акжартас (Карагандзінская вобласць)|Акжартас]] •}} {{nobr|[[Акжол (Шэцкі раён)|Акжол]] •}} {{nobr|[[Акіяк]] •}} {{nobr|[[Акой (Карагандзінская вобласць)|Акой]] •}} {{nobr|[[Аксу (Аксу-Аюлінская сельская акруга)|Аксу]] (Аксу-Аюлінская с.а.) •}} {{nobr|[[Аксу (Нураталдзінская сельская акруга)|Аксу]] (Нураталдзінская с.а.) •}} {{nobr|'''[[Аксу-Аюлы]] •}}''' {{nobr|[[Актабэ (Шэцкі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr|[[Акшатау]] •}} {{nobr|[[Аліхан (аул)|Аліхан]] •}} {{nobr|[[Артау]] •}} {{nobr|[[Басага (Артаўская сельская акруга)|Басага]] (Артаўская с.а.) •}} {{nobr|[[Басага (Басагінская сельская акруга)|Басага]] (Басагінская с.а.) •}} {{nobr|[[Батык (Казахстан)|Батык]] •}} {{nobr|[[Бекет (Карагандзінская вобласць)|Бекет]] •}} {{nobr|[[Берэкешы]] •}} {{nobr|[[Бурма (Карагандзінская вобласць)|Бурма]] •}} {{nobr|[[Верхнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Дарыя (Казахстан)|Дарыя]] •}} {{nobr|[[Дэрыпсал]] •}} {{nobr|[[Енбекшыл (Карагандзінская вобласць)|Енбекшыл]] •}} {{nobr|[[Еркіндык]] •}} {{nobr|[[Жамбыл (Карагандзінская вобласць)|Жамбыл]] •}} {{nobr|[[Жанажурт]] •}} {{nobr|[[Жарылгап батыр]] •}} {{nobr|[[Жумыскер (Карагандзінская вобласць)|Жумыскер]] •}} {{nobr|[[Жыланды (Шэцкі раён)|Жыланды]] •}} {{nobr|[[Кайракты (Карагандзінская вобласць)|Кайракты]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі (аул)|Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі (станцыя)|Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Карамурын]] •}} {{nobr|[[Карамыс]] •}} {{nobr|[[Каргалы (Карагандзінская вобласць)|Каргалы]] •}} {{nobr|[[Кашкарбай (Карагандзінская вобласць)|Кашкарбай]] •}} {{nobr|[[Кійкты]] •}} {{nobr|[[Койтас (Карагандзінская вобласць)|Койтас]] •}} {{nobr|[[Красная Паляна (Карагандзінская вобласць)|Красная Паляна]] •}} {{nobr|[[Кутыбай]] •}} {{nobr|[[Кызылкой]] •}} {{nobr|[[Кызылтау (Акшакінская сельская акруга)|Кызылтау]] (Акшакінская с.а.) •}} {{nobr|[[Кызылтау (аульная акруга Карыма Мынбаева)|Кызылтау]] (а.а. К.Мынбаева) •}} {{nobr|[[Кызылту (Шэцкі раён)|Кызылту]] •}} {{nobr|[[Маінты]] •}} {{nobr|[[Мухтар (Карагандзінская вобласць)|Мухтар]] •}} {{nobr|[[Ніжнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Нура (Шэцкі раён)|Нура]] •}} {{nobr|[[Падгас (Карагандзінская вобласць)|Падгас]] •}} {{nobr|[[Пасёлак імя Сакена Сейфуліна|Сакена Сейфуліна]] •}} {{nobr|[[Сарыбулак (Шэцкі раён)|Сарыбулак]] •}} {{nobr|[[Сарышы (Карагандзінская вобласць)|Сарышы]] •}} {{nobr|[[Талды (Шэцкі раён)|Талды]] •}} {{nobr|[[Тумсык]] •}} {{nobr|[[Унрэк]] •}} {{nobr|[[Успенскае (Карагандзінская вобласць)|Успенскае]] •}} {{nobr|[[Шапа]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> 357jbhzshpdyss0ymdjklrst3swj66n 5192931 5192911 2026-09-04T13:38:30Z Autumndancer 168015 5192931 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Шэцкага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Шэцкі раён|Шэцкага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Агадыр (Казахстан)|Агадыр]] •}} {{nobr|[[Айгыржал (Карагандзінская вобласць)|Айгыржал]] •}} {{nobr|[[Айса (станцыя)|Айса]] •}} {{nobr|[[Акбаўыр]] •}} {{nobr|[[Акбулак (Шэцкі раён)|Акбулак]] •}} {{nobr|[[Акжал (Карагандзінская вобласць)|Акжал]] •}} {{nobr|[[Акжартас (Карагандзінская вобласць)|Акжартас]] •}} {{nobr|[[Акжол (Шэцкі раён)|Акжол]] •}} {{nobr|[[Акіяк]] •}} {{nobr|[[Акой (Карагандзінская вобласць)|Акой]] •}} {{nobr|[[Аксу (Аксу-Аюлінская сельская акруга)|Аксу]] (Аксу-Аюлінская с.а.) •}} {{nobr|[[Аксу (Нураталдзінская сельская акруга)|Аксу]] (Нураталдзінская с.а.) •}} {{nobr|'''[[Аксу-Аюлы]] •}}''' {{nobr|[[Актабэ (Шэцкі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr|[[Акшатау]] •}} {{nobr|[[Аліхан (аул)|Аліхан]] •}} {{nobr|[[Артау]] •}} {{nobr|[[Басага (Артаўская сельская акруга)|Басага]] (Артаўская с.а.) •}} {{nobr|[[Басага (Басагінская сельская акруга)|Басага]] (Басагінская с.а.) •}} {{nobr|[[Батык (Казахстан)|Батык]] •}} {{nobr|[[Бекет (Карагандзінская вобласць)|Бекет]] •}} {{nobr|[[Берэкешы]] •}} {{nobr|[[Бурма (Карагандзінская вобласць)|Бурма]] •}} {{nobr|[[Верхнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Дарыя (Казахстан)|Дарыя]] •}} {{nobr|[[Дэрыпсал]] •}} {{nobr|[[Енбекшыл (Карагандзінская вобласць)|Енбекшыл]] •}} {{nobr|[[Еркіндык]] •}} {{nobr|[[Жамбыл (Карагандзінская вобласць)|Жамбыл]] •}} {{nobr|[[Жанажурт]] •}} {{nobr|[[Жарылгап батыр]] •}} {{nobr|[[Жумыскер (Карагандзінская вобласць)|Жумыскер]] •}} {{nobr|[[Жыланды (Шэцкі раён)|Жыланды]] •}} {{nobr|[[Кайракты (Карагандзінская вобласць)|Кайракты]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі (аул)|Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі (станцыя)|Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Карамурын]] •}} {{nobr|[[Карамыс]] •}} {{nobr|[[Каргалы (Карагандзінская вобласць)|Каргалы]] •}} {{nobr|[[Кашкарбай (Карагандзінская вобласць)|Кашкарбай]] •}} {{nobr|[[Кійкты]] •}} {{nobr|[[Койтас (Карагандзінская вобласць)|Койтас]] •}} {{nobr|[[Красная Паляна (Карагандзінская вобласць)|Красная Паляна]] •}} {{nobr|[[Кутыбай]] •}} {{nobr|[[Кызылкой]] •}} {{nobr|[[Кызылтау (Акшакінская сельская акруга)|Кызылтау]] (Акшакінская с.а.) •}} {{nobr|[[Кызылтау (аульная акруга Карыма Мынбаева)|Кызылтау]] (а.а. К.Мынбаева) •}} {{nobr|[[Кызылту (Шэцкі раён)|Кызылту]] •}} {{nobr|[[Майынты]] •}} {{nobr|[[Мухтар (Карагандзінская вобласць)|Мухтар]] •}} {{nobr|[[Ніжнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Нура (Шэцкі раён)|Нура]] •}} {{nobr|[[Падгас (Карагандзінская вобласць)|Падгас]] •}} {{nobr|[[Пасёлак імя Сакена Сейфуліна|Сакена Сейфуліна]] •}} {{nobr|[[Сарыбулак (Шэцкі раён)|Сарыбулак]] •}} {{nobr|[[Сарышы (Карагандзінская вобласць)|Сарышы]] •}} {{nobr|[[Талды (Шэцкі раён)|Талды]] •}} {{nobr|[[Тумсык]] •}} {{nobr|[[Унрэк]] •}} {{nobr|[[Успенскае (Карагандзінская вобласць)|Успенскае]] •}} {{nobr|[[Шапа]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> a0nuvbwrqeipd2z43psv4tpyemzr4st 5192940 5192931 2026-09-04T13:43:43Z Autumndancer 168015 5192940 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Шэцкага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Шэцкі раён|Шэцкага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Агадыр (Казахстан)|Агадыр]] •}} {{nobr|[[Айгыржал (Карагандзінская вобласць)|Айгыржал]] •}} {{nobr|[[Айса (станцыя)|Айса]] •}} {{nobr|[[Акбаўыр]] •}} {{nobr|[[Акбулак (Шэцкі раён)|Акбулак]] •}} {{nobr|[[Акжал (Карагандзінская вобласць)|Акжал]] •}} {{nobr|[[Акжартас (Карагандзінская вобласць)|Акжартас]] •}} {{nobr|[[Акжол (Шэцкі раён)|Акжол]] •}} {{nobr|[[Акіяк]] •}} {{nobr|[[Акой (Карагандзінская вобласць)|Акой]] •}} {{nobr|[[Аксу (Аксу-Аюлінская сельская акруга)|Аксу]] (Аксу-Аюлінская с.а.) •}} {{nobr|[[Аксу (Нураталдзінская сельская акруга)|Аксу]] (Нураталдзінская с.а.) •}} {{nobr|'''[[Аксу-Аюлы]] •}}''' {{nobr|[[Актабэ (Шэцкі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr|[[Акшатау]] •}} {{nobr|[[Аліхан (аул)|Аліхан]] •}} {{nobr|[[Артау]] •}} {{nobr|[[Басага (Артаўская сельская акруга)|Басага]] (Артаўская с.а.) •}} {{nobr|[[Басага (Басагінская сельская акруга)|Басага]] (Басагінская с.а.) •}} {{nobr|[[Батык (Казахстан)|Батык]] •}} {{nobr|[[Бекет (Карагандзінская вобласць)|Бекет]] •}} {{nobr|[[Берэкешы]] •}} {{nobr|[[Бурма (Карагандзінская вобласць)|Бурма]] •}} {{nobr|[[Верхнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Дарыя (Казахстан)|Дарыя]] •}} {{nobr|[[Дэрыпсал]] •}} {{nobr|[[Енбекшыл (Карагандзінская вобласць)|Енбекшыл]] •}} {{nobr|[[Еркіндык]] •}} {{nobr|[[Жамбыл (Карагандзінская вобласць)|Жамбыл]] •}} {{nobr|[[Жанажурт]] •}} {{nobr|[[Жарылгап батыр]] •}} {{nobr|[[Жумыскер (Карагандзінская вобласць)|Жумыскер]] •}} {{nobr|[[Жыланды (Шэцкі раён)|Жыланды]] •}} {{nobr|[[Кайракты (Карагандзінская вобласць)|Кайракты]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі (аул)|Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі (станцыя)|Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Карамурын]] •}} {{nobr|[[Карамыс]] •}} {{nobr|[[Каргалы (Карагандзінская вобласць)|Каргалы]] •}} {{nobr|[[Кашкарбай (Карагандзінская вобласць)|Кашкарбай]] •}} {{nobr|[[Кійкты]] •}} {{nobr|[[Койтас (Карагандзінская вобласць)|Койтас]] •}} {{nobr|[[Красная Паляна (Карагандзінская вобласць)|Красная Паляна]] •}} {{nobr|[[Кутыбай]] •}} {{nobr|[[Кызылкой]] •}} {{nobr|[[Кызылтау (Акшакінская сельская акруга)|Кызылтау]] (Акшакінская с.а.) •}} {{nobr|[[Кызылтау (аульная акруга Карыма Мынбаева)|Кызылтау]] (а.а. К.Мынбаева) •}} {{nobr|[[Кызылту (Шэцкі раён)|Кызылту]] •}} {{nobr|[[Майынты]] •}} {{nobr|[[Мухтар (Карагандзінская вобласць)|Мухтар]] •}} {{nobr|[[Ніжнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Нура (Шэцкі раён)|Нура]] •}} {{nobr|[[Падхоз (Карагандзінская вобласць)|Падхоз]] •}} {{nobr|[[Пасёлак імя Сакена Сейфуліна|Сакена Сейфуліна]] •}} {{nobr|[[Сарыбулак (Шэцкі раён)|Сарыбулак]] •}} {{nobr|[[Сарышы (Карагандзінская вобласць)|Сарышы]] •}} {{nobr|[[Талды (Шэцкі раён)|Талды]] •}} {{nobr|[[Тумсык]] •}} {{nobr|[[Унрэк]] •}} {{nobr|[[Успенскае (Карагандзінская вобласць)|Успенскае]] •}} {{nobr|[[Шапа]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> qwdy9331tucpnxmpo85ipsb04qh9a77 5192954 5192940 2026-09-04T13:48:22Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5192954 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Шэцкага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Шэцкі раён|Шэцкага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Агадыр (Казахстан)|Агадыр]] •}} {{nobr|[[Айгыржал (Карагандзінская вобласць)|Айгыржал]] •}} {{nobr|[[Айса (станцыя)|Айса]] •}} {{nobr|[[Акбаўыр]] •}} {{nobr|[[Акбулак (Шэцкі раён)|Акбулак]] •}} {{nobr|[[Акжал (Карагандзінская вобласць)|Акжал]] •}} {{nobr|[[Акжартас (Карагандзінская вобласць)|Акжартас]] •}} {{nobr|[[Акжол (Шэцкі раён)|Акжол]] •}} {{nobr|[[Акіяк]] •}} {{nobr|[[Акой (Карагандзінская вобласць)|Акой]] •}} {{nobr|[[Аксу (Аксу-Аюлінская сельская акруга)|Аксу]] (Аксу-Аюлінская с.а.) •}} {{nobr|[[Аксу (Нураталдзінская сельская акруга)|Аксу]] (Нураталдзінская с.а.) •}} {{nobr|'''[[Аксу-Аюлы]] •}}''' {{nobr|[[Актабэ (Шэцкі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr|[[Акшатау]] •}} {{nobr|[[Аліхан (аул)|Аліхан]] •}} {{nobr|[[Артау]] •}} {{nobr|[[Басага (Артаўская сельская акруга)|Басага]] (Артаўская с.а.) •}} {{nobr|[[Басага (Басагінская сельская акруга)|Басага]] (Басагінская с.а.) •}} {{nobr|[[Батык (Казахстан)|Батык]] •}} {{nobr|[[Бекет (Карагандзінская вобласць)|Бекет]] •}} {{nobr|[[Берэкешы]] •}} {{nobr|[[Бурма (Карагандзінская вобласць)|Бурма]] •}} {{nobr|[[Верхнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Дарыя (Казахстан)|Дарыя]] •}} {{nobr|[[Дэрыпсал]] •}} {{nobr|[[Енбекшыл (Карагандзінская вобласць)|Енбекшыл]] •}} {{nobr|[[Еркіндык]] •}} {{nobr|[[Жамбыл (Карагандзінская вобласць)|Жамбыл]] •}} {{nobr|[[Жанажурт]] •}} {{nobr|[[Жарылгап батыр]] •}} {{nobr|[[Жумыскер (Карагандзінская вобласць)|Жумыскер]] •}} {{nobr|[[Жыланды (Шэцкі раён)|Жыланды]] •}} {{nobr|[[Кайракты (Карагандзінская вобласць)|Кайракты]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі (аул)|Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі (станцыя)|Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Карамурын]] •}} {{nobr|[[Карамыс]] •}} {{nobr|[[Каргалы (Карагандзінская вобласць)|Каргалы]] •}} {{nobr|[[Кашкарбай (Карагандзінская вобласць)|Кашкарбай]] •}} {{nobr|[[Кійкты]] •}} {{nobr|[[Койтас (Карагандзінская вобласць)|Койтас]] •}} {{nobr|[[Красная Паляна (Карагандзінская вобласць)|Красная Паляна]] •}} {{nobr|[[Кутыбай]] •}} {{nobr|[[Кызылкой]] •}} {{nobr|[[Кызылтау (Акшакінская сельская акруга)|Кызылтау]] (Акшакінская с.а.) •}} {{nobr|[[Кызылтау (аульная акруга Карыма Мынбаева)|Кызылтау]] (а.а. К.Мынбаева) •}} {{nobr|[[Кызылту (Шэцкі раён)|Кызылту]] •}} {{nobr|[[Майынты]] •}} {{nobr|[[Мухтар (Карагандзінская вобласць)|Мухтар]] •}} {{nobr|[[Ніжнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Нура (Шэцкі раён)|Нура]] •}} {{nobr|[[Падхоз (Карагандзінская вобласць)|Падхоз]] •}} {{nobr|[[Пасёлак імя Сакена Сейфуліна|Сакена Сейфуліна]] •}} {{nobr|[[Сарыбулак (Шэцкі раён)|Сарыбулак]] •}} {{nobr|[[Сарышы (Карагандзінская вобласць)|Сарышы]] •}} {{nobr|[[Талды (Шэцкі раён)|Талды]] •}} {{nobr|[[Тумсык]] •}} {{nobr|[[Унірэк]] •}} {{nobr|[[Успенскае (Карагандзінская вобласць)|Успенскае]] •}} {{nobr|[[Шапа]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> en6pgwphhj78tk199tzsuwiunra4xy9 5192958 5192954 2026-09-04T13:49:57Z Autumndancer 168015 5192958 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Шэцкага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Шэцкі раён|Шэцкага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Агадыр (Казахстан)|Агадыр]] •}} {{nobr|[[Айгыржал (Карагандзінская вобласць)|Айгыржал]] •}} {{nobr|[[Айса (станцыя)|Айса]] •}} {{nobr|[[Акбаўыр]] •}} {{nobr|[[Акбулак (Шэцкі раён)|Акбулак]] •}} {{nobr|[[Акжал (Карагандзінская вобласць)|Акжал]] •}} {{nobr|[[Акжартас (Карагандзінская вобласць)|Акжартас]] •}} {{nobr|[[Акжол (Шэцкі раён)|Акжол]] •}} {{nobr|[[Акіяк]] •}} {{nobr|[[Акой (Карагандзінская вобласць)|Акой]] •}} {{nobr|[[Аксу (Аксу-Аюлінская сельская акруга)|Аксу]] (Аксу-Аюлінская с.а.) •}} {{nobr|[[Аксу (Нураталдзінская сельская акруга)|Аксу]] (Нураталдзінская с.а.) •}} {{nobr|'''[[Аксу-Аюлы]] •}}''' {{nobr|[[Актабэ (Шэцкі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr|[[Акшатау]] •}} {{nobr|[[Аліхан (аул)|Аліхан]] •}} {{nobr|[[Артау]] •}} {{nobr|[[Аспен]] •}} {{nobr|[[Басага (Артаўская сельская акруга)|Басага]] (Артаўская с.а.) •}} {{nobr|[[Басага (Басагінская сельская акруга)|Басага]] (Басагінская с.а.) •}} {{nobr|[[Батык (Казахстан)|Батык]] •}} {{nobr|[[Бекет (Карагандзінская вобласць)|Бекет]] •}} {{nobr|[[Берэкешы]] •}} {{nobr|[[Бурма (Карагандзінская вобласць)|Бурма]] •}} {{nobr|[[Верхнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Дарыя (Казахстан)|Дарыя]] •}} {{nobr|[[Дэрыпсал]] •}} {{nobr|[[Енбекшыл (Карагандзінская вобласць)|Енбекшыл]] •}} {{nobr|[[Еркіндык]] •}} {{nobr|[[Жамбыл (Карагандзінская вобласць)|Жамбыл]] •}} {{nobr|[[Жанажурт]] •}} {{nobr|[[Жарылгап батыр]] •}} {{nobr|[[Жумыскер (Карагандзінская вобласць)|Жумыскер]] •}} {{nobr|[[Жыланды (Шэцкі раён)|Жыланды]] •}} {{nobr|[[Кайракты (Карагандзінская вобласць)|Кайракты]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі (аул)|Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі (станцыя)|Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Карамурын]] •}} {{nobr|[[Карамыс]] •}} {{nobr|[[Каргалы (Карагандзінская вобласць)|Каргалы]] •}} {{nobr|[[Кашкарбай (Карагандзінская вобласць)|Кашкарбай]] •}} {{nobr|[[Кійкты]] •}} {{nobr|[[Койтас (Карагандзінская вобласць)|Койтас]] •}} {{nobr|[[Красная Паляна (Карагандзінская вобласць)|Красная Паляна]] •}} {{nobr|[[Кутыбай]] •}} {{nobr|[[Кызылкой]] •}} {{nobr|[[Кызылтау (Акшакінская сельская акруга)|Кызылтау]] (Акшакінская с.а.) •}} {{nobr|[[Кызылтау (аульная акруга Карыма Мынбаева)|Кызылтау]] (а.а. К.Мынбаева) •}} {{nobr|[[Кызылту (Шэцкі раён)|Кызылту]] •}} {{nobr|[[Майынты]] •}} {{nobr|[[Мухтар (Карагандзінская вобласць)|Мухтар]] •}} {{nobr|[[Ніжнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Нура (Шэцкі раён)|Нура]] •}} {{nobr|[[Падхоз (Карагандзінская вобласць)|Падхоз]] •}} {{nobr|[[Пасёлак імя Сакена Сейфуліна|Сакена Сейфуліна]] •}} {{nobr|[[Сарыбулак (Шэцкі раён)|Сарыбулак]] •}} {{nobr|[[Сарышы (Карагандзінская вобласць)|Сарышы]] •}} {{nobr|[[Талды (Шэцкі раён)|Талды]] •}} {{nobr|[[Тумсык]] •}} {{nobr|[[Унірэк]] •}} {{nobr|[[Шапа]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> ocn9bxkgy81ztlah0oam5pk2om3gg0r 0 588517 5192982 4482605 2026-09-04T14:46:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192982 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Іваноў|Сяргей}} {{Вучоны}} '''Сяргей Несцеравіч Івано́ў'''{{sfn|БелЭн|1998}} ({{ДН|20|3|1909}}, [[Валынцава]], [[Горацкі павет]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|22|7|1994}}) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[глебазнаўства]], [[доктар сельскагаспадарчых навук]] (1958), член-карэспандэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]] (1961), [[Акадэмія сельскагаспадарчых навук БССР|Акадэміі сельскагаспадарчых навук БССР]] (1959—1961), [[прафесар]] (1958). [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1975). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Валынцава]] (зараз у {{МН|Горацкім раёне|ў Горацкім раёне|горацкі раён}} [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1926 годзе скончыў прафесійна-тэхнічную і агульнаадукацыйную школу ў [[Орша|Оршы]]<ref name="ЦНБ">[http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=42008 Имя в белорусской науке: 105 лет со дня рождения С. Н. Иванова]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі</ref>. У 1932 годзе скончыў [[БДСГА|Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію]] і паступіў у [[Аспірантура|аспірантуру]] Усесаюзнага інстытута ўгнаенняў і аграглебазнаўства. У 1936 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Абменная здольнасць глеб у залежнасці ад рэакцыі асяроддзя, роду і канцэнтрацыі катыёнаў»<ref name="ЦНБ" />. У 1936—1941 гг. на пасадзе загадчыка лабараторыяй у [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па земляробстве|Інстытуце сацыялістычнай сельскай гаспадаркі Акадэміі навук БССР]], у 1938—1940 гг. — дырэктар інстытута. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] С. Н. Іваноў у [[РСЧА|Чырвонай Арміі]], удзельнік [[Бітва за Маскву|абароны Масквы]], вызвалення Беларусі, баёў за ўзяцце [[Кёнігсберг]]а і [[Шчэцін]]а<ref name="ЦНБ" /> (маёр, намеснік камандзіра 5-а асобнага батальёна хімічнай абароны па палітычнай частцы<ref name="ПН">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1372194746/ Иванов Сергей Нестерович: Документ о награде // Память народа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260123040135/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1372194746/ |date=23 студзеня 2026 }}{{ref-ru}}</ref>). У 1945—1958 гг. С. Н. Іваноў зноў на пасадзе загадчыка лабараторыяй у Інстытуце сацыялістычнай сельскай гаспадаркі. З 1958 года ў [[Інстытут глебазнаўства і аграхіміі НАН Беларусі|Беларускім НДІ глебазнаўства і аграхіміі]]: у 1958—1962 гг. — загадчык лабараторыяй, у 1962—1970 гг. — дырэктар, з 1970 года — загадчык лабараторыяй фізікахіміі глеб і радыеактыўных ізатопаў. У 1957 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Фізіка-хімічны рэжым фасфатаў, торфаў і дзярнова-падзолістых глеб» у Глебавым інстытуце імя В. В. Дакучаева<ref name="ЦНБ" />. Памёр 22 ліпеня 1994 года. == Навуковая дзейнасць == Вучонаму належаць навуковы працы па даследаваннях абменных рэакцый [[катыён]]аў і [[аніён]]аў у глебе, вызначэнні ролі вокіслаў [[жалеза]] і [[Алюміній|алюмінію]] ў сорбцыі фасфат-іёнаў глебамі, [[торф]]ам і [[гліна]]мі, вывучэнні каліевага жыўлення раслін. Пад яго кіраўніцтвам распрацаваны метады вывучэння калійнага жыўлення раслін з дапамогай радыеактыўных [[ізатоп]]аў [[Рубідый|рубідыю]] {{sup|86}}Rb і {{sup|1185}}Rb<ref name="ЦНБ" />. Падрыхтаваў 24 [[кандыдат навук|кандыдаты навук]]. Аўтар больш за 140 навуковых прац, у тым ліку 2 [[Манаграфія|манаграфій]]. Сярод апублікаванага: * Обменная способность почв в зависимости от реакции среды, рода и концентрации катионов / АН БССР, Инт соц. с.-х.— Минск: Издательство АН БССР, 1938.; * Физико-химический режим фосфатов торфов и дерново-подзолистых почв. — Мн., 1962.; * Количественные закономерности питания растений из удобрений на дерново-подзолистых почвах // Агрохимия. 1972. № 6.; * Способ определения ёмкости поглощения фосфора и калия дерново-подзолистыми и торфяно-болотными почвами. — Мн., 1982. (у сааўтарстве). == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені * [[Ордэн Айчыннай вайны]] II ступені * два ордэны [[Ордэн «Знак Пашаны»|«Знак Пашаны»]] * медалі * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1976) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|||153}} == Спасылкі == * [http://nasb.gov.by/rus/members/correspondents/ivanovsn.php Член-корреспондент ИВАНОВ Сергей Нестерович]{{ref-ru}} // [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] * [https://csl.bas-net.by/personalii/74748/ivanov-sergei-nesterovich/ Сяргей Несцеравіч Іваноў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1372194746/ Иванов Сергей Нестерович: Документ о награде // Память народа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260123040135/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1372194746/ |date=23 студзеня 2026 }}{{ref-ru}} * {{bis.nlb.by|131305|Іваноў Сяргей Несцеравіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Іваноў Сяргей Несцеравіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Глебазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Глебазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі сельскагаспадарчых навук БССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Афіцэры СССР]] b4pg8odb3k99wk4pm9w502rea0g7wni 0 594611 5193139 5141758 2026-09-04T23:17:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193139 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Uganda protectorate; an attempt to give some description of the physical geography, botany, zoology, anthropology, languages and history of the territories under British protection in East Central (20171100274).jpg|thumb|Тва Уганды (фота 1902 г.)]] '''Тва''', '''цва''', або '''батва''' ([[Банту (мовы)|банту]]: ''batwa'', ''abatwa'') — [[раса]]ва-[[грамадства|сацыяльныя]] групы [[пігмеі|пігмеяў]], якія жывуць сярод народаў [[банту]] ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]]. Разглядаюцца сучаснымі даследчыкамі і міжнароднымі арганізацыямі як [[Дыскрымінацыя|дыскрымінуемыя]]. == Паходжанне == Тва з’яўляюцца прастаўнікамі [[Негроідная раса#Негрыльская малая раса|негрыльскай малой расы]], якая доўгі час развівалася адасоблена ад іншых прадстаўнікоў [[Негроідная раса|негроіднай расы]]. Продкі [[пігмеі|пігмеяў]] і [[банту]] пачалі ўзаемадзейнічаць толькі каля 5000 гадоў таму<ref>[https://phys.org/news/2014-02-genes-pygmy-history.html Genes shed light on pygmy history]</ref>, калі протабанту паступова мігрыравалі з [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]] ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральную Афрыку]], прычым гэта ўзаемадзеянне доўгі час мела абмежаваны характар. Пігмеі заставаліся [[паляванне|паляўнічымі]] і [[збіральніцтва|збіральнікамі]] дажджавых [[лес|лясоў]], маглі абменьвацца з мігрантамі рознымі карыснымі рэчамі, ідэямі, але не стваралі ўстойлівых [[шлюб]]ных сувязяў. [[Генетыка|Генетычныя]] даследаванні паказваюць<ref>[https://www.nature.com/news/2009/090205/full/news.2009.82.html Pygmies share a recent common ancestor]</ref>, што пігмеі раней складалі самастойную адзіную групу, якая распалася меней за 3000 гадоў таму. Даследчыкі мяркуюць, што кантактам паміж пігмеямі і банту перашкаджалі ўзаемныя [[табу]]. Аднак каля 1000 гадоў таму забабоны былі саслаблены. У выніку ўзніклі групы пігмеяў, прадстаўнікі якіх маюць да 50 % [[ДНК]], запазычаных у прадстаўнікоў банту. Канец ізаляванасці тлумачыцца патрэбай лясных жыхароў у прадуктах [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і паўсядзённых рэчах<ref>[http://www.conservationandsociety.org/article.asp?issn=0972-4923;year=2005;volume=3;issue=2;spage=407;epage=435;aulast= Axel Kohler, Of Apes and Men: Baka and Bantu Attitudes to Wildlife and the Making of Eco-Goodies and Baddies]</ref>. Паколькі да моманту пашырэння кантактаў з банту пігмеі ўжо не складалі адзіную групу, то кожная група вырашала праблему суіснавання з нашчадкамі больш позніх мігрантаў самастойна. Продкі тва фактычна ператварыліся з адрозных [[этнас|этнічных]] груп у [[раса]]ва-[[грамадства|сацыяльныя]], паколькі мелі шчыльныя [[эканоміка|эканамічныя]] і [[культура|культурныя]] зносіны, запазычылі [[мова|мову]] і многія звычаі банту, але працягвалі жыць у адрозных паселішчах ці частках вялікіх паселішчаў, мелі самакіраванне, спецыялізаваліся на паляванні і збіральніцтве. Прадукты здабычы яны абменьвалі на іншыя тавары. Агульная назва тва значыла на мовах [[банту (мовы)|банту]] жыхароў лесу і падкрэслівала спецыялізацыю. [[Вялікабрытанія|Брытанскі]] даследчык [[:en:Roger Blench|Роджэр Бленч]] мяркуе, што тва можна параўноўваць з прадстаўнікамі іншых адасобленых ад земляробаў [[каста|каст]], якія існуюць паміж банту<ref>{{Cite web |url=http://www.rogerblench.info/Anthropology/Africa/Pygmies%20an%20ethnographic%20fiction.pdf |title=Roger Blench, Are the African pygmies an ethnographic fiction? |access-date=4 красавіка 2019 |archive-date=26 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126111442/http://www.rogerblench.info/Anthropology%20data/Text/Pygmies%20an%20ethnographic%20fiction.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Рассяленне == [[Файл:Twa per Cavalli-Sforza.png|thumb|Асноўныя групы тва]] Дакладнае вызначэнне арэала рассялення тва ўскладнена тым, што іх часцяком блытаюць з іншымі [[пігмеі|пігмеямі]], якія вядуць падобны лад жыцця, адсутнасцю еднасці, а таксама [[асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыяй]] з боку [[банту]]. Пігмеі, якіх вызначаюць як тва, жывуць у такіх краінах, як [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]], [[Руанда]], [[Бурундзі]], [[Уганда]], [[Замбія]]. Іх агульная колькасць ([[2018]] г.) толькі ў Руандзе, Бурундзі і Угандзе можа складаць ад 86 000 да 112 000 чалавек<ref>[https://unpo.org/members/7861 Batwa]</ref>. Тва рэгіёна [[Вялікія Афрыканскія азёры|Вялікіх Афрыканскіх азёр]] усведамляюць еднасць свайго паходжання<ref>[https://www.iwgia.org/images/publications//African_Commission_book.pdf REPORT OF THE AFRICAN COMMISSION’S WORKING GROUP OF EXPERTS ON INDIGENOUS POPULATIONS/COMMUNITIES]</ref>. Аднак у астатнім мясцовыя групы тва захоўваюць ізаляваны адна ад іншай лад жыцця, размаўляюць на [[мова]]х асноўнай масы насельніцтва таго раёна, які насяляюць, або карыстаюцца блізкімі да іх [[дыялект]]амі. === Руанда === Лічыцца, што ў [[Руанда|Руандзе]] батва налічваюць ад 33 000 да 35 000 чалавек<ref>[https://unpo.org/members/7861 Batwa]</ref>. Першапачаткова яны насялялі [[лес|лясныя]] землі вакол азёр [[Эдвард (возера)|Эдвард]] і [[Ківу]]. Стварэнне на гэтых землях [[Нацыянальны парк|нацыянальных паркаў]] прывяло да перамяшчэння часткі супольнасці за межы звыклай тэрыторыі, немагчымасці займацца традыцыйнымі заняткамі. Тва былі вымушаны самавольна займаць землі, на якія не маюць правоў, жыць на перыферыі абшчын [[хуту]] і [[тутсі]], займацца [[ганчарства]]м, працаваць падзёншчыкамі, рыбакамі, жабраваць. З-за нізкага сацыяльнага статусу ў іх абмежаваны доступ да адукацыі, узровень непісьменнасці вышэйшы, чым у астатняга насельніцтва. Тва стала выціскаюцца з занятых зямель, ператвараюцца ў валацуг. Падчас [[Генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] тва дзейнічалі як на баку хуту, так і тутсі, але ў выніку загінула каля 30 % пігмеяў, у працэнтных суадносінах больш, чым прадстаўнікоў іншых груп<ref>[https://reliefweb.int/report/burundi/forgotten-people-batwa-pygmy-great-lakes-region-africa Forgotten people: the Batwa 'Pygmy' of the Great Lakes region of Africa]</ref>. Урад краіны фактычна ігнаруе праблемы меншасці. [[12 ліпеня]] [[2011]] г. было афіцыйна пацверджана, што прызнанне асобных правоў тва супярэчыць [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] Руанды. === Бурундзі === Тва складаюць каля 1 % жыхароў [[Бурундзі]]<ref>[https://www.africa.upenn.edu/NEH/bethnic.htm Burundi — Ethnic Groups]</ref>. Як і суродзічы ў [[Руанда|Руандзе]], яны пазбаўлены права на зямельную маёмасць<ref>{{Cite web |url=https://unpo.org/article/20039?id=20039 |title=Batwa: Denied Land Ownership in Burundi |access-date=4 красавіка 2019 |archive-date=13 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613183115/https://unpo.org/article/20039?id=20039 |url-status=dead }}</ref>, не ўзгадваюцца ў [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] як супольнасць, прадстаўленая ў прапарцыянальнай сістэме кіравання, фактычна пазбаўлены магчымасці займацца мясцовым самакіраваннем<ref>[https://journals.sub.uni-hamburg.de/giga/afsp/article/view/712/710 Stef Vandeginste, Political Representation of Minorities as Collateral Damage or Gain: The Batwa in Burundi and Rwanda]</ref>. Тоеснасць сучасных тва абапіраецца на спецыялізацыі на [[ганчарства|ганчарнай]] справе, беднасці і назве ''batwa'', якую яны атрымалі ад [[хуту]] і [[тутсі]]<ref>[https://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/002/217/918/RUG01-002217918_2015_0001_AC.pdf Pablo Janssen, ‘Developing’ the Batwa of Burundi: On Diverging Perspectives and the Worldview of the ‘other’]</ref>. З дапамогай [[Грамадская арганізацыя|грамадскіх арганізацый]] адбываецца фарміраванне адзінай [[палітыка|палітычнай]] супольнасці, вылучэнне лідараў, што адстойваюць супольныя інтарэсы тва. === Уганда === Паводле [[Перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] [[2002]] г., ва [[Уганда|Угандзе]] жыло 6 000 тва, пераважна ў паўднёва-заходніх раёнах. У [[1996]] г. у іх было 53 паселішчы, якія ўваходзілі ў склад 41 шматэтнічнай [[вёска|вёскі]]. Сярэдняе паселішча ўключала 10 [[сям'я|сямейных]] гаспадарак<ref>[https://ugandatourismcenter.com/place/batwa-people-and-their-culture/ Batwa People and their Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190404012901/https://ugandatourismcenter.com/place/batwa-people-and-their-culture/ |date=4 красавіка 2019 }}</ref>. Традыцыйным заняткам была [[лясная гаспадарка]]. Тва Уганды шчыльна ўцягнуты ў [[грамадства|сацыяльныя]] і [[культура|культурныя]] зносіны суседзяў-[[банту]]. У той жа час сярод банту існуюць сацыяльныя [[табу]] ў дачыненні да тва<ref>[https://reliefweb.int/report/burundi/forgotten-people-batwa-pygmy-great-lakes-region-africa Forgotten people: the Batwa 'Pygmy' of the Great Lakes region of Africa]</ref>: нельга дзяліцца ежай, займаць адну і тую ж лаўку і мець зносіны з тва ў грамадскіх месцах. У [[1991]] г. больш за 900 батва былі выцеснены з лесу Бвінды, які ўвайшоў у склад нацыянальнага парка [[Мгахінга]]. Паколькі яны лічыліся вандроўнікамі, то не атрымалі зямельнай кампенсацыі<ref>{{Cite web |url=https://unpo.org/article/20563 |title=Batwa: Living Conditions in Uganda Show Little Sign of Improvement As Government Avoids Addressing Issue |access-date=5 красавіка 2019 |archive-date=22 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422201439/https://unpo.org/article/20563 |url-status=dead }}</ref>. Толькі 20 тва маюць магчымасць працаваць у парку Мгахінга для забавы [[турызм|турыстаў]] за невялікую плату, але не ў якасці лепей аплачваемых гідаў. Тва пакутуюць ад беднасці, эксплуатацыі з боку банту, каля 57 % апытаных жанчын скардзіліся на [[секс]]уальны гвалт<ref>[https://www.equaltimes.org/batwa-the-most-marginalised-people?lang=en#.XKahe9L7QdV Batwa: the most marginalised people in Uganda?]</ref>. === Дэмакратычная Рэспубліка Конга === У [[ДРК]] у [[2019]] г. жыло каля 42 000 тва<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/15672/CG Pygmy, Twa in Congo, Democratic Republic of]</ref>, пераважна ва ўсходніх раёнах уздоўж [[Вялікія Афрыканскія азёры|Вялікіх Афрыканскіх азёр]] і [[лес|лясных]] раёнах цэнтральнай часткі краіны. Хаця ў ДРК адбывалася выдаленне [[пігмеі|пігмеяў]] з запаведных [[лес|лясоў]], магчымасць карыстання традыцыйнымі ляснымі рэсурсамі значна лепшая, чым у суседніх краінах. Так, у правінцыі [[Танганьіка (правінцыя)|Танганьіка]] тва жывуць каля дарог і на ўскраінах вёсак, маюць мажлівасць адначасова наймацца на працу да сялян, займацца [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м<ref>[https://www.rescue.org/sites/default/files/document/1854/conflictspotlighttanganyikav5.pdf A Silent Crisis in Congo: The Bantu and the Twa in Tanganyika]</ref>. [[Мабуту Сесе Сека]] праводзіў палітыку «вызвалення» ў дачыненні да пігмеяў<ref>[https://minorityrights.org/minorities/batwa-and-bambuti/ Batwa and Bambuti]</ref>, яны надзяляліся кавалкамі зямлі і прыцягваліся да [[земляробства]]. У наш час толькі каля 7 000 тва працягваюць весці традыцыйны лад жыцця, астатнія ў большай ступені ўцягнуты ў [[сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]], [[ганчарства]], [[рыбалоўства]]. Змена ладу жыцця прывяла да значнай маргіналізацыі і крызісу тоеснасці. Тва маюць нізкі сацыяльны статус у вачах навакольнага насельніцтва. Існуюць традыцыйныя ўяўленні, нібы пігмеі фізічна непаўнавартасныя, [[секс]]уальна ненаедныя, ядуць забароненыя прадукты, не абмежаваны [[культура|культурнымі]] забабонамі, не адчуваюць сорам, гультаяватыя і г. д.<ref>[https://www.rescue.org/sites/default/files/document/1854/conflictspotlighttanganyikav5.pdf A Silent Crisis in Congo: The Bantu and the Twa in Tanganyika]</ref> Практыкуецца [[кліентэла]], у якой тва выступаюць у якасці залежнага боку. Іх стан блізкі да [[рабства]] або нават свойскіх жывёл<ref>[https://www.pri.org/stories/2011-11-13/pygmies-congo-treated-pets-report Pygmies in the Congo treated like «pets»: report]</ref>. Падчас ваенных канфліктаў канца [[20 стагоддзе|XX]] — [[21 стагоддзе|XXI]] ст. на ўсходзе краіны тва наўмысна знішчаліся ўзброенымі фарміраваннямі і звычайнымі абшчыннікамі, якія жадалі захапіць іх зямлю або лясныя рэсурсы. === Замбія === У [[Замбія|Замбіі]] тва насяляюць 4 раёны на паўночным усходзе і ў цэнтры краіны: * Возера [[Мверу-Вантыпа]] * Балоты [[Бангвеулу]] * Балота [[Луканга]] * Балоты вакол ракі [[Кафуэ (рака)|Кафуэ]] Яны складаюць асобныя групы, ізаляваныя адна ад іншай. Напрыклад, тва Кафуэ толькі чулі пра тва ў іншых раёнах, але не маюць з імі кантактаў, не лічаць сваімі суродзічамі тва замежных краін<ref>[https://www.sil.org/system/files/reapdata/63/85/35/63853507874918149427141737904874757775/silesr2016_001.pdf The Twa of Zambia's Kafue Flats, Southern Province]</ref>. Прадстаўнікі ўсіх 4 груп размаўляюць на [[дыялект]]ах [[мова|моў]] суседніх народаў<ref>[https://www.ethnologue.com/country/zm/languages Zambia — Languages]</ref>. Гэта стварае праблему вызначэння іх колькасці, паколькі афіцыйная [[статыстыка]] прытрымліваецца моўнага прынцыпу падлікаў. Толькі ў раёне Кафуэ існуе 26 [[вёска|вёсак]], населеных тва. Хаця тва лічаць сябе спрадвечнымі тубыльцамі, яны з’яўляюцца ў Замбіі нашчадкамі мігрантаў, паколькі ў старажытны час тэрыторыя краіны была населена [[Кайсанскія народы|кайсанскімі народамі]]<ref>[http://www.nor.gov.zm/?page_id=4452 About Zambia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181109181507/http://www.nor.gov.zm/?page_id=4452 |date=9 лістапада 2018 }}</ref>. Тва Кафуэ фізічна мала адрозніваюцца ад суседніх народаў, блізкія да іх у [[эканоміка|эканамічных]] адносінах<ref>[https://www.sil.org/system/files/reapdata/63/85/35/63853507874918149427141737904874757775/silesr2016_001.pdf The Twa of Zambia's Kafue Flats, Southern Province]</ref>. Асноўныя заняткі — [[рыбалоўства]] і [[земляробства]]. У канцы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. мелі свайго правадыра, аднак у выніку маніпуляцый каланіяльнай адміністрацыі [[Паўночная Радэзія|Паўночнай Радэзіі]] былі падначалены правадыру [[тонга (народ)|тонга]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [https://books.google.by/books?id=stl97FdyRswC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East]. — [[Нью-Ёрк|NY]]: Infobase Publishing, 2009. ISBN 978-0-8160-7158-6 == Спасылкі == * [https://minorityrights.org/minorities/twa-2/ Twa — Minority Rights Group] * [https://intercontinentalcry.org/the-batwa-rwandas-invisible-people-19581/ THE BATWA: RWANDA’S INVISIBLE PEOPLE] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211123044005/https://intercontinentalcry.org/the-batwa-rwandas-invisible-people-19581/ |date=23 лістапада 2021 }} * [https://unpo.org/article/19031?id=19031 Batwa: The History and Culture of a Marginalized People in Central Africa]{{Недаступная спасылка}} * [https://www.survivalinternational.org/material/20 Discrimination and the 'Pygmy'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190404012904/https://www.survivalinternational.org/material/20 |date=4 красавіка 2019 }} * [https://kwekudee-tripdownmemorylane.blogspot.com/2013/03/batwa-people-one-of-first-people-on.html BATWA PEOPLE: ONE OF THE FIRST PEOPLE ON EARTH AND THE ORIGINAL INHABITANTS OF GREAT LAKES REGION IN EAST AFRICA BEFORE THE BANTUS ARRIVAL] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пігмеі]] [[Катэгорыя:Народы Замбіі]] [[Катэгорыя:Народы Уганды]] [[Катэгорыя:Народы Руанды]] [[Катэгорыя:Народы Бурундзі]] [[Катэгорыя:Народы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] 3xkqq88eis35hns01ktr5kv8zamwsjb 0 599395 5193194 3505156 2026-09-05T06:13:50Z StarDeg 16311 5193194 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Абрыкосаў}} {{Вучоны |Арыгінал імя = {{lang-ru|Алексей Иванович Абрикосов}} |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Серп і Молат}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль У памяць 800-годдзя Масквы}} {{!}}- {{!}}{{Сталінская прэмія|1942}} {{!}}} }} '''Аляксей Іванавіч Абрыко́саў'''<ref name="БЭ1">{{крыніцы/БелЭн|1к}}</ref> ({{lang-ru|Алексей Иванович Абрикосов}}; {{ДН|18|1|1875|6}}, [[Масква]] — {{ДС|9|4|1955}}, [[Масква]]) — [[вучоны]], урач-[[патолагаанатам]], акадэмік [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1939), правадзейны член [[Акадэмія медыцынскіх навук СССР|Акадэміі медыцынскіх навук СССР]] (1944), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]], [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1945). == Біяграфія == А. А. Абрыкосаў нарадзіўся ў Маскве, у сям’і прадпрымальнікаў Абрыкосавых. У 1894 годзе скончыў прыватную гімназію Крэймана, у 1899 годзе — медыцынскі факультэт [[МДУ|Маскоўскага ўніверсітэта]]. Працаваў урачом у Маскве, з 1900 года ў Стара-Екацярынінскай бальніцы. З 1902 года — памочнік празектара на кафедры паталагічнай анатоміі Маскоўскага ўніверсітэта. У 1904 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «О первых анатомических изменениях при начале легочного туберкулеза». У 1904—1918 гг. прыват-дацэнт Маскоўскага ўніверсітэта і адначасова ў 1904—1911 гг. празектар Марозаўскай дзіцячай бальніцы, у 1904—1916 гг. — выкладчык у Маскоўскай зубаўрачэбнай школе. У 1918—1920 гг. А. А. Абрыкосаў на пасадзе загадчыка кафедрай паталагічнай анатоміі 2-а Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1920—1930 гг. прафесар медыцынскага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта, у 1924—1930 гг. — дэкан медыцынскага факультэта ўніверсітэта, з 1930 года — [[Першы Маскоўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт імя С. М. Сечанава|1-а Маскоўскага медыцынскага інстытута]]. У 1944—1951 гг. А. А. Абрыкосаў на пасадзе дырэктара Інстытута нармальнай і паталагічнай марфалогіі Акадэміі медыцынскіх навук СССР. Памёр А. А. Абрыкосаў ў Маскве. Пахаваны на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]. == Навуковая дзейнасць == А. А. Абрыкосаву належаць навуковыя працы па марфалогіі [[туберкулёз]]у, алергічных рэакцыях, [[сепсіс]]е, ранавых інфекцыях, паталогіі [[Аўтаномная нервовая сістэма|вегетатыўнай нервовай сістэмы]] і інш. Апублікаваў больш за 100 навуковых прац і шэраг [[падручнік]]аў. Таксама вядомы тым, што выканаў першае бальзаміраванне цела [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]], кіраваў ускрыццём целаў [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|М. В. Фрунзэ]], [[Уладзімір Міхайлавіч Бехцераў|У. М. Бехцерава]], В. У. куйбышава, [[Віктар Паўлавіч Нагін|В. П. Нагіна]]. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] зрабіў значны ўклад у развіццё ваенна-палявой хірургіі. Адзін са стваральнікаў і галоўны рэдактар часопіса «Архив патологии» (1935). Сярод апублікаваных прац: * Частная патологическая анатомия: 2 изд., вып. 1—2. — М., Л., 1947. * Основы общей патологической анатомии: 9 изд. — М., 1949. * Основы частной патологической анатомии: 4 изд. — М., 1950. == Узнагароды і званні == * [[Медаль «Серп і Молат»]] * 3 [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * [[Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * [[Медаль «У памяць 800-годдзя Масквы»]] * [[Сталінская прэмія]] 1-й ступені (1942) * Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР (1929) * Ганаровы доктар [[Афінскі ўніверсітэт|Афінскага ўніверсітэта]] ([[Грэцыя]]) * Сапраўдны член Міжнароднай асацыяцыі клінічных патолагаў ([[Лондан]]). == Памяць == * Помнік перад будынкам [[Першы Маскоўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт імя С. М. Сечанава|1-а Маскоўскага медыцынскага інстытута]], дзе працаваў А. А. Абрыкосаў. * У памяць аб вучоным названы адзін з завулкаў у Маскве. У завулку ўстаноўлены бюст. * Мемарыяльная дошка на доме, у якім жыў А. А. Абрыкосаў у 1948—1955 гг. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|1|Абрыкосаў Аляксей Аляксеевіч}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=9323|name=Абрикосов Алексей Иванович{{ref-ru}}}} * [http://www.ras.ru/nappelbaum/3716c79b-6941-43f2-876f-aac8ce6b169a.aspx?hidetoc=1 АБРИКОСОВ Алексей Иванович (18.01.1875 — 09.04.1955)]{{ref-ru}} // Сайт РАН * [http://www.medpulse.ru/health/yourshealth/medicalachievements/12634.html «Врач мертвых» стал врачом живых]{{ref-ru}} * [https://megabook.ru/article/Абрикосов%20Алексей%20Иванович Абрикосов Алексей Иванович // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абрыкосаў Аляксей Іванавіч}} [[Катэгорыя:Замежныя члены Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі 1-га МДМУ]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі і тэхнікі РСФСР]] [[Катэгорыя:Акадэмікі АМН СССР]] [[Катэгорыя:Анатамы Расійскай імперыі]] 7cfjh5ein0xzs9g20g3qbqt6tjb44z7 0 603450 5193076 4680081 2026-09-04T18:56:29Z ~2026-47839-80 173594 адноўлена інфармацыя 5193076 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = |арыгінальная назва = |падначаленне = |выява = |подпіс = |герб = |сцяг = |дэвіз = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ваяводства = Любушскае |павет = Слубіцкі |гміна = Слубіцы (гміна, Любушскае ваяводства) |гміна_назва = Слубіцы |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |назва агламерацыі = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |TERC = |SIMC = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта 2 = |add3n = |add3 = }} '''Слубіцы'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Słubice}}) — [[горад]] на захадзе [[Польшча|Польшчы]], на рацэ [[Одэр|Одра]], адміністрацыйны цэнтр [[Слубіцкі павет|Слубіцкага павета]] [[Любушскае ваяводства|Любушскага ваяводства]]. Сядзіба вяскова-гарадской [[Слубіцы (гміна, Любушскае ваяводства)|гміны Слубіцы]]. На 31 сакавіка 2016 года ў горадзе пражывала {{num|16495}} жыхароў. У горадзе знаходзіцца гістарычны Алімпійскі стадыён, а таксама іншыя турыстычныя аб’екты, помнікі архітэктуры. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}}{{Зноскі}} {{Слубіцкі павет}} {{Любушскае ваяводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слубіцы| ]] b9s0tn4mkhywu2vhgvn3g5xxr8f02pu 0 607339 5193157 4321759 2026-09-05T00:33:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193157 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = | image title = | image descr = | regnum = Расліны | parent = Syringa reticulata | rang = Падвід | latin = Syringa reticulata amurensis | author = | syn = * {{btname|Syringa amurensis|}} * {{btname|Ligustrina amurensis|[[Rupr.]]}} | typus = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | grin = | ipni = |tpl= | wikispecies = Syringa amurensis | commons = Category:Syringa amurensis }} '''Траскун амурскі'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|74}} — у крыніцы пад назвай {{btname|Ligustrina amurensis|[[Rupr.]]}}</ref> (''Syringa reticulata amurensis'', або ''Syrínga amurénsis'') — [[Біялагічны від|падвід]] віду {{bt-bellat||Syringa reticulata}} [[Род (біялогія)|роду]] {{bt-bellat|Бэз|Syringa}} [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{bt-bellat|Маслінавыя|Oleaceae}}. == Распаўсюджанне == Радзіма траскуна амурскага — [[Маньчжурыя]], [[Прыморскі край|Прыморскі]] і [[Хабараўскі край|Хабараўскі]] краі, [[Амурская вобласць]], [[Кітай]], паўвостраў [[Карэя]]. Расце ў змешаных нізінных лясах і хмызняковых зарасніках, радзей на лясістых схілах. У горы падымаецца да 600 м над узроўнем мора. == Апісанне == Дрэва да 10 м, радзей 12-15 м вышынёй і 20-30 см дыяметрам, радзей мнагаствольны [[Лістападныя расліны|лістападны]] [[куст]] . [[Кара (біялогія)|Кара]] цёмна-шэрая або бурая, з добра прыкметнымі белымі папярочнымі чачавічкамі. Маладыя парасткі чырвона-бурыя. [[Ліст|Лісце]] 5-11 см даўжынёй, зялёнае, эліпсападобна-сэрцападобнае падобнае з лісцем {{bt-bellat|Бэз звычайны{{!}}бэзу звычайнага|Syringa vulgaris}}. Суквецці буйныя шырокамяцёлкавыя да 20-25 см даўжынёй і да 20 см у дыяметры. Кветкі белыя або злёгку крэмавыя, дробныя 5-6 мм у дыяметры, з моцным пахам. Цвіце ў канцы чэрвеня — ліпені. Цвіценне доўжыцца 2 тыдні. Адзін з найбольш марозаўстойлівых і засухаўстойлівых бэзаў. Добра пераносіць гарадскія ўмовы. Размнажаецца насеннем і зялёнымі тронкамі. Першыя два гады расце павольна. Драўніна белая, цвёрдая і цяжкая. Жыве да 90-100 гадоў. У культуры з 1855 года. Расліна атрымала народную назву «траскун» за тое, што сырыя дровы гараць з моцным трэскам, раскідваючы іскры і вуглі на некалькі метраў. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090205180831/http://botsad.ru/022.htm Сирень амурская, трескун, белая сирень /Amur tree lilac] {{ref-ru}} * [http://flower.onego.ru/kustar/syring_o.html Сирень (Трескун) амурская — Syringa amurensis Rupr.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200918074739/http://flower.onego.ru/kustar/syring_o.html |date=18 верасня 2020 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Флора Азіі]] [[Катэгорыя:Маслінавыя]] [[Катэгорыя:Расліны лясоў]] [[Катэгорыя:Дрэвы]] cxddj5k4uns1dm03jerppgo0nd1e2vc 0 607504 5193078 4708806 2026-09-04T18:59:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193078 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | image file = | image title = | image descr = | parent = Listera | ref = | comment = | rang = Від | latin = Listera cordata | author = ([[L.]]) [[R.Br.]], [[1813]] | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Listera cordata | commons = Category:Listera cordata | iucn = }} '''Та́йнік сэрцападобны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|76}}</ref> (''Listéra cordáta'') — [[Біялагічны від|від]] [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін роду {{bt-bellat|Тайнік|Listera}} сямейства {{bt-bellat|Архідныя|Orchidaceae}}<ref>[http://bvi.rusf.ru/sista/s14702.htm Архив БВИ. Род: Listera R.Br. = Тайник]</ref>. == Батанічнае апісанне == [[Файл:411_Listera_cordata,_Listera_ovata.jpg|250пкс|злева|міні|Параўнанне будовы тайніка сэрцападобнага (В) і яйкападобнага (А). {{Бат.іл.|Ліндман}}]] Тайнік сэрцападобны — [[Шматгадовыя расліны|шматгадовая]] [[Трава|травяністая]] расліна. [[Карэнішча]] паўзучае. [[Ліст|Лісце]] супраціўнае, сэрцападобнай формы. [[Кветка|Кветкі]] дробныя, жоўта-зялёныя, сабраны ў шматкветкавыя [[Суквецце|суквецці]], размешчаныя на канцы [[Сцябло|сцябла]] вышынёй 25—60 см. [[Плод]] — [[каробачка]]. [[Файл:Listera_cordata_030905.jpg|міні|250пкс|Лісце тайніка сэрцападобнага маюць сэрцападобную форму]] == Арэал і экалогія == [[Арэал]] — раёны з [[Умераны клімат|умераным кліматам]] [[Еўропа|Еўропы]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], на [[поўнач]]ы сустракаецца ў [[тундра]]вых раёнах [[Еўразія|Еўразіі]] і ў [[Грэнландыя (востраў)|Грэнландыі]]. Аддае перавагу вільготным зацененым месцам, у асноўным у лясной зоне. У гарах можа расці да [[Вышыня над узроўнем мора|вышыні]] 2000 м (у паўднёвай частцы арэалу)<ref>[http://flower.onego.ru/orchid/listera.html Листера, или тайник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100902154328/http://flower.onego.ru/orchid/listera.html |date=2 верасня 2010 }} в Энциклопедии декоративных садовых растений.</ref>. Ценевынослівая расліна, [[гіграфіт]], [[алігатроф]], [[мезатроф]]<ref name="плнт">{{Плантарыум|23065|Тайник сердцевидный}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Та́йнік|Швец І. У.|70}} * {{ІВРСР|частка=400. ''Listera cordata'' (L.) R.Br. — Тайник сердцевидный|том=1|стар=510}} * {{Крыніцы/ОВРБ|349, 350|Listera — Тайник}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|23065|Тайник сердцевидный}} * {{ООПТ России|20081|''Listera cordata'' (L.) R. Br. невалидное название}} * {{ООПТ России|45485|''Neottia cordata'' (L.) Rich. (Тайник сердцевидный)}} {{Чырвоная кніга Беларусі|Расліна|143|II}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эпідэндравыя]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1813 годзе]] a73rq1cb2ua49j7bgd3l5x6dx1vqqg5 0 607821 5193205 5028199 2026-09-05T07:26:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193205 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Уладзімір Іванавіч Перадня́'''{{sfn|БелЭн|2001}} ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[Сельскагаспадарчая тэхніка|механізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці]], [[доктар тэхнічных навук]] (1986), [[прафесар]] (1989). == Біяграфія == Нарадзіўся 3 сакавіка 1933 года на былым хутары [[Краснае Беразіно|Загаране]] (суч. [[Краснае Беразіно]], {{МН|Докшыцкі раён|ў Докшыцкім раёне}}, [[Віцебская вобласць]]). У 1957 годзе скончыў [[Беларускі тэхналагічны інстытут]] і пачаў працу ў Беларускім навукова-даследчым інстытуце механізацыі і электыфікацыі сельскай гаспадаркі Акадэміі навук БССР (сучасны [[Навукова-практычны цэнтр Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі па механізацыі сельскай гаспадаркі]]). У 1972 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю, у 1984 годзе — доктарскую на тэму «Механізацыя прыгатавання паўнацэнных кормасумесей на струменевых лініях для эфектыўнага выкарыстання кармоў на жывёлагадоўчых фермах»<ref name="НПЦ">[https://belagromech.by/conference/programma-akademicheskih-chtenij-posvyashhennyh-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-peredni-vladimira-ivanovicha/ Программа академических чтений, посвященных 85-летию со дня рождения Вередни Владимира Ивановича] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190718040037/https://belagromech.by/conference/programma-akademicheskih-chtenij-posvyashhennyh-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-peredni-vladimira-ivanovicha/ |date=18 ліпеня 2019 }}{{ref-ru}}</ref>. У 1976—2001 гадах працаваў загадчыкам лабараторыяй механізацыі працэсаў вытворчасці малака і ялавічыны<ref name="НПЦ" />, потым — галоўным навуковым супрацоўнікам. == Навуковая дзейнасць == Навуковы працы па тэарэтычных асновах і механізацыі тэхналагічных працэсаў прыгатавання і раздачы кармоў, даення [[Карова|кароў]]. Аўтар больш за 420 публікацый, у тым ліку [[Манаграфія|манаграфіі]] і вучэбныя дапаможнікі<ref name="НПЦ" />. Пад кіраўніцтва У. І. Перадні падрыхтавана 5 кандыдацкіх і 1 доктарская дысертацыі<ref name="НПЦ" />. Уладальнік шэрагу [[патэнт]]аў і аўтарскіх пасведчанняў на вынаходніцтвы<ref name="НПЦ" /><ref name="БП">[http://bypatents.com/patents/perednya-vladimir-ivanovich База патэнтаў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190718040031/http://bypatents.com/patents/perednya-vladimir-ivanovich |date=18 ліпеня 2019 }}{{ref-ru}}</ref>. З’яўляецца навуковым кіраўніком навукова-тэхнічнай праграмы [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай Дзяржавы]] «Распрацоўка інавацыйных энергазберагальных тэхналогій і абсталявання для вытворчасці і эфектыўнага выкарыстання біябяспечных камбікармоў для каштоўных парод рыб, пушных звяроў і асобных відаў жывёл» («Камбікорм-СД»)<ref name="НПЦ" />. Сярод апублікаванага: * Механизация приготовления кормосмесей дл крупного рогшатого скота / В. И. Передня. — Мн.: [[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]], 1990. — 151 °C.,ИЛ. — Библиогр.: с. 150. — ISBN 5-7860-0443-0. * Исследование и обоснование параметров измельчителя зернофуража ИЗЛ-0,3 / В. И. Передня, А. И. Пунько // Достижения науки и техники АПК. — 1999. — № 11. — С. 32—33. * Исследование параметров агрегата приготовления обогатительных добавок для балансирования кормов / В. И. Передня, С. П. Паус, А. И. Пунько // Современные проблемы сельскохозяйственной механики: материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 90-летию со дня рождения академика М. Е. Мацепуро, Минск, 26-27 мая 1999 года. — Минск, 1999. — С. 90—95. * Организационно-экономическая оценка машин и машинных технологий в животноводстве и птицеводстве: учебно-методическое пособие для учащихся средних специальных учреждений образования и студентов высших учебных заведений / А. В. Китун, И. П. Бусел, В. И. Передня. ― Минск, 2008. * ''Бондарев, С. Н.'' К вопросу о совершенствовании сосковой резины доильного стакана = The question of the improvement of the teat cup liners / С. Н. Бондарев, В. И. Передня, А. В. Китун // Инновации в сельском хозяйстве. — 2018. — № 2 (27). — С. 306—311. == Узнагароды == * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Ордэн Дружбы народаў]] (1986)<ref name="НПЦ" /> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Перадня Уладзімір Іванавіч||274}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-232746&strq=l_siz=20 Передня, Владимир Иванович (род. 1933)]{{ref-ru}} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [https://belagromech.by/conference/programma-akademicheskih-chtenij-posvyashhennyh-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-peredni-vladimira-ivanovicha/ Программа академических чтений, посвященных 85-летию со дня рождения Вередни Владимира Ивановича] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190718040037/https://belagromech.by/conference/programma-akademicheskih-chtenij-posvyashhennyh-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-peredni-vladimira-ivanovicha/ |date=18 ліпеня 2019 }}{{ref-ru}} // НПЦ НАН Беларусі па механізацыі сельскай гаспадаркі * [https://bypatents.com/patents/perednya-vladimir-ivanovich Передня Владимир Иванович // База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230908165312/https://bypatents.com/patents/perednya-vladimir-ivanovich |date=8 верасня 2023 }}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/841859 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230908165313/https://patentdb.ru/author/841859 |date=8 верасня 2023 }}{{ref-ru}} * [https://agrolive.by/selwest/article4444 Владимир Передня — по-прежнему на переднем «фронте» агромеханизации! // AGROLIVE.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230908172302/https://agrolive.by/selwest/article4444 |date=8 верасня 2023 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Перадня Уладзімір Іванавіч}} [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] 9xp8zh475ew8u9a31qdjxk8m4yjwfzf 0 608616 5193057 5181907 2026-09-04T18:10:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193057 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = | image title = | image descr = | regnum = Расліны | parent = Nicotiana | rang = Від | latin = Nicotiana alata | author = | syn = | children name = | children = | typus = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Nicotiana alata | commons = Category:Nicotiana alata | iucn = | grin = }} '''Табак пахучы''', '''Тытунь пахучы'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|87}}</ref> (''Nicotiana alata'') — [[Біялагічны від|від]] [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўных]] [[Трава|травяністых]] раслін з [[Род (біялогія)|роду]] {{bt-bellat|Тытунь|Nicotiana}} сямейства {{bt-bellat|Паслёнавыя|Solanaceae}}. Шырока выкарыстоўваецца ў садаводстве як дэкаратыўная расліна разам з {{bt-bellat||Nicotiana ×sanderae}}. == Разнавіднасці<ref>[http://mobot.mobot.org/cgi-bin/search_vast?name=Nicotiana%20alata Nicotiana alata Link & Otto]{{Недаступная спасылка}}</ref> == * {{Bt|Nicotiana alata|[[Moldenke]]|f=rubella}}, 1947 * {{Bt|Nicotiana alata|[[Comes]]}}, 1899 * {{Bt|Nicotiana alata|([[Lindl.]]) [[Comes]]}}, 1899 == Распаўсюджанне і экалогія == У прыродзе распаўсюджаны ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай]] ([[Аргенціна]], [[Балівія]], [[Бразілія]], [[Уругвай]], [[Эквадор]]) і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] ([[Гандурас]] і [[Мексіка]]). Адзінкавыя ўзоры знаходзяць у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], у [[Місуры (штат)|штаце Місуры]]. У гарах Балівіі адзначаны на вышынях да 3300 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]<ref>[http://www.tropicos.org/NameSpecimens.aspx?nameid=29600181 Tropicos | Name — Nicotiana alata Link & Otto]</ref>. Культывуецца як дэкаратыўная расліна паўсюль у свеце. == Апісанне == [[Файл:Sydenham_Edwards1592.jpg|злева|міні|250пкс|Тытунь пахучы. Батанічная ілюстрацыя Сайдэнэма Эдвардса з кнігі ''Botanical Register: Consisting of Coloured Figures of Exotic Plants, Cultivated in British Gardens'', 1815-1847]] Тытунь пахучы — [[Шматгадовыя расліны|шматгадовая]] травяністая расліна, дасягае ў вышыню 60-70 см. Усе часткі расліны пакрытыя валасінкамі. [[Ліст|Лісце]] ланцэтападобнае, невялікага памеру. [[Кветка|Кветкі]] белыя, крэмавыя або кармінавыя; трубчастыя, [[Дыяметр|дыяметрам]] 5 см, даўжынёй 7,5 см, сабраны ў [[суквецце]] — мяцёлку. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/annual/nicoti_d.html ''Тытунь крылаты'' на сайце Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190727115335/http://flower.onego.ru/annual/nicoti_d.html |date=27 ліпеня 2019 }} * {{GRIN|taxon|25252}}{{ref-en}} <small>Праверана 5 кастрычніка 2008 г.</small> * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=NIAL ''Тытунь крылаты'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240916155705/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=NIAL |date=16 верасня 2024 }}{{ref-en}} <small>Праверана 5 кастрычніка 2008 г.</small> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Флора Цэнтральнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Травы]] [[Катэгорыя:Паслёнавыя]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1830 годзе]] gcbuh3cw8nlnumjgrizhac0q6p4fwxj 0 609145 5193181 4922129 2026-09-05T05:22:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193181 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Уварванне ў Ірак (2003) |частка = [[Іракская вайна]] |выява = SaddamStatue.jpg |загаловак = Знішчэнне статуі Садама Хусейна. |дата = [[20 сакавіка]] — [[1 мая]] [[2003]] |месца = [[Ірак]] |прычына = Абвінавачванні прэзідэнта Ірака [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] ў стварэнні зброі масавага паражэння і сувязях з [[Аль-Каіда]]й. |вынік = Перамога [[ЗША]] і іх саюзнікаў; адхіленне ад улады Садама Хусейна і партыі [[Партыя арабскага сацыялістычнага адраджэння|Баас]]; [[Акупацыя Ірака (2003—2011)|акупацыя Ірака]]; [[Іракскія паўстанцы|іракскі супраціў]]. |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br>{{Сцягафікацыя|Аўстралія}}<br>{{Сцягафікацыя|Польшча}}<br>'''ваенная падтрымка''':<br>[[File:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[Іракскі Курдыстан]]<br>[[Прыватныя ваенныя кампаніі ў Іракскай вайне|Прыватныя кантрактнікі]]{{sfn|Коновалов|2015|p=189}}<br>'''прадастаўленне тэрыторыі''':<br>{{Сцягафікацыя|Кувейт}}<br/>{{Сцягафікацыя|Іарданія}}<br>'''іншая дапамога''':<br>{{Сцягафікацыя|Італія}}<br>{{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} |праціўнік2 = {{Сцяг|Ірак|1991}} [[Баасісцкі Ірак|Ірак]]<br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} Сірыйскія добраахвотнікі<ref name="Ghattas20030414">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2947233.stm |title=Syrians join Iraq 'jihad' |autor=Kim Ghattas |editorial=BBC News |fecha=14 de abril de 2003 |idioma=inglés }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.lebanonwire.com/0304/03040113DS.asp |title = Arab volunteers to Iraq: ‘token’ act or the makings of another Afghan jihad? |editorial = LebanonWire.com |idioma = inglés |urlarchivo = https://web.archive.org/web/20111127010131/http://lebanonwire.com/0304/03040113DS.asp |fechaarchivo = 27 de noviembre de 2011 |access-date = 1 жніўня 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111127010131/http://lebanonwire.com/0304/03040113DS.asp |archive-date = 27 лістапада 2011 |url-status = dead }}</ref>{{Collapsible list |bullets =yes |title =ускосная і дыпламатычная падтрымка: |{{Сцягафікацыя|Расія}}<ref name="аиф">''Владимир Кожемякин''. [https://aif.ru/politics/world/voyna_iz_probirki_zachem_ssha_na_samom_dele_polezli_v_irak Война из пробирки. Зачем США на самом деле полезли в Ирак?] // Аргументы и факты : газета. — 20 марта 2003.</ref> |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]<ref name="аиф"/> |{{Сцягафікацыя|Германія}}<ref name="аиф"/> |{{Сцягафікацыя|КНР}}<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/02/14/sprj.irq.un.world.reax |title=More inspections enjoy broad U.N. support – Feb. 14, 2003 |publisher=CNN.com |access-date=2018-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606033037/http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/02/14/sprj.irq.un.world.reax/ |archive-date=2017-06-06 |url-status=live }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[http://english.pravda.ru/cis/2003/03/21/44822.html]</ref> |{{Сцягафікацыя|Бельгія}}<ref name="archive2003">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/02/16/sprj.irq.eu/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040405221216/http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/02/16/sprj.irq.eu/index.html |archive-date=2004-04-05 |title=CNN.com – Iraq: Europe enters summit split – Feb. 16, 2003 |access-date=2018-08-18}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>{{cite web |url=http://www.swissinfo.org/sen/swissinfo.html?siteSect=305&sid=4562335 |title=Switzerland aims for bigger role on world stage – SWI swissinfo.ch |publisher=Swissinfo.org |date=2003-12-18 |access-date=5 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041204222715/http://www.swissinfo.org/sen/swissinfo.html?siteSect=305&sid=4562335 |archive-date=4 снежня 2004 |url-status=dead }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Швецыя}}<ref name="archive2003"/><ref>{{cite web |url=http://www.utrikes.regeringen.se/inenglish/frontpage/questions_iraq030306.htm |title="War with Iraq is not inevitable", questions to Anna Lindh&#124; Ministry for Foreign Affairs &#124; Government Offices |access-date=5 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040302202142/http://www.utrikes.regeringen.se/inenglish/frontpage/questions_iraq030306.htm |archive-date=2 сакавіка 2004 |url-status=dead }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Нарвегія}}<ref>{{cite web|author=Aftenposten Norway, News in English |url=http://www.aftenposten.no/english/local/article522007.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20040904150514/http://www.aftenposten.no/english/local/article522007.ece |archive-date=2004-09-04 |title=Aftenposten Norway, Norwegian news in English |access-date=2018-08-18}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Грэцыя}}<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2744375.stm |title=Europe &#124; Greece plans Iraq emergency summit |work=BBC News |date=2003-02-10 |access-date=2018-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040717114209/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2744375.stm |archive-date=2004-07-17 |url-status=live }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Чэхія}}<ref name="nati.gov.si">{{cite web |url=http://nato.gov.si/eng/press-centre/press-releases/2049/ |title=Iraq War: Slovenia Regrets the Beginning of War, PM Says |access-date=5 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040618201207/http://nato.gov.si/eng/press-centre/press-releases/2049/ |archive-date=18 чэрвеня 2004 |url-status=dead }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Харватыя}}<ref name="nati.gov.si"/> |{{Сцягафікацыя|Славенія}}<ref name="nati.gov.si"/> |{{Сцягафікацыя|Фінляндыя}}<ref>[https://web.archive.org/web/20040309185731/http://www.iht.com/articles/508654.html] [https://web.archive.org/web/20030409094455/http://www.helsinki-hs.net/news.asp?id=20030310IE4]</ref> |{{Сцягафікацыя|Ватыкан}}<ref>[http://www.iht.com/articles/83231.html]</ref> |{{Сцягафікацыя|Венесуэла}}<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/features/81082.htm |title=Venezuela's Chavez Says Iraq War Creates Uncertainty |publisher=China.org.cn |date=2003-11-28 |access-date=2018-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303180227/http://www.china.org.cn/english/features/81082.htm |archive-date=2016-03-03 |url-status=live }}</ref> |{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>Rick Fawn and Raymond Hinnebusch ''The Iraq Causes and Consequences War'' USA, Colorado: Lynne Rienner Publishers:2006, p. 129</ref> |{{Сцягафікацыя|Малайзія}}<ref>{{Cite web |url=http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_asiapacific/view/74903/1/.html |title=Archived copy |access-date=5 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040407005459/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_asiapacific/view/74903/1/.html |archive-date=7 красавіка 2004 |url-status=dead}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Інданезія}}<ref>{{cite web|url=http://www.imdiversity.com/Article_Detail.asp?Article_ID=22559|title=Moved Links Page: IMDiversity.com|date=29 May 2004|access-date=5 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20040529040640/http://www.imdiversity.com/Article_Detail.asp?Article_ID=22559|archive-date=29 мая 2004|url-status=dead}}</ref> |[[File:Flag of the African Union.svg|22px]] [[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/02/20/africa.summit/index.html |title=Africans back France on Iraq – Feb. 21, 2003 |publisher=CNN.com |date=2003-02-21 |access-date=2018-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170158/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/02/20/africa.summit/index.html |archive-date=2016-03-03 |url-status=live }}</ref> |[[File:Flag of the Arab League.svg|22px]] [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |url=http://www.voanews.com/article.cfm?ObjectID=5B7E1DCE-8030-48C4-8D953094DF529370&Title=Arab%20League%20Rejects%20Military%20Strike%20Against%20Iraq&db=voa |title=Archived copy |access-date=2004-03-26 |archive-date=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812184455/https://www.voanews.com/?ObjectID=5B7E1DCE-8030-48C4-8D953094DF529370&Title=Arab%20League%20Rejects%20Military%20Strike%20Against%20Iraq&db=voa |url-status=dead }}</ref> <small>(акрамя Кувейта і Іарданіі)</small> }} |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Джордж Уокер Буш]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Томі Фрэнкс]]<br />{{Сцяг|Курдыстан}} [[Масуд Барзані]] <br />[[File:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[Джалал Талабані]] |камандзір2 = {{Сцяг|Ірак|1991}} [[Садам Хусейн]]<br />{{Сцяг|Ірак|1991}} [[Удэй Хусейн]] †<br />{{Сцяг|Ірак|1991}} [[Кусей Хусейн]] †<br />{{Сцяг|Ірак|1991}} [[Алі Хасан аль-Маджыд]] #<br />{{Сцяг|Ірак|1991}} [[Ібрагім Ізат ад-Дуры|Ізат ад-Дуры]] <br />{{Сцяг|Ірак|1991}} [[Таха Ясін Рамадан]] #<br />{{Сцяг|Ірак|1991}} [[Барзан Ібрагім ат-Тыкрыці]] # |сілы1 = 157 000 амерыканскіх<ref name="fas">{{cite web |title=Iraq: Summary of U.S. Forces |date=2005-11-28 |url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL31763.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/5iSuYUJDV?url=http://www.fas.org/sgp/crs/mideast/RL31763.pdf |archive-date=2009-07-22 |access-date=2009-07-19 |first=Linwood B.}}</ref>, 45 000 брытанскіх, 2000 аўстралійскіх і 194 польскіх ваеннаслужачых<ref name="PolishSpecialForces">Australian Department of Defence (2004). [http://www.defence.gov.au/publications/lessons.pdf ''The War in Iraq. ADF Operations in the Middle East in 2003'']. Page 11.</ref>, 70 000 курдскіх баевікоў<ref name=MajPeltier>{{cite web|url=http://www.jezail.org/03_archive/manuals_monogrms/Surrogate_war_UW.pdf |title=Surrogate Warfare: The Role of U.S. Army Special Forces |authors=MAJ Isaac J. Peltier, US Army |page=2 |access-date=2013-02-21}}</ref> |сілы2 = 375 000 ваеннаслужачых<ref name="mbalance">{{cite web |url=http://www.iraqwatch.org/perspectives/csis-military_balance-062802.pdf |title=アーカイブされたコピー |access-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807072316/http://www.iraqwatch.org/perspectives/csis-military_balance-062802.pdf |archive-date=2011-08-07 }}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2002/nov/16/iraq Iraqi army is tougher than US believes | World news | The Guardian]{{ref-en}}</ref> |страты1 = '''Па даных кааліцыі на 1 мая:'''<br>{{Сцяг|ЗША}}: 139 забітых<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 33 забітых<ref>[http://www.1tvnet.ru/content/show/voina-v-irake-hronologiya_04385.html Война в Ираке. Хронология] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160411113607/http://www.1tvnet.ru/content/show/voina-v-irake-hronologiya_04385.html |date=11 красавіка 2016 }} на 1tvnet.ru</ref><br>[[File:Flag of Kurdistan.svg|22px]]: 24 забітых ---- '''Па даных Ірака на 26 сакавіка:''' 700 забітых<ref>[https://www.km.ru/glavnoe/2003/03/26/kommentarii-dnya/crochno-obnaruzheno-sekretnoe-zakhoronenie-amerikanskikh-soldat Срочно! Обнаружено секретное захоронение американских солдат] // Сетевое издание KM.RU, 26 марта 2003</ref><ref>[https://www.newsru.com/world/31mar2003/irak.html Данные Ирака о потерях коалиции: 700 убитых и тысячи раненых] // News.ru, 31 марта 2003</ref> |страты2 = '''Ваенныя страты''': ад 5388<ref>[http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090902092036/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad |date=2 верасня 2009 }} // comw.org</ref> да 45 000<ref>[https://www.theguardian.com/usa/story/0,12271,965235,00.html "Body counts"]. By Jonathan Steele. ''[[The Guardian]]''. 28 May 2003.</ref> забітых<br>'''Грамадзянскія страты''': 7269 забітых<ref>[https://www.iraqbodycount.org/ IraqBodyCount.org]</ref> |агульныя страты = гл. падрабязней: [[Людскія страты ў Іракскай вайне]] }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Уварванне ЗША і іх саюзнікаў у Ірак''' — ваенная аперацыя [[ЗША]] і яе краін-саюзнікаў супраць [[Ірак]]а, учыненая ў [[2003]] годзе з мэтай звяржэння дыктатуры [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]]. Ваенныя дзеянні супраць іракскай арміі пачаліся [[20 сакавіка]] і скончыліся [[9 красавіка]], калі амерыканскія войскі занялі сталіцу Ірака горад [[Багдад]]. [[1 мая]] [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джордж Уокер Буш]] абвясціў аб заканчэнні актыўных баявых дзеянняў. Аперацыя не была ўхвалена [[ААН]] і выклікала незадаволенасць у міжнароднай супольнасці<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3661640.stm |title=Excerpts: Annan interview |date=2004-09-16|publisher=BBC |access-date=2015-12-27}}</ref>. Афіцыйнай падставай да пачатку ваенных дзеянняў была заяўлена сувязь урада з [[тэрарызм|міжнародным тэрарызмам]], у прыватнасці, рухам «[[Аль-Каіда]]», а таксама пошук і знішчэнне зброі масавага паражэння. Наступныя праверкі абверглі дадзеныя заявы. Выказваліся таксама думкі, што адной з мэт уварвання было атрыманне кантролю над іракскай нафтай<ref>[http://kprf.ru/international/52735.html Абдулл Эль-Ноэйми, член ЦК Прогрессивно-демократического форума Бахрейна: Количество наших братских партий, с которыми более десяти лет мы боремся бок о бок за мир и прогресс…] // КПРФ.ру</ref><ref>[http://www.rambler.ru/news/press/americanpress/4176659.html Производители нефти должны ориентироваться на Азию, а не на США]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/business/newsid_2851000/2851979.stm Борьба за иракскую нефть] // Би-би-си</ref><ref>[http://www.finansy.ru/tend/usa/0303/t18.htm Зачем нужна война в Ираке] // finansy.ru</ref>. == Перадгісторыя == У [[1991]] годзе, пасля [[Вайна ў Персідскім заліве|вайны ў Персідскім заліве]], прычынай, якой паслужыла анексія Іракам [[Кувейт]]а, Савет бяспекі ААН прымае рашэнне аб прыбыцці на іракскую тэрыторыю Спецыяльнай камісіі, мэтай якой з’яўляецца ажыццяўленне нагляду за вытворчасцю зброі масавага паражэння. Нягледзячы на ​​паспяховае выкананне сваіх функцый, у [[1998]] годзе ўрад Ірака адмовіўся ад далейшага супрацоўніцтва з ААН і настаяў на рэарганізацыі камісіі. Акрамя гэтага, з боку краін кааліцыі былі створаны спецыяльныя беспалётныя зоны для баявой авіяцыі Ірака, з мэтай абароны [[Курды|курдаў]] і [[шыіты|шыітаў]]<ref>[http://project25195.tilda.ws/ Война в Ираке]</ref>. 11 верасня 2001 здзейснена [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычная атака на Сусветны гандлёвы цэнтр]], у якой загінула больш за 2500 чалавек. Адказнасць за гэта ўзяла на сябе тэрарыстычная арганізацыя [[Аль-Каіда]]. Урад ЗША патрабаваў зноў увесці Спецыяльную камісію на тэрыторыю Ірака. У 2002 годзе, атрымаўшы згоду Ірака, на тэрыторыю краіны зноў трапляюць інспектары Спецыяльнай камісіі. Пошук слядоў зброі працягваўся да пачатку вайны. 30 студзеня 2002 Прэзідэнт ЗША [[Джордж Уокер Буш]] у звароце да нацыі ўпершыню ўжыў выраз «[[вось зла]]». Разам з [[КНДР|Паўночнай Карэяй]] і [[Іран]]ам у «вось» быў уключаны і Ірак<ref name="РИА">[https://ria.ru/20130320/927830711.html Хроника военной операции США против Ирака в 2003 году]</ref>. 12 верасня Джордж Буш, выступаючы на ​​Генеральнай Асамблеі ААН, заявіў аб «сур’ёзнай небяспецы» з боку Садама Хусейна. Па словах Буша, калі Багдад адмовіцца выконваць патрабаванні ААН па раззбраенні, ваенная акцыя стане непазбежнай. 17 кастрычніка Сенат ЗША санкцыянаваў найбуйнейшае за апошнія 20 гадоў павелічэнне ваенных асігнаванняў — на 37,5 мільярда долараў, да 355,1 мільярда. Перад гэтым Буш паставіў подпіс пад рэзалюцыяй Кангрэса ЗША, якая дазваляла выкарыстанне сілы супраць Ірака<ref name="РИА"/>. 28 студзеня 2003 года ў звароце да нацыі Дж. Буш абяцаў даць доказы таго, што Багдад хавае зброю масавага паражэння. Акрамя таго, амерыканскі прэзідэнт прапанаваў узначаліць антыіракскую кааліцыю ў выпадку ваеннага канфлікту<ref name="РИА"/>. 5 лютага дзяржскаратар США [[Колін Паўэл]] [[Выступленне Коліна Паўэла ў Савеце Бяспекі ААН|вытсупае ў Савеце Бяспекі ААН па гэтаму пытанню]], з мэтай пераканаць міжнародную супольнасць у наяўнасці ў Садама Хусейна ЗМЗ і сувязяў з тэрарыстамі. Напярэдадні ўварвання афіцыйная пазіцыя ЗША заключалася ў тым, што Ірак парушае асноўныя палажэнні рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 1441 і займаецца распрацоўкай зброі масавага паражэння (у прыватнасці, закупка Іракам алюмініевых трубак была прадстаўлена як доказ распрацоўкі цэнтрыфуг для ўзбагачэння ўрану і атамнай зброі), і што неабходна раззброіць Ірак сілавым шляхам. ЗША і [[Вялікабрытанія]] планавалі правесці галасаванне ў Савеце Бяспекі па распрацаванай імі адпаведнай рэзалюцыі, але адмовіліся ад гэтага, бо [[Расія]], [[Кітай]] і [[Францыя]] далі зразумець, што накладуць вета на любую рэзалюцыю, якая змяшчае ўльтыматум, які дазваляе выкарыстоўваць сілу супраць Іраку. Праігнараваўшы гэта, Злучаныя Штаты пачалі ваенную агрэсію. == Сілы бакоў == У аперацыі была задзейнічана групоўка войск ЗША і Вялікабрытаніі ў зоне [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], якая налічвала да 280 тысяч чалавек. Яна была большай часткай разгорнута на тэрыторыі [[Кувейт]]а і працягвала павялічвацца. Групоўка баявой авіяцыі ВПС кааліцыі налічвала больш за 1000 баявых самалётаў F-14, F-18 і інш., верталёты [[AH-64 Apache]] і інш. На ўзбраенні войскі кааліцыі мелі больш за 800 амерыканскіх танкаў [[M1 Abrams]], каля 120 брытанскіх танкаў [[Чэленджэр 2|Challenger]], больш за 600 амерыканскіх бронемашын M-2/М-3 Bradley і каля 150 брытанскіх бронемашын Warrior<ref name="РИА"/>, самаходныя гаўбіцы і сістэмы залпавага агню, сучасныя на той момант сістэмы разведкі і навядзення, надзейныя каналы сувязі. У Персідскім заліве была разгорнута буйная карабельная групоўка, у т. л. 5 амерыканскіх і 1 брытанскі авіяносцы. Аснову ўдарнай групоўкі стваралі амерыканскія 3-я пяхотная дывізія і 1-я дывізія марской пяхоты. Таксама ў ваеннай агрэсіі прымалі ўдзел 2000 аўстралійскіх салдат і 194 польскіх байцоў спецатрада «Гром»<ref name="PolishSpecialForces"/>. Ім супрацьстаяла іракская армія колькасцю 375 тысяч вайскоўцаў, 40—60 тысяч паўвайсковых і паліцэйскіх фарміраванняў і 650 тысяч рэзервістаў<ref name="mbalance"/>. На ўзбраенні ў іракскай арміі мелася каля 2,5 тысяч танкаў (пераважна састарэлыя [[Т-55]] і [[Т-62]], а таксама [[Т-72]]), каля 1,5 тысячы баявых машын пяхоты [[БМП-1]] і [[БМП-2]] і каля 2 тысяч артылерыйскіх гармат калібрам звыш за 100 мм. На ўзбраенні былі рэактыўныя сістэмы залпавага агню, аператыўна-тактычныя ракеты «Эль-Хусейн» і «Луна-М». У іракскай арміі мелася прыкладна 300 баявых самалётаў (амаль без выключэння тэхнічна няспраўных), 100 баявых і каля 300 транспартных верталётаў<ref name="РИА"/>. Сілы супрацьпаветранай абароны былі даволі шматлікімі і разнастайнымі, але яны прайгравалі ў магчымасцях радыёэлектроннай барацьбы праціўніку. Ірак чакаў нападу адразу з некалькіх напрамкаў, і яго сілы былі расцягнуты. Самая вялікая групоўка была на поўначы. Гэта тлумачылася тым, што тут шмат гадоў не заціхала вайна з [[курды|курдамі]]. Таксама чакалася, што [[Турцыя]] прадставіць сваю тэрыторыю для ўварвання. Частка сіл была разгорнута на ўсходзе, у раёнах прылеглых да [[Іран]]а. Групоўка на поўдні, блізу [[Кувейт]]а была самая слабая. ЗША заяўлялі, што рашэнне аб прымяненні ваеннай сілы супраць Ірака падтрымліваюць 45 дзяржаў свету. 15 з іх афіцыйна не абвясцілі пра гэта, але былі гатовы даць сваю паветраную прастору для ўдараў па Іраку<ref name="РИА"/>. == Уварванне == [[Файл:Iraq War 2003.gif|thumb|right||300px|Наступленне кааліцыйных сіл з датамі.]] Актыўная фаза аперацыі доўжылася 26 дзён. [[1 мая]] Джордж Буш абвясціў аб завяршэнні ваенных дзеянняў і пачатку ваеннай акупацыі<ref name="РИА"/>. === Асноўны напрамак === [[Файл:Type 69 Iraq.jpg|thumb|right|300px|Падпалены іракскі танк [[Т-54]] (Type 69) у прыгарадах Кербелы.]] [[File:Marines in Saddams palace DM-SD-04-12222.jpg|thumb|right|300px|Байцы 7-га палка 1-й дывізіі Корпуса марской пяхоты ЗША штурмуюць палац Садама Хусейна.]] [[19 сакавіка]] [[2003]] года [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джордж Уокер Буш]] абвясціў аб пачатку вайны з Іракам. Сістэма супрацьпаветранай абароны на поўдні і захадзе Ірака адразу ж была выведзена з ладу авіяўдарамі і сродкамі радыёэлектроннай барацьбы. Наступнай ноччу былі нанесены ўдары крылатымі ракетамі марскога базавання і авіяцыйнымі высокадакладнымі боепрыпасамі па стратэгічна важных ваенных і ўрадавых аб’ектах, у тым ліку ў Багдадзе. За першыя суткі авіяцыя саюзнікаў здзейсніла каля 1700 самалётавылетаў. Ваенная аперацыя [[Узброеныя Сілы ЗША|УС ЗША]] і іх саюзнікаў супраць Ірака афіцыйна пачалася [[20 сакавіка]] ў 05:33 раніцы па мясцовым часе. Кааліцыйныя войскі папярэдне захапілі дэмілітарызаваную зону на мяжы Кувейта і Ірака. Камандаваў сіламі генерал [[Томі Фрэнкс]]<ref name="РИА"/>. Амерыканскія войскі на мяжы Кувейта і Ірака пачалі інтэнсіўную артылерыйскую падрыхтоўку. Экспедыцыйныя атрады марской пяхоты і 3-й мотапяхотнай дывізіі перасеклі мяжу і распачалі наземную аперацыю ў Іраку<ref name="Шок">Криворучка А. П., Рощупкин В. Т. ''Багдадский вождь: взлёт и падение… Политический портрет Саддама Хусейна и его режима на региональном и глобальном фоне''2008; с 415. isbn978-5-392-00071-5 </ref>. На поўдні ім супрацьстаялі іракскія 11-я і 51-я дывізіі. Дэзарганізаваныя пад авіяцыйнымі і ракетна-артылерыйскімі ўдарамі часці іракскай 51-й дывізіі адышлі ў [[Басра|Басру]]. Саюзнікі не сталі штурмаваць горад, таму яго заблакавалі часці брытанскай арміі. 3-я амерыканская дывізія рухалася на захад і далей на поўнач. Тым часам 1-я дывізія марской пяхоты прасоўвалася праз цэнтр краіны на паўночны захад па аўтамагістралі [[Басра]] — Багдад, а брытанская 7-я танкавая брыгада рухалася ў міжрэччы [[Тыгр (рака)|Тыгра]] і [[Еўфрат]]а таксама ў бок сталіцы. 22 сакавіка перадавыя брытанскія часці з ходу занялі нафтавыя вышкі за некалькі кіламетраў на паўночны захад ад Басры. З-за пагрозы вулічных баёў войскі кааліцыі абышлі горад з абодвух бакоў. Ён быў пазбаўлены электрычнасці, падвозу прадуктаў, пачаўся голад. Тактыка саюзнікаў прадугледжвала абыход іракскіх вузлоў супраціўлення. Галоўны ўдар быў скіраваны на сталіцу — [[Багдад]]. Другі эшалон іракскай 11-й пяхотнай дывізіі знаходзіўся ў раёне [[Насірыя|Насірыі]]. Горад меў важнае стратэгічнае значэнне, з’яўляючыся месцам перасячэння галоўных магістралей поўдня краіны. Таксама непадалёк размешчаны ваенны аэрадром Таліль. Тут шляхі двух ударных груповак саюзнікаў перакрыжаваліся. 3-я пяхотная дывізія ЗША 21 сакавіка рассеяла войскі, якія абаранялі аэрадром. На наступны дзень быў захоплены мост цераз раку [[Еўфрат]] на поўнач ад Насірыі. Войскі рушылі далей праз пустыню, не штурмуючы сам горад. 1-я дывізія марской пяхоты дасягнула горада ўвечары. Невялікая тылавая калона 23 сакавіка выпадкова заехала ў горад, была блакавана і панесла значныя страты. Было прынята рашэнне ісці на дапамогу, што прывяло да новых страт у гарадскім баі. У выніку загінула 29 амерыканцаў. Захапіўшы аэрадром Таліль, амерыканцы атрымалі важную базу ў паўднёвым Іраку. Праз аэрадром Таліль кааліцыйныя войскі атрымалі магчымасць хуткага папаўнення. 3-я пяхотная дывізія імкліва рухалася наперад цераз пустыню. 23 сакавіка войскі выйшлі да [[Эс-Самава|Самавы]]. Тут не было рэгулярных іракскіх часцей, але амерыканцы не сталі штурмаваць горад, абсталяваўшы паблізу базу забеспячэння. Далей амерыканцы рушылі да горада [[Наджаф]], дзе стварылі новую базу з аэрадромам. Адсюль да Багдада заставалася 160 км. Такім чынам, за 3,5 сутак дывізія пераадолела 350 км. 23 сакавіка іракская 6-я танкавыя брыгада дывізіі Рэспубліканскай гвардыі «Медына» высунулася ў бок горада [[Кербела]], каб закрыць праход амерыканцам у бок Багдада. Насустрач ім з палявога аэрадрома вылецелі 30 амерыканскіх верталётаў. Пераадольваючы суцэльную гарадскую забудову, машыны трапілі пад абстрэл. Адзін падбіты верталёт прызямліўся, а яго экіпаж трапіў у палон. Іншыя машыны з пашкоджаннямі вярнуліся на базу. Да 27—28 сакавіка моцная пясчаная бура замарудзіла прасоўванне амерыканскіх войскаў. Тым часам 3-я пяхотная дывізія вяла баі ў прыгарадах Наджафа і Куфы. Асабліва жорсткі супраціў амерыканцам аказала група іракскіх войскаў у прыгарадзе Куфы — Кіфле. Амерыканская авіяцыя ва ўмовах буры працягвала баявыя вылеты, чым не дала магчымасці іракцам перакінуць у раён баявых дзеянняў падмацаванні. Іракскія танкісты ў раёне Кербелы неслі страты і да пачатку красавіка пацярпелі разгром. 29 сакавіка машына, кіраваная смяротнікам, была ўзарвана ў Наджафе, загінулі чатыры амерыканцы. 30 сакавіка — 4 красавіка 2003 года мела месца [[Бітва за Эс-Самаву (2003)|бітва за горад Самава]]<ref>«''American troops using tanks and attack helicopters engaged in heavy fighting with Iraqi forces at the town of Samawah, about 150 miles south of Baghdad''»<br />Iraq claims 350 civilian fatalities in first week // «The Irish Times» ад 28 сакавіка 2003</ref>. 82-я паветрана-дэсантная дывізія і 2 (70)-ы танкавы і 1 (41)-ы пяхотны батальёны амерыканскай 1-й танкавай дывізіі, якія ішлі ў авангардзе кааліцыйных сіл, аблажылі горад, адрэзаўшы іракскі гарнізон у Кербеле ад асноўных сіл. 2 красавіка амерыканская 3-я пяхотная дывізія пераправілася цераз Еўфрат пад Кербелай і павяла наступленне на Багдад. 1-я дывізія марской пяхоты ад Насірыі пасля аператыўнай паўзы павяла наступленне на Эль-Кут, дзе сутыкнулася з пяхотнай дывізіяй Рэспубліканскай гвардыі «Багдад», а крыху пазней і з танкавымі падраздзяленнямі. 4 красавіка непадалёк Багдада іракскія гранатамётчыкі паразілі два амерыканскіх «Абрамсы». Дывізія «Багдад» хутка трапіла ў аператыўнае акружэнне, а танкісты адступілі на ўсход ад сталіцы. На поўдні брытанская 7-я танкавая брыгада пракладала сабе шлях да другога па велічыні іракскага горада падчас [[Бітва за Басру (2003)|бітвы за Басру]]. 6 красавіка брытанцы ўвайшлі ў Басру. Пры гэтым, над цэнтральнай часткай горада, недаступнай для танкаў, кантроль усталёўваў парашутны дэсант. 9 красавіка часці брытанскай 7-й танкавай брыгады рушылі на поўнач да горада Эль-Амара. 101-я паветрана-дэсантная дывізія блакавала Наджаф, вымусіўшы асноўную частку іракскіх войскаў пакінуць горад у ноч на [[5 красавіка]]. Іракцы адправіліся ў бок Кербелы{{sfn|Михайлов|2004|с=400}}. Гэта стала пераломным днём усёй кампаніі, пасля якога супраціў іракскіх войскаў стаў згасаць{{sfn|Михайлов|2004|с=401}}. На 8 красавіка іракскія войскі, часткова ці цалкам, утрымлівалі гарады Наджаф, Эль-Кут і шэраг невялікіх гарадоў на поўдні краіны. Раніцай войскі кааліцыі занялі Кербелу, іракскія войскі спынілі супраціў і змяшаліся з мясцовымі жыхарамі. Працягваліся баі за Басру. Пачата фарміраванне новай адміністрацыі Ірака{{sfn|Михайлов|2004|с=409}}. Тым часам 3-я пяхотная дывізія заняла невялікі горад Эль-Махмудзія на поўдзень ад Багдада, адрэзаўшы дывізіі «Медына» і «Навухуданосар», якія засталіся ў катле паўднёвей, вялі сябе пасіўна і не змаглі паўдзельнічаць у [[Бітва за Багдад (2003)|бітве за Багдад]]. Гарнізон сталіцы складаў пры тым усяго каля 10 тысяч чалавек, не меў адзінага камандавання, быў пазбаўлены цяжкага ўзбраення і тэхнікі. 3-я пяхотная дывізія ЗША стала першым саюзным фарміраваннем, якое ўступіла ў іракскую сталіцу. Нечаканае з’яўленне ў раёне сталіцы дазволіла 1-й брыгадзе 3-й пяхотнай дывізіі ўзяць 3 красавіка з ходу аэрапорт імя Хусейна. У хуткім часе следам падцягнулася 2-я брыгада 3-й пяхотнай дывізіі{{sfn|Михайлов|2004|с=398}}. На дапамогу ім былі перакінуты падмацаванні ад 101-й паветрана-дэсантнай дывізіі колькасцю 500 дэсантнікаў і 80 ударных і транспартных верталётаў{{sfn|Михайлов|2004|с=401}}<ref>{{cite web|title=Американские войска вошли в Багдад|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=23035&cid=9|date=2003-04-05|work=Вести|access-date=2018-12-29}}</ref>. 5 красавіка амерыканская калона здзейсніла рэйд па заходняй ускраіне Багдада, быў страчаны адзін танк, адзін вайсковец загінуў. На гэтым фоне актывізаваліся іракскія ракетныя атакі. Адбіваючы адну з іх, амерыканцы выпадкова трапілі ва ўласны самалёт F18, пілот загінуў. Таксама ракета трапіла ў амерыканскі камандны пункт, загінулі вайскоўцы і журналісты, істотна пацярпела тэхніка. 7 красавіка іракскі зенітна-ракетны комплекс збіў самалёт F-15, абодва пілоты якога загінулі. На наступны дзень быў збіты амерыканскі штурмавік. 7 красавіка амерыканцы здзейснілі рэйд у цэнтр Багдада. У ім прынялі ўдзел 970 чалавек, 60 танкаў, іншыя баявыя машыны. Па маршруце руху былі абсталяваны тры апорныя пункты на скрыжаваннях важных дарог, дзе яны пакідалі гарнізоны, узмоцненыя бранятэхнікай. У цэнтры горада амерыканцы занялі пакінуты палац Хусейна. 8 красавіка іракцы ў цэлым беспаспяхова спрабавалі атакаваць апорныя пункты. Раніцай 9 красавіка амерыканскае камандаванне запатрабавала капітуляцыі ад іракскіх войскаў, у выпадку адмовы ўслед рушыў бы буйнамаштабны штурм. Іракскія ўлады адмовіліся ад далейшага супраціву. У гэты ж дзень знеслі гіганцкую статую Садама Хусейна. І гэты дзень лічыцца датай падзення Багдада{{sfn|Михайлов|2004|с=410}}. Іракскія баяздольныя фарміраванні адышлі на поўнач, да Тыкрыта, роднага горада Хусейна. Хутка амерыканскія войскі задушылі супраціў іракскіх УС у горадзе. Пад кантроль 1-й дывізіі марской пяхоты перайшлі авіябаза Аль-Рашыд і міжнародны аэрапорт{{sfn|Михайлов|2004|с=411}}. 10 і 11 красавіка былі ўзяты іншыя буйныя гарады Ірака — [[Кіркук]] і [[Масул]]. [[14 красавіка]] 2003 года з узяццем, амаль без бою, [[Тыкрыт]]а ваенная фаза аперацыі была завершана. === Заходні напрамак === З тэрыторыі [[Іарданія|Іарданіі]] ў Ірак з захаду ўвайшлі невялікія фарміраванні амерыканскага спецназа. Іх задачай былі рэйды ў пустыннай частцы краіны, разведка і знішчэнне пазіцый праціўніка. У ходзе рэйда быў выяўлены і знішчаны іракскі цэнтр кіравання ракетных дывізіёнаў, захоплены аэрадром. Байцы падраздзялення «Дэльта» дабраліся 9 красавіка да ўскраін [[Тыкрыт]]а. == Вынікі == Кааліцыйныя войскі з невялікімі стратамі ўсталявалі кантроль над найбуйнейшымі гарадамі краіны ўсяго за 21 дзень, сустракаючы сур’ёзны супраціў толькі ў некалькіх месцах. Паводле афіцыйных даных ваеннага камандавання сіл антыірацкай кааліцыі, апублікаваных у адкрытым друку непасрэдна пасля завяршэння ваеннай аперацыі ў Іраку, страты кааліцыйных сіл складалі 156 ваеннаслужачых забітымі (125 вайскоўцаў ЗША і 31 вайсковец Вялікабрытаніі); былі страчаны 5 самалётаў і 8 верталётаў, яшчэ 5 верталётаў атрымалі пашкоджанні. Акрамя таго, былі страчаны па меншай меры два беспілотных лятальных апарата (адзін «Прэдэйтар» ЗША і адзін «Фенікс» Вялікабрытаніі)<ref>''Потери авиации коалиционных сил в войне с Ираком по данным зарубежных СМИ''. Зарубежное военное обозрение, 2003, номер 4 (673)</ref>. Аднак, згодна з заявай [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР Ірана]], Злучаныя Штаты зніжаюць свае страты ў 2,5 разы. Так, рэальная колькасць загінулых амерыканскіх ваеннаслужачых — 347 чалавек<ref name="КСИР">[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане]</ref>. Узброеная састарэлай тэхнікай, іракская армія не магла супрацьстаяць добра абсталяваным амерыканскім і брытанскім войскам. Велізарную ролю ў вайне адыграла авіяцыя. Самалёты ЗША панавалі ў іракскім небе, што дазволіла максімальна паскорыць прасоўванне войскаў да Багдада і скараціць страты. У іракскай жа арміі панаваў хаос. Камандаванне або бегла, або здавалася праціўніку. Большая частка асабістага складу пакідала свае пазіцыі пры набліжэнні кааліцыйных сіл, многія здаваліся без бою (усяго ў палон трапіла больш за 7 тысяч іракскіх салдат, што, зрэшты, значна менш, чым у вайне 1991 года). Такім чынам, іракская армія, маючы колькасную перавагу, за 3 тыдні была цалкам разгромлена, нясучы вялікія страты. У прыватнасці, яна страціла 847 танкаў і 777 бронетранспарцёраў і баявых машын пяхоты<ref>''Чужие войны'', 2012, ответственные М. С. Барабанов, И. П. Коновалов, В. В. Куделев, В. А. Целуйко; под ред. Р. Н. Пухова isbn978-5-9902620-4-1 — С. 219.</ref>. Вайна ў Іраку мела катастрафічныя наступствы для сусветнай [[археалогія|археалогіі]] і [[культура|культуры]]. Пашкоджаны або знішчаны былі дзесяткі помнікаў старажытных цывілізацый [[Шумер]]а і [[Вавілон]]а. Паводле ацэнкі Міністэрства турызму і старажытнасцей Ірака, у 2003—2004 гг. з краіны было вывезена 130 тыс. культурна-гістарычных каштоўнасцяў (пры гэтым 90 тыс. археалагічных артэфактаў, якія належалі Іраку, апынуліся ў ЗША); з тых часоў вярнуць атрымалася толькі 10 %<ref>[http://www.aif.ru/society/history/46933 Ограбление под прикрытием. Из Ирака в США вывезено 90 тысяч археологических артефактов] — Аргументы и факты, 2013, номер 38 (1715) за 18 сентября</ref>. == Крытыка == {{Гл. таксама|Законнасць уварвання ў Ірак у 2003 годзе}} Праціўнікі ваеннага ўварвання крытыкавалі гэта рашэнне, агучвалі чалавечыя страты<ref>Yamada, Seiji; Fawzi, Mary C. Smith; Maskarinec, Gregory G.; Farmer, Paul E. Casualties: narrative and images of the war on Iraq (англ.) // International Journal of Health Services: Planning, Administration, Evaluation : journal. — 2006. — Vol. 36, no. 2. — P. 401—415. — ISSN 0020-7314. — DOI:10.2190/6PXW-LQ3B-DWN6-XD97. — PMID 16878399.</ref>, уздымалі пытанне пра сумнеўнасць доказаў, якія апраўдваюць вайну, выступалі за працяг дыпламатычных перамоў, сцвярджалі, што ў ЗША былі больш важныя прыярытэты ([[Афганістан]] і [[КНДР|Паўночная Карэя]]), папярэджвалі, што развязванне вайны дэстабілізуе сітуацыю на Блізкім Усходзе. [[Кофі Анан]], тагачасны [[генеральны сакратар ААН]], назваў уварванне незаконным з пункту гледжання міжнароднага права, паколькі яно парушала [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3661134.stm | title = Iraq war illegal, says Annan | date = 2004-09-16 | work = [[BBC News]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20220810002343/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3661134.stm | archive-date = 2022-08-10 | url-status = live | access-date = 2022-08-26 | df = dmy-all}}</ref>. У справаздачы 2016 года па брытанскім расследаванні рашэння Злучанага Каралеўства пачаць вайну, зроблена выснова аб тым, што не ўсе мірныя альтэрнатывы былі разгледжаны. Паводле дакумента, Брытанія і Злучаныя Штаты нанеслі шкоду Савету Бяспекі ААН сваёй інтэрвенцыяй, а сама аперацыя была непатрэбнай<ref name="GuardianReport2">{{cite news|author=Luke Harding|date=6 July 2016|title=Chilcot delivers crushing verdict on Blair and the Iraq war|newspaper=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2016/jul/06/chilcot-report-crushing-verdict-tony-blair-iraq-war|url-status=live|access-date=6 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160707153638/https://www.theguardian.com/uk-news/2016/jul/06/chilcot-report-crushing-verdict-tony-blair-iraq-war|archive-date=7 July 2016}}</ref><ref name="TelegraphReport2">{{cite news|author=Leon Watson|date=6 July 2016|title=Chilcot report: 2003 Iraq war was 'unnecessary', invasion was not 'last resort' and Saddam Hussein was 'no imminent threat'|newspaper=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/07/06/chilcot-inquiry-judgement-day-for-tony-blair-as-iraq-war-report/|url-status=live|access-date=6 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706072539/http://www.telegraph.co.uk/news/2016/07/06/chilcot-inquiry-judgement-day-for-tony-blair-as-iraq-war-report/|archive-date=6 July 2016}}</ref><ref name="Sands">Philippe Sands, [http://www.lrb.co.uk/v38/n15/philippe-sands/a-grand-and-disastrous-deceit ''A Grand and Disastrous Deceit''], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805100956/http://www.lrb.co.uk/v38/n15/philippe-sands/a-grand-and-disastrous-deceit|date=5 August 2016}} London Review of Books Vol. 38 No. 15, 28 July 2016 pp. 9–11.</ref>. === Абгрунтаванне на аснове фальсіфікаваных даных === Галоўным абгрунтаваннем ЗША ў пачатку кампаніі ў Іраку была меркаваная распрацоўка ўрадам Садама Хусейна ядзернай і біялагічнай зброі і меркаваныя сувязі з [[Аль-Каіда]]й<ref>[http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/wmd-j24.shtml Оружие массового поражения в Ираке — «Большая ложь» Буша и кризис американского империализма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190825100731/https://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/wmd-j24.shtml |date=25 жніўня 2019 }} // Wsws.org</ref><ref>''А. Вавилов.'' [http://www.observer.materik.ru/observer/N5_2008/084_096.pdf Захват Ирака: причины, последствия, перспективы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170916195633/http://www.observer.materik.ru/observer/N5_2008/084_096.pdf |date=16 верасня 2017 }}</ref>, што ператварала праўленне Хусейна ў «сур’ёзную і растучую пагрозу» для ЗША і сусветнай супольнасці. У ходзе падрыхтоўкі да ваенных дзеянняў і падзей пасля ўварвання крытыкі ставілі пад сумнеў доказы, якія пацвярджаюць гэта абгрунтаванне. Адзін з уплывовых крытыкаў, былы інспектар па ўзбраенні ААН Скот Рытэр, заявіў у 2002 годзе, што праверкі ліквідавалі праграмы распрацоўкі ядзернай і хімічнай зброі і доказы іх адраджэння будуць «немінуча выяўленыя разведвальнымі службамі». Хоць прынята лічыць, што Хусейн вымусіў інспектараў [[МАГАТЭ]] пакінуць Ірак — на самай справе яны выехалі на патрабаванне ЗША перад [[аперацыяй «Ліса ў пустыні»]] (амерыканскімі бамбардзіроўкамі Ірака ў [[1998]] годзе). Пасля сцягвання амерыканскіх войскаў у суседнія з Іракам дзяржавы, Хусейн запрасіў інспектараў назад і абяцаў поўнае супрацоўніцтва. Дасведчаныя інспекцыйныя каманды МАГАТЭ ўжо вярнуліся ў Ірак і паспелі зрабіць даклады пра пошукі розных відаў зброі масавага паражэння. Дж. Буш-малодшы [[28 студзеня]] [[2003]] года заявіў пра спробу Ірака набыць уран «у адной з афрыканскіх краін». Гэта стала адным з асноўных абгрунтаванняў для ваеннага ўварвання ў Ірак, аказалася не адпаведнай рэчаіснасці. Даныя аб «уранавай угодзе», прадастаўленыя ЗША экспертам МАГАТЭ, былі прызнаны сфальсіфікаванымі. Пасля гэтага кансультатыўны савет пры прэзідэнце ЗША правёў паўторную праверку гэтых звестак і афіцыйна абвясціў іх «памылковымі»<ref>Измайлов И., майор. В США признали ошибочными сведения о попытке Ирака приобрести уран, Зарубежное военное обозрение,2004, номер 1 (682)</ref>. Доказаў існавання ядзернай праграмы ў Іраку знойдзена не было<ref>[http://www.lenta.ru/lib/14163153/full.htm Lenta.ru. Мохамед эль-Барадей.]</ref>. Амерыканскі дыпламат Джозеф Уілсан, які расследаваў абвінавачванне па закупкам урана для вытворчасці ядзернага ўзбраення ў [[Нігер]]а, далажыў, што абвінавачванне не мае доказаў. Меркаваныя сувязі Ірака з Аль-Каідай таксама былі пад пытаннем у падрыхтоўцы да вайны і былі дыскрэдытаваны ў дакладзе амерыканскага сенатара Карла Левіна ад [[21 кастрычніка]] [[2004]] года. Даклад Левіна быў пацверджаны дакладам інспектара Міністэрства абароны ў красавіку [[2006]] года. У гэтых дакладах мяркуецца, што чыноўнікі з адміністрацыі прэзідэнта Буша-малодшага, асабліва былы памочнік міністра абароны Дуглас Дж. Фейт, маніпулявалі доказамі з мэтай паказаць сувязі паміж групоўкай і Іракам. Варта адзначыць, што сам факт планавання Садамам Хусейнам тэрарыстычных актаў на тэрыторыі ЗША (самастойна, або ў кааперацыі з Аль-Каідай) і за іх межамі не падлягае сумневу<ref>[https://lenta.ru/news/2004/06/18/putin/ Путин: Мы знали, что Ирак готовит теракты в США] // Lenta.ru</ref>. На допыце ў Фэдэральным бюро расследаванняў Садам Хусейн пацвердзіў, што да ўварвання у Іраку не было зброі масавага знішчэння<ref>{{cite news |last1=Anderson |first1=Curt |title=FBI agent who interrogated Saddam Hussein leads airport case |url=https://apnews.com/22f65720d95b4ad0abf74eed6eddd79c/FBI-agent-who-interrogated-Saddam-Hussein-leads-airport-case |access-date=8 January 2020 |publisher=[[Associated Press]] |date=9 January 2017}}</ref>. === Дэстабілізацыя рэгіёна === Былы міністр замежных спраў Вялікабрытаніі Дэвід Мілібэнд у жніўні [[2014]] года прызнаўся, што ўварванне ЗША і іх саюзніка Вялікабрытаніі ў 2003 годзе ў Ірак спрыяла дэстабілізацыі сітуацыі ў краіне і прывяло да ўзнікнення ісламісцкай групоўкі [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref name="ibtimes">{{cite web |url = http://www.ibtimes.co.uk/iraq-war-created-isis-concedes-david-miliband-1460557 |title = Iraq War Created Isis, Concedes David Miliband |author = Tom Porter |quote = The 2003 invasion of Iraq by the US and its ally the UK helped to destabilize the country, leading to the rise of militant group Isis, admitted former UK foreign secretary David Miliband. |publisher = «International Business Times» |date = 2014-08-10 |access-date = 2015-12-27}}</ref>. Былы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі [[Тоні Блэр]] у сваім інтэрв’ю тэлеканалу «CNN» у кастрычніку [[2015]] года прынёс свае прабачэнні за памылкі ў вайне і прызнаў, што ёсць доля праўды ў тым, што ўварванне ЗША і іх саюзнікаў у 2003 годзе ў Ірак стала адной з асноўных прычын з’яўлення ІД<ref name="Independent">{{cite web |url= https://www.independent.co.uk/news/people/tony-blair-apologises-for-mistakes-over-iraq-war-and-admits-elements-of-truth-to-view-that-invasion-a6707776.html |title= Tony Blair apologises for 'mistakes' over Iraq War and admits 'elements of truth' to view that invasion helped rise of Isis |author= Richard Osley |date=2015-10-24 |publisher=«Independent» |access-date=2015-12-27 |lang=en}}</ref><ref name="CNN">{{cite web |url = http://edition.cnn.com/2015/10/25/europe/tony-blair-iraq-war/ |title = Tony Blair says he's sorry for Iraq War 'mistakes,' but not for ousting Saddam |quote = Blair acknowledged to Zakaria that there are "elements of truth" in the view that the 2003 invasion of Iraq was the principal cause of the rise of ISIS. |publisher = «CNN» |date = 2015-10-26 |access-date = 2015-12-27 |lang=en}}</ref><ref name="Lenta251015">{{cite web |url = http://lenta.ru/news/2015/10/25/blair/ |title = Тони Блэр связал появление ИГ со вторжением США и союзников в Ирак. |publisher = «Lenta.ru» |date = 2015-10-25 |access-date = 2015-11-29}}</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * [[Швейцарыя]] забараніла пралёт самалётаў кааліцыйных сіл, увяла ліцэнзаваную працэдуру для кампаній, якія мелі намер вывозіць у вядучыя вайну дзяржавы ваенную маёмасць, паколькі не выключалася, што гэта маёмасць будзе выкарыстоўвацца ў вайне ў Іраку<ref>{{Cite web|url=http://www.ieras.ru/pub/monografii/alp.pdf|title=Институт Европы РАН|access-date=2015-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907204315/http://www.ieras.ru/pub/monografii/alp.pdf|archive-date=2015-09-07|url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Владимиров В., полковник.  Наземная операция ВС США и их союзников против Ирака // Зарубежное военное обозрение. — 2004. — № 1 (682). — С. 11—19. * Савельев А. Информационное обеспечение применения вооружённых сил США (на примере вторжения в Ирак в 2003 году) // «Зарубежное военное обозрение», № 1 (826), январь 2016. стр.56-62. * Иван Коновалов, Владимир Куделев, Михаил Барабанов, Вячеслав Целуйко. Применение артиллерии // Чужие войны / Руслан Пухов. — М., 2012. — 272 p. — ISBN 978-5-9902620-4-1. * {{h|Михайлов|2004|Андрей Александрович Михайлов. Иракский капкан. — М.: Яуза, 2004. — 544 с. — ISBN 5-699-06719-1.}} * {{кніга|аўтар = Коновалов И. П.|загаловак = Солдаты удачи и воины корпораций. История современного наемничества|спасылка = https://psv4.userapi.com/c810228/u17405372/docs/14b02e3770c8/Konovalov_I_P_-_Soldaty_udachi_i_voiny_korporatsiy_Istoria_sovremennogo_naemnichestva_-_2015.pdf?extra=Olb5wKEEKH4SMngalMxZeqJkhCb-PBuca2omAp7TJNQPwjIhbo5fjOvvdHlNy3vqE9aC57DDE32pl4-d_GhU-SGzy2uH1Vlz_shbgBgEuMuc0TVutsRGwqV3QEBR8gnkMrAGsjv38s35LA|месца = Пушкино|выдавецтва = Центр стратегической конъюктуры|год = 2015|старонкі = 189-196|старонак = 216|isbn = 978-5-9906069-7-5|ref = Коновалов}}{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == * [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/10/20021002-2.html Совместное постановление палат Конгресса США, разрешающее использовать вооруженные силы США против Ирака] * {{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/hi/russian/special_report/bbcrussian/2002_07/ |title = Конфликт с Ираком |publisher = Би-би-си |access-date = 2013-08-30 |archive-url = https://www.webcitation.org/6JfRULZZb?url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/special_report/bbcrussian/2002_07/ |archive-date = 2013-09-16 }} * [https://web.archive.org/web/20090415151316/http://iraq.itar-tass.com/ Иракский кризис — специальный проект ИТАР-ТАСС] * [http://naviny.by/media/2008.03_w4/download/RIA-303419-Flash.swf История военной операции в Ираке (проект)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407082247/http://naviny.by/media/2008.03_w4/download/RIA-303419-Flash.swf |date=7 красавіка 2014 }} ;Відэа * [https://www.youtube.com/watch?v=PuqGeHtJ2OA Обращение Саддама к нации о начале войны (20 марта 2003 г.)] (видео на [[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=RnuYrlVVEs4 Саддам Хусейн за пять дней до падения Багдада № 1 (4 апреля 2003)] (видео на YouTube) * [https://www.youtube.com/watch?v=ijFe4iVwiZQ Саддам Хусейн за пять дней до падения Багдада № 2 (4 апреля 2003)] (видео на YouTube) * [https://www.youtube.com/watch?v=E8n0RxsS0e0 Падение Багдада. Демонтаж памятника Саддама] (видео на YouTube) * [http://www.bbc.co.uk/russian/avconsole/player/vid100.shtml?lang=ru&clippos=0&clipurl=http://www.bbc.co.uk/russian/meta/dps/2008/03/bb/080320_iraq_5anno_16x9_bb!asx&title=Черная%20дыра&wintype=200&rhs=http://www.bbc.co.uk/russian/avnews/avfile/2008/03/bb_wm_080320_iraq_5anno.shtml&cs=av_news&fsname=bb_wm_fs&bw=bb Ирак — пять лет спустя после войны] {{Іракская вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2003 года]] [[Катэгорыя:Красавік 2003 года]] [[Катэгорыя:Май 2003 года]] [[Катэгорыя:Войны Ірака]] [[Катэгорыя:Войны ЗША]] [[Катэгорыя:Войны Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Войны Аўстраліі]] 9wtm6f4kpuz6carxhfs8ezakmqlxyge 10 615921 5192836 5190482 2026-09-04T12:36:41Z Gabix 49 /* Верасень */ удакладненне 5192836 wikitext text/x-wiki <noinclude> == Студзень == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-01|{{Выява дня паказаць|в=Dülmen, Kirchspiel, Bauerschaft Börnste -- 2021 -- 4406 (bw).jpg|п=Студзень у Мюнстры, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-02|{{Выява дня паказаць|в=20110102 Kharanaq old city Iran.jpg|п=Глінабітныя дамы ў пакінутай вёсцы, Іран.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-03|{{Выява дня паказаць|в=Killer Whales Hunting a Seal.jpg|п=Касаткі палююць на цюленя ў Антарктыцы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-04|{{Выява дня паказаць|в=Nueva_Esparta_Mapa_Vial.svg|п=Карта вострава [[Маргарыта (востраў)|Маргарыта]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-05|{{Выява дня паказаць|в=Brush_for_the_lead2.jpg|п=Гонкі на санях у Нью-Ёрку, літаграфія 1867 года.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-06|{{Выява дня паказаць|в=FiguraTres Reyes Magos.jpg|п=Частка скульптурнай кампазіцыі «Тры Каралі» ў [[Маракайба (горад)|Маракайба]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-07|{{Выява дня паказаць|в=Dichroitisches Prisma -- 2020 -- 5123.jpg|п=Дыхроідная прызма.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-08|{{Выява дня паказаць|в=Flammulina_velutipes,_Velvet_Shank,_Enfield,_UK.JPG|п=[[Зімовы грыб]] (''Flammulina velutipes''), Вялікабрытанія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-09|{{Выява дня паказаць|в=Fortepian_-_schemat.svg|п=Схема [[фартэпіяна]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-10|{{Выява дня паказаць|в=Eagle_Nebula_from_ESO.jpg|п=[[Туманнасць Арол]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-11|{{Выява дня паказаць|в=Ch%C3%BDnovsk%C3%A1_jeskyn%C4%9B(4).jpg|п=Хінаўская пячора, Чэхія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-12|{{Выява дня паказаць|в=Pieczęć Jagiełły.jpg|п=Пячатка караля [[Ягайла|Ягайлы]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-13|{{Выява дня паказаць|в=Vexilla vexillum 01.jpg|п=Ракавіна малюска ''Vexilla vexillum''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-14|{{Выява дня паказаць|в=Chrysaetos La Cañada 20120114 1.jpg|п=[[Беркут]] у палёце, Іспанія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-15|{{Выява дня паказаць|в=IPA-euler-manners-features.svg|п=[[Міжнародны фанетычны алфавіт]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-16|{{Выява дня паказаць|в=Fishing huts reflected in the ice at Fisketången, Kungshamn.jpg|п=Рыбацкія домікі ў Швецыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-17|{{Выява дня паказаць|в=Holy SURP Hovhannes Church.jpg|п=Старажытны армянскі храм у [[Іран]]е.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-18|{{Выява дня паказаць|в=Polarlicht 2.jpg|п=[[Палярнае ззянне]], Аляска.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-19|{{Выява дня паказаць|в=La vallata di Poggiorsini vista nel dettaglio.jpg|п=Даліна ў [[Апулія|Апуліі]], Італія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-20|{{Выява дня паказаць|в=Kee monastery Spiti Valley (edited).jpg|п=Тыбецкі будысцкі манастыр Кі ў Індыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-21|{{Выява дня паказаць|в=The Bug Peek.jpg|п=Жук-лістаед ''Aulacophora indica'' на дрэве ''Alnus nepalensis'', Непал.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-22|{{Выява дня паказаць|в=Вайдагубский маяк.jpg|п=Вайдагубскі маяк у Мурманскай вобласці, Расія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-23|{{Выява дня паказаць|в=Lions Family Portrait Masai Mara.jpg|п=Ільвы (''Panthera leo'') у Кеніі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-24|{{Выява дня паказаць|в=2016 Minox C 8.jpg|п=Мініяцюрны шпіёнскі фотаапарат ''Minox C''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-25|{{Выява дня паказаць|в=A rolling stone gathers no moss.jpg|п=[[Лішайнікі]] на камені.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-26|{{Выява дня паказаць|в=Гора Стримба взимку.jpg|п=Гара Стрымба, Закарпацкая вобласць, Украіна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-27|{{Выява дня паказаць|в=Snowboarder_in_flight_(Tannheim%2C_Austria).jpg|п=Сноўбардыст у палёце, Аўстрыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-28|{{Выява дня паказаць|в=Snowstorm near Ogoy island.jpg|п=Снежная бура на [[Байкал]]е.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-29|{{Выява дня паказаць|в=Coronavirus. SARS-CoV-2.png|п=Каранавірус [[SARS-CoV-2]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-30|{{Выява дня паказаць|в=Brakelund Burial Ground 1.jpg|п=Могільнік Бракелунд, Швецыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-31|{{Выява дня паказаць|в=Gold-crystals.jpg|п=Крышталі [[золата]].}}}}<noinclude> <noinclude> == Люты == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-01|{{Выява дня паказаць|в=Морозний ранок над Яремчею.jpg|п=Узыход сонца ў Карпатах, Украіна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-02|{{Выява дня паказаць|в=Ascaris female 200x section.jpg|п=Разрэз самкі [[Ascaris|аскарыды]], сфатаграфаваны з выкарыстаннем алейнага кандэнсатара.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-03|{{Выява дня паказаць|в=Library of Congress, Washington, D.C. - c. 1902.jpg|п=[[Бібліятэка Кангрэса]], Вашынгтон, 1902 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-04|{{Выява дня паказаць|в=Coscinodiscus oculus-iridis (Ehrenberg) Ehrenberg 1840 diatom shell. Colored SEM image.jpg|п=Панцыр [[Дыятомавыя водарасці|дыятомавай водарасці]] ''Coscinodiscus oculus-iridis''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-05|{{Выява дня паказаць|в=European_Parliament_Strasbourg_Hemicycle_-_Diliff.jpg|п=[[Еўрапейскі парламент]], 2014.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-06|{{Выява дня паказаць|в=2015 Góry Złote z Borówkowej 01.jpg|п=Усходнія Судэты, Польшча.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-07|{{Выява дня паказаць|в=PK Truck on N-5 near Thatta asv2020-02 img2.jpg|п=Грузавікі на трасе ў [[Пакістан]]е.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-08|{{Выява дня паказаць|в=2021 Gugelhammer Bogenbrücke 01.jpg|п=Мост цераз канал у Баварыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-09|{{Выява дня паказаць|в=Bromine_vial_in_acrylic_cube.jpg|п=[[Бром]] у ампуле.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-10|{{Выява дня паказаць|в=Adams_The_Tetons_and_the_Snake_River.jpg|п=Тэтонскія горы і [[рака Снэйк]] (штат Ваёмінг, ЗША, 1942).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-11|{{Выява дня паказаць|в=Bigfin reef squid (11760).jpg|п=[[Кальмары|Кальмар]] ''Sepioteuthis lessoniana'' ў акварыуме (Мантэрэй, Каліфорнія, ЗША).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-12|{{Выява дня паказаць|в=Jupiter Showcases Auroras, Hazes (NIRCam Closeup).jpg|п=[[Планета Юпітэр]], здымак тэлескопа [[Джэймс Уэб (тэлескоп)|Джэймс Уэб]] (2022).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-13|{{Выява дня паказаць|в=Tavurvur volcano edit.jpg|п=Вывяржэнне [[вулкан]]а Тавурвур (Папуа — Новая Гвінея, 2009).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-14|{{Выява дня паказаць|в=The_ciliate_Frontonia_sp.jpg|п=[[Інфузорыі|Інфузорыя]] з роду ''Frontonia''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-15|{{Выява дня паказаць|в=2 Cheljabinsk meteorite fragment.jpg|п=Фрагменты Чалябінскага метэарыта.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-16|{{Выява дня паказаць|в=CtenosauraSimilis.jpg|п=Самец і дзве самкі чорнай ігуаны (''[[Ctenosaura similis]]'') у нацыянальным парку Бара-Хонда (Коста-Рыка).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-17|{{Выява дня паказаць|в=Big_Mac_hamburger.jpg|п=[[Гамбургер]] "Біг Мак".}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-18|{{Выява дня паказаць|в=Vasco da Gama Bridge B&W (crop2).jpg|п=Мост Васка да Гама, Партугалія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-19|{{Выява дня паказаць|в=Scandinavia.TMO2003050.jpg|п=[[Скандынавія]] зімой (2003).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-20|{{Выява дня паказаць|в=Mt_Anne_from_High_Shelf_Camp.jpg|п=Маўнт-Анна, паўднёвае ўзбярэжжа [[Тасманія|Тасманіі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-21|{{Выява дня паказаць|в=Himalayan_salt_(coarse).jpg|п=Крышталі ружовай гімалайскай солі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-22|{{Выява дня паказаць|в=South Georgia Island as seen by Sentinel-2.jpg|п=Востраў [[Паўднёвая Георгія]], касмічны здымак.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-23|{{Выява дня паказаць|в=Allegory_of_war_and_Law_-_Prunksaal_-_Austrian_National_Library.jpg|п=Фрэска «Алегорыя вайны і закону» ў Аўстрыйскай нацыянальнай бібліятэцы, Вена.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-24|{{Выява дня паказаць|в=Graffiti Vinnytsia 2022 G1.jpg|п=Патрыятычнае графіці ў [[Вінніца|Вінніцы]], Украіна, 2022&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-25|{{Выява дня паказаць|в=Madagaskar-Taggecko_Phelsuma_madagascariensis.jpg|п=Гекон ''[[Phelsuma madagascariensis]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-26|{{Выява дня паказаць|в=Dione and Saturn.jpg|п=[[Дыёна (спадарожнік Сатурна)|Дыёна]] на фоне [[Сатурн (планета)|Сатурна]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-27|{{Выява дня паказаць|в=Erithacus_rubecula_with_cocked_head.jpg|п=[[Заранка]] (''Erithacus rubecula'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-28|{{Выява дня паказаць|в=MIT_Dome_night1_Edit.jpg|п=Будынак у кампусе [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] (Кембрыдж, ЗША).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-29|{{Выява дня паказаць|в=Marpissa_muscosa_5_Luc_Viatour.jpg|п=Павук ''Marpissa muscosa''.}}}}<noinclude> == Сакавік == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-01|{{Выява дня паказаць|в=Fly Agaric mushroom 04.jpg|п=Мухамор чырвоны (''Amanita muscaria'') у Новай Зеландыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-02|{{Выява дня паказаць|в=Saints Peter and Paul Cathedral.jpg|п=[[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-03|{{Выява дня паказаць|в=Barnard 33.jpg|п=[[Туманнасць Конская Галава]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-04|{{Выява дня паказаць|в=Fluorescence in calcite.jpg|п=Флуарэсцэнцыя і праламленне лазернага праменя ў крышталі [[кальцыт]]у.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-05|{{Выява дня паказаць|в=Mangrove Reflection Wide Ashtamudi Kollam Kerala Mar22 A7C 01464.jpg|п=Адзінокае мангравае дрэва ў возеры, штат [[Керала]], Індыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-06|{{Выява дня паказаць|в=Clavulina cristata sasata.JPG|п=Белы карал (''Clavulina cristata'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-07|{{Выява дня паказаць|в=Volcano scheme.svg|п=Схема [[вулкан]]а.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-08|{{Выява дня паказаць|в=Aida_poster_colors_fixed.jpg|п=Плакат да пастаноўкі оперы «Аіда» ў [[Кліўленд]]зе (1908).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-09|{{Выява дня паказаць|в=Reftinsky reservoir of Sverdlovsk region.jpg|п=Рэфцінская ДРЭС, Расія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-10|{{Выява дня паказаць|в=Japanese_Larch_Larix_kaempferi_Cone_2000px.jpg|п=Шышка ''Larix kaempferi''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-11|{{Выява дня паказаць|в=Boeing 737-400 Centralwings 2.JPG|п=Самалёт Boeing 737-400.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-12|{{Выява дня паказаць|в=Expedition 42 Soyuz TMA-14M Landing (201503120102HQ).jpg|п=Прызямленне спускальнага апарата касмічнага карабля Саюз TMA-14M, 2015&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-13|{{Выява дня паказаць|в=Kaścioł śv. Jazepa - 6.jpg|п=[[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)|Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў, Мінск]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-14|{{Выява дня паказаць|в=Pi-unrolled-720.gif|п=Анімацыя паказвае роўнасць даўжыні акружнасці ліку [[Пі|пі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-15|{{Выява дня паказаць|в=Vanadium crystal bar and 1cm3 cube.jpg|п=Крышталічная структура [[ванадый|ванадыю]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-16|{{Выява дня паказаць|в=African buffalo (Syncerus caffer caffer) male with cattle egret.jpg|п=Афрыканскі буйвал, якому спадарожнічае чапля, нацыянальны парк Чобе, Батсвана.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-17|{{Выява дня паказаць|в=Adansonia grandidieri04.jpg|п=''Adansonia grandidieri'', [[Мадагаскар]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-18|{{Выява дня паказаць|в=Perereca-macaco - Phyllomedusa rohdei.jpg|п=Самцы квакшы ''Phyllomedusa rohdei'', Бразілія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-19|{{Выява дня паказаць|в=ISS035-E-007148 Nile - Sinai - Dead Sea - Wide Angle View.jpg|п=Даліна Ніла і [[Сінайскі паўвостраў]], касмічны здымак, 2013.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-20|{{Выява дня паказаць|в=Obama family in mist in Rio de Janeiro.jpg|п=[[Барак Абама]] з сям’ёй перад [[Статуя Хрыста Збавіцеля|статуяй Хрыста Збавіцеля]], 2011.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-21|{{Выява дня паказаць|в=Пиксели матрицы видеорегистратора.jpg|п=Пікселі матрыцы відэарэгістратара.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-22|{{Выява дня паказаць|в=Crocus vernus.jpg|п=''Crocus vernus''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-23|{{Выява дня паказаць|в=IrvingJohnstonAground.jpg|п=Парусны карабель «Ірвінг Джонсан» на мелі каля бухты Чэнел-Айлендс, Каліфорнія, ЗША (2005).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-24|{{Выява дня паказаць|в=Organic home-grown tomatoes - unripe to ripe.jpg|п=Ураджай таматаў, Новая Зеландыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-25|{{Выява дня паказаць|в=Salix caprea 02.jpg|п=Коцікі на вярбе ''[[Брэднік|Salix caprea]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-26|{{Выява дня паказаць|в=Firefighter, Ashton Bay, March 2017.jpg|п=Пажар у саване, ПАР, 2017.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-27|{{Выява дня паказаць|в=Squirrel by mareckr.jpg|п=[[Вавёрка звычайная]] (''Sciurus vulgaris''). Варшава.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-28|{{Выява дня паказаць|в=Проводящий пучок Pteridium aquilinum.JPG|п=[[Праводзячы пучок]] папараці ''[[Pteridium aquilinum]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-29|{{Выява дня паказаць|в=Anémona de mar (Heteractis crispa), parque nacional Ras Muhammad, Egipto, 2022-03-29, DD 43.jpg|п=Анемона ''Heteractis crispa'' ў Чырвоным моры.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-30|{{Выява дня паказаць|в=Wasp_March_2008-10.jpg|п=Маладая матка асы папяровай (''Polistes dominulus'') засноўвае новую калонію.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-31|{{Выява дня паказаць|в=Iguana_iguana_Portoviejo_04.jpg|п=[[Ігуана звычайная]] (''Iguana iguana''), Эквадор.}}}}<noinclude> == Красавік == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-01|{{Выява дня паказаць|в=Trimeresurus gumprechti, Gumprecht’s pit viper (female) - Phu Suan Sai National Park (46711073485).jpg|п=Самка гадзюкі ''Trimeresurus gumprechti'', Тайланд.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-02|{{Выява дня паказаць|в=Caracol Falls.jpg|п=Вадаспад Каракол (штат [[Рыу-Гранды-ду-Сул]], [[Бразілія]]).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-03|{{Выява дня паказаць|в=Templo funerario de Hatshepsut, Luxor, Egipto, 2022-04-03, DD 13.jpg|п=Пахавальны храм царыцы Хатшэпсут, Егіпет.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-04|{{Выява дня паказаць|в=Trinkende Taube am Neptunbrunnen in Tübingen 2019 cropped.jpg|п=Голуб п’е ваду з фантана, Цюбінген, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-05|{{Выява дня паказаць|в=European bison (Bison bonasus) male Białowieza.jpg|п=Самец зубра (''[[Bison bonasus]]''), [[Белавежская пушча]], Польшча.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-06|{{Выява дня паказаць|в=Schokland. UNESCO-Werelderfgoed actm 27.jpg|п=Краявід на востраве Схокланд, Нідэрланды.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-07|{{Выява дня паказаць|в=Phidippus regius female 01.jpg|п=Самка павука ''Phidippus regius'' (Фларыда).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-08|{{Выява дня паказаць|в=Neudenau_-_Herbolzheim_-_Felder, grasiger Weg und Birnbaum im April (1.3).jpg|п=Узаранае поле, Бадэн-Вюртэмберг, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-09|{{Выява дня паказаць|в=Confederate_100_Dollars.jpg|п=Банкнота [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|Канфедэраваных Штатаў Амерыкі]] вартасцю 100 долараў (1862).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-10|{{Выява дня паказаць|в=Torre Belém April 2009-4a.jpg|п=[[Вежа Белен]] у [[Лісабон]]е.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-11|{{Выява дня паказаць|в=Museum of the History of Polish Jews in Warsaw building 0012.jpg|п=Інтэр’ер галоўнай залы Музея гісторыі польскіх яўрэяў у Варшаве.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-12|{{Выява дня паказаць|в=Mt_Uluguru_and_Sisal_plantations.jpg|п=Плантацыі сізалю ў Танзаніі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-13|{{Выява дня паказаць|в=NGC 4414 (NASA-med).jpg|п=Галактыка [[NGC 4414]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-14|{{Выява дня паказаць|в=Variegated grasshopper (Zonocerus variegatus).jpg|п=Конік ''Zonocerus variegatus'', Гана.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-15|{{Выява дня паказаць|в=Flèche_en_feu_-_Spire_on_Fire.jpeg|п=Шпіль [[Сабор Парыжскай Божай Маці|сабора Парыжскай Божай Маці]] ў агні, 2019 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-16|{{Выява дня паказаць|в=Colored pencils chevre.jpg|п=Каляровыя алоўкі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-17|{{Выява дня паказаць|в=Broccoli and cross section edit.jpg|п=Брокалі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-18|{{Выява дня паказаць|в=Haliaeetus leucocephalus (Linnaeus 1766).jpg|п=[[Белагаловы арлан]] у палёце.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-19|{{Выява дня паказаць|в=Srinagar pano.jpg|п=Від на горад [[Срынагар]], летнюю сталіцу штата [[Джаму і Кашмір]], Індыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-20|{{Выява дня паказаць|в=Greenland 467 (35130903436).jpg|п=Грэнландскія хаскі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-21|{{Выява дня паказаць|в=Barrow Offshore wind turbines NR.jpg|п=Ветравыя турбіны ў [[Ірландскае мора|Ірландскім моры]], 2009.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-22|{{Выява дня паказаць|в=Pillars of creation 2014 HST WFC3-UVIS full-res denoised.jpg|п=«[[Слупы стварэння]]» — скопішча міжзоркавага газу і пылу, [[M16 (аб’ект Месье)|аб’ект Месье M16]], сузор’е Змяя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-23|{{Выява дня паказаць|в=FCAB EMD-Clyde GL22C Cumbre.jpg|п=Цягнік у пустыні [[Атакама]], Чылі, 2012 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-24|{{Выява дня паказаць|в=Mount Ararat and the Yerevan skyline.jpg|п=[[Ерэван]] і [[гара Арарат]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-25|{{Выява дня паказаць|в=Українська Моравія.jpg|п=Трактар у полі, Украіна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-26|{{Выява дня паказаць|в=Hakea laurina Tas.jpg|п=Расліна ''Hakea laurina'' (паўднёвы захад Аўстраліі).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-27|{{Выява дня паказаць|в=Nyamata Memorial Site 13.jpg|п=Чалавечыя [[чэрап]]ы ў Мемарыяле [[Генацыд у Руандзе|Генацыду]] ў горадзе [[Ньямата]], Руанда.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-28|{{Выява дня паказаць|в=Flamingos in Hörmetci reeds.jpg|п=Фламінга на плато ў Турцыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-29|{{Выява дня паказаць|в=Falkland_Islands_topographic_map-en.svg|п=[[Фалклендскія астравы]], тапаграфічная карта.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-30|{{Выява дня паказаць|в=Jubilee and Munin, Ravens, Tower of London 2016-04-30.jpg|п=Таўэрскія крумкачы, Лондан.}}}}<noinclude> == Май == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-01|{{Выява дня паказаць|в=Waterworks Museum - defunct Chestnut Hill Pumping Station (85495s)bw.jpg|п=Машыны на колішняй помпавай станцыі паблізу Бостана, ЗША.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-02|{{Выява дня паказаць|в=Lake Seal Mt Field NP edit.jpg|п=Нацыянальны парк Маунт-Фелд (Тасманія).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-03|{{Выява дня паказаць|в=Ivyanets. Church of St. Alexis.jpg|п=[[Касцёл Святога Аляксея (Івянец)|Касцёл Святога Аляксея, Івянец]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-04|{{Выява дня паказаць|в=BramaCP cropped.jpg|п=[[Брандэнбургскія вароты]] ў Берліне.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-05|{{Выява дня паказаць|в=Avocado_Hass_-_single_and_halved.jpg|п=Плады [[авакада]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-06|{{Выява дня паказаць|в=Salisbury Cathedral Lady Chapel Ceiling, Wiltshire, UK - Diliff.jpg|п=Скляпенні [[Салсберыйскі сабор|кафедральнага сабора]] ў Солсберы (Велікабрытанія).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-07|{{Выява дня паказаць|в=Akan MHNT.ETH.2010.25.175.jpg|п=Гірка для ўзважвання [[золата]], Заходняя Афрыка, XIX ст.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-08|{{Выява дня паказаць|в=Treppe HBK auf Kampnagel.jpg|п=Лесвіца ў тэатры Кампнагель, Гамбург.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-09|{{Выява дня паказаць|в=Grauschwarze Sklavenameise Formica fusca 01 (MK).jpg|п=Мураш ''[[Formica fusca]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-10|{{Выява дня паказаць|в=Kamakura_Budda_Daibutsu_front_1885.jpg|п=Статуя Буды Дайбуцу ў Камакуры, Японія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-11|{{Выява дня паказаць|в=Tiger-2.jpg|п=[[Тыгр]] у заасадзе, Дортмунд, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-12|{{Выява дня паказаць|в=ColapteryxVirgo.jpg|п=Асобіна ''[[Calopteryx virgo]]'', Францыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-13|{{Выява дня паказаць|в=Notocactus minimus.jpg|п=Квецень кактуса ''Notocactus minimus''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-14|{{Выява дня паказаць|в=004 2018 05 14 Extremes Wetter.jpg|п=[[Маланка]] трапляе ў дрэва, Рэйнланд-Пфальц, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-15|{{Выява дня паказаць|в=Polished slice of petrified wood.jpg|п=Закамянелае дрэва ўзростам 230 млн гадоў у нацыянальным парку Петрыфайд-Форэст (Арызона, ЗША).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-16|{{Выява дня паказаць|в=Seasquirt.jpg|п=Голажаберны малюск ''Nembrotha lineolata'' сядзіць на асцыдыі ''Polycarpa aurata''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-17|{{Выява дня паказаць|в=Fomalhaut planet.jpg|п=Экзапланета ў сістэме [[Фамальгаўт]]а, ілюстрацыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-18|{{Выява дня паказаць|в=Bank of Tanzania golden hour.jpg|п=[[Дар-эс-Салам (Танзанія)|Дар-эс-Салам]] (Танзанія), 2009 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-19|{{Выява дня паказаць|в=Hard disk head crash.jpg|п=[[Цвёрды дыск]], пашкоджаны ў выніку таго, што счытвальная галоўка ў рабочым рэжыме дакраналася да паверхні пласціны.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-20|{{Выява дня паказаць|в=NGC2207+IC2163.jpg|п=Сутыкненне спіральных галактык [[NGC 2207]] і [[IC 2163]]. Фатаграфія касмічнага тэлескопа «Хабл».}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-21|{{Выява дня паказаць|в=Image-Jezioro Mały Jeziorak w Iławie3.svg|п=Картасхема наваколляў аднаго з Ілаўскіх азёр, Польшча.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-22|{{Выява дня паказаць|в=Rhenium single crystal bar and 1cm3 cube.jpg|п=[[Рэній]] у злітках.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-23|{{Выява дня паказаць|в=Garzweiler surface mine Bucket-wheel excavator 2019 1.jpg|п=Здабыча лігніта адкрытым спосабам, Паўночны Рэйн-Вестфалія, Германія, 2019.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-24|{{Выява дня паказаць|в=Evolution of a Tornado.jpg|п=Працэс узнікнення [[тарнада]] ў штаце [[Канзас]], ЗША, 2016 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-25|{{Выява дня паказаць|в=071R01.jpg|п=Інтэгральная схема трансівера «Motorola GM350».}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-26|{{Выява дня паказаць|в=Glühwendel brennt durch.jpg|п=Лямпа напальвання з ускрытай колбай успыхнула.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-27|{{Выява дня паказаць|в=Pedra Azul Milky Way.jpg|п=Зорны небасхіл над Бразіліяй.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-28|{{Выява дня паказаць|в=Reine_i_Lofoten_LC0148.jpg|п=Вёска Рэйне на [[Лафатэнскія астравы|Лафатэнскіх астравах]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-29|{{Выява дня паказаць|в=Праабражэнская царква.JPG|п=[[Спаса-Праабражэнская царква (Ракаў)]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-30|{{Выява дня паказаць|в=Hieracium pilosella 2015 G1.jpg|п=[[Ястрабок валасісты]] (''Hieracium pilosella'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-31|{{Выява дня паказаць|в=Fernão Vaz Dourado 1571-1.jpg|п=Карта Заходняй Афрыкі партугальскага картографа Фернана Вас-Дурада (1571).}}}}<noinclude> == Чэрвень == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-01|{{Выява дня паказаць|в=Water drop 001.jpg|п=Кропля вады.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-02|{{Выява дня паказаць|в=Griechische_Nationalbibliothek_(Zuschnitt).jpg|п=[[Нацыянальная бібліятэка Грэцыі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-03|{{Выява дня паказаць|в=Dean_Franklin_-_06.04.03_Mount_Rushmore_Monument_%28by-sa%29-3_new.jpg|п=Нацыянальны мемарыял «[[Гара Рашмар|Гара Рашмор]]» (ЗША).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-04|{{Выява дня паказаць|в=Scatophaga stercoraria 3 Luc Viatour.jpg|п=Муха ''Scatophaga stercoraria'' на парастку хвашчу з кроплямі расы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-05|{{Выява дня паказаць|в=F-22 Raptor edit1.jpg|п=Знішчальнік F-22 «Рэптар».}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-06|{{Выява дня паказаць|в=Khandoba temple Pune.jpg|п=Індуісцкая ўрачыстасць, Махараштра, 2013 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-07|{{Выява дня паказаць|в=Stambecchi nel Parco Nazionale del Gran Paradiso.jpg|п=Альпійскія горныя казлы (Італія).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-08|{{Выява дня паказаць|в=Monastyr Karmelitiv Bosykh panorama.jpg|п=Манастыр кармелітаў босых, [[Бярдзічаў]], Украіна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-09|{{Выява дня паказаць|в=Chenille chevrefeuille.jpg|п=Лічынка коканапрада ''Macrothylacia rubi''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-10|{{Выява дня паказаць|в=Kimono Forest at night, Arashiyama Station, Arashiyama, Kyoto, Japan.jpg|п=Экспазіцыя [[кімано]] ў [[Кіёта]], Японія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-11|{{Выява дня паказаць|в=Czech Republic - landscape near Koryčany.jpg|п=Макавае поле ў Чэхіі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-12|{{Выява дня паказаць|в=Sarychev Peak.jpg|п=Вывяржэнне вулкана Сарычава на Курыльскіх астравах, 2009.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-13|{{Выява дня паказаць|в=Fogo, Cape Verde Islands.jpg|п=Касмічны здымак вострава [[Фогу]] ([[Каба-Вердэ]]).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-14|{{Выява дня паказаць|в=Stročycy - 02.jpg|п=Інтэр’ер хаты з Цэнтральнай Беларусі ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-15|{{Выява дня паказаць|в=De Groene Verbinding.png|п=Веласіпедны мост у Нідэрландах.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-16|{{Выява дня паказаць|в=Golden stag beetle.jpg|п=Самец жука ''[[Lamprima aurata]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-17|{{Выява дня паказаць|в=Frederic Edwin Church - Aurora Borealis - Google Art Project.jpg|п=Фрэдэрык Эдвін Чорч, ''Aurora Borealis'', 1865.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-18|{{Выява дня паказаць|в=Israel Aereal Ropeway Masada BW 1.JPG|п=Канатная дарога ў [[Масада|Масадзе]] ([[Ізраіль]]).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-19|{{Выява дня паказаць|в=Goéland brun (larus fuscus) détourée.jpg|п=Клуша (''[[Клуша|Larus fuscus]]'') у палёце.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-20|{{Выява дня паказаць|в=Torun NMP sklepienie nawa gl 02 ver 2.jpg|п=Скляпенні Марыцкага касцёла ў [[Торунь|Торуні]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-21|{{Выява дня паказаць|в=U 871 Ölsta.tif|п=Камень з [[руны|рунічнымі]] надпісамі ў [[скансен]]е, Стакгольм.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-22|{{Выява дня паказаць|в=Parma wallaby crop2.jpg|п=Самка кенгуру-валабі ''Macropus parma'' з дзіцянём.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-23|{{Выява дня паказаць|в=Kuni's chromodoris, fan 38 west, wakatobi, 2018 (45763962462) (cropped).jpg|п=Марскі галажаберны малюск ''Goniobranchus kuniei''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-24|{{Выява дня паказаць|в=Episyrphus balteatus side.jpg|п=Самец мухі ''Episyrphus balteatus''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-25|{{Выява дня паказаць|в=Illuminated Ferris wheel, bouncing castle and carousel at night in a funfair in Vientiane, Laos.jpg|п=Атракцыёны на кірмашы ў [[В’енцьян]]е, Лаос.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-26|{{Выява дня паказаць|в=Argynnis pandora (male).jpg|п=Самец матыля ''[[Argynnis pandora]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-27|{{Выява дня паказаць|в=Aeshna cyanea female 1.jpg|п=Самка страказы ''[[Aeshna cyanea]]'' праз 4 дні пасля вылуплення.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-28|{{Выява дня паказаць|в=Victoria crater from HiRise, rotated.jpg|п=Кратар Вікторыя на [[Планета Марс|Марсе]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-29|{{Выява дня паказаць|в=La nascita di Venere (Botticelli).jpg|п=Рэпрадукцыя карціны [[Сандра Бацічэлі]] «Нараджэнне Венеры» (каля 1485).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-30|{{Выява дня паказаць|в=Zenit-B Helios-44-2 2012 G1.jpg|п=Фотаапарат Zenit-B з аб’ектывам Helios-44-2.}}}}<noinclude> == Ліпень == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-01|{{Выява дня паказаць|в=Lisc lipy.jpg|п=Ліст ліпы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-02|{{Выява дня паказаць|в=Рэшткі Троіцкай царквы. Белая Царква.jpg|п=[[Каза свойская|Козы]] пасуцца ля паўразбуранай [[Троіцкая царква (Белая Царква)|Троіцкай царквы]], Чашніцкі раён, 2012.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-03|{{Выява дня паказаць|в=Lake Bondhus Norway 2862.jpg|п=Возера Бондхус у гарах Нарвегіі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-04|{{Выява дня паказаць|в=Bicycle_evolution-numbers.svg|п=Эвалюцыя веласіпеда з 1818 да 1970-х&nbsp;гг.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-05|{{Выява дня паказаць|в=P1160778 Melitaea athalia.jpg|п=Матыль ''[[Melitaea athalia]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-06|{{Выява дня паказаць|в=Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Пана Езуса (Ільля) 2.jpg|п=[[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Ілья)|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса, Ілья]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-07|{{Выява дня паказаць|в=Mexico states evolution.gif|п=Тэрыторыя [[Мексіка|Мексікі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-08|{{Выява дня паказаць|в=P1160808 Palomena prasina.jpg|п=Шчытнік ''Palomena prasina'', в. [[Кністушкі]], Беларусь.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-09|{{Выява дня паказаць|в=Lehise käbi.jpg|п=Шышка лістоўніцы ''Larix × marschlinsii''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-10|{{Выява дня паказаць|в=Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|п=[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]], Мінск, 2009&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-11|{{Выява дня паказаць|в=View from McQueens Pass towards Lyttelton Harbour, New Zealand.jpg|п=Гавань на Паўднёвым востраве Новай Зеландыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-12|{{Выява дня паказаць|в=07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg|п=Вярблюд-[[Вярблюд аднагорбы|драмадэр]] (''Camelus dromedarius''), Аўстралія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-13|{{Выява дня паказаць|в=Trakai-Troki.jpg|п=[[Тракайскі замак]], 2004 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-14|{{Выява дня паказаць|в=Pluto-01 Stern 03 Pluto Color TXT.jpg|п=[[Плутон (карлікавая планета)|Карлікавая планета Плутон]], здымак касмічнага апарата ''[[New Horizons]]'', 2015 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-15|{{Выява дня паказаць|в=Rzeczpospolita voivodships.png|п=Карта [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-16|{{Выява дня паказаць|в=P1170102 Viksvine hesperija Heteropterus morpheus.jpg|п=Матыль ''Heteropterus morpheus''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-17|{{Выява дня паказаць|в=Doorknob_buddhist_temple_detail_amk.jpg|п=Клямка на дзвярах храма Лян-Шан-Шуань-Лін у Сінгапуры.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-18|{{Выява дня паказаць|в=Pair of Merops apiaster feeding.jpg|п=Пара [[Залацістая шчурка|залацістых шчурак]] (самка злева) са здабычай, Францыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-19|{{Выява дня паказаць|в=Top of Atmosphere.jpg|п=[[Атмасфера Зямлі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-20|{{Выява дня паказаць|в=Alligator mississippiensis 2 babies.jpg|п=Дзіцяняты місісіпскага алігатара (''Alligator mississippiensis''), Фларыда, ЗША.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-21|{{Выява дня паказаць|в=Land_on_the_Moon_7_21_1969-repair.jpg|п=Дзяўчынка з нумарам «Вашынгтон Пост» ад 21 ліпеня 1969 з паведамленнем пра высадку чалавека на Месяцы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-22|{{Выява дня паказаць|в=ArcticFoxSummer.jpg|п=Ліс ''Alopex lagopus''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-23|{{Выява дня паказаць|в=Heavens Above Her.jpg|п=[[Млечны Шлях (з’ява)|Млечны Шлях]] у небе над Каліфорніяй.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-24|{{Выява дня паказаць|в=Múlafossur2.jpg|п=Востраў [[Воар]], [[Фарэрскія астравы|Фарэрскі архіпелаг]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-25|{{Выява дня паказаць|в=Callyspongia vaginalis (Branching Vase Sponge - pink variation).jpg|п=Губка ''Callyspongia vaginalis''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-26|{{Выява дня паказаць|в=San Marco cathedral in Venice.JPG|п=Дэталі даху [[Сабор Святога Марка|сабора Сан-Марка]] ў [[Венецыя|Венецыі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-27|{{Выява дня паказаць|в=Havana 1639b.jpg|п=Бухта [[Гавана|Гаваны]] (акварэль, 1639).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-28|{{Выява дня паказаць|в=Litworowy staw.jpg|п=[[Высокія Татры]], Польшча.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-29|{{Выява дня паказаць|в=Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 49.JPG|п=Геогліфы на плато [[Наска]] (Перу).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-30|{{Выява дня паказаць|в=Polar bear (Ursus maritimus) in the drift ice region north of Svalbard.jpg|п=[[Белы мядзведзь]] (''Ursus maritimus'') на паляванні ля берагоў Шпіцбергена.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-31|{{Выява дня паказаць|в=Päijänne and päijätsalo.jpg|п=Заход сонца над возерам [[Пяянэ]], Фінляндыя.}}}}<noinclude> == Жнівень == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-01|{{Выява дня паказаць|в=Eggs in basket 2020 G1.jpg|п=Яйкі ў кошыку, Украіна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-02|{{Выява дня паказаць|в=Комплекс Мирского замка.JPG|п=[[Мірскі замак]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-03|{{Выява дня паказаць|в=Inachis io Lill-Jansskogen.JPG|п=Матыль ''[[Паўлінава вока|Inachis io]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-04|{{Выява дня паказаць|в=Мікалаеўскі касьцёл..jpg|п=[[Касцёл Святога Мікалая (Свір)]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-05|{{Выява дня паказаць|в=Tübingen - Neckarfront - Ansicht von Plataneninsel mit Stocherkahn.jpg|п=Гістарычныя будынкі ў [[Цюбінген]]е, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-06|{{Выява дня паказаць|в=Dead Vlei, Sossusvlei, Namibia, 2018-08-06, DD 085.jpg|п=Загінулае дрэва ''Vachellia erioloba'' ў пустыні, Намібія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-07|{{Выява дня паказаць|в=2008 South Ossetia war en.svg|п=Карта баявых дзеянняў падчас [[Вайна ў Паўднёвай Асеціі (2008)|вайны ў Паўднёвай Асеціі (2008)]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-08|{{Выява дня паказаць|в=Поезд на фоне горы Шатрище. Воронежская область.jpg|п=Цягнік на фоне гары Шатрышча. Варонежская вобласць, Расія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-09|{{Выява дня паказаць|в=Cheetah4.jpg|п=[[Гепард]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-10|{{Выява дня паказаць|в=Rooster04 adjusted.jpg|п=Певень (''Gallus gallus'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-11|{{Выява дня паказаць|в=Solar_eclipse_1999_4.jpg|п=[[Сонечнае зацьменне 11 жніўня 1999 года]], Францыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-12|{{Выява дня паказаць|в=Lockstitch.gif|п=Фарміраванне сцежкі швейнай машынкай чоўнавага шыўка.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-13|{{Выява дня паказаць|в=Minsk Ozerishche railplatform.jpg|п=Чыгуначны прыпынак «[[Азярышча (станцыя)|Азярышча]]».}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-14|{{Выява дня паказаць|в=Three_giraffes_01.jpg|п=Жырафы ў нацыянальным парку Масаі, Кенія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-15|{{Выява дня паказаць|в=Wasp August 2007-12.jpg|п=[[Пчаліны воўк]] (''[[Philanthus triangulum]]'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-16|{{Выява дня паказаць|в=Rathen und Elbsandsteingebirge asv2022-08 img04.jpg|п=[[Эльбскія Пясчанікавыя горы]], Саксонія, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-17|{{Выява дня паказаць|в=Antennae galaxies xl.jpg|п=Галактыка [[NGC 4038]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-18|{{Выява дня паказаць|в=Eye-diagram no circles border.svg|п=Будова вока.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-19|{{Выява дня паказаць|в=The Great Belt Bridge, Eastern Bridge, August 2020 -01.jpg|п=Мост паміж астравамі [[Фюн]] і [[Зеландыя (востраў)|Зеландыя]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-20|{{Выява дня паказаць|в=Neptune Full.jpg|п=Планета [[Нептун (планета)|Нептун]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-21|{{Выява дня паказаць|в=Coconuts - single and cracked open.jpg|п=Какосавыя арэхі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-22|{{Выява дня паказаць|в=Moscow_Brateevo_Floodplain_asv2018-08_img4.jpg|п=[[Рака Масква]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-23|{{Выява дня паказаць|в=Гора Говерла після заходу сонця.jpg|п=Гара [[Гаверла]] на заходзе сонца.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-24|{{Выява дня паказаць|в=Thomise_3.jpg|п=Павук ''[[Мізумена звычайная|Misumena vatia]]'' са здабычай.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-25|{{Выява дня паказаць|в=Pollinationn.jpg|п=Пчала апыляе кветкі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-26|{{Выява дня паказаць|в=Г. Заслаўе - Спаса-Праабражэнская царква DSC07562.JPG|п=[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква, Заслаўе]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-27|{{Выява дня паказаць|в=Azurite - New Nevada Lode, La Sal, Utah, USA.jpg|п=Мінерал [[азурыт]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-28|{{Выява дня паказаць|в=Calliphora vomitoria Portrait.jpg|п=Галава мясной мухі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-29|{{Выява дня паказаць|в=Apricots.jpg|п=Плады [[абрыкос]]а (''Prunus armeniaca'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-30|{{Выява дня паказаць|в=Lancetnikinside.png|п=Будова [[Ланцэтнікі|ланцэтнік]]а.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-31|{{Выява дня паказаць|в=Magnificent CME Erupts on the Sun - August 31.jpg|п=Выкід плазмы з сонечнай кароны, 2012 год.}}}}<noinclude> == Верасень == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-01|{{Выява дня паказаць|в=Sunflower from Silesia2.jpg|п=[[Сланечнік]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-02|{{Выява дня паказаць|в=Seattle Great Wheel, Seattle, Washington, Estados Unidos, 2017-09-02, DD 13-15 HDR.jpg|п=Горад [[Сіэтл]] уначы, 2017.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-03|{{Выява дня паказаць|в=Khaoyai 06.jpg|п=Сланы ідуць па шашы ў Тайландзе.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-04|{{Выява дня паказаць|в=Turbulent Tropical Skies.jpg|п=[[Трапічны цыклон|Трапічныя цыклоны]] ў Заходнім паўшар’і Зямлі, 2019 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-05|{{Выява дня паказаць|в=2017 - Київ - Місячний вечір на Замковій горі.jpg|п=Замкавая гара ў [[Кіеў|Кіеве]], 2017 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-06|{{Выява дня паказаць|в=Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|п=Даследаванне цэнтральнай вобласці [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] з дапамогай лазера (Чылі, 2010).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-07|{{Выява дня паказаць|в=Danmark O, Fohn Fjord, Renodde.70°N 26°W (76566707).jpg|п=[[Айсберг]] ля берагоў Грэнландыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-08|{{Выява дня паказаць|в=Касьцёл_Найсьвяцейшай_Тройцы_Ішкальдзь.jpg|п=[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, Ішкалдзь]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-09|{{Выява дня паказаць|в=Junge Silbermöwe im Flug bei Texel 02 2014.jpg|п=Маладая асобіна серабрыстай чайкі (''[[Серабрыстая чайка|Larus argentatus]]'') у палёце.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-10|{{Выява дня паказаць|в=Vilnius University M. K. Sarbievijus Courtyard, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|п=[[Ансамбль Віленскага ўніверсітэта]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-11|{{Выява дня паказаць|в=WTC-Fireman requests 10 more colleagesa.jpg|п=Пажарнік выклікае яшчэ 10 выратавальнікаў для расчысткі развалін Сусветнага гандлёвага цэнтра.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-12|{{Выява дня паказаць|в=Hommik Viru rabas.jpg|п=Балота ў Эстоніі на світанні.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-13|{{Выява дня паказаць|в=Giant sequoias in Sequoia National Park 2013.jpg|п=Секвоі ў нацыянальным парку, ЗША.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-14|{{Выява дня паказаць|в=Incense in Vietnam.jpg|п=Сушацца араматычныя палачкі, В’етнам.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-15|{{Выява дня паказаць|в=Наваградскі замак восенню.JPG|п=Рэшткі вежы [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], 2012.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-16|{{Выява дня паказаць|в=Agriocnemis pygmaea male, Burdwan, West Bengal, India 14 03 2012.jpg|п=Самец страказы ''Agriocnemis pygmaea'', [[Заходняя Бенгалія]], Індыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-17|{{Выява дня паказаць|в=Constitution Pg1of4 AC.jpg|п=Першая старонка [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі ЗША]] (1787).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-18|{{Выява дня паказаць|в=Hurricane Isabel 18 sept 2003 1555Z.jpg|п=Ураган «Ізабель», што абрынуўся на ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі (спадарожнікавы здымак, 2003).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-19|{{Выява дня паказаць|в=Gebarsten bolster van een paardenkastanje (Aesculus) 20-09-2020 (d.j.b.) 03.jpg|п=Плады [[конскі каштан звычайны|конскага каштана]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-20|{{Выява дня паказаць|в=Caribbean Flamingo1 (Phoenicopterus ruber) (0421) - Relic38.jpg|п=Фламінга ''Phoenicopterus ruber'' спяць, заапарк Таронта.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-21|{{Выява дня паказаць|в=Kandalaksha Bay.jpg|п=[[Кандалакшскі заліў]] Белага мора.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-22|{{Выява дня паказаць|в=Image-Grand central Station Outside Night 2.jpg|п=[[Цэнтральны вакзал Нью-Ёрка|Цэнтральны вакзал]] у [[Нью-Ёрк]]у.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-23|{{Выява дня паказаць|в=Sword-billed hummingbird (male) at Guango Lodge, Ecuador (21310837273).jpg|п=Калібры ''Ensifera ensifera'', Эквадор.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-24|{{Выява дня паказаць|в=Goldmantelziesel.jpg|п=Вавёрка ''Callospermophilus lateralis'' у нацыянальным парку Брайс-Каньён (штат Юта, ЗША).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-25|{{Выява дня паказаць|в=Roasted coffee beans.jpg|п=Смажаныя зярняты кавы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-26|{{Выява дня паказаць|в=Argiope_bruennichi_QXGA.jpg|п=Павук ''Argiope bruennichi''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-27|{{Выява дня паказаць|в=A butterfly feeding on the tears of a turtle in Ecuador.jpg|п=Матылі ''Dryas iulia'' п’юць слёзы чарапах, Эквадор.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-28|{{Выява дня паказаць|в=עץ על אי מלח באמצע ים המלח.jpg|п=Мастацкая інсталяцыя ў [[Мёртвае мора|Мёртвым моры]], 2018.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-29|{{Выява дня паказаць|в=Цэнтр.jpg|п=Гістарычны цэнтр [[Мінск]]а, 2012 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-30|{{Выява дня паказаць|в=Палац Сьвятаполк-Чацьвярцінскіх (Жалудок).jpg|п=Кінуты палац Святаполк-Чацвярцінскіх, [[Жалудок]], 2012 год.}}}}<noinclude> == Кастрычнік == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-01|{{Выява дня паказаць|в=Citizen-Einstein.jpg|п=[[Альберт Эйнштэйн]] прымае амерканскае грамадзянства, 1940 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-02|{{Выява дня паказаць|в=Pinnularia major.jpg|п=Дыятомавая водарасць ''Pinnularia major''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-03|{{Выява дня паказаць|в=AlexanderNevskyCathedral-Sofia-6.jpg|п=Сабор Св. Аляксандра Неўскага ў [[Сафія|Сафіі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-04|{{Выява дня паказаць|в=Hannover_CL_IIIa,_Forest_of_Argonne,_France,_1918_(restored).jpg|п=Нямецкі самалёт Hannover CL.III збіты над Францыяй, 1918&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-05|{{Выява дня паказаць|в=Ніжний ранковий світло.jpg|п=Нацыянальны прыродны парк «Святыя Горы», Данецкая вобласць, Украіна, 2012&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-06|{{Выява дня паказаць|в=Penutupan Para Asian Games 2018.jpg|п=Адкрыццё Азіяцкіх Паралімійскіх гульняў, [[Джакарта]], 2018&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-07|{{Выява дня паказаць|в=Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|п=Коні ў Навары, Іспанія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-08|{{Выява дня паказаць|в=Turtle golfina escobilla oaxaca mexico claudio giovenzana 2010.jpg|п=Чарапаха ''Lepidochelys olivacea'' капае гняздо для адкладвання яец, Ціхаакіянскае ўзбярэжжа Мексікі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-09|{{Выява дня паказаць|в=Sentry box of Wartburg Castle (5).jpg|п=[[Замак Вартбург]], Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-10|{{Выява дня паказаць|в=Mount_Pleasant_Radio_Telescope.jpg|п=Радыётэлескоп абсерваторыі Маўнт-Плезант, Аўстралія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-11|{{Выява дня паказаць|в=За селом 2.jpg|п=Раніца ў горнай даліне, Карпацкі біясферны запаведнік, Украіна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-12|{{Выява дня паказаць|в=A man carries a huge hammerhead through the streets of Mogadishu.jpg|п=Мужчына нясе [[акулы-молаты|акулу-молата]] па вуліцы ў [[Магадыша]] (Самалі), 2015&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-13|{{Выява дня паказаць|в=Lake Tenaya in Yosemite NP.jpg|п=Возера Тэная (Ёсеміцкі нацыянальны парк, ЗША).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-14|{{Выява дня паказаць|в=Colosseum in Rome, Italy - April 2007.jpg|п=[[Калізей]] у Рыме.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-15|{{Выява дня паказаць|в=Keble College Chapel - Oct 2006.jpg|п=Каледж Каэбл (уваходзіць у склад [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]]).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-16|{{Выява дня паказаць|в=Garlic.JPG|п=[[Часнок]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-17|{{Выява дня паказаць|в=Aurelia aurita (Cnidaria) Luc Viatour.jpg|п=Медузы ''Aurelia aurita''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-18|{{Выява дня паказаць|в=Ugandan kobs (Kobus kob thomasi) female and calf.jpg|п=Самка антылопы ''Kobus kob'' з дзіцянём, Уганда.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-19|{{Выява дня паказаць|в=Baleine à bosse et son baleineau 2.jpg|п=Самка [[гарбаты кіт|гарбатага кіта]] (''Megaptera novaeangliae'') з дзіцянём ля ўзбярэжжа [[Таіці]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-20|{{Выява дня паказаць|в=20101020 Sheep shepherd at Vistonida lake Glikoneri Rhodope Prefecture Thrace Greece.jpg|п=Пастух з авечкамі і козамі, поўнач Грэцыі, 2010&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-21|{{Выява дня паказаць|в=Great_Wave_off_Kanagawa2.jpg|п=[[Кацусіка Хокусай]]. [[Вялікая хваля ў Канагаве]], 1823—1831.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-22|{{Выява дня паказаць|в=Halo in cirrostratus 1.jpg|п=[[Гало]] на воблаках ''[[Перыста-слаістыя воблакі|Cirrostratus]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-23|{{Выява дня паказаць|в=ET Afar asv2018-01 img37 Dallol.jpg|п=Саляныя і серныя ўтварэнні, Афар, Эфіопія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-24|{{Выява дня паказаць|в=Feather of male Pavo cristatus (Indian peafowl).jpg|п=Пяро самца паўліна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-25|{{Выява дня паказаць|в=Erechtheum Acropolis Athens.jpg|п=[[Афінскі акропаль|Афінскі Акропаль]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-26|{{Выява дня паказаць|в=Titan globe.jpg|п=[[Тытан (спадарожнік)|Тытан]], з касмічных здымкаў апарата «[[Касіні (касмічны апарат)|Касіні]]», 2004&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-27|{{Выява дня паказаць|в=Pinot Grigio-20201027-RM-114053.jpg|п=Гронка вінаграда.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-28|{{Выява дня паказаць|в=Clark Center Stanford October 2019 HDR 2.jpg|п=Будынак Стэнфардскага ўніверсітэта, Каліфорнія, ЗША.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-29|{{Выява дня паказаць|в=Castle_Arenberg,_Katholieke_Universiteit_Leuven_adj.jpg|п=Замак Арэнберг, частка [[Лёвенскі каталіцкі ўніверсітэт|Каталіцкага ўніверсітэта ў Лёвене]], Бельгія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-30|{{Выява дня паказаць|в=Red-headed weaver (Anaplectes rubriceps leuconotus) male.jpg|п=Самец ''Anaplectes rubriceps leuconotos'' будуе гняздо, Кенія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-31|{{Выява дня паказаць|в=Wildpferde_Tripsdrill.jpg|п=Дзікія коні ў запаведніку (зямля Бадэн-Вюртэмберг, Германія).}}}}<noinclude> == Лістапад == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-01|{{Выява дня паказаць|в=Fagus sylvatica Purpurea JPG4a.jpg|п=[[Бук лясны]] (''Fagus sylvatica'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-02|{{Выява дня паказаць|в=Tanguar haor, Bangladesh 01.jpg|п=Тангуар-Хаор, [[Бангладэш]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-03|{{Выява дня паказаць|в=Vault of the Jameh Mosque of Isfahan.jpg|п=Скляпенне ўсходняга айвана мячэці Джамі ў Ісфахане, Іран.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-04|{{Выява дня паказаць|в=Bos grunniens at Yundrok Yumtso Lake.jpg|п=Дамашні як на [[Тыбет|Тыбеце]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-05|{{Выява дня паказаць|в=19-11-01-Gemaeldegalerie-Berlin-RalfR DSF3932.jpg|п=У [[Берлінская карцінная галерэя|Берлінскай карціннай галерэі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-06|{{Выява дня паказаць|в=Dehnbare_Helmling_Mycena_epipterygia.jpg|п=Пладовыя целы грыба ''[[Mycena epipterygia]]'', Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-07|{{Выява дня паказаць|в=Ely Cathedral Lady Chapel, Cambridgeshire, UK - Diliff.jpg|п=Інтэр’ер гатычнага сабора Ілі, [[Кембрыджшыр]], Англія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-08|{{Выява дня паказаць|в=Mercury transit 2.jpg|п=Прахаджэнне [[Меркурый|Меркурыя]] па дыску [[Сонца]], 2006 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-09|{{Выява дня паказаць|в=Grote sponszwam (Sparassis crispa). 09-11-2023. (d.j.b).jpg|п=Грыбная капуста (''[[Sparassis crispa]]'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-10|{{Выява дня паказаць|в=Kopfstudie eines Japanmakaken (Macaca fuscata) im Jigokudani Yaen Kōen, Japan.jpg|п=Японскі макак (''Macaca fuscata'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-11|{{Выява дня паказаць|в=Sybilla pretiosa Cryptic mantis Luc Viatour.jpg|п=Паўднёваафрыканскі багамол ''Sybilla pretiosa''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-12|{{Выява дня паказаць|в=Caspar Merian, Paris wie solche Ao. 1620 im wessen gestanden, 1655 - David Rumsey.jpg|п=Карта [[Парыж]]а, 1655 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-13|{{Выява дня паказаць|в=2016-11-13 01 Kjeungskjær Lighthouse, Sør-Trøndelag, Norway.jpg|п=Маяк ля ўзбярэжжа Нарвегіі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-14|{{Выява дня паказаць|в=Pseudorasbora parva(edited version).jpg|п=[[Чабачок амурскі]] (''[[Чабачок амурскі|Pseudorasbora parva]]'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-15|{{Выява дня паказаць|в=R136 HST 2009-12-15.jpg|п=Зорнае скопішча R136 ў туманнасці «Тарантул».}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-16|{{Выява дня паказаць|в=Salar de Atacama.jpg|п=Саланчак у пустыні [[Атакама]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-17|{{Выява дня паказаць|в=00065 sand collage.jpg|п=Розныя віды пяску.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-18|{{Выява дня паказаць|в=Common lionfish at Shaab El Erg reef.JPG|п=Рыбіна ''Pterois miles'' у Чырвоным моры.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-19|{{Выява дня паказаць|в=Fuyu persimmon fruits, one cut open.jpg|п=Плады хурмы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-20|{{Выява дня паказаць|в=Pudong Shanghai November 2017 HDR panorama.jpg|п=Панарама [[Шанхай|Шанхая]], 2017 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-21|{{Выява дня паказаць|в=Forrest Gump Point Monument Valley November 2018 001.jpg|п=Дарога паўз Даліну манументаў у штаце Юта, ЗША.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-22|{{Выява дня паказаць|в=Longsheng Rice Terraces November 2017 014.jpg|п=Рысавыя тэрасы, Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён, Кітай.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-23|{{Выява дня паказаць|в=Bigfin reef squid (11760).jpg|п=Кальмар ''Sepioteuthis lessoniana'' у марскім акварыуме, Мантэрэй, ЗША.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-24|{{Выява дня паказаць|в=Oustalet's chameleon (Furcifer oustaleti) male feeding Anja Community Reserve 3e.jpg|п=Хамелеон ''Furcifer oustaleti'' корміцца, Мадагаскар.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-25|{{Выява дня паказаць|в=Moscow_Metro_Volokolamskaya_asv2018-09.jpg|п=[[Маскоўскі метрапалітэн]], станцыя [[Валакаламская (станцыя метро)|«Валакаламская»]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-26|{{Выява дня паказаць|в=White-plumed Honeyeater flying - Capertee Valley.jpg|п=Асобіна ''Ptilotula penicillata'' ў палёце, Аўстралія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-27|{{Выява дня паказаць|в=Alaskan_Malamute_R_Bartz.jpg|п=Сабака-маламут.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-28|{{Выява дня паказаць|в=Port and lighthouse overnight storm with lightning in Port-la-Nouvelle.jpg|п=Шторм на паўднёвым узбярэжжы Францыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-29|{{Выява дня паказаць|в=Nebelostfriesland.jpg|п=Туман над Усходняй Фрызіяй.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-30|{{Выява дня паказаць|в=Dish of blueberries.jpg|п=[[Чарніцы]], Аргенціна.}}}}<noinclude> == Снежань == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-01|{{Выява дня паказаць|в=Snowflake_%28lumehelves%29.jpg|п=Сняжынка.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-02|{{Выява дня паказаць|в=Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|п=[[Жак-Луі Давід]]. Каранацыя Напалеона (1805—1808).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-03|{{Выява дня паказаць|в=Phalacrocorax carbo, Egretta garzetta and Mareca strepera in Taudha Lake.jpg|п=Птушкі на возеры ў Непале.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-04|{{Выява дня паказаць|в=Penguin in Antarctica jumping out of the water.jpg|п=[[Імператарскі пінгвін]] (''Aptenodytes forsteri'') выскоквае з вады, Антарктыда.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-05|{{Выява дня паказаць|в=Mud Cow Racing - Pacu Jawi - West Sumatra, Indonesia.jpg|п=Традыцыйныя гонкі на быках, Заходняя Суматра, Інданезія, 2015 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-06|{{Выява дня паказаць|в=Bluebell tunicates Nick Hobgood.jpg|п=[[Абалоннікі]] ''Clavelina moluccensis''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-07|{{Выява дня паказаць|в=The_Earth_seen_from_Apollo_17.jpg|п=«[[The Blue Marble]]».}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-08|{{Выява дня паказаць|в=Miesmuscheln-2.jpg|п=Мідыя ядомая ''Mytilus edulis''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-09|{{Выява дня паказаць|в=Cu-Scheibe.JPG|п=Медны дыск, атрыманы метадам бесперапыннага ліцця, пасля траўлення. Бачная крышталічная структура металу.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-10|{{Выява дня паказаць|в=Neutrophil with anthrax copy.jpg|п=[[Лейкацыты|Лейкацыт]] паглынае клеткі ўзбуджальніка [[Сібірская язва|сібірскай язвы]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-11|{{Выява дня паказаць|в=Contrasts of Rio de Janeiro - Rocinha, Ipanema, and Mountains at Sunrise.jpg|п=Від на [[Рыа-дэ-Жанэйра]], 2018 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-12|{{Выява дня паказаць|в=A foggy winter morning.jpg|п=Туманны ранак, [[Бангладэш]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-13|{{Выява дня паказаць|в=Whitepelican edit shadowlift.jpg|п=Вялікі белы пелікан (''Pelecanus onocrotalus'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-14|{{Выява дня паказаць|в=Sediment off the Yucatan Peninsula.jpg|п=Спадарожнікавы здымак Мексіканскага заліва паблізу ўзбярэжжа паўвострава Юкатан, 2008 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-15|{{Выява дня паказаць|в=Larabanga_Mosque_Ghana.jpg|п=Мячэць у суданскім стылі, Ларабанга, [[Гана]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-16|{{Выява дня паказаць|в=Alstroemeria aurantiaca.jpg|п=Кветкі ''Alstroemeria aurantiaca'', Тасманія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-17|{{Выява дня паказаць|в=Erithacus_rubecula_with_cocked_head.jpg|п=[[Заранка]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-18|{{Выява дня паказаць|в=Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|п=[[Галактыка Андрамеды]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-19|{{Выява дня паказаць|в=Зимова фортеця.jpg|п=[[Камянец-Падольскі замак]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-20|{{Выява дня паказаць|в=Vicuña - Chimborazo, Ecuador.jpg|п=[[Вікунья]] (''Vicugna vicugna'') на фоне гары [[Чымбараса]], Эквадор.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-21|{{Выява дня паказаць|в=Frostedbubble2.jpg|п=Замерзлая мыльная бурбалка.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-22|{{Выява дня паказаць|в=Afono Village NPS.jpg|п=Горная даліна на востраве [[Тутуіла]], Усходняе Самоа.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-23|{{Выява дня паказаць|в=BrockenBahnWinter.jpg|п=Цягнік «Брокен» на гары [[Гара Брокен|Брокен]], масіў [[Гарц]], Германія, 2001 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-24|{{Выява дня паказаць|в=Rozeta Paryż notre-dame chalger.jpg|п=Разетка ў касцёле Нотр-Дам у Парыжы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-25|{{Выява дня паказаць|в=Katowice - Kościół pw. Św. Piotra i Pawła 01.JPG|п=Унутранае ўбранства касцёла Св. Пятра і Паўла ў Катавіцах (Польшча).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-26|{{Выява дня паказаць|в=2004 Indonesia Tsunami Complete.gif|п=Землетрасенне і цунамі ў Індыйскім акіяне ў 2004 годзе.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-27|{{Выява дня паказаць|в=Pomegranate03_edit.jpg|п=[[Гранат звычайны|Гранат]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-28|{{Выява дня паказаць|в=Whitepelican edit shadowlift.jpg|п=[[Ружовы пелікан]], Лондан.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-29|{{Выява дня паказаць|в=ISS March 2009.jpg|п=[[Міжнародная касмічная станцыя]], 2009 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-30|{{Выява дня паказаць|в=Eilat Dolphin Reef (3).jpg|п=Дэльфін у моры паблізу [[Эйлат]]а, Ізраіль.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-31|{{Выява дня паказаць|в=Juletræet.jpg|п=Святочная [[ёлка]].}}}}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Выява дня]] </noinclude><noinclude>{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}}</noinclude> 41sxzr7henkd1ol13lb44pjqivatmst 0 623370 5192893 4921461 2026-09-04T13:17:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192893 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |месца нараджэння = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР|армія}} |гады службы = [[1931]]—[[1971]] |званне = {{ВПС СССР, Генерал-палкоўнік}} |род войскаў = [[Ваенна-паветраныя сілы]], [[Войскі ППА краіны]] |камандаваў = [[2-я асобная армія ППА]] |узнагароды = {{шэраг|{{Ордэн Леніна}}|{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}|{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}|{{Ордэн Айчыннай вайны I ступені}}}}{{шэраг|{{Ордэн Чырвонай Зоркі}}|{{Ордэн Чырвонай Зоркі}}|{{Ордэн Чырвонай Зоркі}}|{{Медаль У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна}}}}{{шэраг|{{Медаль За абарону Каўказа}}|{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}}|{{Медаль Дваццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}}|{{Медаль Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}}}}{{шэраг|{{Медаль 30 гадоў Савецкай Арміі і Флоту}}|{{Медаль 40 гадоў Узброеных Сіл СССР}}|{{Медаль 50 гадоў Узброеных Сіл СССР}}|{{Медаль 60 гадоў Узброеных Сіл СССР}}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Сяргей Аркадзевіч Сардараў''' ({{lang-hy|Սերգեյ Արշակի Սարդարով}}; [[25 лютага]] [[1909]], сяло [[Азох]], [[Елізаветпальская губерня]]{{efn|Цяпер у складзе [[Хаджавендскі раён|Хаджавендскага раёна]] [[Азербайджан]]а.}} — [[6 верасня]] [[1987]], [[Мінск]]) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал-палкоўнік авіяцыі]] (16.06.1965). == Дзяцінства і маладосць == З беднай шматдзетнай (7 дзяцей) сялянскай сям’і. [[Армяне|Армянін]]. У пошуках лепшай долі сям’я пераехала ў [[Баку]]. У 1918 годзе, ратуючы сям’ю ад падзей [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]], якія ў Баку насілі кровапралітны характар, бацька перавёз сям’ю ў [[Ташкент]]. Скончыў няпоўную школу ў [[1921]] годзе. З 1921 года працаваў вучнем [[слесар]]а і слесарам у майстэрні па рамонце веласіпедаў у Ташкенце. Вучыўся на [[рабфак]]у (скончыў у 1929 годзе), адначасова вучыўся ў Ташкенцкім [[аэраклуб]]е. У 1929 годзе накіраваны на вучобу ў [[Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя Н. Э. Баўманы|Маскоўскае механіка-машынабудаўнічае вучылішча]], скончыў 2 курсы, быў сакратаром [[камсамол]]ьскай арганізацыі курсу. == Пачатак ваеннай службы == У [[1931]] годзе па партыйнай мабілізацыі прызваны ў [[РСЧА|Чырвоную Армію]]. Скончыў [[Ваенна-касмічная акадэмія імя А. Ф. Мажайскага|Ленінградскую ваенна-тэарэтычную школу лётчыкаў]] у [[1933]] годзе, курсы лётна-каманднага саставу пры [[Качынскае вышэйшае ваеннае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў|1-й Качынскай авіяцыйнай школе]] ў 1934 годзе. З 1936 года служыў на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]: камандзір [[Звяно (тактычная адзінка)|звяна]], камандзір авіяатрада, з 1938 года — ваенны камісар [[Эскадрылля|эскадрыллі]]. З 1939 года — ваенны камісар [[18-ы знішчальны авіяцыйны полк|18-га знішчальнага авіяцыйнага палка]] ў [[Адмысловая Чырванасцяжная Далёкаўсходняя армія|Адмысловай Чырванасцяжнай Далёкаўсходняй арміі]]. З 1940 года — камандзір [[307-ы знішчальны авіяцыйны полк|307-га знішчальнага авіяцыйнага палка]] на Далёкім Усходзе. == [[Вялікая Айчынная вайна]] == Увосень [[1941]] года накіраваны на вучобу і ў пачатку 1942 года скончыў курсы ўдасканалення каманднага саставу пры [[Ваенна-паветраная акадэмія імя Ю. А. Гагарына|Ваенна-паветранай акадэміі РСЧА]] (якая тады знаходзілася ў эвакуацыі ў [[Арэнбург|Чкалаве]], цяпер — Арэнбург). З 1 жніўня 1942 года — камандзір [[965-ы знішчальны авіяцыйны полк ППА|965-га знішчальнага авіяцыйнага палка ППА]]. Полк уваходзіў у склад [[Архангельск]]ага [[Дывізіённы раён ППА|раёна ППА]], са студзеня 1943 — у склад [[126-я знішчальная авіяцыйная дывізія ППА|126-й знішчальнай авіяцыйнай дывізіі ППА]] [[Грозны|Грозненскага]] раёна ППА, з лютага 1944 года — у [[Закаўказская зона ППА|Закаўказскую зону ППА]], з мая 1944 года — у [[123-я знішчальная авіяцыйная дывізія ППА|123-ю знішчальную авіяцыйную дывізію ППА]] [[Паўднёвы фронт ППА|Паўднёвага фронту ППА]]<ref>Анохин В. А. Быков М. Ю. Все истребительные авиаполки Сталина. Первая полная энциклопедия. — Научно-популярное. — Москва: Яуза-пресс, 2014. — 944 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-9955-0707-9</ref>. З кастрычніка 1944 года да канца вайны — намеснік камандзіра 123-й знішчальнай авіяцыйнай дывізіі. За гады вайны знішчальныя часткі ППА пад яго камандаваннем прыкрывалі ў паветры [[Архангельск]] і [[арктычныя канвоі]] саюзнікаў, якія прыбывалі ў яго, у час [[Бітва за Каўказ|бітвы за Каўказ]] — прыкрывалі камунікацыі і прамысловыя цэнтры [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]] і [[Закаўказзе|Закаўказзя]], затым па меры наступу савецкіх войскаў — аб’екты на вызваленай тэрыторыі [[Таманскі паўвостраў|Таманскага паўвострава]], [[Наварасійск]]а, [[Крым]]а, [[Румынія|Румыніі]]. За гады вайны С. А. Сардараў выканаў вялікую колькасць (каля 600) вылетаў на прыкрыццё аб’ектаў і войскаў, але не меў паветраных баёў і збітых самалётаў. Сваёй першай узнагародай — [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэнам Чырвонай Зоркі]] — быў узнагароджаны 29 сакавіка 1944 года за выдатную баявую падрыхтоўку свайго палка<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20785443/|title=Память народа :: Документ о награде :: Сардаров Сергей Аркадьевич, Наградной лист к ордену Красной Звезды|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-11-28|archive-date=29 лістапада 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129082637/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20785443/|url-status=dead}}</ref>. == Паваенная служба == У паваенныя працягваў службу ў [[Войскі ППА СССР|Войсках ППА СССР]] на ранейшай пасадзе. З 1948 па 1950 гады — камандзір знішчальнай авіяцыйнай дывізіі. У 1952 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі|Вышэйшую ваенную акадэмію імя К. Я. Варашылава]]. З 1952 года камандаваў корпусам ППА. Шмат лятаў, асвоіў рэактыўныя знішчальнікі. З мая 1960 па люты 1966 года — камандуючы [[2-я асобная армія ППА|2-й асобнай арміяй ППА]] ([[Мінск]]). З 1966 года — намеснік начальніка [[Ваенная акадэмія паветрана-касмічнай абароны імя Маршала Савецкага Саюза Г. К. Жукава|Ваеннай каманднай акадэміі проціпаветранай абароны]] ([[Цвер|Калінін]]). Член [[КПСС]] з 1930 года. Дэпутат [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]]. Член [[Цэнтральны камітэт КПБ|Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Беларусі]]. З лютага 1971 года — у запасе па стане здароўя. Жыў у Мінску. Памёр 6 верасня 1987 года ў Мінску. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі (Мінск)|Усходніх могілках]]. == Узнагароды == * [[ордэн Леніна]] * два [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэны Чырвонага Сцяга]] * два [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэны Айчыннай вайны]] 1-й ступені (18.08.1945, 11.03.1985) * тры [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]] (першы — 29.03.1944) * [[медаль «За абарону Каўказа»]] * медалі СССР == Воінскія званні == * [[Падпалкоўнік]] (1944) * [[Палкоўнік]] (1948) * [[Генерал-маёр авіяцыі]] (1952) * [[Генерал-лейтэнант авіяцыі]] (1958) * [[Генерал-палкоўнік авіяцыі]] (1965) == Памяць == Помнік пастаўлены ў родным сяле Азох у 2010 годзе <ref>[http://www.president.nkr.am/ru/photosAndVideos/photoalbum/5/486/ Інфармацыя пра адкрыццё помніка С. А. Сардараву на сайце Прэзідэнта Рэспублікі Арцах]</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * ''Казарьян А. В.'' Война, люди, судьбы. — Ереван, 1985. * Армяне-народ созидатель чужих цивилизаций: 1000 известных армян в мировой истории / С.Ширинян. — Ереван: Авт. изд., 2014. — С.92. — ISBN 978-9939-0-1120-2 * Տիգրան Հայազն, Գարեգին Ղազարյան: 1000 հայազգի գեներալներ,ծովակալներ.-Ե.,Հեղինակային հրատարակություն, 2009 թ.,էջ 393. — ISBN 978-9939-53-105-2 * ''Меружанян А.'' Маршалы, генералы и адмиралы армянского происхождения в Санкт-Петербурге. — 3-е изд. — СПб.: Роза ветров, 2014. — С. 216. — ISBN 978-5-906634-11-5 * ''Арутюнян К. А., Погосян Г. Р.'' Вклад армянского народа в победу в Великой Отечественной войне. — М., 2010. * ''Вирабян А.'' Знаменитые арцахцы. — Ереван: Аполлон, 1992. * ''Сардаров А.'' Вспоминая отца // Ноев Ковчег: Информационно-аналитическая газета армянской диаспоры стран СНГ. — 2004. — № 12 (82, декабрь). == Спасылкі == * [http://armenpress.am/rus/news/804470/ «Генералы Победы: Сергей Сардаров»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сардараў Сяргей Аркадзевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваенна-паветранай акадэміі імя Ю. А. Гагарына]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі Генштаба]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] 8o5bgewcqj03qyd31alvalypzxnn2tg 6 626360 5193108 3530307 2026-09-04T20:51:42Z Франак Радзівіл 164510 5193108 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне=Францішак Кушаль |крыніца=[https://bka.ucoz.ru/publ/koler_pjatlic_franca_kushalja/1-1-0-49 bka.ucoz.ru] |час стварэння=1940-я |аўтар=невядомы |частка=цалкам |разрозненне=так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Францішак Кушаль | мэта = ілюстраваць шаблон-картку пра асобу | заменнасць = немагчымая, асоба памерла | іншае = }} == Ліцэнзіяванне == {{FU-памерлы}}{{DEFAULTSORT:Francišak Kušal}} [[Катэгорыя:Francišak Kušal]] hpc9dwz390zkxxj2wre7d8u8g7h6mjh 5193116 5193108 2026-09-04T21:16:36Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Франак Радзівіл|Франак Радзівіл]]) і адноўлена версія 3530307, зробленая Lš-k. 5193116 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне=Францішак Кушаль |крыніца=[https://bka.ucoz.ru/publ/koler_pjatlic_franca_kushalja/1-1-0-49 bka.ucoz.ru] |час стварэння=1940-я |аўтар=невядомы |частка=цалкам |разрозненне=так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Францішак Кушаль | мэта = ілюстраваць шаблон-картку пра асобу | заменнасць = немагчымая, асоба памерла | іншае = }} == Ліцэнзіяванне == {{FU-памерлы}} 1emc8uwzmfmgd0bvdu2yu4n6fio4uqy 0 634384 5193123 5097869 2026-09-04T21:31:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193123 wikitext text/x-wiki {{Фігурыст |імя_фігурыста = Таццяна Наўка |фатаграфія = Tatyana Navka-edit.jpg |памер = 250px |подпіс = |краіна = {{RUS}} |былыя_краіны = |дата нараджэння = 13.04.1975 |месца нараджэння = {{МН|Днепрапятроўск}}, [[УССР]], [[СССР]] |месца_пражывання = [[Масква]], [[Расія]] |дата_смерці = |месца_смерці = |рост = |былыя_трэнеры = [[Мікалай Аляксандравіч Марозаў]]<br>[[Самвел Гезалян]]<br>[[Наталля Лінічук]]<br>[[Генадзь Карпаносаў]] <br> [[Наталля Дубава]] |трэнер = [[Аляксандр Жулін]] |харэограф = [[Таццяна Дружыніна]] |узнагароды = {{Заслужаны майстар спорту Расіі}} |сума_вынік = 227,81 |кароткая_вынік = |адвольная_вынік = |апошняе_абнаўленне = завяршыла выступленні |медалі = {{турнір|[[Зімовыя Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{АГ-медаль|Золата|Зімовыя|2006|[[Фігурнае катанне на зімовых Алімпійскіх гульнях 2006|спартыўныя танцы]]}} }} {{Цёзкі2|Наўка}} '''Таццяна Аляксандраўна Наўка''' (нар. {{ДН|13|4|1975}}, [[УССР]], [[СССР]]) — савецкая, беларуская і расійская [[Фігурнае катанне|фігурыстка]]. Алімпійская чэмпіёнка (2006) у танцах на лёдзе ў пары з [[Раман Сяргеевіч Кастамараў|Раманам Кастамаравым]], двухразовая чэмпіёнка свету (2004, 2005), трохразовая чэмпіёнка Еўропы (2004—2006), Двухразовая чэмпіёнка Беларусі (1997, 1998) у пары з [[Мікалай Аляксандравіч Марозаў|Мікалаем Марозавым]], трохразовая чэмпіёнка Расіі (2003, 2004, 2006), заслужаны майстар спорту Расіі (2004). == Біяграфія == Нарадзілася 13 красавіка 1975 года ў [[Днепрапятроўск]]у, у яе ёсць малодшая сястра Наталля. Бацькі, эканаміст Раіса Анатольеўна і інжынер Аляксандр Пятровіч, у маладосці займаліся спортам, таму радаваліся захапленню дачкі фігурным катаннем, якое з’явілася ў яе пасля таго, як яна ўбачыла па тэлевізары выступ [[Алена Германаўна Вадарэзава|Алены Вадарэзавай]]. Спачатку Таццяне купілі [[ролікавыя канькі]], і яна навучылася катацца на іх, а ў 1980 годзе ва ўзросце пяці гадоў будучая чэмпіёнка ўпершыню выйшла на лёд. Яе першымі трэнерамі былі Тамара Ярчэўская і Аляксандр Рожын. Наўка была чэмпіёнкай Украіны сярод юніёраў. У 1987 годзе Таццяна вырасла за лета на 14 см, што прывяло да таго, што ў яе разладзілася скачковая тэхніка. Пасля гэтага трэнеры параілі маме Таццяны перавесці дачку ў танцы на лёдзе. У 1988 годзе 13-гадовая фігурыстка пераехала ў Маскву ў групу Наталлі Дубавай (спортклуб «Масквіч»), якая абрала яе сярод мноства юных спартсменак і паставіла ў пару з Самвелам Гезалянам. Трэніраваліся спачатку ў Лядовым палацы ў Сакольніках, затым пара была адабрана Дубавай, якая заключыла кантракт у ЗША, для трэніровак у Паўночнай Амерыцы. Так Наўка апынулася ў [[Нью-Джэрсі]], усяго ў ЗША пражыла больш за 15 гадоў. Некаторыя журналісты сцвярджаюць, што Наўка, акрамя расійскага, мае грамадзянства ЗША. Сама Наўка адмаўляе наяўнасць у яе амерыканскага грамадзянства. На думку НГА «Фонд барацьбы з карупцыяй», яна з’яўляецца падатковым рэзідэнтам ЗША. Ужо ў 1991 годзе гэтая пара ўвайшла ў нацыянальную зборную СССР, была пераможцай буйных міжнародных турніраў Skate America і Nations Cup. Пасля распаду Савецкага Саюза Таццяна і Самвел выступалі за Беларусь, прадстаўлялі яе на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1994|Алімпійскіх гульнях у Лілехамеры]], дзе апынуліся адзінаццацатымі. Займалі пятае месца на Чэмпіянаце свету (1994 г.) і чацвёртае месца на Чэмпіянаце Еўропы (1995). З 1996 па 1998 год партнёрам Наўкі быў Мікалай Марозаў. Гэтая пара таксама прадстаўляла Беларусь, была пераможцай Мемарыяла Карла Шэфер, удзельнічала ў [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1998|Алімпійскіх гульнях у Нагана]]. У 1996 годзе ў ЗША Тацяна трапіла ў поле зроку новага трэнера — куміра свайго юнацтва, экс-чэмпіёна свету Аляксандра Жуліна, з якім пазнаёмілася яшчэ ў 1993 годзе на залатым для яго Чэмпіянаце свету ў Празе. Хутка паміж імі, нягледзячы на розніцу ў 12 гадоў, успыхнулі схаваныя ад вачэй навакольных рамантычныя адносіны. З 1998 года Наўка выступала за Расію ў пары з Раманам Кастамаравым (перспектыўнага партнёра, на 2 гады маладзейшага за Таццяны, ёй абраў Жулін). У фігурыстаў было ідэальнае спалучэнне роставых дадзеных: Наўка — 170 см, Кастамараў — 182 см. Спачатку яны трэніраваліся ў групе Наталлі Лінічук, якая, аднак, неўзабаве парэкамендавала Кастамараву змяніць партнёрку на [[Ганна Рыгораўна Семяновіч|Ганну Семяновіч]] і ён паслухаў шматдосведную настаўніцу. У сезоне 1999—2000 гадоў застаўшыся без пары Таццяна была цяжарная першай дачкой, але ўжо летам, выйшаўшы на лёд, прыняла прабачэнні Рамана і зноў пачала катацца з ім. З 2000 года яны трэніраваліся пад кіраўніцтвам Жуліна, пасля завяршэння кар’еры Наўка адзначала яго выдатны трэнерскі і педагагічны дар. З 2000 года цёмнавалосая Таццяна канчаткова прыняла на лёдзе імідж бландынкі, зрабіўшы, аднак, у 2008 годзе выключэнне для паказальнага нумару на «Спіс Шындлера». У розны час будучых алімпійскіх чэмпіёнаў таксама кансультавалі Алена Чайкоўская і Таццяна Тарасава. Першы буйны поспех прыйшоў да фігурыстаў ў 2003 годзе, калі Наўка / Кастамараў першы раз сталі Чэмпіёнамі Расіі. У тым жа годзе яны ўпершыню занялі прызавое месца на Чэмпіянаце Еўропы ў Швецыі, выйграўшы бронзавыя медалі. Праз год пара, якая імкліва прагрэсавала, ужо не сыходзіла з вышэйшай прыступкі п’едэстала. Пасля перамогі на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2006|Алімпійскіх гульнях у Турыне]] ў 2006 годзе Таццяна Наўка і Раман Кастамараў прынялі рашэнне завяршыць спартовую кар’еру. Адразу ж было вырашана, што пара захаваецца і будзе працягваць выступаць з паказальнымі нумарамі і ў прафесійных шоу<ref>[https://www.newsru.com/sport/21feb2006/quit.html Навка и Костомаров покидают любительский спорт]</ref>. == Асабістае жыццё == У 2000 годзе Таццяна Наўка выйшла замуж за свайго трэнера, чэмпіёна свету ў танцах на лёдзе Аляксандра Жуліна, шлюб быў зарэгістраваны ў мэрыі [[Нью-Ёрк]]а. 2 мая 2000 года ў Наўкі і Жуліна ў Нью-Ёрку нарадзілася дачка Аляксандра. У жніўні 2006 года, з пачаткам праекта «Зоркі на лёдзе», разам з мужам і дачкой вярнулася ў Маскву. Да 2008 года шлюб фактычна распаўся, а ў 2010 годзе Таццяна і Аляксандр афіцыйна абвясцілі пра развод. У 2010 годзе Наўка пазнаёмілася з прэс-сакратаром прэзідэнта Расіі [[Дзмітрый Сяргеевіч Пяскоў|Дзмітрыем Пясковым]], пазней у іх распачаўся раман. 21 жніўня 2014 года ў Падмаскоўі Таццяна нарадзіла другую дачку — Надзею; бацькам дзіцяці з’яўляецца Дзмітрый Пяскоў. 1 жніўня 2015 года ў Сочы адбылося вяселле Таццяны Наўкі і Дзмітрыя Пяскова. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://navka.show/ Продюсерская компания «Navka Show»] * [http://kudryats.journalisti.ru/?p=20537 Кармен-сюита Татьяны Навки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200323105424/http://kudryats.journalisti.ru/?p=20537 |date=23 сакавіка 2020 }} * {{isu name | id=00003414 | name=Т. Наўка і Р. Костамараў}} * {{cite web |url= http://www.sport-express.ru/newspaper/2003-12-17/8_1/|title=Татьяна Навка, Роман Костомаров, Александр Жулин|author=Вайцеховская Елена|date=2003-12-17|work=|publisher=Спорт-Экспресс|accessdate=2020-03-08|lang=ru}} * {{cite web|title=История любви: Дмитрий Песков и Татьяна Навка|url=https://www.tatler.ru/heroes/istoriya-lyubvi-dmitrij-peskov-i-tatyana-navka|author=Соловьёва Ксения|work=|publisher=Tatler|date=2015-08-01|accessdate=2020-03-08|lang=ru|archive-date=25 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200425224523/https://www.tatler.ru/heroes/istoriya-lyubvi-dmitrij-peskov-i-tatyana-navka|url-status=dead}} * {{cite web |url=https://www.sovsport.ru/figure/articles/139113-mylnaja-opera-tatjany-navki|title=Мыльная опера Татьяны Навки|author=Сребницкая Дарья|date=2003-12-29|work= |publisher=[[Советский спорт]]|accessdate=2020-03-08|lang=ru}} {{DEFAULTSORT:Наўка Таццяна Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Фігурысткі СССР]] [[Катэгорыя:Фігурысткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фігурысткі Расіі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па фігурным катанні]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Расіі]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 2006 года]] [[Катэгорыя:Фігурысты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1994 года]] [[Катэгорыя:Фігурысты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1998 года]] [[Катэгорыя:Фігурысты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2002 года]] [[Катэгорыя:Фігурысты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2006 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па фігурным катанні]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па фігурным катанні]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Расіі]] ijiwruzwcq4muysxnlx0ue7q8nli0s4 0 642947 5193182 4986999 2026-09-05T05:24:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193182 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Уварванне ў Венесуэлу |частка = [[Палітычны крызіс у Венесуэле (2019)]] |выява = Operación Gedeón 2020 - SEBIN capture.png |загаловак = Затрыманыя найміты ПВК «Silvercorp USA». |дата = [[3 мая]] [[2020]] |месца = [[Венесуэла]], [[Калумбія]] |прычына = |вынік = Перамога Венесуэлы |змены = |праціўнік1 = Прыватная ваенная кампанія [[Silvercorp USA]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцяг|Венесуэла}} Венесуэльская апазіцыя <small>(адмаўляе)</small><br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} <small>(адмаўляюць)</small><br>{{Сцягафікацыя|Калумбія}} <small>(адмаўляе)</small> |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Венесуэла}}: * [[Узброеныя сілы Венесуэлы|УС Венесуэлы]] * [[Міністэрства ўнутраных спраў Венесуэлы|МУС Венесуэлы]] |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Джордан Гудро]] <br> {{Сцяг |ЗША}} [[Лестэр Таледа]]<br> {{Сцяг|Венесуэла}} [[Хуан Гуайдо]] <br> {{Сцяг|Венесуэла}} [[Клівера Алкале]] |камандзір2 = {{Сцяг|Венесуэла}} [[Нікалас Мадура]] <br> {{Сцяг|Венесуэла}} [[Дыасдада Кабельё]] <br> {{Сцяг|Венесуэла}} [[Нестар Рэвероль]] |сілы1 = 14 чалавек непасрэдна ўдзельнічалі ў аперацыі |сілы2 = ''невядома'' |страты1 = 8 чалавек забіта, 114 арыштавана |страты2 = ''няма'' }} '''Уварванне ў Венесуэлу''' — ваенная аперацыя, праведзеная [[3 мая]] [[2020]] года з мэтай захопу ўлады ў [[Венесуэла|Баліварыянскай Рэспубліцы Венесуэла]]. Спроба ўварвання была названа яе арганізатарамі ''аперацыяй «Гедэон»''<ref>{{Cite web |url=https://www.fondsk.ru/news/2020/05/06/proval-operacii-gedeon-50810.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2Fnews |title=Провал операции «Гедеон» |access-date=12 мая 2020 |archive-date=22 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622140540/https://www.fondsk.ru/news/2020/05/06/proval-operacii-gedeon-50810.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2Fnews |url-status=dead }}</ref>. == Перадгісторыя == Планаванне аперацыі па ўварванні ў Венесуэлу пачалося адразу пасля правальнай спробы паўстання ў вайсковай часці ВПС Венесуэлы ў цэнтры [[Каракас]]а 30 красавіка 2019. Тады на вернасць лідару апазіцыі [[Хуан Гуайдо|Хуану Гуайдо]] прысягнулі некалькі вайскоўцаў, аднак падняць масавае паўстанне ім не ўдалося. Многія ўдзельнікі бунту беглі ў [[Калумбія|Калумбію]]<ref name="рг">{{cite news|last=Новиков|first=Сергей|title=Как американская ЧВК пыталась вторгнуться в Венесуэлу|url=https://rg.ru/2020/05/04/kak-amerikanskaia-chvk-pytalas-vtorgnutsia-v-venesuelu.html|accessdate=2020-05-05|date=2020-05-04}}</ref>. Неўзабаве ў горадзе [[Багата]] адбылася сустрэча шэрагу венесуэльскіх дэзерціраў, дысідэнтаў і апазіцыянераў. Месцам сходу стаў элітны гатэль JW Marriott. Сярод прысутных быў Джордан Гудро, 43-гадовы амерыканец, адстаўны вайсковец, тройчы ўзнагароджаны Бронзавай зоркай за праяўленыя ў вайне ў [[Афганістан]]е смеласць і гераізм. Службу ён праходзіў у элітных [[Сілы спецыяльнага прызначэння Арміі ЗША|Сілах спецыяльнага прызначэння ЗША]]. У адстаўку выйшаў у 2016 годзе і працаваў у прыватным ахоўным прадпрыемстве ў [[Пуэрта-Рыка]]. У [[2018]] годзе заснаваў уласную ПВК [[Silvercorp USA]]. Венесуэла трапіла ў сферу інтарэсаў Гудро ў лютым 2019 года, калі ён забяспечваў бяспеку канцэрта, які мільярдэр [[Рычард Брэнсан]] арганізаваў на венесуэльска-калумбійскай мяжы для рэкламы чарговай спробы зрынуць прэзідэнта [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] — тады для гэтага выкарыстоўвалася шыльда «дастаўкі гуманітарнай дапамогі»<ref name="рг"/>. == Падрыхтоўка да ўварвання == Партнёры Джордана Гудро па Silvercorp апавядалі, што ўжо восенню 2019 года ён пачаў збіраць сродкі для «маленькай пераможнай вайны» з мэтай захопу ўлады ў Венесуэле, а таксама знаёміцца з зацікаўленымі ў яго плане людзьмі. На адным з мерапрыемстваў у [[Вашынгтон]]е ён выйшаў на Лестара Таледа, які ў той момант быў памочнікам Гуайдо па пытаннях дастаўкі гуманітарнай дапамогі. Таледа ў далейшым прадставіў Гудро Клівера Алкале, былому генералу арміі Венесуэлы, які паведаміў, што ўжо падабраў 300 чалавек, пераважна з дэзерціраў венесуэльскай арміі. Гудро было прапанавана падрыхтаваць гэтых людзей, таксама было вырашана пытанне з неабходным для аперацыі зброяй. Бюджэт склаў каля 1,5 мільёна долараў<ref name="рг"/>. Неўзабаве Гудро вярнуўся ў Калумбію ў суправаджэнні чатырох сваіх паплечнікаў, якія з’яўляліся ветэранамі баявых дзеянняў, для пачатку падрыхтоўкі атрадаў. Яна была арганізавана ў спецыяльных лагерах на паўночным усходзе Калумбіі, умовы ў якіх былі спартанскімі. Сур’ёзна было прапрацавана пытанне выбару амуніцыі. У спісе неабходнага абсталявання значыліся 320 штурмавых вінтовак [[М4]], супрацьтанкавы гранатамёт, ваенныя лодкі Zodiac, прыборы начнога бачання апошняга пакалення, а таксама 1 мільён долараў наяўнымі. Усё гэта адбывалася пры самым поўным папушчальніцтве калумбійскіх праваахоўнікаў. Толькі аднойчы паліцэйскія затрымалі грузавік, напоўнены зброяй і ваеннай амуніцыяй. Агульны кошт канфіскаванага склаў 150 тысяч долараў, аднак падрыхтоўка да ўварвання працягнулася<ref name="рг"/>. Раней ужо адзначалася, што ў памежных з Венесуэлай раёнах Калумбіі дзейнічаюць спецыяльныя трэніровачныя ваенізаваныя лагеры, дзе праходзяць падрыхтоўку баевікі, у тым ліку былыя венесуэльскія вайскоўцы-дэзерціры<ref>{{cite news|title=Российский посол прокомментировал попытку вторжения боевиков в Венесуэлу|url=https://ria.ru/20200504/1570938691.html?in=t|accessdate=2020-05-05|date=2020-05-04}}</ref>. == Уварванне == 3 мая 2020 года спецназ Венесуэлы прадухіліў уварванне баевікоў з боку Калумбіі. Зламыснікі выкарысталі хуткаходныя катэры. Восем нападнікаў былі забіты, дзесяць — затрыманы. Сярод тых, хто спрабаваў пракрасціся на тэрыторыю Венесуэлы, былі амерыканцы — супрацоўнікі асабістай аховы прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. Было паведамлена, што затрыманыя ўдзельнікі нападу знаходзяцца на ваенна-марской базе ў штаце [[Ла-Гуайра]] і даюць паказанні<ref name="рг2">{{cite news|title=Мадуро сообщил о задержании сотрудников личной охраны Трампа|url=https://rg.ru/2020/05/05/maduro-soobshchil-o-zaderzhanii-sotrudnikov-lichnoj-ohrany-trampa.html|accessdate=2020-05-05|date=2020-05-05}}</ref>. Адначасна МЗС Венесуэлы са спасылкай на кіраўніка Нацыянальнага ўстаноўчага сходу Венесуэлы Д. Кабельё паведаміў, што ад разведкі паступіла інфармацыя пра запланаванае ўварванне ў Венесуэлу з мора. Узброеныя сілы рэспублікі, якія ўжо былі прыведзены ў стан падвышанай боегатоўнасці, адбілі напад. Высадка планавалася ў раёне горада Ла-Гуайра, у непасрэднай блізкасці ад сталіцы Венесуэлы. Кіраўнік МУС таксама паведаміў, што атрыманы GPS-трэк дазволіў высветліць, што лодкі выйшлі з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref name="рг1">{{cite news|last=Новиков|first=Сергей|title=Восемь наемников убиты при попытке морского вторжения в Венесуэлу|url=https://rg.ru/2020/05/03/vosem-naemnikov-ubity-pri-popytke-morskogo-vtorzheniia-v-venesuelu.html|accessdate=2020-05-05|date=2020-05-03}}</ref>. Як заявілі ў Мінабароны Венесуэлы, падчас аперацыі была канфіскавана зброя, частка з якой выкарыстоўвалася падчас спробы дзяржаўнага перавароту 30 красавіка 2019 года. Пры гэтым вайскоўцы працягвалі пошук зброі пад вадой, якая магла там апынуцца з-за таго, што адно з судоў перавярнулася. Праводзілася патруляванне ў прыбярэжных раёнах для пошуку людзей, звязаных з нападам<ref name="риа">{{cite news|title=ВС Венесуэлы находятся в боеготовности после атаки колумбийских боевиков|url=https://ria.ru/20200503/1570936346.html?in=t|accessdate=2020-05-05|date=2020-05-03}}</ref>. Генеральны пракурор Венесуэлы заявіў, што па абвінавачванні ў сувязі са змоўшчыкамі ў краіне арыштавана 114 чалавек. Яшчэ 92 адшукваліся<ref>{{Cite web|title=Venezuela: Two US citizens held after failed coup attempt are named|url=https://news.sky.com/story/venezuela-two-us-citizens-held-after-failed-coup-attempt-are-named-11983259|website=Sky News|language=en|access-date=2020-05-05}}</ref>. Кіраўнік SilverCorp Джоржан Гудро ўзяў на сябе адказнасць за напад на Венесуэлу. Ён заявіў, што ў кастрычніку 2019 падпісаў кантракт з лідарам венесуэльскай апазіцыі Хуанам Гуайдо. Па ім Гуайдо абавязаўся заплаціць SilverCorp 213 мільёнаў долараў за «агульнае абслугоўванне». Гудро заявіў, што Гуайдо парушыў кантракт і не заплаціў нічога, але Гудро ўсё роўна працягнуў падрыхтоўку аперацыі з удзелам каля 60 венесуэльцаў. Ён сцвярджаў, што яго людзі не атрымлівалі падтрымку ад урадаў ЗША ці Калумбіі. Гуайдо жа адмаўляе датычнасць да аперацыі. Гудро пацвердзіў, што захопленыя ў Венесуэле амерыканцы (Люк Дэнман і Айран Бэры) працавалі з ім. На думку Гудро, урад ЗША «павінен умяшацца і паспрабаваць вярнуць гэтых хлопцаў»<ref name="meduza.io">[https://meduza.io/feature/2020/05/05/oni-igrali-v-rembo «Они играли в Рэмбо» Ветеран американского спецназа попытался устроить переворот в Венесуэле]</ref>. == Страты бакоў == Пры спыненні ўварвання 3 мая 2020 года было забіта восем наймітаў, яшчэ двое былі арыштаваны. Адзін з затрыманых — агент Упраўлення па барацьбе з наркотыкамі ЗША<ref name="риа" />. Пазней стала вядома пра яшчэ восем затрыманых. Аперацыя венесуэльскай паліцыі і ўзброеных сілаў рэспублікі працягвалася<ref name="рг" /><ref name="рг2" />. 4 мая прэзідэнт Венесуэлы Нікалас Мадура паведаміў, што былі арыштаваны 13 наймітаў, якія мелі намер ажыццявіць дзяржаўны пераварот у рэспубліцы. Пры гэтым былі знойдзены наркотыкі, долары, зброя, спадарожнікавыя тэлефоны, радыёпрыёмнікі, прыборы начнога бачання. Сярод арыштаваных з сіл уварвання былі два амерыканцы з групы аховы прэзідэнта ЗША Дональда Трампа. Былі прадстаўлены дакументы Люка Аляксандра Дэнмана і Айрана Бэры<ref>{{cite news|title=Мадуро сообщил о задержании сотрудников охраны Трампа|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/8397473|accessdate=2020-05-05|date=2020-05-05}}</ref>. == Наступствы == Шэраг СМІ параўналі спробу ўварвання ў Венесуэлу з аналагічнай [[Аперацыя ў заліве Свіней|аперацыяй у заліве Свіней]] у красавіку 1961 года. Тады ўлады ЗША падрыхтавалі каля 1500 байцоў на тэрыторыі [[Гватэмала|Гватэмалы]] для наступнага ўварвання на [[Куба|Кубу]]. Зрэшты, нягледзячы нават на падтрымку ВПС ЗША, захопнікі таксама былі цалкам разбіты<ref name="рг" />. Кіраўнік Нацыянальнага ўстаноўчага сходу Венесуэлы Д. Кабельё заявіў, што «за гэтымі людзьмі стаяць тыя, хто арганізаваў замах на прэзідэнта Нікаласа Мадура ў 2018 годзе», і што «ўсе яны каардынуюцца ўрадам ЗША, а рэалізуюцца з тэрыторыі Калумбіі»<ref name="рг1" />. Калумбія адпрэчыла абвінавачванні ўладаў Венесуэлы, назваўшы іх спробай «дыктатарскага рэжыму Нікаласа Мадура» адцягнуць увагу ад праблем у краіне". ЗША заявілі, што Мадура «паслядоўна звяртаецца да дэзынфармацыі», каб адцягнуць увагу ад таго, як дрэнна ён кіруе Венесуэлай<ref name="meduza.io"/>. == Гл. таксама == * [[Аперацыя ў заліве Свіней]] * [[Аперацыя «Мангуст»]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Май 2020 года]] [[Катэгорыя:2020 год у Венесуэле]] [[Катэгорыя:Падзеі 3 мая]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты]] [[Катэгорыя:2020 год у палітыцы]] lw4x420xhc0b6hqjltg38sexvssck2r 10 643620 5192817 3626696 2026-09-04T12:12:45Z JJMC89 bot 62596 замяніць BS-сімвал(ы): vBRÜCKE1-→vSTRo- 5192817 wikitext text/x-wiki {|{{railway line header<includeonly>|collapse=yes</includeonly>}} {{BS-header|Вялікае кальцо МЧ<br>Ікша — Кубінка I|Ікша — Кубінка I|blue|white}} {{BS-table}} {{BS|LCONTg||{{RoutemapRoute|Licon=U|Llink=Шаблон:Масква — Савёлава|''Аляксандраў-1''}}|link1=Шаблон:Масква — Савёлава}} {{BS3|BAHN|INT||{{BSkm|105,1|44,9}}|'''{{ст.|Ікша}}'''|link1=Шаблон:Масква — Савёлава}} {{BS7|KBSTaq|RP1|RP4|ABZgr||||||{{таблічка-ru|А|104}}|O2=BUEq|O3=BUEq}} {{BS|RP1q|O1=BUE}} {{BS3||ABZgl|CONTfq|[[Аднапутная сістэма руху|↓1 пуць↓]]|{{RoutemapRoute|Ricon=Right|Rlink=Шаблон:Масква — Савёлава|''На Маскву''|||enclosed=no}}|link3=Шаблон:Масква — Савёлава|O3=lKGRZ1|O32=lGRZa}} {{BS3||HST(R)|lKGRZ3|109,0|{{п.п.|109 км|БМК}}|O3=lGRZe}} {{BS3||STR|||||{{BSkm|[[Дзмітраўская гарадская акруга|Дзмітраўская г.а.]]|[[Мыцішчы (гарадская акруга)|г.а. Мыцішчы]]}}|O2=lKGRZ1|O22=lKGRZ3}} {{BS3|lKGRZ1|SKRZ-G4u||||{{таблічка-ru|А|104}}|{{BSkm|[[Мыцішчы (гарадская акруга)|г.а. Мыцішчы]]|[[Дзмітраўская гарадская акруга|Дзмітраўская г.а.]]}}|O1=lGRZaq|O2=GRZq}} {{BS|STR|[[Аднапутная сістэма руху|↑1 пуць↑]]}} {{BS|BHF|112,0|'''{{Ст.|Белы Раст}}'''}} {{BS|RP1q|O1=BUE}} {{BS|STR|[[Аднапутная сістэма руху|↓1 пуць↓]]}} {{BS|exHST|O1=HST(R)|115,0|[[116 км (прыпыначны пункт, Маскоўская вобласць)|116 км (115 км)]]}} {{BS3||exHST|O2=HST(R)||120,0|{{п.п.|120 км|Маскоўская вобласць}}}} {{BS3||eKRWgl|exKRW+r}} {{BS3||WBRÜCKE1|exWBRÜCKE1|}} {{BS3||SKRZ-G2o|RP2q|O3=exBUE|||{{таблічка-ru|Р|113}}}} {{BS3||eKRWg+l|exKRWr|||}} {{BS|exBHF|O1=HST(R)|125,0|{{п.п.|Бухарава}}}} {{BS|STR+GRZq||||{{BSkm|[[Дзмітраўская гарадская акруга|Дзмітраўская г.а.]]|[[Сонечнагорск (гарадская акруга)|г.а. Сонечнагорск]]}}}} {{BS|exHST|O1=HST(R)|128,0|{{п.п.|128 км|Маскоўская вобласць}}}} {{BS3||eKRWgl|exKRW+r|||}} {{BS3||WBRÜCKE1|exWBRÜCKE1|||[[Клязьма]]}} {{BS3||eKRWg+l|exKRWr|||}} {{BS3|exKRW+l|eKRWgr|||}} {{BS3|exHST|eHST|||''{{п.п.|136|Маскоўская вобласць}} {{п.п.|137|Маскоўская вобласць}}''}} {{BS3|exBUE|O1=RP4q|SKRZ-G4o||||{{таблічка-ru|М|10}}}} {{BS3|exKRWl|eKRWg+r|||}} {{BS|STR|[[Аднапутная сістэма руху|↑1 пуць↑]]|}} {{BS|BHF|137,2|'''[[Поварава II]]'''}} {{BS3|exKRW+l|exKRWr|exKRW+r|||O1=STR+2|O2=exKRWl|O22=STR|O23=STRc3}} {{BS5|STRc2|STR3|RP1q|RP1q||{{BSkm|[[Маскоўская чыгунка|МЧ]]|[[Кастрычніцкая чыгунка|КЧ]]}}|{{RoutemapRoute|Licon=L|Llink=Шаблон:Масква — Шахаўская|''На Цвер''}}{{RoutemapRoute|Ricon=Right|Rlink=Шаблон:Масква — Шахаўская|''На Маскву''}}|O3=STR+4|O32=BUE|O4=exBUE|O2=STRc1|O22=lKGRZ4|O23=lKGRZ2}} {{BS7|CONTgq|ABZq+r|HSTq|KRZo|exSTR3+l|CONTfq||599,9/50,2||{{п.п.|Повараўка}}|O5=eABZql|O32=BLa|O4=exSTRc2|O2=STRr+1|O33=STRc4|link1=Шаблон:Масква — Шахаўская|link6=Шаблон:Масква — Шахаўская}} {{BS5|STR||exSTR+1|exSTRc4||{{BSkm|[[Кастрычніцкая чыгунка|КЧ]]; ---------|[[Маскоўская чыгунка|МЧ]]; 141,8|}}|[[142 км (прыпыначны пункт, ВМК)|142 км]]|O3=HST|O2=BLl+g|O33=BLeq|O1=GRZq}} {{BS5|STRl|RP1|ABZg+r|||||O2=BUEq}} {{BS|BHF|143,5|'''[[Поварава III]]'''}} {{BS5|||KRWgl|exSTR2+r|O4=KRW+r|exSTRc3}} {{BS5|||STR|exSTR|O4=KBSTe|O42=exSTRc1|O43=exSTRc2|exSTR3+4|||[[Бекасава-Сартавальнае (лакаматыўнае дэпо)|ФЦЧЭ-53]]}} {{BS5||exSTR+l|exSTRq|exSTRr+1|exSTRc4|146,0|[[Дэпо (прыпыначны пункт, Поварава)|Дэпо]], |[[Спіс дэпо Маскоўскай чыгункі|''был. ЦЧ-13'']]|O3=HST|O4=exKDSTe|}} {{BS3|exSTR|SKRZ-G2u||||{{таблічка-ru|А|107}}}} {{BS3|exKRWl|eKRWg+r||}} {{BS|HSTeBHF|150,0|{{п.п.|Жыліна}}}} {{BS3||STR+GRZq|GRZar||||{{BSkm|[[Сонечнагорск (гарадская акруга)|г.а. Сонечнагорск]]|[[Істра (гарадская акруга)|г.а. Істра]]}}}} {{BS3||SKRZ-G2u|GRZel|||{{таблічка-ru|Р|111}}}} {{BS|HST|155,0|[[155 км (прыпыначны пункт, ВМК)|155 км]]}} {{BS|l-HST|O1=MASKr|O12=HST(L)|159,0|[[159 км (прыпыначны пункт, ВМК)|159 км]]}} {{BS|RP2q|O1=BUE}} {{BS|BHF|161,7|'''{{таблічка-ru|Р|111}}'''}} {{BS3|KRW+l|KRWgr||}} {{BS5||ABZg+l|KRZu|STRq|CONTfq||{{RoutemapRoute|Ricon=Right|Rlink=Шаблон:Масква — Шахаўская|''На Маскву''|||enclosed=no}}|link5=Шаблон:Масква — Шахаўская}} {{BS3|ABZg+l|KRZur|KBSTeq|}} {{BS3|ABZg+l|KRZu|STR3+r|O2=STRc2}} {{BS3|SKRZ-G2u|ABZg+1|O2=lhSTRaeq|O22=RP2q|STRc4|||[[Маскоўскае малое кальцо]]}} {{BS5|BAHN|INT|HST|||{{BSkm|3,0; 165,0|52,2; --------}}|'''[[Маніхіна I]]''', [[165 км (прыпыначны пункт, ВМК)|165 км]]|O2=BLaq|O3=BLeq|link1=Шаблон:Масква — Шахаўская|link2=Маніхіна-1|link3=165 км (прыпыначны пункт, ВМК)}} {{BS7|CONTgq|STRq|xABZgr|STR|||||{{RoutemapRoute|Licon=L|Llink=Шаблон:Масква — Шахаўская|''На Шахаўскую''|||enclosed=no}}|link1=Шаблон:Масква — Шахаўская}} {{BS7|exSTR+l|exWBRÜCKE1q|exSTRr|hKRZWae||||||р. [[Істра (рака)|Істра]]}} {{BS7|exSTRl|exSTRq|exSTRq|SPLag+xr||||||}} {{BS|RP2q|O1=vBUE}} {{BS|SPLe|}} {{BS|BHF|170,8|'''{{ст.|Лукіна}}'''}} {{BS|HST|174,0|{{п.п.|174|Маскоўская вобласць}}}} {{BS|SKRZ-G4u|||{{таблічка-ru|М|9}}}} {{BS|STR+GRZq||||{{BSkm|[[Істра (гарадская акруга)|г.а. Істра]]|[[Адзінцоўская гарадская акруга|Адзінцоўская г.а.]]}}}} {{BS|HST|178,0|{{п.п.|177|Маскоўская вобласць}}}} {{BS|SPLa|}} {{BS|SPLe|}} {{BS|SPLa|}} {{BS|vHST-|O1=v-HST|183,0|{{п.п.|183|Маскоўская вобласць}}}} {{BS|RP1q|O1=vBUE}} {{BS|SPLe|}} {{BS|SPLa|}} {{BS|vWBRÜCKE1|||р. [[Старожка (рака)|Старожка]]}} {{BS|SPLe|}} {{BS|SPLa|}} {{BS|SPLe|}} {{BS|STR||||{{BSkm|[[Адзінцоўская гарадская акруга|Адзінцоўская г.а.]]|[[Звянігарад|г. Звянігарад]]}}|O1=lKGRZ3|O12=lGRZaq}} {{BS3||STR|GRZar||||{{BSkm|[[Звянігарад|г. Звянігарад]]|[[Адзінцоўская гарадская акруга|Адзінцоўская г.а.]]}}|O2=lKGRZ4|O22=lGRZaq}} {{BS3||HSTeBHF|GRZ|186,0|{{п.п.|Дзюдзькава}}}} {{BS3||STR|GRZel}} {{BS|RP2q|O1=BUE|||{{BSkm|[[Адзінцоўская гарадская акруга|Адзінцоўская г.а.]]|[[Звянігарад|г. Звянігарад]]}}|O13=lKGRZ3|O12=lKGRZ2}} {{BS3|lKGRZ1|lHST-|O2=MASKl|O22=HST(R)|lKGRZ4|189,0|{{п.п.|190|Маскоўская вобласць}}|O3=lKGRZ2|O1=lKGRZ3}} {{BS3|WASSERq|hKRZWae|WASSERq|||р. [[Масква (рака)|Масква]]|O1=GRZar}} {{BS3|GRZ|SPLa}} {{BS3|GRZel|RP2q|GRZar||||{{BSkm|[[Звянігарад|г. Звянігарад]]|[[Адзінцоўская гарадская акруга|Адзінцоўская г.а.]]}}|O2=vSTRo-|O22=v-BUE|||O23=GRZq}} {{BS3||vHST-|GRZ|O2=v-HST|191,0|[[192 км (прыпыначны пункт, БМК)|192 км (191 км)]]}} {{BS3||SPLe|lKGRZ2|O3=lGRZe}} {{BS|HSTeBHF|194,0|[[Ястрабкі (прыпыначны пункт)|Ястрабкі]]}} {{BS|HST|198,0|[[199 км (прыпыначны пункт, ВМК)|199 км (198 км)]]}} {{BS5|||BHF|||202,9|'''[[Кубінка II]]'''}} {{BS5||KBSTaq|KRWl|KRW+r||||O3=STRr}} {{BS7||||STR+l|KRZor|CONTfq|||{{RoutemapRoute|Ricon=Right|Rlink=Шаблон:Масква — Вязьма|''На Маскву''|||enclosed=no}}|link6=Шаблон:Масква — Вязьма||}} {{BS5||ENDEa|SKRZ-G2BUE|SKRZ-G2o||||O4=STR3|O3=STRc2}} {{BS7|KBSTa||KRWl|ABZg+l|ABZql|STR+r||||O4=STR+1|O5=STRc4|O42=KRW+r|O3=KBSTe}} {{BS7|STRl|STR2+r|BAHN|INT|BUS1|STR||{{BSkm|206,6|63,3}}|'''[[Кубінка I]]'''|||enclosed=no|link3=Шаблон:Масква — Вязьма|O2=STR+2|O3=STRc3}} {{BS7|KBSTaq|STR+l|STR+r|ABZg3|KBSTeq|STR|||||O3=STRc2|O4=ABZl+l|O42=STRr|O32=STRl+4|O2=STRr|O22=STRc1}} {{BS7|CONTgq|ABZqr+r|KRZo|ABZgr||STR|||{{RoutemapRoute|Licon=Left|Llink=Шаблон:Масква — Вязьма|''На Мажайск''|||enclosed=no}}|O3=STR+1|O4=STRc4|link1=Шаблон:Масква — Вязьма}} {{BS5|STRl|KRWl|KRWg+r||STR||||O2=STR2+r|O3=STRc3}} {{BS5||STRc1|SKRZ-G2o||SKRZ-G2BUE|||O3=STR+4}} {{BS9|||||STR||ABZgl|STRq|O8=STR+r|O82=lv-HST|KHSTeq||[[Музей (платформа)|Музей]], [[Парк «Патрыёт» (платформа)|Парк «Патрыёт»]]}} {{BS7||||ABZg+l|SKRZ-G2uq|STRr|KBSTe||}} {{BS5|||LSTR||||{{RoutemapRoute|Licon=D|Llink=Шаблон:Кубінка I — Міхнева|''На Бекасава''}}|link3=Шаблон:Кубінка I — Міхнева}} {{BS5|||LCONTf||||''([[Вялікае кольца Маскоўскай чыгункі|Вял.кальцо]], паўднёвы захад)''|link3=Шаблон:Кубінка I — Міхнева}} |} |}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Схемы Маскоўскай чыгункі]] </noinclude> dkwu6763p7jmqq843dgd9nvdtwyv4zk 10 643646 5192819 3627680 2026-09-04T12:12:55Z JJMC89 bot 62596 замяніць BS-сімвал(ы): v-BRÜCKE1→v-STRo, vBRÜCKE1-→vSTRo- 5192819 wikitext text/x-wiki {{Маршрутная карта|загаловак=Аляксандраў — Кураўская|колер фону загалоўка=#0589BC|navbar=Аляксандраў — Кураўская|collapse=yes|1= STR!~MFADEg!@Шаблон:Масква — Аляксандраў~~{{rmri|U|Шаблон:Масква — Аляксандраў}} на {{ст.|Бужанінава}} \vSHI3+l-!~STR~L!~exlBST\STR~R!~STR+2\STRc3~~<small>{{BSkm{{!}}3,8|107,6}}</small>~~''[[Пост 108 км]]''~~ ~~ ~~ \\cd\STRl!~STR2\dSTRc3!~dKRZo\dKRZo!~dSTRc2\cSTRc1!~ABZq+3\ABZq+4!~BS2c2\STR3h+l!~ABZq+l!~lINT~L!@Аляксандраў I\dSTRq!~GRZ!~lINT~R!@Аляксандраў I\d!~dCONTfq!@Шаблон:Аляксандраў — Яраслаўль~~<small>{{BSkm{{!}}0,0|111,4}}</small>~~'''{{ст.|Аляксандраў}}''' ~~<small>{{right{{!}}[[Маскоўская чыгунка|МЧ]] &#124; [[Паўночная чыгунка|ПЧ]]}}</small>~~ ~~ \\STRc1\dSTR+4!~dSHI2g+l\dSHI2r!~dSTR3+1-\STRc24\dSTR3!~dSKRZ-G1BUE\dSTR2!~dSKRZ-G1BUE\dSTRc3~~ ~~ ~~на [[Яраслаўль-Галоўны|Яраслаўль]] ([[Паўночная чыгунка|ПЧ]]) {{rmri|R|Шаблон:Аляксандраў — Яраслаўль}} \\\d!~BHF!@Александров II\cd!~lBST~F!@Аляксандраў II\d!~lBST-!~lBST~L\dSTRr+1-\dSTRc4!~dSHI2r!~lBST~R\dSTR2!~dSKRZ-G1BUE!~dSTRc1\dKBST4-!~dSTRc3\c~~<small>115,4</small>~~'''[[Аляксандраў II]]''' \\cd\d!~STR\cd!~SHI2g+r!~lBST~G!~lBST~F\KBSTa!~STRc2\RP1q!~v-STR3!~lBUE!~STRc1\dKBST4-~~ ~~ ~~ ~~ \\c\d!~SKRZ-G1BUE\d!~lBST~G\cSTRc2\ABZ3+1g\STRc4~~ ~~ ~~ ~~ \d!~exvSTR+1-!~vSTR-\d!~dKBST1-\dSTRc4 eBHF!~HST!~lBST-~~<small>122,0</small>~~'''{{п.п.|Карабанава}}''' \-RP1q!~exSTR2!~l-MKRZo!~STR!~lMKRZu-!~RP1q-\exSTRc3~~ ~~ ~~ ~~ \STR!~exSTRc1\exKBST4 HST~~<small>126,0</small>~~{{п.п.|126 км|ВМК}} hKRZWae!~GRZq~~ ~~ ~~ ~~р. [[Серая (прыток Шарны)|Серая]], <small>{{BSkm{{!}}[[Аляксандраўскі раён (Уладзімірская вобласць)|Аляксандраўскі раён]]|[[Кіржацкі раён]]}}</small> c!~BHF\dSTR2\cSTRc3~~<small>130,4</small>~~'''{{ст.|Белькава}}''' \RP2+l\dSTRc1!~dSKRZ-G2BUE\RP2w+1!~STR2+4!~lBUE2+4\STRc3~~<small>131,0</small>~~ ~~[[Аднапутная сістэма руху|↘1 пуць↘]] {{BSsplit{{!}}[[Пастаянны ток|= 3кВ]]|&nbsp;}}/ [[Электрыфікацыя чыгунак|няма]] d\\RP2\dSTR\STRc1\STRl+4!~GRZr+g\dCONTfq!@Шаблон:Белькава — Іванава~~<small>134,0</small>~~ ~~на {{ст.|Іванава}} {{rmri|r|Шаблон:Белькава — Іванава}} <small>{{right|[[Маскоўская чыгунка|МЧ]] / [[Паўночная чыгунка|ПЧ]]}}</small> RP2l\dSKRZ-G2BUE\RP2+r HST~~<small>138,5</small>~~{{п.п.|138 км|ВМК}} d-KBST2\cSTRc3\BHF\cd~~<small>145,3</small>~~'''{{ст.|Кіржач}}''' dSTRc1\d-KBST2!~dSTR2+4-\dSHI2gl+r!~dSTRc3\vSHI2+r- d!~lBST~F\dSTRc12!~hdNULl!~dRP2q\cd!~vSTR!~vSTR+4-!~vSTR3-!~hNULm!~RP2q\cd!~RP1!~hNULr!~RP2q~~ ~~ ~~ ~~{{таблічка-ru||17К-8}} \\c\uexdCONTgq\uexdSTRq!~lBST~G\dSTR+4!~uexdSTRq!~ldMKRZo!~dSTR+1\emdKRZo!~dSTRc4\cd!~uexSTRq!~vSTR-!~v-RP1\uexSTRq!~lBST~F\dWASSER\uexdSTRq\uexKBSTeq~~ ~~ ~~был [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакал. чыг.]] exdSTR+l\exBUEq!~RP2\exdSTRq\exSTRq!~STRc2\d!~exSTRr!~STR3\STR!~BS2c1\dSTRl+4h!~RP1!~lBUEq\ABZql+r!~lBST~G\dWBRÜCKEq\RP1!~BUEq\dKBSTeq~~ ~~ ~~ ~~{{таблічка-ru|А|108}} exdKBSTe\\dKBSTaq\STRr+1\dSTRc4\STR\d\RD1q!~SPLa!~lvBUE\dWASSER\d\~~ ~~ ~~[[Вайсковая часць|в/ч]] 32879, 51-ы арсенал [[Галоўнае ракетна-артылерыйскае ўпраўленне Міністэрства абароны Расіі|ГРАУ]] \\\STR\v-KBSTe\dSTRl\dWBRÜCKEq\KBSTeq~~ ~~ ~~ ~~р. [[Кіржач (рака)|Кіржач]] epHST~~<small>149,8</small>~~ ~~''150 км (службовая)'' HSTeBHF~~<small>154,6</small>~~{{п.п.|Ілейкіна}} HST~~<small>158,5</small>~~{{п.п.|157 км|ВМК}} STR+GRZq~~ ~~ ~~ ~~<small>{{BSkm{{!}}[[Кіржацкі раён]]|[[Пятушынскі раён]]}}</small> STR!~exlBHF-Rq!~l-HST~~<small>163,7</small>~~{{п.п.|Саніна}} STR!~exlBHF~G!~lBST-~~<small>163,9</small>~~'''[[Пост 163 км]]''' SKRZ-G1BUE HST~~<small>169,3</small>~~{{п.п.|168 км|ВМК}} HSTeBHF~~<small>171,4</small>~~{{п.п.|Ветчы}} GRZq\STR+GRZq\GRZq~~ ~~ ~~ ~~<small>{{BSkm{{!}}[[Уладзімірская вобласць|Уладзімірская вобл.]] ([[Пятушынскі раён|Пятушынскі р-н]])|[[Маскоўская вобласць|Маскоўская вобл.]] ([[Арэхава-Зуева (гарадская акруга)|г.а. Арэхава-Зуева]])}}</small> uexCONTgq\emKRZu\uexCONTfq~~ ~~ HST~~<small>173,0</small>~~{{п.п.|173 км|ВМК}} epHST~~<small>176,8</small>~~ ~~''177 км (службовая)'' HST~~<small>179,1</small>~~{{п.п.|178 км|ВМК}} SKRZ-G4u~~ ~~ ~~ ~~{{таблічка-ru|М|7|}} CONTgq\ABZg+r\~~ ~~ ~~{{rmri|L||8px}} на [[Дземіхаўскі машынабудаўнічы завод|ААТ «ДМЗ»]] і інш. прадпр. RD1e\edBUE\RD1w \BHF+GRZq\GRZar~~<small>183,1</small>~~'''{{ст.|Паточына}}'''~~{{right|{{BSkm{{!}}|г. [[Арэхава-Зуева]]}}}} WASSERq\hKRZWa\WASSERq!~GRZ~~ ~~ ~~ ~~р. [[Клязьма]] \hSKRZ-G1e\lGRZe!~lKGRZ2~~ ~~ ~~ ~~ \\\eABZg2!~exl-HST\exSTRc3\STR+l!~lhSTRa@f!~lGRZ2+4\SHI4rq~~<small>185,3</small>~~''{{п.п.|185 км|ВМК}}'' \\\dKBSTa\vSTR+l-SHI1+ro!~exSTRc1\exSTRl+4!~ABZq2\RD1q-!~STRq!~lhMSTR!~STR+c3!~lGRZ2m3\SHI4g+lrq!~lGRZ2+4!~lv-BST\dCONTfq!@Шаблон:Масква — Пятушкі~~ ~~ ~~на {{ст.|Уладзімір}} {{rmri|R|Шаблон:Масква — Пятушкі}} \\d\d-KBST2!~dSHI2l\dSHI2g+r!~dSTRc3\dABZg+l\STRq!~STRc1!~lGRZ1m2\STRq!~lhSTRe@g!~STR4\SHI4lq!~lGRZ4m1~~ ~~ ~~Арэхава-Зуеўскі холадкамб. \\STRc1\vSTR+4-!~vSTR\uexENDEaq\uexABZq2\uexCONTfq!~uexSTRc3~~ ~~ ~~ \\\vSTR-eABZg+l\RP1!~exBUEq\exKBSTeq!~uexSTRc1\uexCONT4~~ ~~ ~~ ~~ vSTR!~lvDST@G-!~lvHST-!@Крутое (прыпыначны пункт)~~ ~~{{п.п.|Крутое}}, Парк «К» exdKBSTaq\RP1!~exBUEq\KBSTxaq\RP1!~BUEq\vABZg+r-STR\d\\\~~ ~~ ~~ ~~ vSKRZ-G2u~~ ~~ ~~ ~~ KBSTaq\RP1!~BUEq\vSTRr-!~vÜSTr\\~~ ~~ ~~ ~~ KBSTaq\RP1!~BUEq\vSTRr-!~vÜSTl\\~~ ~~ ~~ ~~ STRc2\vSTR3-!~vDST-STR\~~ ~~ ~~[[Арэхава-Зуева (станцыя)|Парк «Г»]] KBST1\vÜSTl!~STRc4!~lv-DST@F\~~ ~~ ~~[[Арэхава-Зуева (станцыя)|Парк «Я»]] vINT~~<small>{{BSkm{{!}}191,7|126,7}}</small>~~'''{{ст.|Арэхава-Зуева}}''' d\STR3!~lDST-!~lCONTf3!~SHI1c1!@Шаблон:Масква — Пятушкі\vSHI1+r-~~<small>(89,4)</small>~~ ~~{{rmri|c3|Шаблон:Масква — Пятушкі}} на [[Курскі вакзал|Маскву]],[[Арэхава-Зуева (станцыя)|Парк «М»]] \STR!~lDST-Rq!~lv-HST!~lvHST-~~<small>125,6</small>~~{{п.п.|Северны|Маскоўская вобласць}}, Парк «В» \KBSTaq!~STRc2\STRr!~ABZ23!~lDST-Mq!~GRZq\STRc3~~ ~~ ~~ ~~{{BSkm{{!}}г. [[Арэхава-Зуева]]|}} \KBST1\STR!~STRc14!~lDST-Lq!~exlv-HST!~exlvHST-\KBST4~~''{{п.п.|Южная|ВМК}}'' STRc2\STR+l!~STR3+l\ABZq+l\KRWl!~ABZgr\KRW+r\ KBST1\HST(L)!~STRc4\DST!~num1r\STR!~lDST-Rq\STR!~lDST-Rq!~lv-HST\~~<small>124,9</small>~~{{п.п.|Дэпо|Арэхава-Зуева}},~~(1) [[Арэхава (лакаматыўнае дэпо)|ЦЧЭ-5]] SKRZ-G1BUE\STR\STR!~lDST-Lq!~num2r\STR!~lDST-Lq!~num3l~~ ~~ ~~(2) Парк «С», (3) Парк «Т» HST(L)\KRWl\DSTRa@g!~KRW+r!~num4l\HST(L)~~<small>124,4</small>~~[[Цэнтральны блокпост (платформа)|Цэнтр. блокпост]] STR!~GRZq\GRZq\STR!~GRZq\STR!~GRZq~~ ~~ ~~ ~~<small>{{BSkm{{!}}[[Арэхава-Зуева (гарадская акруга)|г.а. Арэхава-Зуева]]|[[Лікіна-Дулёва (гарадская акруга)|г.а. Лікіна-Дулёва]]}}</small> STR\\STR!~lDST-Rq\STR~~ ~~ ~~Парк «А» STR\\STR!~lDST-Lq\STR ABZg2\STRc23\ABZg3!~KRW+l\KRWgr STR+c1\lHST!~MASKr!~STR2+4!~STR1+4\STR!~STRc34\HST(R)~~<small>122,7</small>~~{{п.п.|122 км|ВМК}} STR\STRc1\ABZg2+4\STR+c3 CONTgq!@Шаблон:Масква — Пятушкі\RP2!~BUEq\ABZqr\RP1!~BUEq\KRZu!~STRc1\STRr+4!~STR\\~~ ~~ ~~ ~~{{таблічка-ru|А|108}} \\BS2l\BS2r~~ ~~ ~~{{rmri|L|Шаблон:Масква — Пятушкі}} на [[Дразна (станцыя)|Дразну]] \KBSTa\STR~~ ~~ ~~[[Лікінскі аўтобусны завод|ЛіАЗ]] \d!~STR\d!~RP2!~lMKRZ3+1u!~STR3h+1h\xKRWgr~~ ~~ ~~ ~~{{таблічка-ru|А|108}} \STR\exBHF~~''{{ст.|Лікіна}}'' \BHF\exBHF~~<small>117,2</small>~~'''{{ст.|Дулёва}}''' \STR\KBSTxa \cd!~exKRW+l!~ABZgl\c!~RP2!~lBUEq\KRWr~~ ~~ ~~ ~~{{таблічка-ru|А|108}} STR!~lMKRZu!~tRP2q~~ ~~ ~~ ~~''{{таблічка-ru|А|108}}'' eBHF~~''{{ст.|Рунава}}'' STR+l\ABZgxr+r\ exBHF!~KBSTe\BHF\~~<small>104,6</small>~~'''{{ст.|Давыдава}}''' KBSTaq\exKRWl!~STRq\exKRW+r!~ABZgr\\ c\STR+l\dSTR!~lvMKRZu-!~dSTRq\cSTRq\STR+r SHI3c1\v-SHI3+r!~v-STR!~STRc2\v-STR3\d \dABZg+1\STRc4 d\vSHI2gl-!~lvMKRZu!~RP2q~~ ~~ ~~ ~~{{таблічка-ru|А|108}} \cd\WASSERq!~v-STRo\cd!~WASSERq!~vSTRo-\dSTRc2\d-STR3+l\d-STRq!~l-BST~~ ~~ ~~ ~~р. [[Нерская]] \c\RP2e\RP2q!~v-STRo!~vSTRo-\c!~RP2q\dSTR+1!~ldBUE\STRc4~~ ~~ ~~ ~~ \\d!~kABZg3!~eBHF\kSTR2\d-KBST2!~dSHI2l\d-STR2+4!~dSTRc3\dSTRc3~~ ~~ ~~{{rmri|L|Шаблон:Люберцы I — Чэрусці}} на [[Казанскі вакзал|Маскву]] \d\CONTgq!@Шаблон:Люберцы I — Чэрусці\kABZq1\KRZo+k4!~STRc2\dSTRc2!~kdSTRc1!~ABZq+3\dSTRc1!~kSTRl+4!~STR3+l\dSTRc12!~ABZq+4\d!~ABZl+34\STR+r!~INTq!@Куровская\dCONTfq!@Шаблон:Люберцы I — Чэрусці~~<small>87,8</small>~~'''[[Кураўская]]''' \\BS2c2\ABZg+1!~BS2r!~STR2+1\dKBST1-!~STRc34\dSTRc4!~lBST-\dSTRr+1-\dSTRc4\KBSTe~~ ~~ ~~на {{ст.|Чэрусці}} {{rmri|R|Шаблон:Люберцы I — Чэрусці}} c\v-SHI2l\d-KRZ2+4u\cSTRc1!~cSTRc3\v-STR+4 \d\dKRZc1u\dSTRl+4-\STRr-~~{{rmri|D|Шаблон:Дулёва — Міхнева}} на {{ст.|Васкрасенск}} STR!~MFADEf!@Шаблон:Дулёва — Міхнева~~{{pad|10px}}<small>([[Вялікае кальцо Маскоўскай чыгункі|Вялікае кальцо МЧ]], пд-усх)</small> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Схемы Маскоўскай чыгункі]] </noinclude> o1hind5w0sub0azia6o6kjmkm6t6guv 0 644801 5193258 4150169 2026-09-05T10:49:44Z Ілля Касакоў 21245 5193258 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Дом Граната |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = Дом па Першамайскай вуліцы, 23/2 |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|513Е000001}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Магілёў]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = пачатак [[XIX ст.]] |Заканчэнне будаўніцтва = пачатак [[XIX ст.]] |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |На карце = |Сайт = |Commons = }} '''Дом Граната''' — будынак у [[Шклоўскі пасад|Шклоўскім пасадзе]] [[Магілёў|Магілёва]], размешчаны на рагу [[Першамайская вуліца (Магілёў)|Першамайскай вуліцы]] (№ 23) і [[Пажарны завулак (Магілёў)|Пажарнага завулка]] (№ 2). == Гісторыя == [[Файл:Магілёў. Двары Пажарнага завулка (11).jpg|міні|злева|Дваровы фасад]] Двухпавярховы будынак на высокім цокалі пабудаваны ў пачатку [[XIX ст.]] з цэглы як жылы. Належаў Гранату. Вядома, што ў [[1845]] годзе тут пражываў медык Клейнінберг. У [[1920]] годзе размяшчалася яўрэйская бібліятэка імя [[І. Перац|Перэца]]. У [[1924]] годзе будынак [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]]. З [[1932]] года тут размяшчаецца [[сталовая]], бюро па працаўладкаванню. Цяпер — рэстаран «Імперыя». Верхні паверх — жылы, на ніжнім — гандлёвыя кропкі<ref name="mogilew">[https://mogilew.by/histor/188653-nekatoryya-zvestk-z-gstory-budynka-pa-vulcam-lennskaya-pershamayskaya-gmagleva.html Некаторыя звесткі з гісторыі будынкаў па вуліцам Ленінская і Першамайская г. Магілёва]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{ГККРБ|513Е000001}} {{Commons|Category:}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Магілёва]] [[Катэгорыя:Першамайская вуліца (Магілёў)]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Магілёве]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Пажарны завулак (Магілёў)]] 9cpvmay7rl35qcg5tp743lpak3eqn82 0 654524 5193010 5166780 2026-09-04T15:55:41Z 5193010 wikitext text/x-wiki {{ДД|званне={{РБ, Генерал-маёр}}}} '''Сяргей Якаўлевіч Аземша''' (нар. {{ДН|17|7|1974}}, [[Рэчыца]], [[Гомельская вобласць]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч, намеснік старшыні [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь]], [[генерал-маёр]] юстыцыі. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 ліпеня 1974 года ў Рэчыцы Гомельскай вобласці. Бацька — Якаў Кірылавіч Аземша (нар. 21.10.1933), заслужаны юрыст БССР<ref name="Aze">{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/news/news205602.html |title=Заслуженный юрист БССР Яков Аземша: о воспитании трудом, справедливости юриста и задачах хорошего руководителя |access-date=18 снежня 2020 |archive-date=12 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012083649/https://gp.by/novosti/news/news205602.html |url-status=dead }}</ref>. У 1996 годзе з адзнакай скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] па спецыяльнасці «Правазнаўства». З 1995 па 1996 год працаваў у пракуратуры Цэнтральнага раёна Гомеля. З 1996 па 1999 год быў аспірантам кафедры канстытуцыйнага права [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 1997 па 2000 год працаваў на розных пасадах у [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве юстыцыі Рэспублікі Беларусь]]. З 2000 па 2015 год працаваў на розных пасадах у органах пракуратуры. 19 мая 2016 года прызначаны намеснікам старшыні Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31600175&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 19 мая 2016 года № 175 «О назначении на должность»]</ref>. == Сям’я == * Сястра — Таццяна Якаўлеўна Аземша, суддзя Гомельскага абласнога суда<ref name="Aze"/><ref>{{Cite web |title=Судебные коллегии Гомельского областного суда |url=http://court.gov.by/ru/gomeljskij/oblastnoj/sud/o/sude/sudebnie/kollegii/ |access-date=18 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906043711/http://court.gov.by/ru/gomeljskij/oblastnoj/sud/o/sude/sudebnie/kollegii/ |archive-date=6 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> == Санкцыі ЕС, ЗША, іншых краін == 31 жніўня 2020 года Аземша быў уключаны ў спіс асоб, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае задушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]]»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref>. 6 лістапада 2020 года Аземша як намеснік старшыні Следчага камітэта быў унесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]], як адказны за кампанію рэпрэсій і запалохвання на чале з Камітэтам у выніку прэзідэнцкіх выбараў 2020 года, у прыватнасці, расследаванні супраць [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] і мірных дэманстрантаў<ref name="3A02012D0642">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621 Consolidated text: Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref>. 24 лістапада да гэтага пакета санкцый ЕС далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/24/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-24|access-date=2021-09-08|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, Аземшу ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 9 жніўня 2021 года Аземша трапіў і ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref name="расширили">{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[ZERKALO.IO]]|language=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Аземша Сяргей Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Генерал-маёры (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Пракуроры Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] o50qsgzt11f1zik4jb0lecv6ssu1ety 0 659316 5193159 5173496 2026-09-05T01:39:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193159 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Трэцяя дынастыя Ура |саманазва = |статус = |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = |апісанне_герба = |карта = Ur III.svg |апісанне = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[2112 да н.э.|2112]] да н. э. |ліквідавана = [[2004 да н.э.|2004]] да н. э. |утворана2 = |ліквідавана2 = |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = |гарады = |мовы = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = лугаль |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Трэцяя дынастыя Ура''', '''Ур III''', '''шумера-акадскае царства''' — буйная старажытная [[дзяржава]] ў [[Месапатамія|Месапатаміі]] ў канцы [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э. == Дынастыі Ура == Хаця горад [[Ур]] ужо ў [[4 тысячагоддзе да н.э.|4]] тысячагоддзі да н. э. з’яўляўся дастаткова буйным паселішчам сярод іншых [[Шумеры|шумерскіх]] гарадоў, асабістая [[манарх]]ічная дынастыя тут узнікла толькі каля [[2600 да н.э.|2600]] г. да н. э. Першым вядомым валадаром, які меў тытул ''лугаль'', быў Мескаламдуг<ref>Treasures from the Royal Tombs of Ur, 1998. P. 25</ref>. Яго імя не ўваходзіла ў спіс валадароў Шумера, аднак было знойдзена на [[Артэфакт (археалогія)|археалагічных артэфактах]] і надпісах на магільнях Ура. Яго нашчадак Мешанепада, што першым увайшоў у спіс лугаляў і кіраваў 80 гадоў, быў названы валадаром таксама [[Кіш (Шумер)|Кіша]] і пераможцам [[Урук]]а<ref>[https://www.academia.edu/4387825/Three_Kings_of_the_Orient_in_Archaic_Ur Petr Charvat, Three Kings of the Orient in Archaic Ur]</ref>. Апошні прадстаўнік першай дынастыі Балулу кіраваў 36 гадоў і быў пераможаны [[элам]]ітамі. З прадстаўнікоў другой дынастыі Ура (сярэдзіна [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э.) вядомы лугалі Нані і Мешкіангнана. Апошні быў пераможаны валадаром [[Адаб]]а, які на некаторы час ператварыўся ў палітычны цэнтр паўднёвай [[Месапатамія|Месапатаміі]]<ref>[https://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/history-ur.htm Ur]</ref>. Трэцяя дынастыя Ура была заснавана пры невядомых абставінах у перыяд пасля заняпаду [[Акад]]скай імперыі. Некаторы час Шумер знаходзіўся пад кіраваннем дзяржавы [[гутыі|гутыяў]]<ref>[https://iranicaonline.org/articles/gutians GUTIANS]</ref>, але яна разглядалася як вельмі цяжкая і суправаджалася крызісам гаспадаркі. Відавочна, Ур, Урук і [[Лагаш]], абароненыя забалочанымі землямі, пацярпелі ад нападаў гутыяў найменей за астатнія шумерскія гарады. Каля [[2109 да н.э.|2109]] г. да н. э. [[Утухегаль]] з Урука перамог апошняга валадара гутыяў і вызваліў Шумер ад іх улады. Утухегаль кіраваў 7,5 гадоў (з [[2112 да н.э.|2112]] да н. э.). Пасля яго смерці ўлада перайшла да ''шагану'' (ваеннага адміністратара) [[Ур-Наму]] з Ура. Менавіта ён разглядаецца як заснавальнік трэцяй дынастыі<ref>[https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ur-nammu Ur-Nammu]</ref>. У спісе лугаляў кажацца, што Урук пры гэтым быў зрынуты, але ў іншых крыніцах апавядаецца толькі пра перамогі Ур-Наму над гутыямі і Лагашам. Важнай для існавання моцнай дзяржавы аказалася заканадаўчая дзейнасць Ур-Наму. Ён вядомы як стваральнік аднаго з першых вядомых кодэксаў [[Закон (права)|законаў]]. Перыяд кіравання трэцяй дынастыі Ура адзначыў часавае адраджэнне ўплыву шумерскай [[культура|культуры]] ў Месапатаміі і папярэднічаў узвышэнню [[Вавілон]]а. == Гісторыя == [[Выява:King Ur-Nammu.jpg|thumb|Выява Ур-Наму на цыліндрычнай [[Пячатка|пячатке]]]] Ужо [[Ур-Наму]], заснавальнік трэцяй дынастыі [[Ур]]а, кантраляваў землі не толькі ў [[Шумер]]ы, але і ў суседніх рэгіёнах. Ён меў афіцыйныя тытулы валадара Ура, валадара Шумера і валадара [[Акад]]а. На самой справе, на поўначы яго ўлада распаўсюджвалася на частку тэрыторыі сучаснай [[Сірыя|Сірыі]], а на ўсходзе — уздоўж рэчышча [[Дыяла|Дыялы]]<ref>Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne / Francis Joannès (dir.). — Paris: Robert Laffont, 2001. P. 885 - 887</ref>. Ур-Наму вёў надзвычай актыўную дзейнасць ва ўзнаўленні і будаўніцтве новых [[храм]]аў, [[Канал (гідраграфія)|каналаў]], [[Абарончае збудаванне|абарончых збудаванняў]], пра што апавядаюць запісы самога валадара і яго пераемнікаў. Ён пачаў будаўніцтва знакамітага [[Зікурат ва Уры|урскага зікурата]]. Кодэкс законаў Ур-Наму ўселяк падкрэсліваў справядлівасць лугаля. Аднак да самага канца яго кіравання знешняе становішча створанай ім дзяржавы заставалася няўстойлівым. Заснавальнік трэцяй дынастыі загінуў на 18 год свайго кіравання ў бітве, відавочна з [[гутыі|гутыямі]]. [[Выява:Foundation nail-Sb 2879-P5280608-gradient.jpg|thumb|Статуэтка Шульгі з [[Сузы|Суз]]]] Наступным лугалем Ура, Шумера і Акада стаў [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] ([[2094 да н.э.|2094]] — [[2046 да н.э.|2046]] гг. да н. э.), сын Ур-Наму і дачкі [[Утухегаль|Утухегаля]]<ref name="ancient.eu">[https://www.ancient.eu/Shulgi_of_Ur/ Shulgi of Ur - Ancient History Encyclopedia]</ref>. Пра першыя гады яго валадарства амаль нічога не вядома, акрамя яго дзейнасці па ўмацаванню культаў багоў і іх храмаў у [[Ніпур]]ы і Уры. Аднак на 19 год свайго кіравання ён рэфармаваў войска, пасля чаго пачаў заваёўніцкую палітыку на поўначы Месапатаміі, дзе захапіў [[Ашур (горад)|Ашур]] і умацаваў мяжу з [[Субарту]], а таксама на ўсходзе ад Шумера, дзе скарыў [[Элам]]. [[Сузы]] былі акупаваны шумерамі. Шульгі ад свайго імя клапаціўся пра мясцовыя храмы. Астатнія эламскія землі апынуліся пад уладай мясцовых дробных князёў, якія прынялі тытулы ''энсі'' — намеснікаў лугаля. Заключаліся [[шлюб]]ныя дамовы з больш далёкімі дзяржавамі [[Іранскае нагор’е|Іранскага нагор’я]]. Каб спыніць напады [[амарэі|амарэяў]] на поўнач ад Акада паміж [[Тыгр (рака)|Тыграм]] і [[Еўфрат]]ам быў пабудаваны доўгі [[абарончая сцяна|мур]] (каля 250 км). Для нармальнага функцыянавання адзінай дзяржавы Шульгі пашырыў сетку [[дарога|дарог]]. Уздоўж іх былі адчынены дзяржаўныя заезныя двары для вандроўникаў. Адбылася стандартызацыя мер і [[вага|вагі]]<ref>[https://www.ancient-origins.net/history-famous-people/king-shulgi-0011602 The Mighty Deeds of King Shulgi of Ur, Master of Mesopotamian Monarchs]</ref>. Для падрыхтоўкі штата чыноўнікаў-пісцоў з’явіліся спецыяльныя школы ''эдуба''. У канцы жыцця або ўжо пасля смерці Шульгі быў абагаўлёны<ref name="ancient.eu"/>. Яму будаваліся храмы, яго імя было замацавана ў месапатамскай [[міфалогія|міфалогіі]]. Наступныя прадстаўнікі трэцяй дынастыі [[Амар-Суэн]] ([[2046 да н.э.|2046]] — [[2037 да н.э.|2037]] гг. да н. э.), [[Шу-Суэн]] ([[2037 да н.э.|2037]] — [[2028 да н.э.|2028]] гг. да н. э.) і [[Ібі-Суэн]] ([[2028 да н.э.|2028]] — [[2004 да н.э.|2004]] гг. да н. э.) імкнуліся працягваць палітыку сваіх папярэднікаў. Аднак яна ўжо не была паспяховай. Пацяпленне [[клімат]]у ў канцы [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э.<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/30667315/Climate_Change_the_Mardu_Wall_and_the_Fall_of_Ur_in_Fortune_and_Misfortune_in_the_Ancient_Near_East_http_www_eisenbrauns_com_item_RAI60 |title=Minna Silver (former Lönnqvist) MARDIN, Climate Change, the Mardu Wall, and the Fall of Ur |access-date=27 кастрычніка 2020 |archive-date=1 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101145441/https://www.academia.edu/30667315/Climate_Change_the_Mardu_Wall_and_the_Fall_of_Ur_in_Fortune_and_Misfortune_in_the_Ancient_Near_East_http_www_eisenbrauns_com_item_RAI60 |url-status=dead }}</ref> выклікала [[засуха|засуху]] і падзенне ўзроўню [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], ад чаго Тыгр і Еўфрат змянілі рэчышчы. Гэтыя змены мелі кастрафічныя наступствы. У Шумеры пачаліся неўраджаі і [[голад]]. З усходу ўсё болей адчуваўся ціск качавых амарэяў, і Шу-Суэн быў вымушаны пабудаваць новы доўгі мур. Але амарэі перапраўляліся праз Тыгр, рухаліся ўздоўж яго ўсходняга берага і зноў перапраўляліся ўжо з усходу на поўдні, каб рабіць напады на паселішчы земляробаў. На 5 год кіравання Ібі-Суэна яны прараваліся праз мур і паралізавалі дастаўку [[збожжавыя культуры|збожжа]] ў Ур<ref>{{Cite web |url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/100414/1/42-45.pdf |title=Мохаммед К. Рокан, Падение города Ур и конец шумерского периода в Месопотамии в 2004 г. до н. э. |access-date=1 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727102953/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/100414/1/42-45.pdf |archivedate=27 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. На ўсходзе адбывалася актывізацыя раней заваяваных эламітаў. У выніку лугалі былі вымушаны траціць значныя рэсурсы на несупынныя войны. Тым часам, у Шумеры і Акадзе пачаліся паўстанні і адпадзенне пэўных частак дзяржавы. Асабліва неспрыяльная сітуацыя склалася ў [[2022 да н.э.|2022]] — [[2018 да н.э.|2018]] гг. да н. э., калі падчас голаду, нападаў амарэяў і вайны ў Эламе Ібі-Суэну перасталі падпарадкоўвацца [[Эшнуна]], [[Лагаш]], [[Ларса]], [[Ума]] і [[Ісін (Шумер)|Ісін]]. Нягледзячы на гэта, лугаль здолеў умацаваць муры Ура і Ніпура і адтэрмінаваць заняпад дзяржавы. У 2004 г. да н. э. валадар Элама з дынастыі Шымашкі стварыў моцную ваенную кааліцыю, узяў у аблогу Ур і захапіў яго. У шумерскай «Жалобнай песне аб Шумеры і Уры»<ref>[https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section2/tr223.htm The lament for Sumer and Urim: translation]</ref> паведамляецца, што большасць гараджан не здолелі пакінуць горад і выратавацца ад ворагаў. Эламіты разрабавалі яго, вывезлі статую бога [[Сін (міфалогія)|Сіна]], што лічыўся заступнікам Ура, і ўзялі ў палон лугаля. Яго далейшы лёс невядомы. На некаторы час гегемонія ў Шумеры перайшла да Ісіна, чый уладар вярнуў статую Сіна з Элама і, відавочна, далучыў Ур да сваіх валоданняў, а потым да валадароў Ларсы. У [[18 стагоддзе да н.э.|XVIII]] ст. да н. э. галоўным палітычным цэнтрам Месапатаміі стаў [[Вавілон]]. == Дзяржава == [[Выява:Ur Nammu code Istanbul.jpg|thumb|Таблетка з кодэксам Ур-Наму. Археалагічны музей у [[Стамбул]]е]] [[Шумер]] і [[Акад]] эпохі трэцяй дынастыі [[Ур]]а з’яўляўся спадчыннай [[манархія]]й на чале адзінага валадара з [[шумеры|шумерскім]] традыцыйным тытулам ''луга́ль''. Заснавальнік трэцяй дынастыі [[Ур-Наму]] называў сябе першапачаткова лугалям Ура, пасля смерці [[Утухегаль|Утухегаля]] — лугалям Ура, Шумера і Акада. [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] і яго пераемнікі дадалі да тытула фармулёўку «валадар чатырох бакоў свету», як гэта калісьці рабілі манархі Акада, акрамя таго яны абагаўляліся пры жыцці<ref>[https://www.hyperhistory.com/online_n2/civil_n2/histscript0_n2/bb.html Shulgi Ruler of Ur]</ref>. Фармальна пры валадары мелася толькі адна валадарка — жонка або маці лугаля. У рэчаіснасці, у валадара было шмат наложніц рознага рангу. Адзін з іх ''лукур'' прыраўноўваў такіх жанчын да [[жрэцтва|жрыц]]<ref>{{Cite web |url=https://cafe-ayo.ru/en/bedroom/istoriya-bogi-shumer-shumerskie-bogi-bogi-i-bogini-shumer-komu.html |title=History of the Sumerian gods. Sumerian Gods, Gods and Goddesses Sumerian |access-date=30 кастрычніка 2020 |archive-date=8 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208131455/https://cafe-ayo.ru/en/bedroom/istoriya-bogi-shumer-shumerskie-bogi-bogi-i-bogini-shumer-komu.html |url-status=dead }}</ref>. Дзеці лугаля таксама мелі пэўны ранг, так што спадчыннік трона быў вядомы да яго смерці. Частка дзяцей магла заняць пасады жрацоў найбольш важных [[храм]]аў. Напрыклад, старэйшая дачка лугаля па звычаю, заведзенаму яшчэ ў Акадскай імперыі, станавілася жрыцай у урскім храме [[Сін (міфалогія)|Сіна]]. Астатнія займалі розныя дзяржаўныя пасады. Шульгі і яго нашчадкі імкнуліся заручыцца [[шлюб]]нымі дамовамі з кіраўнікамі найбольш важных правінцый і суседніх краін. Шумер і Акад складалі аснову дзяржавы. Яны былі падзелены на 20 правінцый з адміністрацыйнымі цэнтрамі ў старажытных [[горад|гарадах]]. У іх кіравалі мясцовыя цывільныя адміністрацыі на чале спадчынных валадароў ''энсі''. Дзякуючы шлюбам з сям'ёй лугаля энсі звычайна былі яго сваякамі. Найбольш важнымі гарадамі былі Ур, [[Урук]] і [[Ніпур]]. Ур з’яўляўся [[сталіца]]й. Ніпур — [[рэлігія|рэлігійным]] і [[суд]]овым цэнтрам, дзе лугаль у пачатку свайго кіравання шукаў прызнанне ў храме [[Энліль|Энліля]]<ref>[http://factsanddetails.com/world/cat56/sub402/entry-6036.html NIPPUR: THE RELIGIOUS CENTER OF MESOPOTAMIA]</ref>. Асаблівы статус Урука тлумачыцца тым, што трэцяя дынастыя вызначала свой пачатак як ад Ур-Наму, так і ад Утухегаля. Кожная правінцыя выплочвала цэнтральным уладам натуральны [[падатак]] ''бала''. Памежныя правінцыі ўзначальвалі прызначаныя лугалям ваенныя намеснікі ''шагін''. Для кантролю мясцовых адміністрацый быў створаны штат вандроўных чыноўнікаў ''сукал'', якія выступалі ў якасці рэвізораў або пасланцаў цэнтра. Пасада ''сукалма'', старшыні такіх чыноўнікаў, была адной з самых важных. Пры Шу-Суэне сукалма Арад-Нана<ref>[http://sumerianshakespeare.com/34101/68901.html Scribal social ranking in Sumerian society]</ref> выконваў функцыі [[Прэм’ер-міністр|прэм'ер-міністра]], меў тытул энсі [[Лагаш]]а і з’яўляўся другім чалавекам у дзяржаве. К канцу існавання дзяржавы трэцяй дынастыі цэнтральны апарат моцна разросся, але не здолеў цалкам замяніць мясцовыя кіраўнічыя органы. Прычына пашырэння цэнтральнага апарата толькі часткова тлумачыцца імкненнем лугаля кантраляваць унутраны лад. Дзяржаўныя пасады ў Уры перадаваліся па спадчыне<ref>[https://www.academia.edu/4714486/Was_the_Ur_III_state_bureaucratic_Patrimonialism_and_Bureaucracy_in_the_Ur_III_period STEVEN J. GARFINKLE, WAS THE UR III STATE BUREAUCRATIC? PATRIMONIALISM AND BUREAUCRACY IN THE UR III PERIOD]</ref>, таму рост сем'яў адміністратараў і чыноўнікаў прыводзіў да ўсё новых прызначэнняў. Ужо пры Ур-Наму адбылася першасная кадыфікацыя дзяржаўнага [[заканадаўства]]<ref>[https://www.ancient-origins.net/artifacts-ancient-writings/code-ur-nammu-when-ancient-sumerians-laid-down-law-everyone-obeyed-009333 The Code of Ur-Nammu: When Ancient Sumerians Laid Down the Law, Everyone Obeyed]</ref>. Збор законаў заснавальніка трэцяй дынастыі дайшоў да нашага часу ў няпоўным выглядзе дзякуючы больш познім перапісчыкам. У прадмове да яго казалася, што Ур-Наму прымае законы для ўсталявання міру і справядлівасці. Галоўным суддзёй з’яўляўся сам лугаль. Судовымі справамі таксама займаліся энсі і шагін. Але меліся і прафесійныя суддзі ''ды-куд'' або часовыя суддзі ''машкім''. Некаторыя злачынствы, напрыклад забойства, кодэкс Ур-Наму караў смерцю, але ў большасці выпадкаў прадпісваліся штрафы і кампенсаванні. Аснову [[армія|арміі]] трэцяй дынастыі Ура складала [[пяхота]], ўзброеная [[дзіда]]мі. У шумераў практыкавалася стандартызацыя ўзбраення<ref>[https://sites.google.com/site/histoiredelaguerre/home/la-guerre-a-l-age-du-bronze/les-sumeriens Les Sumériens ont constitué la plus ancienne civilisation de l'histoire] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101150247/https://sites.google.com/site/histoiredelaguerre/home/la-guerre-a-l-age-du-bronze/les-sumeriens |date=1 лістапада 2020 }}</ref>. Армія камплектавалася пераважна з жыхароў цэнтральных правінцый. Служба лічылася іх абавязкам. У некаторых выпадках да дзяржаўнай арміі далучаліся прыватныя ваенныя атрады. Для аховы гарадоў і памежжа будаваліся шматлікія ваенныя ўмацаванні. Іх аховай займаліся сталыя гарнізоны наёмнікаў, часам [[амарэі|амарэяў]] і [[хурыты|хурытаў]], якія атрымоўвалі за службу харчовую выплату. == Эканоміка == [[Выява:Balance sheet Mesopotamia Louvre AO6036.jpg|thumb|Таблетка са штогадовай гаспадарчай справаздачай часоў Амар-Суэна. Захоўваецца ў [[Луўр]]ы]] Асновай [[эканоміка|эканомікі]] дзяржавы трэцяй дынастыі [[Ур]]а, як і іншых старажытных дзяржаў, з’яўлялася [[сельская гаспадарка]]. Прычым, з-за асаблівасцей [[экалогія|экалогіі]] і [[геаграфія|геаграфіі]] рэгіёна, найважнейшым было [[земляробства]]. У цэнтральных правінцыях [[жывёлагадоўля]] адыгрывала толькі дадатковы характар. Адгонная жывёлагадоўля развівалася пераважна на ўскраінах, у мясцовасцях, дзе пераважалі [[стэп]], [[паўпустыня|паўпустыні]] і [[балота|балоты]]. Там існаваў спецыяльны [[падатак]] свойскай жывёлай, які выплочваўся як падатак на зброю для ваенных <ref name="Ur III: Continuity and Erasure">[https://cnx.org/contents/MPG7vGNB@3/Ur-III-Continuity-and-Erasure Ur III: Continuity and Erasure]</ref>. Галоўным прадуктам земляробства быў [[ячмень]], што мог даваць паўнавартыя ўраджаі нават на часткова засоленых з-за памылак у [[ірыгацыя|ірыгацыі]] землях. Яшчэ да ўсталявання трэцяй дынастыі ўлады шумерскіх гарадоў імкнуліся ўрэгуляваць кошты. З-за адсутнасці [[Манета|манет]], мерай разлікаў былі зліткі [[срэбра]] і іншых [[метал]]аў. Нават такой простай металічнай [[валюта|валюты]] не хапала, і кошты вызначаліся ў аб'ёмах ячменя. У гады кіравання [[Ур-Наму]] вытворчасць [[Збожжавыя культуры|збожжа]] ўзрасла, што прывяло да сапраўднай «[[інфляцыя|інфляцыі]]» і рэзкаму ўздыму коштаў на [[мяса]], якое выкарыстоўвалася для ахвярапрынашэнняў у [[храм]]ах<ref>Cripps Eric L., The Structure of Prices in the Ur III Economy: Cults and Prices at the Collapse of the Ur III State // Journal of Cuneiform Studies. Vol. 71, 2019. P. 53 – 76</ref>. У далейшым дзяржава рэгулявала эканоміку праз вытворчасць у буйных гаспадарках. Пры гэтым, заўважна надзвычайная [[Бюракратыя|бюракратызацыя]], выяўленая даследчыкамі ў шматлікіх справаздачах, што дайшлі да нашага часу. Гаспадарчыя ўстановы дзяржавы трэцяй дынастыі можна ўмоўна падзяліць на [[палац]]авыя, храмавыя і прыватныя. Першыя і другія займалі вялікія абшары і, відавочна, былі асноўнымі вытворцамі сельскагаспадарчай прадукцыі. Пры іх таксама меліся [[рамяство|рамесныя]] майстэрні, склады і пункты размеркавання. У іх вёўся падрабязны ўлік таго, што вытваралася, захоўвалася ці адпраўлялася ў іншыя месцы. Храмы валодалі буйнымі маёнткамі, аднак самі храмы кантраляваліся дзяржавай, таму іх маёнткі выконвалі дзяржаўныя функцыі<ref>[https://cdli.ucla.edu/staff/englund/publications/englund2012a.pdf ROBERT K. ENGLUND UCLA, EQUIVALENCY VALUES AND THE COMMAND ECONOMY OF THE UR III PERIOD IN MESOPOTAMIA]</ref>. Персанал, які працаваў у маёнтках, меў дастаткова складаную [[Іерархія|іерархію]]. На чале стаялі адміністратары ''га́нігена''. На ніжэйшай прыступцы — простыя рабочыя ''гуру'' (мужчыны) і ''гемэ'' (жанчыны). Яны аб’ядноўваліся ў атрады, падобныя ваенным, нават званні тых, хто іх узначальваў, нагадвалі ваенныя. Звычайна, рабочыя выконвалі пэўныя абавязкі, але ў залежнасці ад сітуацыі маглі быць накіраваны на іншую працу. За гэта яны атрымоўвалі паёк у выглядзе збожжа і [[Воўна|воўны]], часам — [[алей|алею]], [[масла]], [[фінікі|фінікаў]], [[піва]] і г. д. Работнікі і іншыя сяляне маглі арандаваць частку зямлі, за што аддавалі ўладальніку траціну ўраджаю. У [[горад|гарадах]] таксама меліся буйныя храмавыя і палацавыя прадпрыемствы. Так, у Уры дзяржаўны палац кантраляваў вытворчасць [[тканіны|тканін]]. Дзяржава абмяжоўвала рух рамеснікаў з горада ў горад<ref>[https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/ap3a.1998.8.1.57 Rita P. Wright, Crafting Social Identity in Ur III Southern Mesopotamia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220212115644/https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/ap3a.1998.8.1.57 |date=12 лютага 2022 }}</ref>. На буйных прадпрыемствах і будоўлях часцяком працавалі жанчыны. Іх заробак быў істотна меншым, чым у мужчын (напрыклад, у [http://cuneiform.library.cornell.edu/collections/garsana архіве Гаршаны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201204145539/http://cuneiform.library.cornell.edu/collections/garsana |date=4 снежня 2020 }} дзённы заробак жанчын на будоўле пазначаны як 3 л ячменю, а мужчын — 5 л<ref>[https://cdli.ucla.edu/files/publications/cdlj2010_002.pdf Robert McC. Adams, Slavery and Freedom in the Third Dynasty of Ur: Implications of the Garshana Archives] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025104443/https://cdli.ucla.edu/files/publications/cdlj2010_002.pdf |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>), аднак яны мелі магчымасць займаць пасады адміністратараў груп рабочых. Дзейнасць дробных хатніх гаспадарак амаль не задакументавана, таму ў мінулым у даследчыкаў стваралася ўражанне, што яны не адыгрывалі істотнай ролі ў эканамічным развіцці. У нашы дні вучоныя часцей кажуць пра важнасць узаемадзеяння дробных і буйных гаспадарак. [[Экалогія|Экалагічныя]] ўмовы [[Месапатамія|Месапатаміі]], асабліва ў перыяд [[засуха|засухі]], патрабавалі шмат клопату пра [[арашэнне|абрашэнне]] надзелаў. Фактычна ўстойлівая арганізацыя ірыгацыі клалася на буйныя храмавыя і палацавыя гаспадаркі. Частка іх зямельнага фонду перадавалася ў карыстанне [[жрэцтва|жрацам]], адміністратарам і сталым рабочым, якія акрамя дзённага пайка атрымоўвалі ўраджай з асабістых надзелаў. Раней лічылася, што рабочыя знаходзіліся ў [[прыгонніцтва|прыгонным стане]]. Сучасныя даследаванні не падцвярджаюць гэтага<ref>[https://www.academia.edu/1789851/Land_Tenure_in_Ur_III_Lagas R. de Maaijer, LAND TENURE IN UR III LAGAS]</ref>. Надзелы па-за межамі маёнткаў перадаваліся ў карыстанне прыдворным, чыноўнікам і сялянам. Вядомы ўзгадкі пра прыватныя гаспадаркі, уладальнікі якіх эксплуатавалі [[рабства|рабоў]] і нават трымалі свае ваенныя сілы. Але большасць сялян акрамя працы на сваіх надзелах была вымушана сезонна працаваць у буйных маёнтках, дзе іх дзённы поплатак быў нават вышэйшым, чым у рабочых. Надзелы перадаваліся па спадчыне, але не маглі прадавацца. Часам забарона на продаж абыходзілася шляхам дарэння. У гарадах розныя прафесійныя заняткі з’яўляліся спадчыннымі. Відавочна, прывтныя рамеснікі з’яўляліся асноўнымі вытворцамі тавараў паўседзённага ўжытку. Палацы, храмы і прыватныя асобы эксплуатавалі не толькі наёмных рабочых, але і рабоў. У перыяд кіравання [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] паспяховыя ваенныя кампаніі дазвалялі ператвараць у рабоў палонных ''нам-ра-ак'' («здабычу»). Іх працай карысталіся на будоўлях, абслугоўванні ірыгацыйных сістэм, трымалі як хатніх служак і выкарыстоўвалі ў ваеннай справе. У сярэдзіне кіравання Амар-Суэна прыток палонных зменьшыўся, аднак рабства працягвала існаваць. Рабамі станавіліся дзеці рабоў і беднякі, што прадавалі сябе ў рабства з-за запазычанасці. Іх унёсак у эканоміку застаецца малавядомым. Асаблівасцю рабства ў Шумеры і Акадзе было тое, што рабы разглядаліся як малодшыя члены роду рабаўладальнікаў, а таму маглі займаць важныя пасады, вышэйшыя за пасады асабіста вольных людзей. Часцяком рабы працавалі за межамі гаспадаркі рабаўладальніка. У архіве Гаршаны ўзгадваюцца 175 рабоў прыдворнай сям'і Шу-Кабта, прыцягнутых для будоўлі далёка ад Ура<ref>[https://cdli.ucla.edu/files/publications/cdlj2010_002.pdf Robert McC. Adams, Slavery and Freedom in the Third Dynasty of Ur: Implications of the Garshana Archives] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025104443/https://cdli.ucla.edu/files/publications/cdlj2010_002.pdf |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. Сярод іх былі кваліфікаваныя муляры і нават адміністратары. Яны атрымоўвалі паёк і заробак нароўні з наёмнымі рабочымі. Відавочна, потым увесь заробак або яго частка перадаваліся ўладальнікам. Тое, што рабы маглі займацца самастойнай дзейнасцю і накапліваць пэўную маёмасць, падвярджаецца фактамі выкупу рабамі саміх сябе з рабскага стану. Эканоміка Месапатаміі перыяда трэцяй дынастыі не была замкнёнай, паколькі для яе развіцця патрабаваліся дадатковыя рэсурсы — [[драўніна]], [[металы]], [[Будаўніцтва|будаўнічыя]] матэрыялы, [[каштоўныя камяні]], [[арамат]]ычныя рэчывы і інш. Міжнародны [[гандаль]] знаходзіўся ў руках прафесійных гандляроў ''дамкара'', якія з’яўляліся прыватнымі асобамі, самастойна карысталіся [[крэдыт]]ам і [[пазыка]]й, аднак былі шчыльна звязаны з буйнымі палацавымі і храмавымі гаспадаркамі<ref>[http://asbbs.org/files/ASBBS2012V1/PDF/A/AlexanderW.pdf TRADE AND TRADERS OF MESOPOTAMIAN UR]</ref>. Гандляры, што вялі гандаль з паўночнымі і заходнімі краінамі, вандравалі на рачных [[судна]]х па [[Еўфрат]]у аж да [[Эмар]]а, потым арганізоўвалі наземныя караваны з [[Свойскі асёл|аслоў]]. Доступ рэсурсаў з [[Іранскае нагор’е|Іранскага нагор’я]] стаў магчымым дзякуючы дынастычным сувязям з мясцовымі [[манарх]]амі. Яшчэ адным важным гандлёвым шляхам быў марскі праз [[Персідскі заліў]] у краіны Маган (сучасны паўночны [[Аман]]) і [[Дыльмун]]. З Магана прывозілі [[медзь]] і [[дыярыт]]. Дыльмун з’яўляўся вызначальным пасрэдніцкім цэнтрам у сувязях з багатай краінай Мелуха (магчыма, [[Індская цывілізацыя|Індскай цывілізацыяй]]). Для плаванняў на ўсход майстры з Ура будавалі вялікія караблі. Некаторыя з іх дасягалі водазмяшчэння 90 т<ref>Postgate, J. Early Mesopotamia: Society and Economy at the Dawn of History. — New-York, London: Routledge, 1992. P. 218</ref>. Пашыраным таварам, што вывозілі з Месапатаміі, было збожжа. Другім важным таварам маглі быць [[тканіны]], што тлумачыць хуткае развіццё [[ткацтва]] і [[авечкагадоўля|авечкагадоўлі]], якія стымуляваліся і кантраляваліся з боку дзяржавы. == Культура == [[Выява:Operation Iraqi Freedom DVIDS284470.jpg|thumb|[[Зікурат ва Уры|Вялікі зікурат Ура]]]] У адрозненні ад эпохі [[Акад]]скай імперыі, калі валадары імкнуліся замацаваць свой ваяўнічы вобраз, прадстаўнікі трэцяй дынастыі Ура паказвалі сябе як надзвычай набожныя стваральнікі, заўгодныя вышэйшым сілам. Таму яны актыўна займаліся будаўніцтвам, рэстаўрацыяй і ўзвядзеннем новых будынкаў. Пра гэта сведчаць як запісы, зробленыя ў гады іх кіравання і пазней, так і [[археалогія|археалагічныя]] знаходкі. У першую чаргу, узводзіліся і ўзнаўляліся [[Абарончае збудаванне|абарончыя збудаванні]] і [[храм]]ы. Так, [[Ур-Наму]] клапаціўся пра [[Абарончая сцяна|муры]] Ура. Па загаду [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] і Шу-Суэна будаваўся доўгі мур паміж [[Тыгр (рака)|Тыграм]] і [[Еўфрат]]ам для стрымлівання [[амарэі|амарэяў]]<ref>[https://www.history.com/news/7-famous-border-walls 7 Famous Border Walls]</ref>. Нават у гады заняпаду Ібі-Суэн узнаўляў абарончыя збудаванні Ура і [[Ніпур]]а. Будаўніцтва храмаў мела не толькі [[рэлігія|рэлігійны]], але і [[ідэалогія|ідэалагічны]] сэнс. Найбольш знакаміты ''Этэменігуру'' — рэлігійны комплекс у Уры, прысвечаны яго заступніку богу [[Сін (міфалогія)|Сіну]], узведзены на штучным узвышэнні ў форме замкнёнага [[чатырохвугольнік|чатырохкутніка]] з 2 унутранымі дварамі і велічным [[Зікурат ва Уры|зікуратам]], што першапачаткова меў 64 м у даўжыню, 45 у шырыню, ад 20 м да 30 м у вышыню<ref>[https://www.amusingplanet.com/2016/07/the-great-ziggurat-of-ur.html The Great Ziggurat of Ur]</ref>. На поўдзень ад яго знаходзіліся ''Гіпару'' — комплекс з храма [[Нінгал]] і дома вялікай [[жрэцтва|жрыцы]], ''Ганунма'' (меркавана комплекс сховішчаў), ''Эхурсаг'' (храм і [[палац]] лугаля), вялікая магільня («маўзалей») Шульгі і яго нашчадкаў. У перыяд трэцяй дынастыі адбыўся росквіт Ніпура — галоўнага рэлігійнага і [[суд]]овага цэнтра [[Шумер]]а. Яго плошча пашырылася да 135 га, а насельніцтва павялічылася прыкладна да 40 000 чалавек<ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6173/ Nippur - UNESCO World Heritage Centre]</ref>. [[Канал (гідраграфія)|Канал]] падзяліў горад на выразна вызначаныя ўсходні і заходні сектары. Самыя вялікія грамадскія будынкі размяшчаліся на ўсходнім боку ў раёне, які звалі «злучэннем неба і землі». Пры Ур-Наму былі канчаткова вызначаны [[архітэктура|архітэктурныя]] формы ''Экур'' — храма, дзе па меркаванню [[шумеры|шумераў]] жыў вярхоўны бог [[Энліль]]. Яго насыпны фундамент займаў прастору каля 2 262 м². Акрамя таго, у горадзе знаходзіліся [[зікурат]], храмавыя комплексы багоў [[Інана|Інаны]], [[Гула (багіня)|Гулы]] і [[Нінурта|Нінурты]]. Храмы і зікураты будаваліся і ў іншых гарадах. Адзінае вялікае свецкае збудаванне, якое адносна добра захавалася да нашага часу, — палац Іль-Шуіліі, лугаля [[Эшнуна|Эшнуны]]<ref>[https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.283684/2015.283684.The-Gimilsin_djvu.txt THE GIMILSIN TEMPLE AND THE PALACE OF THE RULERS AT TELL ASMAR]</ref>. Матывы блізкасці валадароў да багоў і стварэння дзеля росквіту таксама адлюстраваны ў прыкладах тагачаснага [[мастацтва]] — рэлігійных [[статуя|статуэтках]], [[барэльеф]]ах на сценах храмаў і каменных [[стэла]]х, выявах на цыліндрычных [[пячатка]]х<ref name="Ur III: Continuity and Erasure"/><ref>[https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/17467243/PITTS-DISSERTATION-2015.pdf?sequence=4&isAllowed=y Pitts, Audrey. The Cult of the Deified King in Ur III Mesopotamia]</ref>. Так, на стэле Ур-Наму лугаль паказаны разам з багамі і рабочымі-будаўнікамі, паўтараныя матывы — яго сувязь з [[вада|вадой]], магчыма ўказанне на ўзнаўленне каналаў, закінутых пры [[гутыі|гутыях]]. [[Выява:Employement contract IMG 0074.jpg|thumb|Кантракт аб найманні з [[Гірсу]] на шумерскай мове, каля 2037 г. да н. э.]] Перыяд трэцяй дынастыі стаў росквітам [[пісьмо]]васці і [[літаратура|літаратуры]] на [[шумерская мова|шумерскай мове]]. У наш час вядома болей за 120 000 [[дакумент]]аў таго часу, і толькі каля 100 зроблены на [[акадская мова|акадскай мове]], астатнія на шумерскай<ref>[https://journals.openedition.org/comptabilites/1980 Manuel Molina, Archives and Bookkeeping in Southern Mesopotamia during the Ur III period]</ref>. Гэты матэрыял складае самы вялікі корпус [[клінапіс]]ных тэкстаў у параўнанні з любым перыядам [[гісторыя|гісторыі]] паўднёвай [[Месапатамія|Месапатаміі]]. Большасць тэкстаў захоўваліся ў цэнтральных або правінцыйных [[архіў|архівах]] і належалі да адміністрацыйных спраў. Узнікненне такой колькасці пісьмовых крыніц стала магчымым дзякуючы пашырэнню адукацыі, якое адбылося пры Ур-Наму або Шульгі і павінна было забяспечыць дзяржаўны апарат, храмы і буйныя гаспадаркі пісьменнымі адміністратарамі. Што сабой уяўляла шумерская школа-''эдуба'' ў эпоху трэцяй дынастыі, дакладна не вядома. Захаваліся прыклады болей позняга перыяду [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э., калі ''эдуба'' існавала часцей як прыватная ўстанова, дзе вывучалі клінапіс, шумерскую мову і [[матэматыка|матэматыку]]<ref>[https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01139643/document Christine Proust, Masters’ Writings and Students’ Writings: School Material in Mesopotamia]</ref>. Праграма адукацыі была дастаткова складанай, у школе давалася болей ведаў, чым патрабавалася звычайнаму пісцу. Шумерскія школьнікі былі вымушаны браць частку заняткаў на дом у якасці хатніх заданняў<ref>[https://www.penn.museum/sites/expedition/texts-tablets-and-teaching/ Steve Tinney, TEXTS, TABLETS, AND TEACHING]</ref>. Літаратура эпохі трэцяй дынастыі прадстаўлена рознымі па жанру творамі: [[эпас|эпічнымі]] казаннямі, складзенымі ў вуснай форме ў папярэднія перыяды, рэлігійнымі [[песня|спевамі]], разважаннямі, [[казка]]мі і г. д. Многія з іх адлюстроўвалі [[ідэалогія|ідэалогію]] лугаляў Ура, якія імкнуліся злучыць сябе з прадстаўнікамі мінулых вядомых дынастый буйных шумерскіх гарадоў. Напрыклад, у спеве пра смерць Ур-Наму паведамлялася, што ён сустракаецца ў замагільным свеце з [[Гільгамеш]]ам. У песне, прысвечанай Шульгі, гаворыцца: «Хай мае гімны будуць ва ўсіх на вуснах; хай песні аб мне не сыходзяць з памяці»<ref>[https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/edition2/literature.php Sumerian literature]</ref>. [[ЗША|Амерыканскі]] ўсходазнавец [https://ii.umich.edu/ii/people/all/p/piotrm.html Пётр Міхалоўскі] нават высоўвае [[гіпотэза|гіпотэзу]] пра тое, што пісцы трэцяй дынастыі наўмысна знішчылі літаратурныя творы Акадскай імперыі і перазапісалі старыя [[легенда|легенды]] на новы лад<ref name="Ur III: Continuity and Erasure"/>. Пад уплывам новых літаратурных твораў шумерская пісьмовая мова зведала некаторыя змены. У прыватнасці з’явілася вытанчаная [[літаратурная мова]] ''эмэ-сал'', на якой пісалі тэксты ад імя жанчын-гераінь. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Довгяло, Г.'' История Древнего Востока / Г. И. Довгялло, О. В. Перзашкевич, А. А. Прохоров. — Минск: ТетраСистемс, 2002 ISBN 985-470-051-8 * Treasures from the Royal Tombs of Ur / Ed. by R.L. Zettler and L. Horne. — UPenn Museum of Archaeology, 1998 ISBN 0-92-417154-5 == Спасылкі == * [https://www.ancient.eu/article/306/third-dynasty-of-ur-ur-iii/ Third Dynasty of Ur (Ur III) - Ancient History Encyclopedia] * [https://www.historyfiles.co.uk/KingListsMiddEast/MesopotamiaUr.htm Near East Kingdoms] * [https://dailyhistory.org/How_Did_the_Ur_III_Dynasty_Impact_Ancient_Mesopotamian_History%3F How Did the Ur III Dynasty Impact Ancient Mesopotamian History?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201029000949/https://dailyhistory.org/How_Did_the_Ur_III_Dynasty_Impact_Ancient_Mesopotamian_History |date=29 кастрычніка 2020 }} * [http://www.swartzentrover.com/cotor/Bible/Timelines/Babylon/Ur.htm The 3rd Dynasty of Ur (2112-2004 BC)] {{Старажытная Месапатамія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Трэцяя дынастыя Ура| ]] qzbd8tkbjiea76m022x6u7mci24syab 0 661132 5193165 5182680 2026-09-05T02:53:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193165 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Тыграйскі канфлікт |частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] |выява = Tigray War territory July 2021.svg |памер = 300px |загаловак = Сітуацыя на 24 верасня 2021. {{legend|#fcb5b5|пад кантролем федэральнага ўрада Эфіопіі}} {{legend|#b8edad|пад кантролем тыграйскіх паўстанцаў}} {{legend|#c3c3c3|пад кантролем амхарскага апалчэння «Фано»}} {{legend|#969bf7|пад кантролем эрытрэйскай арміі}} |дата = з [[4 лістапада]] [[2020]] па [[2 лістапада]] [[2022]] |месца = [[Тыграй]] і суседнія рэгіёны |вынік = [[Мірнае пагадненне паміж Эфіопіяй і Тыграем|Прэторскае мірнае пагадненне]] |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Эфіопія}}: *• [[Узброеныя сілы Эфіопіі|УСЭ]] *• [[Пераходны ўрад Тыграя|ПУТ]] *• [[Фано (апалчэнне)|Фано]] *• [[Рэгіянальны спецназ Эфіопіі|Рэгіянальны спецназ]] <small>(з ліпеня 2021<ref name="рэгіяналы">{{Cite web|date=25 July 2021|title=Ethiopia's Amhara state rallies residents to fight Tigrayans|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/7/25/ethiopias-amhara-state-rallies-residents-to-fight-tigrayans|access-date=25 July 2021|website=Al Jazeera}}, {{Cite web|last1=Endeshaw|first1=Dawit|last2=Flick|first2=Maggie|date=19 July 2021|title=Ethiopia's Tigray forces enter neighbouring Afar region, Afar says|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopias-tigray-forces-enter-neighbouring-afar-region-afar-says-2021-07-19/|access-date=22 July 2021|website=Reuters}}, {{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/three-more-regions-reinforce-ethiopia-army-amhara-against-tigray-forces-2021-07-16/|title=Three more regions reinforce Ethiopia army, Amhara against Tigray forces|date=16 July 2021}}, {{cite news |title=Ethiopia: Fear Tigray conflict could trigger all-out war |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fear-tigray-conflict-could-trigger-all-out-war/a-58566874 |access-date=21 July 2021 |agency=DW |date=20 July 2021}}, {{Cite web|last=Endeshaw|first=Dawit|date=16 July 2021|title=Three more regions reinforce Ethiopia army, Amhara against Tigray forces|url=https://www.reuters.com/world/africa/three-more-regions-reinforce-ethiopia-army-amhara-against-tigray-forces-2021-07-16/|access-date=12 August 2021|website=Reuters}}</ref>)</small> {{Сцягафікацыя|Эрытрэя}}{{efn|9 лістапада 2020 года паўстанцы НФВТ абвінавацілі Эрытрэю ў ваенным умяшанні ў Тыграйскі канфлікт. Аднак эрытрэйскі бок адмаўляў свой удзел у баявых дзеяннях. Эфіопскі ўрад таксама першапачаткова абвяргаў такога кшталту інфармацыю, але 23 сакавіка 2021 прэм’ер-міністр Абій Ахмед Алі афіцыйна пацвердзіў, што эрытрэйскія войскі знаходзяцца ў зоне канфлікту. 16 красавіка гэта пацвердзіла і пастаянны прадстаўнік Эрытрэі пры ААН Сафія Тэсфамарыям.}}: *• [[Узброеныя сілы Эрытрэі|УСЭ]] {{Collapsible list |bullets =yes |title = пры падтрымцы: |пастаўкі зброі: |{{Сцягафікацыя|ААЭ}} <small>(пастаўкі БПЛА<ref>{{cite web|url=https://www.africanmilitaryblog.com/2020/11/tigray-uae-drones-supports-ethiopia|title=Tigray: UAE drones support Ethiopia|access-date=29 November 2020|publisher=African Military Blog News|date=16 November 2020|archive-date=3 снежня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203223347/https://www.africanmilitaryblog.com/2020/11/tigray-uae-drones-supports-ethiopia|url-status=dead}}</ref>)</small> |{{Сцягафікацыя|Турцыя}} <small>(пастаўкі БПЛА<ref>{{Cite news|date=31 January 2022|title=Tigray conflict: What do we know about drone strikes in Ethiopia?|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/60045176|access-date=7 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|date=25 January 2022|title=Evidence from civilian bombing in Ethiopia points to Turkish drone|url=https://www.politico.eu/article/evidence-civilian-bombing-ethiopia-turkish-drone/|access-date=7 February 2022|website=POLITICO|language=en-US}}</ref>) |{{Сцягафікацыя|Джыбуці}} <small>(дыпламатычная падтрымка<ref>[https://www.lanation.dj/le-president-de-la-republique-recoit-un-emissaire-du-premier-ministre-ethiopien-2/ Президент Джибути выразил поддержку федеральному правительству Эфиопии]</ref>)</small> |{{Сцягафікацыя|Самалі}}<ref name="tut">[https://erena.org/eritrean-opposition-soldiers-fought-on-the-side-of-tplf-ethiopian-pm/ Briefing of ethiopian prime minister]</ref><ref name="garoweonline.com">{{cite web|title=Somalia supports Ethiopia's military actions in Tigray days after FM sacked|url=https://www.garoweonline.com/en/news/somalia/somalia-supports-ethiopias-military-actions-in-tigray-days-after-fm-sacked|access-date=2021-01-29|website=Garowe Online|language=en}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Кенія}} <small>(дыпламатычная падтрымка<ref name="tut"/>)</small> |{{Сцягафікацыя|Судан}} <small>(дыпламатычная падтрымка, да 12.12<ref name="tut"/>)</small> }} |праціўнік2 = [[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Тыграй]]: *• Рэгіянальны ўрад *• [[Сілы абароны Тыграя]] *• [[Народны фронт вызвалення Тыграя]] *• Перабежчыкі з урадавай арміі<ref>[https://m.independent.ie/world-news/africa/end-of-fighting-in-rebel-tigray-region-in-sight-claims-ethiopia-39828413.html End of fighting in rebel Tigray region]</ref> *• Іншарэгіянальныя антыэфіопскія апазіцыйныя сілы <small>(са жніўня 2021<ref name="рэгіяналы1">{{Cite web|last=Anna|first=Cara|date=11 August 2021|title=Ethiopia armed group says it has alliance with Tigray forces|url=https://apnews.com/article/africa-only-on-ap-ethiopia-b280e6622d66b7e7f9b12cd1d0041ae8|access-date=11 August 2021|website=AP News}}, {{Cite web|date=25 August 2021|title=Leaked EU Diplomatic Cable: Delegation of the European Union to Ethiopia|url=https://www.scoop.co.nz/stories/WO2108/S00224/leaked-eu-diplomatic-cable-delegation-of-the-european-union-to-ethiopia.htm|access-date=25 August 2021|website=Scoop}}, {{Cite web|date=25 August 2021|title=The Afar Revolutionary Democratic United Front (UGUGUMO) condemn the massacre of over 200 innocent Afar|url=https://ayyaantuu.org/english/the-afar-revolutionary-democratic-united-front-ugugumo-condemn-the-massacre-of-over-200-innocent-afar/|website=Ayyaantuu News|access-date=18 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826040646/https://ayyaantuu.org/english/the-afar-revolutionary-democratic-united-front-ugugumo-condemn-the-massacre-of-over-200-innocent-afar/|archive-date=26 жніўня 2021|url-status=dead}}, {{Cite web|last=Kifle|first=Shuwa|title=Zerbricht Äthiopien im Bürgerkrieg?|url=https://www.heise.de/tp/features/Zerbricht-Aethiopien-im-Buergerkrieg-6165789.html|access-date=2021-08-19|website=heise online|language=de}}, {{Cite web|date=23 August 2021|title=The Sidama National Liberation Front to Join the Coalition of Resistance by the Federalist Forces|url=http://www.sidamanationalliberationfront.org/snlfjoinsfederalsits.html|access-date=24 August 2021|website=Sidama National Liberation Front}}</ref>)</small> {{Collapsible list |bullets =yes |title = пры падтрымцы: |{{Сцяг|Эрытрэя}} Эрытрэйская апазіцыя <small>(па заяве ўрада<ref name="tut"/>)</small> |{{Сцягафікацыя|Судан}} <small>(з 12.12, па заяве ўрада<ref name="судан-тыграй"/>)</small> |{{Сцягафікацыя|ЗША}} <small>(дыпламатычная<ref>[https://www.bnnbloomberg.ca/u-s-urges-withdrawal-of-eritrean-troops-from-ethiopia-1.1535023 U.S. Urges Withdrawal of Eritrean Troops From Ethiopia]</ref> і санкцыйная<ref>{{Cite web|url= https://www.voanews.com/africa/ethiopians-protest-us-sanctions-over-brutal-tigray-war |title= Ethiopians Protest US Sanctions Over Brutal Tigray War. }}</ref> падтрымка)</small> |{{Сцягафікацыя|Егіпет}} <small>(матэрыяльная падьрымка<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |date=2021-12-20 |title=Foreign Drones Tip the Balance in Ethiopia's Civil War |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/12/20/world/africa/drones-ethiopia-war-turkey-emirates.html |issn=0362-4331}}</ref>)</small> }} |камандзір1 = {{Сцяг|Эфіопія}} [[Абій Ахмед Алі]]<br>{{Сцяг|Эфіопія}} [[Сахле-Ворк Зеўдэ]]<br>{{Сцяг|Эфіопія}} [[Кенеа Ядэта]]<br>{{Сцяг|Эфіопія}} [[Берхану Джула]]<br>[[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Мулу Нега]]<br>[[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] {{Сцяг|Эфіопія}} [[Абрахам Белай]]<br>{{Сцяг|Эрытрэя}} [[Ісаяс Афеворкі]]<br>{{Сцяг|Эрытрэя}} [[Філіпас Вальдэяханэс]]<br>{{Сцяг|Эрытрэя}} [[Себхат Эфрэм]] |камандзір2 = [[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль]]<br>[[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Фетлворк Гебрэгзіабхер]]<br>[[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Тадэс Верадэ Тэсфай]]<br>[[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Гетачу Рэда]]<br>[[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Себхат Нега]] {{капітуляцыя}}<br>[[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Абай Велду]]{{капітуляцыя}}<br>[[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Сеюм Месфін]] †<br>[[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Абай Цэхае]] †<br>[[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Цадкан Гебрэтэнсэй]]<br>[[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Керыя Ібрагім]] {{капітуляцыя}} |сілы1 = 140 000 байцоў урадавай арміі<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/16/ethiopian-troops-liberate-key-town-in-tigray-claim-officials|title=Ethiopian troops 'liberate' key town in Tigray, claim officials|publisher=[[The Guardian]]|date=17 November 2020|access-date=17 November 2020}}</ref>, 10 000 апалчэнцаў Фано<ref>{{cite web|last=Arguments|first=African|date=2021-01-29|title=Ethiopia: 'They Have Destroyed Tigray, Literally' – Mulugeta Gebrehiwot Speaks From the Mountains of Tigray|url=https://allafrica.com/stories/202101290845.html|access-date=2021-01-29|website=allAfrica.com|language=en}}</ref>, 43 000 эрытрэйскіх вайскоўцаў<ref name="france24_ref_1">{{cite web |url=https://www.france24.com/en/africa/20201205-ethiopia-we-are-in-our-homeland-the-invaders-are-attacking-us-says-tigray-s-gebremichael |title=Ethiopia: 'We are in our homeland, the invaders are attacking us,' says Tigray's Gebremichael |quote=As fighting continues "in many parts" of Ethiopia's Tigray, according to the United Nations, Tigray's regional president Debretsion Gebremichael told France 24 that the northern region would continue fighting as long as federal "invaders" are on Tigrayan soil. Prime Minister Abiy Ahmed announced military operations in the northern region of Tigray a month ago, saying they targeted the leaders of its ruling party, the Tigray People's Liberation Front (TPLF). Gebremichael believes neighbouring Eritrea is playing a key role in the conflict. "They already have 16 divisions in Tigray. They are fighting on the side of the federal army... They have a united front against us. Wherever you go, they are there." |website=[[France 24]] |date=15 December 2020 |access-date=16 December 2020 |archive-date=16 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216215210/https://www.france24.com/en/africa/20201205-ethiopia-we-are-in-our-homeland-the-invaders-are-attacking-us-says-tigray-s-gebremichael |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|date=16 June 2016|title=Eritrea Army|work=Global Security|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/eritrea/army.htm|access-date=23 July 2021|url-status=live}}</ref> |сілы2 = 100 000 — 250 000 апалчэнцаў, перабежчыкаў, байцоў спецпадраздзяленняў і рэгіянальнай паліцыі<ref name="Fick"/><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2020/11/07/africa/ethiopia-tigray-abiy-ahmed-intl/index.html|title=Air strikes in Ethiopia's Tigray region will continue, PM says|publisher=[[CNN]]|date=7 November 2020|access-date=7 November 2020}}</ref><ref>{{cite news|title=Ethiopia's Tigray crisis: What a blind man's death reveals |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-55832712 |access-date=3 May 2021 |work=BBC |date=1 February 2020 |quote=which was estimated to have 250,000 fighters under its command – would continue.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hot Issue – Is the War in Ethiopia's Tigray Region Ending or Only Just Beginning?|url=https://jamestown.org/program/hot-issue-is-the-war-in-ethiopias-tigray-region-ending-or-only-just-beginning/|access-date=5 September 2021|website=Jamestown|language=en-US|quote=Estimates of TPLF troop strength range as high as 250,000. It is difficult to assess actual troop strength due to the presence of a large number of informal militias loyal to the TPLF. A more accurate and conservative estimate of the number of men and women in formal and informal fighting forces loyal to the TPLF is 100,000 to 125,000.}}</ref> |страты1 = {{Сцяг|Эфіопія}}: 3 073 забітых<ref>{{Cite news |date=6 September 2021 |title=Ethiopia's Tigray conflict: Thousands reported killed in clashes |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-58450223 |access-date=5 September 2021 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320140245/https://www.bbc.com/news/world-africa-58450223 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=10 July 2021 |title=After battlefield reversals, what next for Ethiopia's Tigray war? |publisher=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/7/10/what-next-ethiopia-tigray-war |access-date=15 October 2021 |archive-date=16 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016152041/https://www.aljazeera.com/news/2021/7/10/what-next-ethiopia-tigray-war |url-status=live }}</ref> <small>(па даных паўстанцаў на 06.09.21)</small><br/>{{Сцяг|Эрытрэя}}: 1 555+ забітых<ref>{{cite web |title=Government of Eritrea: Deaths |url=https://ucdp.uu.se/actor/98 |website=UCDP |access-date=2022-11-04}}</ref> ---- {{Сцяг|ААН}}: 3 ахоўніка ААН і 5 работнікаў гуманітарнай дапамогі загінулі<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/global-development/2020/dec/21/slaughtered-like-chickens-eritrea-heavily-involved-in-tigray-conflict-say-eyewitnesses|title='Slaughtered like chickens': Eritrea heavily involved in Tigray conflict, say eyewitnesses|website=The Guardian|author=Guardian staff|date=December 21, 2020}}</ref> <small>(да 21.12.20)</small> |страты2 = [[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]]: 5 600 забітых<ref>{{Cite news |date=4 September 2021 |title=Ethiopia: Thousands of Tigray rebels killed, military claims |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-58450223 |access-date=5 September 2021 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320140245/https://www.bbc.com/news/world-africa-58450223 |url-status=live }}</ref> <small>(па даных урада на 04.09.21)</small> ---- {{Сцяг|Судан}}: 6 забітых і 30 параненых сілавікоў, 10 загінулых і 2 выкрадзеных грамадзянскіх{{efn|гл. [[Эфіопа-суданскі памежны канфлікт (2020—2021)]]}} <small>(да 26.02.21)</small> |агульныя страты = 80 000–100 000+ загінулых цалкам (па даных урада Эфіопіі<ref>{{cite news |title=War in Tigray may have killed 600,000 people, peace mediator says |url=https://www.ft.com/content/2f385e95-0899-403a-9e3b-ed8c24adf4e7 |access-date=16 June 2023 |agency=Financial Times |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619143309/https://www.ft.com/content/2f385e95-0899-403a-9e3b-ed8c24adf4e7 |url-status=live }}</ref>)<br>162 000–600 000 загінулых цалкам <small>(па даных [[Генцкі ўніверсітэт|Генцкага ўніверсітэта]]<ref name="Ghent_death_toll">{{Cite web |last=York |first=Geoffrey |date=October 21, 2022 |title=Surge of dehumanizing hate speech points to mounting risk of mass atrocities in northern Ethiopia, experts say |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-surge-of-dehumanizing-hate-speech-points-to-mounting-risk-of-mass/ |url-access=registration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022002129/https://www.theglobeandmail.com/world/article-surge-of-dehumanizing-hate-speech-points-to-mounting-risk-of-mass/ |archive-date=October 22, 2022 |website=The Globe and Mail |quote=Independent scholars, based at Ghent University in Belgium, suggest that the death toll in Tigray is now between 385,000 and 600,000.}}</ref><ref name="martinplaut">{{cite web |last1=Negash |first1=Emnet |title=Updated assessment of civilian starvation deaths during the Tigray war |date=24 May 2023 |url=https://martinplaut.com/2023/05/24/updated-assessment-of-civilian-starvation-deaths-during-the-tigray-war/ |access-date=4 July 2023 |quote=As our estimate of the civilian deaths in the Tigray war is regularly mentioned in the media, it seems important to share our evolving understanding and updated (lower) number of civilian deaths as a result of the Tigray war and blockade. We concluded that the IPC/FEWS categorization, on which our Tigray statistics are mainly based, overestimates hunger mortality. Along with developing information on the ground, this would point to a total number of civilian deaths ranging from 162,000 to 378,000. |archive-date=4 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704003827/https://martinplaut.com/2023/05/24/updated-assessment-of-civilian-starvation-deaths-during-the-tigray-war/ |url-status=live }}</ref>)</small> ''гл. падрабязней [[Людскія страты ў Тыграйскім канфлікце]]'' }} {{Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі}} '''Тыграйскі канфлікт''' — узброенае супрацьстаянне паміж федэральным урадам [[Эфіопія|Эфіопіі]] і мясцовымі ўладамі рэгіёну [[Тыграй]], якое ўспыхнула [[4 лістапада]] [[2020]] года. Прычынамі канфлікту сталі даўнія супярэчнасці паміж федэральным урадам [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]] і кіруючай штатам партыяй [[Народны фронт вызвалення Тыграя]]. Алі з самага пачатку свайго прэм’ерскага тэрміну прыкладаў намаганні для зніжэння ўплыву НФВТ. У адказ партыя ігнаравала асобныя федэральныя акты і ўказанні на тэрыторыі рэгіёну. У выніку лістападаўскай аперацыі ўрадавая армія Эфіопія змагла выцесніць праціўніка з галоўных гарадоў і аднавіць кантроль над большай часткай Тыграя. Нягледзячы на шэраг буйных паражэнняў НФВТ працягнуў супраціў і нават змог утрымаць некаторыя горныя раёны рэгіёну. Адначасова падчас канфлікту бакі абвінавачвалі тыя ці іншыя замежныя сілы ў прамым удзеле ў вайне, што напаліла палітычную абстаноўку ў гэтай частцы [[Афрыка|Афрыкі]]. У чэрвені [[2021]] года антыўрадавыя сілы разгортваюць наступленне. Да канцы месяца эфіопскія войскі і іх саюзнікі былі выбіты з часткі цэнтральнага і ўсходняга Тыграя, у тым ліку рэгіянальнай сталіцы [[Мэкэле]]. У кастрычніку ўлады распачалі спробу рэваншу за летнія падзеі, але пацярпелі няўдачу. У гэты час тыграйскія паўстанцы кансалідуюцца з іншымі апазіцыйнымі групоўкамі краіны і разгортваюць дзейнасць за межамі рэгіёну. Тым не менш у канцы года ініцыятыва пераходзіць да федэральнай арміі. У наступным годзе бакі селі за стол перамоваў і дамагліся мірнага пагаднення. == Перадгісторыя == Эфіопія — [[Усходняя Афрыка|усходне-афрыканская]] дзяржава [[Дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|без выхаду да мора]]. Насельніцтва краіны складае больш за 100 мільёнаў чалавек. Адрозніваецца значнай этнакультурнай разнастайнасцю. Краіна падзелена на 10 рэгіёнаў, таксама званых штатамі. У кожным суб’екце маецца ўласны выбарны ўрад, заканадаўства, з перавагай той ці іншай этнічнай групы. Адным з такіх рэгіёнаў з’яўляецца Тыграй, населены прадстаўнікамі народнасці [[тыграі]]. Ён размешчаны на паўночным захадзе дзяржавы паміж Эфіопіяй і [[Эрытрэя]]й. Прадстаўнікі народнасць тыграі складаюць большасць насельніцтва суседняй Эрытрэі<ref name="валюжэніч">[https://anna-news.info/v-efiopii-nachalas-grazhdanskaya-vojna/ В Эфиопии началась гражданская война] // Дмитрий Валюженич, Anna News, 6 ноября 2020</ref>. На працягу доўгага часу выхадцы з гэтай вобласці мелі важную ролю ў кіраванні Эфіопіяй, а НФВТ уваходзіў у кіруючую кааліцыю «[[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў]]». Раней ва ўладзе стаяў народ [[амхара]] з аднайменнага штата. [[XX стагоддзе]] прайшло ва ўмовах панавання менавіта яго. Нават пераход улады ад манархіі да марксісцка-ленінскай групоўцы афіцэраў «[[Часовы ваенна-адміністрацыйны савет|Дэрг]]» у [[1974]] годзе нічога не змяніў: прадстаўнікі амхара захавалі сваё вяршэнства. Здзейсніўшы ваенны пераварот, «Дэрг» узяла за прыклад [[СССР]]. Прыватны гандаль забаранілі, сялян заганялі сілай на дзяржпрадпрыемствы — у [[калгас]]ы, на нязгодных абрынуўся тэрор. [[Калектывізацыя]] абярнулася катастрофай: прымусовая праца і спроба татальнага дзяржаўнага планавання апынуліся неэфектыўнымі. Каля мільёна людзей загінулі ад голаду. Правалы ва ўнутранай палітыцы прывялі да таго, што ў [[1991]] годзе, пасля [[Грамадзянская вайна ў Эфіопіі|шматгадовай грамадзянскай вайны]], улада перайшла да тыграйцаў<ref>{{Cite web |url=https://vedomosti-ru.turbopages.org/turbo/vedomosti.ru/s/opinion/articles/2021/01/26/855550-grazhdanskaya-voina |title=Гражданская война в Эфиопии может взорвать Африку |access-date=29 кастрычніка 2021 |archive-date=29 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029143756/https://vedomosti-ru.turbopages.org/turbo/vedomosti.ru/s/opinion/articles/2021/01/26/855550-grazhdanskaya-voina |url-status=dead }}</ref>. У [[2018]] годзе, з прыходам да ўлады новага прэм’ера [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда]], Народны фронт вызвалення Тыграя перайшоў у апазіцыю, імкнучыся дыстанцыявацца ад федэральных уладаў і паказаць сваё асаблівае месца<ref name="ФСК">[https://www.fondsk.ru/news/2020/11/10/k-sobytijam-v-efiopii-52227.html К событиям в Эфиопии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201116165114/https://www.fondsk.ru/news/2020/11/10/k-sobytijam-v-efiopii-52227.html |date=16 лістапада 2020 }} // Фонд стратегической культуры, 10 ноября 2020</ref>. Асноўнай мэтай новай кіруючай вярхушкі стаў адыход ад этнічнага праўлення ў Эфіопіі, дзе рэгіёны створаны на этнічнай аснове і валодаюць шырокай аўтаноміяй<ref name="газета">[https://www.gazeta.ru/politics/2020/11/23_a_13372027.shtml «Последний шанс»: Эфиопия движется к гражданской войне] // Газета.ру, Алексей Поплавский, 23 ноября 2020</ref>. Тут жа тыграйцаў пачалі выцясняць з бізнесу і з ключавых інжынерных пасад<ref name="ng">[https://www.ng.ru/world/2021-01-31/6_8070_world4.html КОНФЛИКТ В ЭФИОПИИ СТАНОВИТСЯ ИНТЕРНАЦИОНАЛЬНЫМ]</ref>. Тыграйскія палітыкі абвінавачвалі прэм’ер-міністра ў прадузятасці і спробе выціснуць іх з улады, а Абій Ахмед іх — у [[карупцыя|карупцыі]] і сабатажы рэформаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-57658171 Снова война в Эфиопии. Повстанцы отвоевали столицу Тыграя, жители региона голодают]</ref>. [[9 верасня]] [[2020]] года мясцовыя ўлады правялі [[Рэгіянальныя выбары ў Тыграі (2020)|ўсеагульныя рэгіянальныя выбары ў Савет прадстаўнікоў Тыграя]], нягледзячы на забарону федэральнага ўрада, які адмяніў правядзенне выбараў у рэгіёнах з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]. Парламент Эфіопіі прызнаў выбары неканстытуцыйнымі<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/3055500.html |title=Парламент Эфиопии признал выборы в Тыграі неконституционными |access-date=12 лістапада 2020 |archive-date=27 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127143713/https://regnum.ru/news/polit/3055500.html |url-status=dead }}</ref>. Гэтае рашэнне справакавала ўскладненне адносін паміж цэнтральным урадам і ўладамі штата. На выбарах у Тыграі перамог НФВТ. [[8 кастрычніка]] парламент Эфіопіі разарваў адносіны з Саветам прадстаўнікоў Тыграя і рэгіянальнымі выканаўчымі ўладамі<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/3084640.html |title=Парламент Эфиопии принял резолюцию о разрыве отношений с регионом Тыграй |access-date=12 лістапада 2020 |archive-date=27 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127143612/https://regnum.ru/news/polit/3084640.html |url-status=dead }}</ref>. == Бакі == Урадавыя сілы мелі некаторую перавагу ў падрыхтоўцы і ўзбраенні. У баях былі заўважаны савецкая 152-мм самаходная гаўбіца 2С19 «Мста-С»<ref name="ФСК"/>, РСЗА БМ-21 «Град»<ref name="eepa33">[https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-33-22-December.pdf Situation Report EEPA HORN No. 33 — 22 December] Europe External Programme with Africa</ref>, 12-ствольная кітайская РСЗА PHL03<ref name="ФСК"/>, штрумавік Су-25<ref name="ФСК"/>, знішчальнік МіГ-23<ref name="МиГ-23"/> і [[беспілотны лятальны апарат|баявыя дроны]]<ref>[https://www.ethiopianreporter.com/article/20401 የፌደራል መንግሥት በትግራይ ክልል ጊዜያዊ አስተዳደር እንዲያቋቁም የፌዴሬሽን ምክር ቤት በሙሉ ድምፅ ወሰነ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201113022508/https://www.ethiopianreporter.com/article/20401 |date=13 лістапада 2020 }}</ref>. Аднак напярэдадні вайны значна знізіла патэнцыял праўрадавых сіл звальненне з арміі некалькіх тысяч тыграйскіх афіцэраў<ref name="Цалуноў"/>. Адначасова ўзніклі праблемы з маральных духам лаялістаў. Так, у пачатку баявых дзеянняў каля трыццаці вайскоўцаў адмовіліся падпарадкавацца і беглі ў суседні [[Судан]]<ref>{{Cite web |url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/10/393467/World/Africa/Thousands-fleeing-Ethiopia-fighting-enter-Sudan-go.aspx |title=2500 гражданских и 30 солдат Эфиопии бежали в Судан из-за войны в Тыграі |access-date=16 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127211204/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/10/393467/World/Africa/Thousands-fleeing-Ethiopia-fighting-enter-Sudan-go.aspx |archive-date=27 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Разам з тым гаварылася і пра перабежчыкаў са складу Паўночнага камандавання ўзброеных сіл, якія далучыліся да праціўніка<ref name="tut"/>. У сваю чаргу атрады НФВТ, прадстаўленыя ў асноўным [[апалчэнне]]м, рэгіянальным спецназам і паліцыяй, мелі ў распараджэнні ЗРК С-125, якія зніжалі актыўнасць варожай авіяцыі<ref name="ФСК"/>. Яны таксама валодалі некаторай колькасцю бранятэхнікі і артылерыйскіх сістэм<ref name="валюжэніч"/>. Усе антыэфіопскія сілы аб’ядналіся ў так званыя «[[Сілы абароны Тыграя]]». Групоўка ўяўляла з сябе аб’яднанне сіл спецыяльнага прызначэння рэгіянальнага ўрада Тыграя, перабежчыкаў з эфіопскіх арміі<ref name="Fick">{{cite news |last1=Fick |first1=Maggie |title=Battle-hardy Tigray back in spotlight as Ethiopia conflict flares |url=https://www.reuters.com/article/ethiopia-conflict-tigray-idUSL8N2HV76C |access-date=3 May 2021 |agency=Reuters |date=10 November 2020 |quote=Tigrayan forces and militia are battle-hardened, have large stocks of military hardware and number up to 250,000 men, experts say. Federal authorities have restricted access to the region, making it hard to verify details of the fighting. However, there are indications that Tigrayans in the powerful Northern Command, which accounts for about half of the federal army’s manpower and its best divisions, are defecting. Local forces are already in control of its headquarters in Mekelle and other army facilities in Tigray, according to a United Nations internal security report seen by Reuters. Ethiopia expert Alex de Waal said Abiy may have underestimated the Tigray leaders’ skills at both politics and war. The Tufts University academic recalled the words of Tsadkan Gebretensae, a Tigrayan who once commanded Ethiopia’s army against Eritrea, in a conversation with him: “War is primarily an intellectual activity"}}</ref><ref>{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |title=Why Is Ethiopia at War With Itself? |url=https://www.nytimes.com/2020/11/05/world/africa/ethiopia-tigray-conflict-explained.html |access-date=3 May 2021 |work=The New York Times |date=7 April 2021 |quote=As fighting erupted, Tigray officials declared that soldiers from the Northern Command of the Ethiopian military had defected and sided with them.... But although federal forces quickly seized control of Tigray’s main towns, the T.P.L.F. and its armed supporters fled to rural and mountainous areas, where sporadic fighting continued through February.}}</ref>, мясцовага апалчэння, членаў партый Народны фронт вызвалення Тыграя, [[Нацыянальны кангрэс Вялікага Тыграя]], [[Сальсай Веян Тыграй]], [[Партыя незалежнасці Тыграя]] і іншых<ref name="beltrami">Place St Pierre, 19 April 2021: [http://placestpierre.fr/guerre-civile-au-tigray-la-situation-sur-le-terrain-fulvio-beltrami/ Guerre civile au Tigré, la situation sur le terrain (Fulvio Beltrami)]</ref>. Значную частку атрадаў склала [[моладзь]]<ref name="lefort">Ethiopia Insight, 27 April 2021: [https://www.ethiopia-insight.com/2021/04/27/ethiopias-vicious-deadlock/ René Lefort: Ethiopia’s vicious deadlock]</ref><ref name="crisisgroup">International Crisis Group, 2 April 2021: [https://www.crisisgroup.org/africa/horn-africa/ethiopia/b171-ethiopias-tigray-war-deadly-dangerous-stalemate Ethiopia’s Tigray War: A Deadly, Dangerous Stalemate]</ref><ref name="Mountains_Destroyed_Tigray_pdf">{{cite web | last1 = de Waal | first1 =Alex |author1-link =Alex de Waal | last2= Gebrehiwot Berhe | first2= Mulugeta |author2-link = Mulugeta Gebrehiwot |title= Transcript – Call between Mulugeta Gebrehiwot and Alex de Waal 27 January 2021 | website= World Peace Foundation |date = 2021-01-27 | url = https://sites.tufts.edu/reinventingpeace/files/2021/01/Mulugeta-Call-27-Jan-Full-transcript1-1.pdf | access-date = 2021-05-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210129211458/https://sites.tufts.edu/reinventingpeace/files/2021/01/Mulugeta-Call-27-Jan-Full-transcript1-1.pdf |archive-date= 2021-01-29 |url-status=live }}</ref>. Акрамя вышэйпералічаных, у канфлікце прымалі актыўны ўдзел апалчэнцы [[Фано (апалчэнне)|Фано]]. Байцы міліцыі — прадстаўнікі народа амхара. Групоўка сфармавалася ў 2010-х гадах, а павелічэнне ўплыву і ролі арганізацыі адбылося ў 2019 годзе ў сувязі з прыходам да ўлады прэм’ер-міністра Абія Ахмеда Алі<ref name="Ezega_Fano_will_not_disarm">{{cite news | title= Fano Will Not Lay Down Arms If Demands Are Not Met: Chairman | date= 2020-03-28 |newspaper= Ezega News | url= https://www.ezega.com/News/NewsDetails/7856/Fano-Will-Not-Lay-Down-Arms-If-Demands-Are-Not-Met-Chairman |access-date=2020-12-02 |archive-url= https://archive.today/20201202200451/https://www.ezega.com/News/NewsDetails/7856/Fano-Will-Not-Lay-Down-Arms-If-Demands-Are-Not-Met-Chairman |archive-date= 2020-12-02 |url-status=live }}</ref>. Апалчэнцы прытрымліваліся ўльтранацыяналістычнай ідэалогіі, якая мае на ўвазе дэмантаж федэральнай сістэмы і аднаўленне цэнтралізаванай «імперскай» дзяржавы, дзе ў мінулым дамінавалі эліты амхара<ref>[https://www.facebook.com/watch/?ref=search&v=629781841007426&external_log_id=cf8ccd4f-8e1e-44a2-b50e-978c9ffc092e&q=%E1%8D%8B%E1%8A%96%20%E1%8A%A0%E1%88%9B%E1%88%AB የፋኖ አማራ በጎንደር የመጨረሻ ማስጠንቀቂያ] («Última advertència dels fano Amhara de Gondar»). Vídeo penjat a [[facebook]] el 24 d’agost de 2020 on un grup d’uns 40 fano es presenta i exigeix l’alliberament de companys fano empresonats a la regió.; [https://www.facebook.com/watch/?ref=search&v=191274709307090&external_log_id=cf8ccd4f-8e1e-44a2-b50e-978c9ffc092e&q=%E1%8D%8B%E1%8A%96%20%E1%8A%A0%E1%88%9B%E1%88%AB ፋኖ አማራ ጎንደር] («Fano Amhara Gondar»). Vídeo penjat a [[facebook]] el 25 de novembre de 2020. Probablement fou fet durant la campanya del Wolkayt contra el Tigré. S’observa uns 100 fano cridant l’eslògan: «Fano, cap endavant, woyane cap enrere; victoria al poble Amhara, victòria als Fano, victòria al poble d’Etiòpia; Fano guanyarà, fano cap endavant!».; [https://www.facebook.com/watch/?v=126414179349042 ፋኖዎቻችን ከአንገረብ ማረሚያ ቤት ሲወጡ የህዝብ አቀባበል ፋኖ አማራ] («Els nostres Fano mentre surten del correccionari d’Anghereb i són rebuts pels fano Amhara»). Vídeo penjat el 7 de febrer de 2021 a [[facebook]] on es mostra el moment en què diversos fano surten alliberats de la presó central de la ciutat de Gondar.; [https://www.youtube.com/watch?v=6Y688IsWZj8 #አስቻለው​ #ደሴ​ ከዓመት በፊት የተናገረው] («Astxalew Desie durant una xerrada de fa un any»). Vídeo del 8 d’octubre del 2019 mostrant un tros d’una xerrada del líder fano Astxalew Desie caigut a mitjans del mateix any.</ref>. Яны мелі падтрымку з боку рэгіянальнага ўрада штата Амхара, які за кошт Тыграя планаваў стварыць дзве новыя адміністрацыйныя зоны. Амхарскія лабісты дамагаліся прадастаўлення супляменнікам найбольш ўрадлівых зямель<ref name="ng"/>. У лютым [[2021]] года да баявых дзеянняў на баку ўладаў далучыліся [[Рэгіянальны спецназ Эфіопіі|рэгіянальныя падраздзяленні]] з [[Афар (рэгіён)|Афара]]. Улетку пачалася мабілізацыя фарміраванняў мясцовага падпарадкавання ў штатах [[Бенішангуль-Гумуз]], [[Дырэ-Дауа]], [[Гамбела (рэгіён)|Гамбела]], [[Аромія]], [[Сідама (рэгіён)|Сідама]], [[Самалі (рэгіён)|Самалі]] і [[Вобласць Народнасцяў Паўднёвай Эфіопіі]]<ref name="рэгіяналы"/>. Гэтыя сілы прдстаўлялі сабой апалчэнні, аб’яднаныя па рэгіянальна-этнічным прынцыпе<ref name="Цалуноў"/>. У сваю чаргу паўстанцы заручаліся падтрымкай такіх арганізацый як [[Вызваленчая армія Арома]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя Афара]], [[Фронт рэвалюцыйна-дэмакратычнага адзінства Афара]] і [[Фронт нацыянальнага вызвалення Сідама]]<ref name="рэгіяналы1"/>. == Храналогія == {{Main|Храналогія Тыграйскага канфлікту}} === Пачатковая фаза === {{Гл. таксама|Баі за Хумеру (2020)|Ракетны ўдар па Асмэры|Баі за Мэкэле (2020)}} [[4 лістапада]] эфіопскія ўлады заявілі, што Народны фронт вызвалення Тыграя здзейсніў серыю нападаў на часці ўрадавай арміі ў [[Мэкэле]] і на мяжы з рэгіёнам [[Амхара (рэгіён)|Амхара]]. У выніку загінулі некалькі салдат, пашкоджанні атрымала бранятэхніка<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9913509?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&nw=1604674832000 В эфиопском штате Тыграй введено военное положение]</ref>. У той жа дзень федэральны парламент прапанаваў прызнаць Народны фронт вызвалення Тыграя тэрарыстычнай арганізацыяй<ref name=":0" />. Пасля ў рэгіёне ўведзена надзвычайнае становішча, да яго межаў пачалі сцягвацца падраздзяленні [[Узброеныя сілы Эфіопіі|Узброеных сіл Эфіопіі]]. Згодна з заявай урада, асноўнымі задачамі дзеянняў федэральных уладаў у Тыграі сталі падтрыманне законнасці і прыцягненне да адказнасці асоб, якія дэстабілізуюць сітуацыю ў краіне<ref>[https://vz-ru.turbopages.org/vz.ru/s/news/2020/11/15/1070655.html Премьер Эфиопии отказался от внешней помощи в операции в Тыграі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210721083913/https://vz-ru.turbopages.org/vz.ru/s/news/2020/11/15/1070655.html |date=21 ліпеня 2021 }} // Взгляд, 15 ноября 2020</ref>. Адначасова з гэтым, лідар Тыграя і старшыня НФВТ Дэбрэцыан Гебрэмікаэль прывёў апалчэнне, ваенізаваныя фарміраванні і Народны фронт вызвалення ў поўную боегатоўнасць<ref>[https://www.gazeta.ru/politics/2020/11/05_a_13348855.shtml Власти Эфиопии начали внутренний вооружённый конфликт]</ref>. Тым часам улады Эфіопіі адключылі ў Тыграі электрычнасць, тэлефонную сувязь і інтэрнэт. У Мэкэле была чутна страляніна. Федэральныя СМІ Эфіопіі паведамілі аб першых ахвярах сутыкненняў на мяжы<ref name=":0">[https://www.bbc.com/news/world-africa-54805088 Кризис в Тыграі]</ref>. Таксама было заяўлена, што Дэбрэцыян Гебрэмікаэль адхілены ад улады, а замест яго адміністрацыі ствараўся [[Пераходны ўрад Тыграя|Пераходны ўрад]] на чале з [[Мулу Нега]]. Урад краіны разгарнуў шырокамаштабную ваенную аперацыю супраць НФВТ. Пасля серыі лакальных сутыкненняў і паветраных налётаў федэральная армія пачала штурм [[Хумера|Хумеры]], аднаго з ключавых гарадоў рэгіёну. Тут размяшчалася база тыграйскага спецназа, які мог аказаць сур’ёзны супраціў ворагу, але з-за праблем на іншых участках фронту кіраўніцтва НФВТ адклікала спецназ з горада. У выніку Хумера засталася пад абаронай толькі апалчэнцаў, што не змаглі сур’ёзна супрацьстаяць урадавым войскам. Пазней спецназ усё ж вярнуўся ў Хумеру, але яму не ўдалося пераламаць сітуацыю. Ужо [[11 лістапада]] горад паў<ref name="HRW_unlawful_shelling">{{Cite web|date=2021-02-11|title=Ethiopia: Unlawful Shelling of Tigray Urban Areas|url=https://www.hrw.org/news/2021/02/11/ethiopia-unlawful-shelling-tigray-urban-areas|website=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://archive.today/20210214021052/https://www.hrw.org/news/2021/02/11/ethiopia-unlawful-shelling-tigray-urban-areas|archive-date=14 лютага 2021|language=en|access-date=21 лютага 2021|url-status=live}}</ref>. Паралельна НФВТ заявіў, што [[Эрытрэя]] пачала ваеннае ўварванне ў Тыграй з мэтай атакі на паўстанцаў і падтрымкі федэральных войск Эфіопіі<ref name="эрытрэя">[https://www.reuters.com/article/us-ethiopia-conflict/african-bloc-wants-ceasefire-as-ethiopias-tigray-alleges-eritrean-incursion-idUSKBN27Q0JG?rpc=401& Африканский Союз потребовал прекращения боевых действий в Эфиопии из-за заявления лидера Тыграя об эритрейском вторжении]</ref>. У сваю чаргу Абій Ахмед заявіў, што Эрытрэя, а таксама Джыбуці, Самалі, Судан і Кенія цалкам падтрымліваюць пазіцыю яго ўрада ў дачыненні да крызісу ў Тыграі, але выключна на дыпламатычным узроўні. Тым не менш раніцай [[14 лістапада]] сілы НФВТ нанеслі ракетны ўдар па Эрытрэі, як мінімум 2 ракеты трапілі ў аэрапорт горада [[Асмэра]]<ref>[https://www.france24.com/en/africa/20201115-rockets-fired-from-ethiopia-s-tigray-region-hit-eritrea-capital-govt-source Ракеты, выпущенные из Эфиопии попали в столицу Эритреи]</ref>. [[Файл:Mekele.jpg|thumb|Авіяўдар па Мэкэле 16 лістапада напярэдадні пачатку баёў за горад.]] [[17 лістапада]] прэм’ер-міністр Абій Ахмед Алі заявіў, што эфіопская армія пачынае ў рэгіёне «вырашальнае наступленне»<ref>[https://www.thenationalnews.com/world/ethiopia-pm-warns-tigray-forces-that-deadline-has-passed-1.1113006 Премьер-министр Эфиопии предупреждает силы Тиграя, что крайний срок истек]</ref>. Пасля гэтага ўрадавыя войскі занялі гарады [[Ында-Сыласе|Шырэ]], [[Аксум]], [[Адыграт]] і [[Ідага-Хамус]], раёны Чэрчар і Гагуфта-Механі, тым самым разгарнуўшы рух на сталічны Мэкэле<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10028427 Правительственные войска Эфиопии одержали ряд побед на западе и востоке Тыграя]</ref>. [[26 лістапада]] эфіопскія ўрадавыя войскі пачалі штурм наваколля горада<ref>[https://sputniknews.com/africa/202011261081282382-ethiopian-army-launches-final-phase-of-operation-in-tigray-pushing-towards-city-of-mekelle/ Ethiopian army launches final phase of Tigray operation]</ref>. Лідар паўстанцаў Дэбрэцыан Гебрэмікаэль заявіў, што яго сілы «гатовы стаяць да смерці» для абароны Мэкэле<ref>[https://www.watoday.com.au/world/africa/tigray-leaders-promise-fight-to-death-in-abiy-s-final-assault-20201127-p56ihx.html Tigray leaders promise fight to death]</ref>. У той жа час Мэкэле падвергнуўся інтэнсіўнай бамбардзіроўцы з боку федэральных войск<ref>[https://edition.cnn.com/2020/11/28/africa/ethiopia-tigray-bombardment-intl/index.html?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+rss%2Fcnn_latest+%28RSS%3A+CNN+-+Most+Recent%29 Ethiopia bombardment Tigray]</ref>. [[28 лістапада]] ён цалкам перайшоў пад кантроль урада. Прэм’ер-міністр Абій Ахмед Алі абвясціў пра завяршэнне ваеннай аперацыі ў Тыграі і перамозе ўрадавых сіл<ref>{{Cite web |url=https://in.reuters.com/article/ethiopia-conflict/ethiopian-prime-minister-announces-military-operation-in-tigray-is-complete-idINKBN288098 |title=Ethiopian prime minister announces military operation in Tigray |access-date=29 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201212032852/https://in.reuters.com/article/ethiopia-conflict/ethiopian-prime-minister-announces-military-operation-in-tigray-is-complete-idINKBN288098 |archive-date=12 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Аднак Дэбрэцыан Гебрэмікаэль заявіў, што іх узброены барацьба супраць федэральных сіл будзе працягнута<ref>{{Cite web |url=https://uk.reuters.com/article/uk-ethiopia-conflict-debretsion/leader-of-tigray-forces-says-they-will-continue-fighting-ethiopian-government-idUKKBN2880S9 |title=Tigray leader says about fighting with ethiopian government |access-date=29 лістапада 2020 |archive-date=15 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215163702/https://uk.reuters.com/article/uk-ethiopia-conflict-debretsion/leader-of-tigray-forces-says-they-will-continue-fighting-ethiopian-government-idUKKBN2880S9 |url-status=dead }}</ref>. === Пасля ўзяцце Мэкэле === {{Гл. таксама|Эфіопа-суданскі памежны канфлікт (2020—2021)}} Па стане на канец лістапада і пачатак снежня байцы «фронту» ўсё яшчэ кантралявалі горныя раёны Тыграя. У рэгіёне была разгорнута партызанская вайна. Паўстанцы збівалі самалёты праціўніка<ref name="МиГ-23">[https://abcnews.go.com/International/wireStory/aid-group-staffer-killed-ethiopias-tigray-conflict-74666983 Aid group staffer killed in Tigray]</ref><ref>{{Cite web |url=https://uk.reuters.com/article/uk-ethiopia-conflict-airplane/leader-of-tigray-forces-says-they-shot-down-ethiopian-military-plane-idUKKBN2890TY |title=Tigray forces shot down ethiopian military plane |access-date=30 лістапада 2020 |archive-date=29 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129205922/https://uk.reuters.com/article/uk-ethiopia-conflict-airplane/leader-of-tigray-forces-says-they-shot-down-ethiopian-military-plane-idUKKBN2890TY |url-status=dead }}</ref> і здзяйснялі напады на ваенныя калоны<ref name="хумера2">[https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-60-19-January-2021.pdf Situation Report EEPA HORN No. 60 — 19 January 2021] (Europe External Programme with Africa)</ref>. Крыху пазней тыграйскія сілы перайшлі ў контрнаступленне. Так, [[22 снежня]] прэс-сакратар НФВТ [[Гетачу Рэда]] заявіў у сваім [[Твітэр]]ы, што сілы ўрада Эфіопіі былі адкінуты ў Медэбай-Зана, страціўшы пры гэтым сотні салдат у Надэры Адэце і Асгедэ-Цымбла<ref>{{Cite news|date=2020-12-23|title=War in Tigray ongoing – TPLF belies Ethiopia govt|language=en|work=Africa News|url=https://www.africanews.com/2020/12/23/war-in-tigray-ongoing-tplf-belies-ethiopia-gov-t/|access-date=2020-12-25}}</ref>. [[31 снежня]] ўрадавая армія і эрытрэйскі падраздзяленні былі выбіты сіламі НФВТ з гарадоў [[Агула]] і [[Май Мэкдэн]]<ref>{{Cite web|title=EEPA Report on the Horn of Africa Situation December 31 - IDN-InDepthNews Analysis That Matters|url=https://www.indepthnews.net/index.php/the-world/horn-of-africa/4110-eepa-report-on-the-horn-of-africa-situation-december-31|access-date=2021-01-01|website=www.indepthnews.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804192956/https://www.indepthnews.net/index.php/the-world/horn-of-africa/4110-eepa-report-on-the-horn-of-africa-situation-december-31|archive-date=4 жніўня 2021|url-status=dead}}</ref>. Таксама ў снежні адбылося абвастрэнне на мяжы з Суданам, дзе пачаліся ўзброеныя сутыкненні за спрэчныя раёны Курайша і Аль-Фашака паміж суданскім і эфіопскім бокам. Апошні абвінаваціў [[Хартум]] у супрацоўніцтве з тыграйскімі баевікамі<ref name="судан-тыграй">[https://www.thereporterethiopia.com/article/board-accuses-sudanese-forces-conspiring-tplf-kill-civilians Board accuses Sudanese forces of conspiring with TPLF to kill civilians]</ref><ref name="мяжа-бой">[https://www.reuters.com/article/us-sudan-security-ethiopia/sudan-says-officers-ambushed-by-ethiopian-forces-and-militias-during-patrol-idUSKBN28Q2QJ?rpc=401& Sudan officers ambushed by Ethiopian forces]</ref><ref name="бой 19-га снежня">[https://argumenti.ru/army/2020/12/702555 Суданские военный отбили атаку эфиопских ополченцев на своей государственной границе] // Аргументы недели, 19 декабря 2020</ref>. У пачатку студзеня [[2021]] года эфіопскія сілавікі правялі шэраг спецаперацый па злове і арышце высокапастаўленых членаў НФВТ. [[8 студзеня]] была праведзена спецаперацыя ўрадавых сіл у раёне Кола Тэмбеін, у выніку якой быў арыштаваны [[Себхат Нега]], адзін з заснавальнікаў партыі<ref>[https://www.aa.com.tr/en/africa/ethiopia-founding-tplf-member-arrested/2103676 Ethiopia: Founding TPLF member arrested]</ref>. У ходзе мерапрыества былі таксама арыштаваны два палкоўнікі тыграйскіх войскаў і жонка Себхата, а некалькі яго целаахоўнікаў і жанчына-актывістка НФВТ былі забіты ў перастрэлцы з урадавай арміяй<ref>[https://www.fanabc.com/english/head-of-the-tplf-clique-ringleaders-sebhat-nega-arrested/ Head Of The TPLF Clique Ringleaders Sebhat Nega Arrested]</ref>. [[10 студзеня]] арыштаваны 7 вышэйшых членаў НФВТ, сярод якіх [[Абай Велду]], былы старшыня партыі (2012—2017) і былы прэзідэнт рэгіёну Тыграй (2010—2018), і Абрахам Тэкэзэ, былы віцэ-прэзідэнт рэгіёну Тыграй і былы міністр фінансаў Эфіопіі. У ходзе спецаперацыі былі таксама забіты 15 паўстанцаў, сярод якіх генерал-маёр Ібрагім Абдулджэліл, што раней кіраваў аддзяленнем матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння эфіопскай арміі і перайшоў на бок НФВТ падчас канфлікту<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-ethiopia-conflict/ethiopian-military-says-it-killed-15-members-of-rebellious-tigray-forces-captured-8-others-idUSKBN29F0JF |title=Ethiopian military says it killed 15 members of rebellious Tigray forces, captured 8 others |website=Reuters |date=10 January 2021 }}</ref>. [[13 студзеня]] падчас чарговай спецаперацыі ўрадавых сіл загінулі [[Сеюм Месфін]], а таксама былыя міністры федэральных спраў [[Абай Цэхае]] і Асмелаша Валдэсласі<ref name="tplf">{{cite news |title=Tigray: Ethiopian army kills ex-Foreign Minister Seyoum Mesfin |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/tigray-ethiopian-army-kills-ex-foreign-minister-seyoum-mesfin/ar-BB1cJ3nc?ocid=ob-fb-enus-1541512262291 |access-date=January 13, 2021 |work=msn.com |publisher=Al Jazeera |date=January 13, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.aa.com.tr/en/africa/former-ethiopian-fm-3-others-killed-in-shootout/2109151 |title= Former Ethiopian FM, 3 others killed in shootout. }}</ref>. [[8 лютага]] паўстанцы пачалі новае кантрнаступленне. Яно пачалося [[14 лютага]], калі адбыліся жорсткія баі паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ побач з Самрэ. Паўстанцы сцвярджалі, што 32-я дывізія федэральных войск была «знішчана»<ref>{{cite web | title= Situation Report EEPA HORN No. 84 – 15 February 2021 | website= Europe External Programme with Africa |date =2021-02-14 | url = https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-84-15-February-2021.pdf | access-date = 2021-02-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210214230149/https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-84-15-February-2021.pdf |archive-date=2021-02-14 |url-status=live }}</ref>. На наступны дзень, [[15 лютага]], тыграйскія апалчэнцы адваёўваюць Самрэ, Гіет і Майкінеталь. У гэты ж час урадавая армія прыступае да пабудовы абарончых збудаванняў вакол Мэкэле<ref>{{cite web | title= Situation Report EEPA HORN No. 85 – 16 February 2021 | website= Europe External Programme with Africa|date =2021-02-16 | url = https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-85-16-February-2021.pdf | access-date = 2021-02-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210216001905/https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-85-16-February-2021.pdf |archive-date=2021-02-16 |url-status=live }}</ref>. [[16 лютага]] адбыліся ўзброеныя сутыкненні ў гарадах Шырэ і Ваджырат, а Самрэ і Гіет падвяргліся паветраным бамбардзіроўкам ВПС Эфіопіі. У НФВТ заявілі, што збілі два самалёты праціўніка<ref>{{cite web | title= Situation Report EEPA HORN No. 86 – 17 February 2021 | website= Europe External Programme with Africa |date =2021-02-17 | url = https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-86-17-February-2021.pdf | access-date = 2021-02-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210217010843/https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-86-17-February-2021.pdf |archive-date=2021-02-17 |url-status=live }}</ref>. [[18 лютага]] сілы НФВТ засяродзіліся на наступленні ў раёне населеных пунктаў Тэмбейн, Ады-Хіла і Джувамарэ<ref>[https://nation.africa/kenya/news/africa/ethiopia-tplf-claims-killing-hundreds-of-government-troops-3295856 Ethiopia: TPLF claims killing hundreds of government troops]</ref>. [[19 лютага]] НФВТ нечакана выказаў сваё жаданне правесці мірныя перамовы, абвясціўшы восем папярэдніх умоў<ref>{{cite web | title= Tigray government lays out its terms for peace | website= Eritrea Hub | date= 2021-02-19 | url= https://eritreahub.org/tigray-government-lays-out-its-terms-for-peace | archive-url= https://archive.today/20210219162744/https://eritreahub.org/tigray-government-lays-out-its-terms-for-peace | archive-date= 19 лютага 2021 | access-date= 26 лютага 2021 | url-status= live }}</ref>. [[20 лютага]] Нацыянальны кангрэс Вялікага Тыграя, Партыя незалежнасці Тыграя і Сальсай Веане Тыграй апублікавалі шэсць патрабаванняў да міжнароднай супольнасці, звязаных з мірным працэсам па ваеннаму канфлікту<ref>{{cite web | title = Three Tigray political parties issue demands | website = Tghat | date = 2021-02-20 | url = https://www.tghat.com/2021/02/20/three-tigray-political-parties-issue-demands | archive-url = https://archive.today/20210221020536/https://www.tghat.com/2021/02/20/three-tigray-political-parties-issue-demands/ | archive-date = 21 лютага 2021 | access-date = 26 лютага 2021 | url-status = live }}</ref>. [[21 лютага]] праваабарончая арганізацыя «[[Себ Хідры]]» падтрымла патрабаванні мірнага працэсу ад трох тыграйскіх партый, а таксама дадаткова запатрабавала размяшчэння [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] па назіранні за выкананнем правоў чалавека і падтрыманні міру і правядзення пад кіраўніцтвам [[ЮНЕСКА]] расследавання знішчэння культурнай спадчыны<ref>{{cite web | title = Seb-Hidri Tigray press release on the war on Tigray | website = Tghat | date = 2020-02-21 | url = https://tghat.com/2021/02/21/seb-hidri-tigray-civil-society-press-release-on-the-on-going-humanitarian-crisis-and-genocide-in-tigray | archive-url = https://archive.today/20210222124140/https://tghat.com/2021/02/21/seb-hidri-tigray-civil-society-press-release-on-the-on-going-humanitarian-crisis-and-genocide-in-tigray/ | archive-date = 22 лютага 2021 | access-date = 26 лютага 2021 | url-status = live }}</ref>. Урад не зрабіў якіх-небудзь сустрэчных крокаў па мірным урэгуляванні, і тады паўстанцы працягнулі супраціў. [[27 лютага]] па ўсяму Тыграю, асабліва ў цэнтральных раёнах, нечакана актывізаваліся баі<ref>{{cite web | title= Ethiopia – Tigray Region Humanitarian Update – Situation Report Last updated: 28 Feb 2021 | website= United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs |date = 2021-02-28 | url = https://reports.unocha.org/en/country/ethiopia | access-date = 2021-02-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210301163839if_/https://reports.unocha.org/en/country/ethiopia |archive-date= 2021-02-28 |url-status=live }}</ref>. [[9 сакавіка]] пад націскам баевікоў войскі ўрада адступілі з Абій-Ады. У той жа час крыніцы ў НФВТ паведамлялі, што эрытрэйскія сілы таксама пакінулі шэраг сваіх пазіцый, заняўшы новыя рубяжы ў гарах ля Адыграта, папярэдне канфіскаваўшы жывёлу і прадукты харчавання ў мясцовых жыхароў<ref>{{cite web | title= Situation Report EEPA HORN No. 100 – 10 March 2021 | website= [[Europe External Programme with Africa]] |date = 2021-03-10 | url = https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-100-10-March-2021.docx.pdf | access-date = 2021-03-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210310114756/https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-100-10-March-2021.docx.pdf |archive-date= 2021-03-10 |url-status=live }}</ref>. [[Файл:VOA Hawzen5.jpg|thumb|Падбіты бронетранспарцёр на адной з галоўных вуліц Хаўзэна, 6 чэрвеня 2021 года.]] На пачатак красавіка УС Эфіопіі ўдалося прыпыніць наступленне праціўніка. Урад падзяліў сваю ваенную групоўку на восем франтоў. Тыграйскія паўстанцы замест утрымання пэўных пазіцый перыядычна сталі пераходзіць з месца на месца, што ўскладніла іх знішчэнне<ref>{{Cite web |url=https://eritreahub.org/prime-minister-abiy-on-tigray-war-from-will-wrap-up-soon-to-fighting-on-8-fronts |title=Prime Minister Abiy on Tigray war: From will «wrap up soon» to «fighting on 8 fronts» |access-date=14 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118141933/https://eritreahub.org/prime-minister-abiy-on-tigray-war-from-will-wrap-up-soon-to-fighting-on-8-fronts |archive-date=18 лістапада 2021 |url-status=dead }}</ref>. === Наступальныя аперацыі === {{гл. таксама|Аперацыя «Алула»|Апошняе наступленне (2021)}} [[18 чэрвеня]] ў пяць гадзін раніцы 3-я і 4-я арміі [[Сілы абароны Тыграя]] ў Агбе і на ўсім шляху да Хагеры Салама перайшлі ў наступленне<ref>{{cite web|url=https://www.twuko.com/KjetilTronvoll/tweet/1405902510267699202|title=#BREAKING #Thread. According to Getachew Reda of #TDF, who just called me, #OperationAlula offensive was launched this morning at 5 am by TDF 4th Army (with assistance from 3rd Army) at Agbe and all the way to Hagere Salam. TDF has faced off 2 #ENDF divisions. #Ethiopia #Tigray Tweet added by Kjetil Tronvoll @KjetilTronvoll|website=Twuko|access-date=29 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627170135/https://www.twuko.com/KjetilTronvoll/tweet/1405902510267699202|archive-date=27 чэрвеня 2021|url-status=dead}}</ref>. Пазней да іх далучыліся сілы 1-й арміі<ref>{{Cite web |title=The 4th, 3rd and 1st armies of the TDF continue to destroy units after units of Abiy Ahmed’s army for a third day in a row. Obviously, a criminal army whose sole vocation is killing innocent children and unarmed mothers has proved no match for the heros and heroines of the TDF |url=https://www.twuko.com/reda_getachew/tweet/1406461066335428612 |access-date=29 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210702021240/https://www.twuko.com/reda_getachew/tweet/1406461066335428612 |archive-date=2 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Паўстанцкія сілы абвясцілі, што дадзеныя манеўры праходзяць у рамках аперацыі пад кодавай назвай «Алула». Яна названа ў гонар тыграйца [[Рас Алула]]<ref>Libération, 29 June 2021: [https://www.liberation.fr/international/afrique/ethiopie-alula-loperation-militaire-qui-a-soudain-fait-basculer-la-guerre-au-tigre-20210629_IJCIMWYERNCI7K6S2FZH3XA6JE/ «Alula», l’opération militaire qui a soudain fait basculer la guerre au Tigré]</ref><ref>{{Cite web|title=Situation Report EEPA HORN No. 176 - 29 June 2021|url=https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2021/06/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-176-29-June-2021.docx-2.pdf|url-status=live|website=Europe External Programme with Africa}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tronvoll|first=Kjetil|date=25 June 2021|title=Eritrea's final war?|url=https://www.ethiopia-insight.com/2021/06/25/eritreas-final-war/|access-date=29 June 2021|website=Ethiopia Insight|language=en-US}}</ref>, аднаго з самых бачных военачальнікаў эфіопскай арміі другой паловы [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] і ўдзельніка некалькіх буйных бітваў, такіх як Галабата, Дагалі і Адуа. У гэты самы момант з Мэкэле ў раёны асноўных удараў праціўніка ўрадавая армія выслала падмацаванне<ref>{{Cite web |title=According to Getachew Reda of TDF, who just called me, Operation Alula offensive was launched this morning at 5 am by TDF 4th Army (with assistance from 3rd Army) at Agbe and all the way to Hagere Salam. TDF has faced off 2 ENDF divisions. |url=https://www.twuko.com/KjetilTronvoll/tweet/1405902510267699202 |access-date=29 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627170135/https://www.twuko.com/KjetilTronvoll/tweet/1405902510267699202 |archive-date=27 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Аднак уладам не ўдалося стрымаць націск баевікоў, паступова здаючы праціўніку тэрыторыю. Адначасова ў [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]] распаўсюдзіліся здымкі, якія сведчаць аб масавай здачы байцоў федэральнай арміі ў палон<ref>[https://www.twuko.com/armoshaesh/tweet/1408050362649559042 Just in In the picture- ENDF prisoners of war. Yesterday’s attack on a busy village market was a retaliation to TDF’s successive victories in the Operation Alula that dismantled over 8 enemy divisions.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628094349/https://www.twuko.com/armoshaesh/tweet/1408050362649559042 |date=28 чэрвеня 2021 }}</ref>. [[22 чэрвеня]] паўстанцы падышлі да ўскраін Мэкэле<ref>https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-173-23-June-2021-1.pdf</ref><ref>https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-174-24-June-2021.docx.pdf</ref>, а [[28 чэрвеня]] яны ўвайшлі ў горад, дзе пачаліся масавыя ўрачыстасці з гэтай нагоды. У сваю чаргу ўлады Эфіопіі абвясцілі аб аднабаковым спыненні агню<ref>{{cite news |title=Ethiopia's Tigray conflict: Unilateral ceasefire declared |url=https://news.yahoo.com/tigray-conflict-unilateral-ceasefire-declared-174657321.html |access-date=28 June 2021 |agency=YahooNews |date=28 June 2021}}</ref>. Падобную ініцыятыву баевікі ўспрынялі негатыўна, адмовіўшыся спыніць баявыя дзеянні. Прэс-сакратар НФВТ Гетачу Рэда назваў рашэнне ўладаў благім жартам і адзначыў, што паўстанцы будуць працягваць наступленне. На наступны дзень, [[29 чэрвеня]], пад націскам тыграйскіх сіл эрытрэйцы пакінулі Шырэ, Аксум і Адву<ref>{{Cite web|date=2021-06-29|title=Eritrean forces withdraw from key towns in Ethiopia's Tigray|url=https://apnews.com/article/eritrea-ethiopia-africa-9889b4c3692aaeb16b9165763d19303a|access-date=2021-06-29|website=AP NEWS|language=en}}</ref>. [[6 ліпеня]] паўстанцы абвясцілі аб мабілізацыі з мэтай адваёвы Заходняга Тыграя ад Фано<ref>{{Cite web|last=Burke|first=Jason|date=6 July 2021|title=Tigray forces mobilise against militias from neighbouring province|url=http://www.theguardian.com/world/2021/jul/06/tigray-forces-mobilise-against-militias-from-neighbouring-province|access-date=6 July 2021|website=The Guardian|language=en}}</ref>. [[13 ліпеня]] САТ узялі гарады Аламата і Карэм<ref>{{Cite web|date=13 July 2021|title=Rebel forces in Ethiopia's Tigray region launch new offensive|url=https://www.france24.com/en/africa/20210713-rebel-forces-in-ethiopia-s-tigray-region-launch-new-offensive|access-date=13 July 2021|website=France 24|language=en}}</ref>. Пасля гэтага баевікі перасяклі раку Тэкэзэ і прасунуліся на захад, захапіўшы горад Май Цэбры<ref>{{Cite web|last=Mersie|first=Ayenat|last2=Fick|first2=Maggie|date=13 July 2021|title=Ethiopia: Tigray forces push south as Amhara militias mobilise|url=https://www.reuters.com/world/africa/un-rights-council-passes-resolution-calling-eritrean-troop-withdrawal-tigray-2021-07-13/|access-date=13 July 2021|website=Reuters}}</ref>. У гэтых умовах Эфіопія пачала мабілізацыю. Былі сабраны апалчэнні, аб’яднаныя па рэгіянальна-этнічным прынцыпе, якія сумесна з рэгулярнай арміяй і «Фано» ўтрымлівалі далейшае прасоўванне тыграйцаў<ref name="Цалуноў">Алексей Целунов. [https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/krizis-v-efiopii-grazhdanskaya-voyna-na-vsekh-frontakh-i-perspektivy-mira/ Кризис в Эфиопии: гражданская война на всех фронтах и перспективы мира] // РСМД, 21 сентября 2021.</ref>. [[20 ліпеня]] рэгіянальныя сілы з Ароміі, Сідамы, Самалі мабілізуюцца для падтрымкі федэральных войск у Тыграі<ref>{{cite news |title=Ethiopia: Fear Tigray conflict could trigger all-out war |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fear-tigray-conflict-could-trigger-all-out-war/a-58566874 |access-date=20 July 2021 |agency=DW |date=20 July 2021}}</ref>. Тым часам паўстанцы пачалі пачалі ўварванне ў рэгіён Афар<ref>{{cite news |title=Ethiopia's Tigray forces enter neighboring Afar region, Afar says |url=https://www.cnn.com/2021/07/20/africa/ethiopia-tigray-forces-afar-region-intl/index.html |access-date=20 July 2021 |agency=CNN |date=20 July 2021}}</ref><ref>https://t.me/EthiopiaMap/206</ref>. Да [[15 жніўня]] баевікі занялі такія гарады як [[Лалібэла]], Вельдыю, Нэфас Мевча, Дэбрэ-Зебіт, Секата і Чэчаха. Усе яны знаходзіліся за межамі Тыграя, а менавіта ў рэгіёнах Афар і Амхара. [[8 кастрычніка]] эфіопская армія разгарнула наступленне ўздоўж усёй лініі фронту ў рэгіёнах Тыграй і Амхара. Урадавыя сілы і іх саюзнікі здзейснілі серыю наземных нападаў, падтрыманых дронамі і авіяцыяй. Абій Ахмед абвясціў аб пачатку «апошняга наступлення»<ref>{{Cite news|last=Aboudouh|first=Ahmed|date=16 October 2021|title=Fears for humanitarian crisis engulfing Tigray as Abiy Ahmed launches make or break war|language=en|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/ethiopia-tigray-war-humanitarian-population-b1938975.html|access-date=18 October 2021}}</ref>. Спачатку баявыя дзеянні сканцэнтраваліся ў раёнах Паўночны Вола і Паўночны Гондэр у рэгіёне Амхара, у асноўным вакол гарадоў Вегельтэна, Вургеса і Аро. У 10-х чыслах сутыкненні фіксаваліся ў раёнах гарадоў [[Дэсэ]], Мерса, Гашэна, якія ляжаць на стратэгічна важных аўтатрасах. Інтэнсіўныя баі адбываліся таксама пад горадам Чыфра ў штаце Афар. Афарскі Чыфра і амхарскі Вучалі падвергнуліся абстрэлам з цяжкіх артылерыйскіх гармат НФВТ, у ходзе якіх загінулі каля 30 мірных жыхароў<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12695953 Повстанцы Тыграя убили на севере Эфиопии 30 мирных жителей]</ref>. Адначасова [[Ваенна-паветраныя сілы Эфіопіі]] здзейснілі бамбардзіроўкі пазіцый праціўніка<ref name=":18">{{Cite news|last=Houreld|first=Katharine|date=9 October 2021|title=Airstrikes against Tigrayan forces intensify in Ethiopia's Amhara region -TPLF spokesman|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/airstrikes-against-tigrayan-forces-intensify-ethiopias-amhara-region-tplf-2021-10-08/|access-date=13 October 2021}}</ref>. Авіяцыя [[Авіяўдары па Мэкэле (2021)|актыўна бамбіла Мэкэле]]. Паветраным нападам падвергліся цэментны завод, гатэль «Планета», прадпрыемства Mesfin Industrial Engineering, галоўны кампус універсітэта і аэрапорт<ref>{{Cite web|last=CNN|first=Gianluca Mezzofiore, Bethlehem Feleke, Barbara Arvanitidis and Sharon Braithwaite|title=Three children killed in airstrikes on Ethiopia's Tigray region, UN says|url=https://www.cnn.com/2021/10/19/africa/ethiopia-airstrikes-tigray-children-killed-un-intl/index.html|access-date=20 October 2021|website=CNN}}</ref><ref>TGHAT, [https://www.tghat.com/victim-list/ A compilation of the verified list of civilian victims from different sources] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211029122703/https://tghat.com/victim-list/ |date=29 кастрычніка 2021 }}</ref>. Разам з тым авіяцыяй лаялістаў быў знішчаны навучальны цэнтр НФВТ у Май Цэбры, а таксама буйны вытворчы аб’ект у горадзе Адва. Нападам з паветра падвергліся таксама аб’екты тэлекамунікацыйнай інфраструктуры Тыграя<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12792907?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https://yandex.ru/news/search?text= В результате удара ВВС Эфиопии по целям в столице Тыграя погибли 10 человек]</ref>. Аднак сітуацыя пачала складвацца не на карысць уладаў. У канцы кастрычніка САТ самі перайшлі ў наступленне. Пасля некалькіх зруйнавальных удараў, абарона Узброеных сіл Эфіопіі пачала рассыпацца. Вынікамі сталі захоп гарадоў Дэсэ<ref>https://www.theguardian.com/world/2021/oct/30/ethiopia-tigrayan-forces-seize-strategic-town-in-amhara-region</ref>, [[Камбольча]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12812661?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https://yandex.ru/news/search?text=|title=Повстанцы Тыграя заявили, что захватили город на севере Эфиопии|website=ТАСС|access-date=2021-11-02}}</ref> і пагроза акружэння двух рэгулярным дывізій, якія паспешліва адступілі да [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебы]]. Разам з тым, тысячы вайскоўцаў здаліся ў палон. Сярод захопленых быў і камандзір 91-й пяхотнай дывізіі Тадэсе Андэле<ref>[https://t.me/ressentiment_channel/11048 Тэлеграм-канала «Рэсентымент» ад 14:18 1 лістапада 2021]</ref>. Урадавая армія апынулася дэмаралізаванай і страціла каля 250 адзінак ваеннай тэхнікі<ref>[https://t.me/c/1231110725/74027 Пост Тэлеграм-канала «Рэсентымент» ад 14:14 1 лістапада 2021]</ref>. === Паўстанцкая кааліцыя === {{Гл. таксама|Сумеснае наступленне САТ і ВАА}} [[Файл:Flag of the UFEFCF.svg|thumb|left|Сцяг Аб’яднанага фронту эфіопскіх федэралісцкіх і канфедэралісцкіх сіл (АФЭФКС).]] [[31 кастрычніка]] ў раёне гарадоў Камбольча і Камісі тыграйцы злучыліся з групоўкай «[[Вызваленчая армія Арома]]» (ВАА), якая вяла [[Канфлікт у Ароміі|баявыя дзеянні супраць дзеючых уладаў у штаце Аромія]]. На той момант яна валодала некалькімі гарадамі ў заходняй, цэнтральнай і паўднёвай частках рэгіёну<ref name="BBC_OLA_on_the_ground">{{cite news | title= Oromo Liberation Army: On the ground with Ethiopian fighters | date= 2021-11-01 |newspaper= [[BBC News]] | url= https://www.bbc.com/news/av/world-africa-59095778 |access-date= 2021-11-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211101223244/https://www.bbc.com/news/av/world-africa-59095778 |archive-date= 2021-11-01 |url-status=live }}</ref>. У гэты час паўстанцы разгарнулі актыўнае прасоўванне ў бок Адыс-Абебы<ref>Moneycentral, 10 November 2021: [https://moneycentral.com.ng/exclusive/article/dangote-cements-500m-ethiopia-plant-at-risk-as-war-escalates/ Dangote Cement’s $500m Ethiopia Plant at Risk as War Escalates]</ref>. Фіксавалася, што структура кіравання ўрадавых войскаў павалілася, і на фронце пачаўся хаос<ref name="NYT_ET_state_emergency">{{cite news | last1= Walsh | first1= Declan | last2= Marks | first2= Simon | title= Ethiopia Declares State of Emergency as Rebels Advance Toward Capital | date= 2021-11-02 |newspaper= [[The New York Times]] | url= https://www.nytimes.com/2021/11/02/world/africa/ethiopia-state-of-emergency.html |access-date= 2021-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211116030231/https://www.nytimes.com/2021/11/02/world/africa/ethiopia-state-of-emergency.html |archive-date= 2021-11-16 |url-status=live }}</ref>. [[5 лістапада]] было абвешчана аб стварэнні альянсу «[[Аб’яднаны фронт эфіопскіх федэралісцкіх і канфедэралісцкіх сіл]]» (АФЭФКС), які аб’ядноўваў розныя антыўрадавыя сілы. У склад кааліцыі ўвайшлі дзевяць арганізацый, у тым ліку НФВТ і ВАА. АФЭФКС паставіў сваёй мэтай захаванне федэралісцкага кіравання, а таксама звяржэння Абія, прычым як гвалтоўным, так і мірным шляхам. Пасля гэтага перадаць меркавалася ўсталяваць пераходны ўрад, які павінен правесці выбары<ref name="ThomReut_Tigray_forces_seek">{{cite news | title= Ethiopia's Tigray forces seek new military alliance | date= 2021-08-11 |newspaper= Thomson Reuters | url= https://www.reuters.com/world/ethiopias-tigray-forces-seek-new-military-alliance-2021-08-11 |access-date= 2021-11-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211001062059/https://www.reuters.com/world/ethiopias-tigray-forces-seek-new-military-alliance-2021-08-11 |archive-date= 2021-10-01 |url-status=live }}</ref>. У канца месяца ўлады прадпрымаюць спробу контрнаступлення, якая мела некаторыя поспехі. Ужо [[1 снежня]] федэральныя войскі зрабілі справаздачу аб вызваленні Шэва-Рабіт за 220 км ад Адыс-Абебы<ref>{{Cite web|title=Ethiopian gov’t says it retook string of towns from Tigray forces|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/1/ethiopian-govt-says-it-retook-string-of-towns-from-tigray-forces|access-date=2021-12-04|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref>. Яны таксама ўзялі шэраг бліжэйшых гарадоў, такія як Дэбрэ-Сіна, Веген-Тэна, Мезэзо, Малале і Лалібэла<ref>{{Cite web|title=Ethiopia liberates many towns from ‘terrorists’ – New Business Ethiopia|url=https://newbusinessethiopia.com/politics/ethiopia-liberates-many-towns-from-terrorists/|access-date=2021-12-04|language=en-US}}</ref>. [[5 снежня]] стала вядома аб узяцці Дэсэ і Камболчы<ref>{{Cite web|last=Presse|first=AFP-Agence France|title=Ethiopia Govt Claims Recapture Of Key Towns Dessie, Kombolcha|url=https://www.barrons.com/articles/ethiopia-govt-claims-recapture-of-key-towns-dessie-kombolcha-01638807308|access-date=2021-12-06|website=www.barrons.com|language=en-US}}</ref>. Ужо [[20 снежня]] Гетачу Рэда заявіў, што тыграйскіх сілы вымушаныя будуць пакінуць некаторыя занятыя тэрыторыі ў штатах Амхара і Афар і адысці назад у Тыграй<ref>{{Cite web|title=TPLF rebels announce retreat towards Ethiopia's Tigray|url=https://news.yahoo.com/tplf-rebels-announce-retreat-towards-132032979.html|access-date=2021-12-20|website=news.yahoo.com|language=en-US}}</ref>. Да канца года ўлады зноў уступілі ў Тыграй. У прыватнасці, яны адбілі Аламату на паўднёвай ускраіне рэгіёна<ref name="автоссылка8">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13275935|title=Эфиопские войска взяли с боем крупный город на территории штата Тыграй |website=ТАСС|access-date=2022-01-05}}</ref>. У пачатку новага [[2022]] года ўзброеныя сілы Эфіопіі, развіваючы свае поспехі, абрынулі ўдары беспілотнікаў на падкантрольныя баевікам тыграйскія гарады Дэдэбіт<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/aid-workers-say-ethiopia-air-strike-northwest-tigray-killed-56-people-2022-01-08/|title = Aid workers say Ethiopia air strike in northwest Tigray killed 56 people|website = Reuters|date = 8 January 2022}}</ref>, Май-Цэбры<ref name="gua">{{Cite web|date=11 January 2022|title=Drone strikes kill 19 in Ethiopia's Tigray: aid workers, doctor|url=https://editor.guardian.ng/news/drone-strikes-kill-19-in-ethiopias-tigray-aid-workers-doctor/|access-date=2022-01-11|website=The Guardian Nigeria News|language=en-US|agency=Agence France-Presse|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113103159/https://editor.guardian.ng/news/drone-strikes-kill-19-in-ethiopias-tigray-aid-workers-doctor/|archive-date=13 студзеня 2022|url-status=dead}}</ref> і Хівана<ref name="gua" />. == Мірнае пагадненне == {{Main|Мірны працэс па Тыграі}} [[1 верасня]] 2022 года кіраўніцтва паўстанцаў абвінаваціла ўлады Эфіопіі і Эрытрэі ў пачатку наступлення на іх пазіцыі на паўночным захадзе Тыграя, а [[9 верасня]] — у наступленні на паўночным усходзе штата. [[Афрыканскі саюз]] прапанаваў бакам пад сваёй эгідай перамовы, якія пачаліся [[25 кастрычніка]] ў горадзе [[Прэторыя]] ([[ПАР]]). Праз дзевяць дзён перамоваў, [[2 лістапада]], адбылася цырымонія падпісання пагаднення аб спыненні баявых дзеянняў. Дакумент, пацвярджаючы суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Эфіопіі, прадугледжваў спарадкаванае і скаардынаванае раззбраенне бакоў, аднаўленне правапарадку на поўначы дзяржавы, бесперашкодны доступ насельніцтва да гуманітарнай дапамогі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/16233287?utm_source=google.com&utm_medium=organic&utm_campaign=google.com&utm_referrer=google.com В МИД ЮАР сообщили о подписании соглашения о прекращении боевых действий на севере Эфиопии]</ref>. == Ваенныя злачынствы == {{Main|Ваенныя злачынствы падчас Тыграйскага канфлікту}} === Масавыя забойствы === {{Main|[[:Катэгорыя:Масавыя забойствы падчас Тыграйскага канфлікту|Масавыя забойствы падчас Тыграйскага канфлікту]]}} [[Файл:Mass grave of civilian victims in Tigray VOAT 11 June 2021.png|thumb|Адно са шматлікіх масавых пахаванняў грамадзянскіх асоб у Тыграі, забітых федэральнай арміяй і саюзнікамі, 11 чэрвеня 2021<ref name="VOAT20210611">Voice of America — Tigrinya, 11 June 2021: [https://tigrigna.voanews.com/a/residents-dig-mass-graves-to-bury-tigray-war-victims/5925704.html 'ነበርቲ ሓውዜን ግዳያት ኵናት ትግራይ ብጅምላ ይቐብርሉ ኣለው'ፀብፃብ ሄዘር ሞርዶክ]</ref>.]] У ходзе канфлікту зафіксаваны шматлікія выпадкі пазасудовых забойстваў мірных жыхароў. Зламыснікі часта захоўвалі відэа і фотаздымкі сваіх расправаў<ref>Tghat, 9 August, 2021: [https://www.tghat.com/2021/08/09/killing-for-pleasure-ii-set-of-photos-obtained-from-the-phone-of-an-ethiopian-soldier-in-tigray-warning-extremely-graphic-images/ Killing for Pleasure II: Set of Photos Obtained from the Phone of an Ethiopian Soldier in Tigray (Warning: Extremely Graphic Images)]</ref>. Пераважная большасць масавых забойстваў былі здзейснены федэральнай арміяй і яе саюзнікамі. Сярод прычын такіх паводзінаў называюць помсту за паразы ад САТ, супрацоўніцтва грамадзянскіх асоб з баевікамі і міжэтнічную [[нянавісць]]<ref>The World radio (2 April 2021): [https://www.pri.orGebrefile/2021-04-02/counting-victims-tigray Counting the victims in Tigray]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Сексуальны гвалт === {{Main|Сексуальны гвалт падчас Тыграйскага канфлікту}} Упершыню пра згвалтаванні загаварылі 4 студзеня 2021, калі [[Europe External Programme with Africa]] (EEPA) паведаміла, што вялікая колькасць жанчын падвергнулася сексуальнаму гвалту<ref>{{cite web | title= Situation Report EEPA HORN No. 45 – 4 January 2021 | website= Europe External Programme with Africa |date = 2021-01-04 | url = https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-45-4-January-2021.pdf | access-date = 2021-02-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210112134728/https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-45-4-January-2021.pdf |archive-date= 2021-01-31 |url-status=live }}</ref>. У злачынствах абвінавачваліся войскі федэральных уладаў. У канцы сакавіка лічба згвалтаванняў, зарэгістраваных у пяці медыцынскіх установах Мэкэле, Адыграта, Вукро, Шырэ і Аксума, склала 512—516<ref name="IrishTimes_rape_family">{{cite news | title= Men forced to rape family members in Ethiopia's Tigray region, says UN | date= 2021-03-28 |newspaper= The Irish Times | url= https://www.irishtimes.com/news/world/africa/men-forced-to-rape-family-members-in-ethiopia-s-tigray-region-says-un-1.4520903 |access-date= 2021-03-28 |archive-url= https://archive.today/20210328183545/https://www.irishtimes.com/news/world/africa/men-forced-to-rape-family-members-in-ethiopia-s-tigray-region-says-un-1.4520903 |archive-date= 2021-03-28 |url-status=live }}</ref><ref name="CBS_executions_massrape">{{cite news | last1= Patta | first1= Debora | title= Reports of executions and mass-rape emerge from the obscured war in Ethiopia's Tigray region | date= 2021-03-25 |newspaper= CBS News | url= https://www.cbsnews.com/news/ethiopia-tigray-news-executions-rape-war-atrocities-genocide |access-date= 2021-03-28 |archive-url= https://archive.today/20210328192221/https://www.cbsnews.com/news/ethiopia-tigray-news-executions-rape-war-atrocities-genocide/ |archive-date= 2021-03-28 |url-status=live }}</ref>. Толькі ў Адыграцкай бальніцы было зарэгістравана 170 згвалтаваных жанчын, прычым назіралася тэндэнцыя да павелічэння колькасці інцыдэнтаў<ref>{{cite web | title= Situation Report EEPA HORN No. 100 – 10 March 2021 | website= Europe External Programme with Africa |date = 2021-03-10 | url = https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-100-10-March-2021.docx.pdf | access-date = 2021-03-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210310114756/https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-100-10-March-2021.docx.pdf |archive-date= 2021-03-10 |url-status=live }}</ref>. Вафа Саід, каардынатар дапамогі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, чакаў, што праўдзівая колькасць згвалтаванняў будзе нашмат вышэй, таму што большасць медыцынскіх устаноў не функцыянавала<ref name="IrishTimes_rape_family"/>. Таксама кожная ахвяра згвалтавання, як правіла, паведамляла аб 20 іншых жанчын, якія былі згвалтаваны разам з ёй, што не паведамілі аб згвалтаванні ні ў адну бальніцу<ref name="CBS_executions_massrape"/>. 25 сакавіка брытанскі парламентарый [[Хэлен Хэйс]] заявіла, што былі згвалтаваны 10 тысяч жанчын<ref name="Hansard_Hayes">{{cite web | last1 = Hayes | first1 =Helen | last2 = Cleverly | first2 = James | author1-link = Helen Hayes (politician)|author2-link = James Cleverly | title= Conflict in Tigray Region of Ethiopia – Volume 691: debated on Thursday 25 March 2021 | website= Hansard|date = 2021-03-25 | url = https://hansard.parliament.uk/commons/2021-03-25/debates/5D6EC59D-4744-425B-8086-2C13256A34ED/ConflictInTigrayRegionOfEthiopia | access-date = 2021-03-28 |archive-url= https://archive.today/20210328200032/https://hansard.parliament.uk/commons/2021-03-25/debates/5D6EC59D-4744-425B-8086-2C13256A34ED/ConflictInTigrayRegionOfEthiopia |archive-date= 2021-03-28 |url-status=live }}</ref>. Да сярэдзіны красавіка Фасіка Амдэселасіе, высокапастаўлены чыноўнік грамадскага аховы здароўя ў пераходным урадзе Тыграя, заявіла, што па меншай меры 829 выпадкаў сексуальнага гвалту былі зарэгістраваны ў пяці дзеючых бальніцах з пачатку канфлікту<ref name="Reuters_sex_slavery">{{cite web |last1=Houreld |first1=Katharine |title=Health official alleges 'sexual slavery' in Tigray |url=https://www.reuters.com/world/special-report-health-official-alleges-sexual-slavery-tigray-women-blame-2021-04-15/ |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=16 April 2021}}</ref>. 31 студзеня [[Філсан Абдулахі]], федэральны міністр Эфіопіі па справах жанчын, дзяцей і моладзі, заявіў у адказ на згадванне Дэбрэцыана Гебрэмікаэля аб сексуальным гвалце падчас вайны ў Тыграі, што федэральны ўрад «праводзіць палітыку нулявой цярпімасці да любой формы сексуальнага гвалту», гэта значыць карае злачынцаў<ref name="AJE_Debretsion_speech">{{cite news | title=Removed leader of Ethiopia's Tigray promises 'resistance': Audio | date=2021-01-31 |newspaper=Al Jazeera English | url=https://www.aljazeera.com/news/2021/1/31/ex-leader-of-ethiopias-tigray-region-vows-extended-resistance |access-date=2021-02-01 |archive-url=https://archive.today/20210131222419/https://www.aljazeera.com/news/2021/1/31/ex-leader-of-ethiopias-tigray-region-vows-extended-resistance |archive-date= 2021-01-31 |url-status=live }}</ref>. Для расследвання злачынстваў была створана спецыяльная група на чале з былым генеральным пракурорам [[Аданах Абібі]]. Мэтавая група, пачынаючы з 1 лютага, апытвала пацярпелых і збірала медыцынскія доказы<ref name="Fana_sexviolence_taskforce_created">{{cite news | title= Joint taskforce established to investigate raised concern over violence against women in Tigray | date= 2021-01-31 |newspaper= Fana Broadcasting Corporate | url= https://www.fanabc.com/english/joint-taskforce-established-to-investigate-raised-concern-over-violence-against-women-in-tigray |access-date=2021-02-04 |archive-url= https://archive.today/20210204012042/https://www.fanabc.com/english/joint-taskforce-established-to-investigate-raised-concern-over-violence-against-women-in-tigray/ |archive-date= 2021-02-04 |url-status=live }}</ref>. Ужо [[11 лютага]] яна ўстанавіла, што згвалтаванні сапраўды мелі месца<ref name="Fana_sexviolence_taskforce_created"/>. Аданах заявіла, што паліцыя апрацоўвала «даныя ў выглядзе лічбаў», не робячы ніякіх заяваў аб усталяванні вінаватых<ref name="GuardNG_confirmed_rape">{{cite news | title= Ethiopia confirms reports of rape in Tigray war | date= 2020-02-12 |agency = Agence France Presse |newspaper= The Guardian (Nigeria) | url= https://guardian.ng/news/world/ethiopia-confirms-reports-of-rape-in-tigray-war/ |access-date=2021-02-13 |archive-url= https://archive.today/20210213135944/https://guardian.ng/news/world/ethiopia-confirms-reports-of-rape-in-tigray-war/ |archive-date= 2021-02-13 |url-status=live }}</ref>. === Выгнанне эрытрэйскіх бежанцаў === {{Main|Выгнанне эрытрэйскіх бежанцаў}} 19 лістапада 2020-га, па даных [[The New York Times]], пасля таго, як [[Узброеныя сілы Эрытрэі|эрытрэйскі ўзброеныя сілы]] прыбылі ў лагер бежанцаў «Хітсат», у дадатак да збіцця і пазасудовых пакаранняў смерцю, яны гвалтоўна забралі 40 бежанцаў-суайчыннікаў назад у Эрытрэю<ref>{{cite news | last1= Marks | first1= Simon | last2= Walsh | first2= Declan | title= Refugees Come Under Fire as Old Foes Fight in Concert in Ethiopia | date= 2020-12-28 |newspaper= The New York Times | url= https://www.nytimes.com/2020/12/28/world/africa/Ethiopia-Eritrea-Tigray.html |access-date=2021-01-12 |archive-url= https://archive.today/20201228094720/https://www.nytimes.com/2020/12/28/world/africa/Ethiopia-Eritrea-Tigray.html |archive-date= 2020-12-28 |url-status=live }}</ref>. 10 студзеня 2021 года Europe External Programme with Africa (EEPA) заявіла, што бежанцы з Хітсата былі вымушаны вярнуцца ў Эрытрэю. EEPA таксама распавяла пра лагер «Шымельба», які быў цалкам знішчаны, а людзі адтуль вярнуліся ў Эрытрэю<ref>{{cite web | title= Situation Report EEPA HORN No. 51 – 10 January 2021 | website= Europe External Programme with Africa|date = 2021-01-10 | url = https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-51-10-January-2021.pdf | access-date = 2021-01-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210111181059/https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2020/11/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-51-10-January-2021.pdf |archive-date= 2021-01-11 |url-status=live }}</ref>. 1 лютага «[[Аль-Джазіра]]» паведаміла, што сотні бежанцаў з Хітсата прыбылі ў Май-Айні, яшчэ адзін лагер для эрытрэйцаў. Сведка паведаміў [[Agence France Presse|AFP]], што 26 або 27 бежанцаў былі вывезены ваеннымі ў невядомым кірунку. 2 лютага [[Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў|Вярхоўны камісар Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў]] [[Філіпа Грандзі]] заявіў пасля візіту ў Эфіопію, што эрытрэйскія бежанцы «патрапілі пад крыжаваны агонь, былі выкрадзены і вымушаны вярнуцца ў Эрытрэю пад ціскам эрытрэйскіх войск». Паводле афіцыйнай ацэнцы ААН, лік зніклых без вестак бежанцаў складаў 20 000 чалавек. Па стане на 1 лютага ні КПЧ ААН, ні [[Агенцтва па справах бежанцаў Эфіопіі|Эфіопскае агенцтва па справах бежанцаўі вяртанцаў]] не мелі доступу ў лагеры Хітсат і Шымельба<ref>{{cite news | title= Ethiopia: UN says 20,000 refugees missing in Tigray | date= 2020-02-02 |newspaper= Al Jazeera English | url= https://www.aljazeera.com/news/2021/2/2/ethiopia-un-says-20000-refugees-missing-in-tigray |access-date=2021-02-03 |archive-url= https://archive.today/20210203003628/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/2/ethiopia-un-says-20000-refugees-missing-in-tigray |archive-date= 2021-02-03 |url-status=live }}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == [[Файл:USAID Tigray.jpg|thumb|left|Раздача харчовай дапамогі ад USAID, 9 ліпеня 2021.]] Нестабільная палітычная сітуацыя ў суседніх дзяржавах і шматгадовыя канфлікты прывялі да таго, што Эфіопія стала адным з найбуйнейшых цэнтраў прытулку для бежанцаў у свеце. На пачатак 2020 года ў краіне пражывала 735 204 бежанцаў, у асноўным з [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]]. Тыграй быў адным з рэгіёнаў, дзе ісавала значная колькасць бежанцаў<ref>[https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-country-refugee-response-plan-2020-2021 Ethiopia Country Refugee Response Plan 2020—2021]</ref>. Успышка канфлікту павярнулася дыяметральна супрацьлеглым роляй: менавіта грамадзяне Эфіопіі сталі бежанцамі. Па даных [[Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў|УВКБ]] на 13 лістапада, больш за 14,5 тыс. дзяцей, жанчын і мужчын беглі ад вайны ў Паўднёвы і Паўночны Суданы. Акрамя таго, многія эфіопы пакінулі свае дамы і накіраваліся ў іншыя штаты краіны. Значна пагоршылася становішча 96 тысяч бежанцаў з Эрытрэі, якія пражывалі ў Тыграі<ref>[https://www.unhcr.org/news/briefing/2020/11/5fae4aec4/humanitarian-crisis-deepens-amid-ongoing-clashes-ethiopias-tigray-region.html# Humanitarian crisis deepens amid ongoing clashes in Ethiopia’s Tigray region]</ref>. Ужо на 18-га, паводле заявы кіраўніка Нацыянальнай камісіі па справах бежанцаў Судана Абдула Сулеймана, у краіне налічвалася 36 тысяч бежанцаў з суседняй дзяржавы. Як адзначылі ў [[Чырвоны Крыж|Чырвоным Крыжы]], у Эфіопіі і за яе межамі разгортваецца «катастрафічны гуманітарны крызіс»<ref>[https://russian.rt.com/world/news/804354-tygrai-sudan-bezhency В Судан прибыли более 36 тысяч беженцев из Эфиопии] // [[Russia Today]], 18 ноября 2020</ref>. Шмат эфіопаў перабіраліся праз памежную раку ў [[Цэнтр прыёма бежанцаў «Хамдаят»|суданскі цэнтр для бежанцаў «Хамдаят»]]. Непасрэдны ўдзельнік падзей Менгастаб Абракай, уцякач з зоны баявых дзеянняў, якога цытавала NTD, распавёў наступнае<ref>[https://ntdtv.ru/101130-ne-menee-20-tysyach-efioptsev-bezhali-v-sudan-spasayas-ot-konflikta-v-tygrae НЕ МЕНЕЕ 20 ТЫСЯЧ ЭФИОПЦЕВ БЕЖАЛИ В СУДАН, СПАСАЯСЬ ОТ КОНФЛИКТА В ТЫГРАЕ] // NTD, 16 ноября 2020</ref>:{{цытата|''У нас там цяжарныя жанчыны засталіся на вуліцах. Вайскоўцы пераследвалі нас да мяжы. Там адбываюцца рабаванні, пагромы і забойствы, такія ж, як [[Генацыд у Руандзе|былі ў Руандзе]]. Людзі на вуліцах не елі па тры-чатыры дні. Я не ведаю, дзе мае дзеці.''}} [[23 снежня]] дзяржсакратар [[Майк Пампеа]] абвясціў, што Злучаныя Штаты прадаставяць 18 мільёнаў долараў на дапамогу ўцекачам і вымушаным перасяленцам тыграйскага канфлікту<ref>{{Cite news|date=2020-12-23|title=The United States’ Humanitarian Assistance Response to Conflict in Ethiopia’s Tigray Region |language=en|work=US Department of State|url=https://www.state.gov/the-united-states-humanitarian-assistance-response-to-conflict-in-ethiopias-tigray-region/|access-date=2020-12-25}}</ref>. Прэс-сакратар ААН Стэфан Дзюжарык заявіў, што Сусветная харчовая праграма накіравала тэрміновыя медыцынскія матэрыялы, якія дазваляюць лячыць 10 000 чалавек на працягу трох месяцаў, у той час як ежа, адпраўленая ім для 35 000 бежанцаў, дабралася да лагераў Ады Харуш і Май Айні. Ён абвясціў таксама аб пастаўках хімічных рэчываў для ачысткі вады. Акрамя таго, ААН і ўрад Эфіопіі дамовіліся стварыць механізмы абмену гуманітарнай інфармацыяй па Тыграі<ref>{{Cite news|date=2020-12-23|title=Humanitarian aid has started to trickle into Ethiopia's Tigray: UN|language=en|work=Xinhua|url=http://www.xinhuanet.com/english/2020-12/24/c_139614234.htm|access-date=2020-12-25|archive-date=22 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722193203/http://www.xinhuanet.com/english/2020-12/24/c_139614234.htm|url-status=dead}}</ref>. Пазней у рэгіёне паўстала вострая праблема з забеспячэннем харчавання. Па стане на студзень 2021 года, сеткай сістэм ранняга папярэджання аб голадзе ў адпаведнасці з комплекснай класіфікацыяй фазы харчовай бяспекі (IPC) становішча ацэнена як крызісны (фаза 3)/надзвычайны (фаза 4) узровень вострай харчовай бяспекі ў значнай частцы рэгіёну<ref name="FEWSNET_Phase4_Jan2021">{{cite web | title= Continued conflict in Tigray coupled with low economic activity drives Emergency (IPC Phase 4) | website= Famine Early Warning Systems Network | date= 2021-02-10 | url= https://fews.net/east-africa/ethiopia | archive-url= https://web.archive.org/web/20210210201454/https://fews.net/east-africa/ethiopia | archive-date= 10 лютага 2021 | access-date= 11 лютага 2021 | url-status= live }}</ref>. У канцы месяца выданне [[The Economist]] сцвярджала, што «верагодна» федэральны ўрад Эфіопіі «наўмысна стрымлівае харчаванне ў спробе змарыць голадам» баевікоў НФВТ<ref name="Economist_Tigray_starvation">{{cite news | title= After two months of war, Tigray faces starvation – Ethiopia's government appears to be blocking food deliveries to the region | date= 2021-01-23 |newspaper= The Economist | url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2021/01/23/after-two-months-of-war-tigray-faces-starvation |access-date=2021-02-11 |archive-url= https://archive.today/20210122115938/https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2021/01/23/after-two-months-of-war-tigray-faces-starvation |archive-date= 2021-01-22 |url-status=live }}</ref>. Аднак асобныя прадстаўнікі ўладаў адмаўлялі не толькі штучнае паходжанне крызісу, але і адмаўлялі голад наогул. [[10 лютага]] Абера Тола, кіраўнік эфіопскага таварыства [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] (ERCS) заявіў, што асобныя бежанцы з зоны канфлікту «знясілены», а «іх скура трымалася на касцях»<ref name="France24_80percent_cut_off">{{cite news | title= Ethiopian Red Cross says 80 percent of Tigray cut off from aid | date= 2021-02-10 |agency=Agence France Presse |newspaper= France 24| url= https://www.france24.com/en/live-news/20210210-ethiopian-red-cross-says-80-percent-of-tigray-cut-off-from-aid |access-date=2021-02-10 |archive-url= https://archive.today/20210210200846/https://www.france24.com/en/live-news/20210210-ethiopian-red-cross-says-80-percent-of-tigray-cut-off-from-aid |archive-date= 2021-02-10 |url-status=live }}</ref>. Паводле яго даных, у 80 % рэгіёну недаступна гуманітарная дапамога. У пачатку лютага [[Муферыат Каміль]], міністр міру Эфіопіі, дамовіўся з прадстаўнікамі [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы]] дазволіць пашырэнне размеркавання прадуктаў харчавання ў рэгіёне Тыграй<ref name="France24_80percent_cut_off"/>. == Рэакцыя == [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] перасцерагла ад узнікнення буйнога гуманітарнага крызісу ў выпадку ўзнікнення поўнамаштабнага канфлікту<ref name=Shuffle>{{Cite web|url= https://abcnews.go.com/International/wireStory/ethiopian-leader-defends-military-conflict-defiant-tigray-74089441|title=Ethiopia reshuffles top officials as Tigray conflict grows|website=ABC News|last1=Anna|first1=Cara|date=9 November 2020|access-date=9 November 2020|agency=Associated Press}}</ref>. [[Афрыканскі Саюз]] заклікаў да неадкладнага спынення баявых дзеянняў, паважанне правоў чалавека і забяспечвання абарону грамадзянскага насельніцтва<ref>{{cite news|last1=Fick |first1=Maggie |last2=Cawthorne|first2=Andrew |editor1-last=MacSwan|editor1-first=Angus|editor2-last=MClean|editor2-first=William |title=African bloc urges ceasefire as Ethiopia claims airport in Tigray|url=https://www.reuters.com/article/us-ethiopia-conflict/african-bloc-urges-ceasefire-as-ethiopia-claims-airport-in-tigray-idUSKBN27Q0JG?il=0|access-date=10 November 2020|work=Reuters|date=10 November 2020}}</ref>. У сакавіку 2021 года на пасяджэнні [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] [[Індыя]], [[Кітай]] і [[Расія]] выступілі супраць замежнага ўмяшання ў канфлікт<ref name=":8">{{Cite web|agency=[[Reuters]]; [[Agence France-Presse]]|title=Ethiopia: UN officials allege war crimes in Tigray|url=https://www.dw.com/en/ethiopia-un-officials-allege-war-crimes-in-tigray/a-56777495|access-date=6 March 2021|website=Deutsche Welle|language=en-GB|archive-date=6 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306203734/https://www.dw.com/en/ethiopia-un-officials-allege-war-crimes-in-tigray/a-56777495|url-status=live}}</ref>. Прэзідэнт [[Джыбуці]] [[Ісмаіл Амар Геле]] выказаў рашучую падтрымку Абію, заявіўшы, што ён вырашыў «аднавіць закон і парадак на федэральным узроўні і пакараць тых, хто спрабуе раскалоць краіну»<ref>{{cite news |last1=Soudan |first1=François |title='Abiy Ahmed had to punish those seeking to break up Ethiopia' – Djibouti President |url=https://www.theafricareport.com/51702/abiy-ahmed-had-to-punish-those-seeking-to-break-up-ethiopia-djibouti-president/ |access-date=24 November 2020 |work=The Africa Report |date=24 November 2020}}</ref>. Прэзідэнт [[Самалі]] [[Махамед Абдулахі Махамед]] таксама палітычна падтрымаў аперацыю супраць Народнага фронту вызвалення Тыграя<ref name="garoweonline.com">{{cite web|title=Somalia supports Ethiopia's military actions in Tigray days after FM sacked|url=https://www.garoweonline.com/en/news/somalia/somalia-supports-ethiopias-military-actions-in-tigray-days-after-fm-sacked|access-date=2021-01-29|website=Garowe Online|language=en}}</ref>. Прэзідэнт Эрытрэі [[Ісаяс Афеворкі]] таксама выказаўся за гэтае рашэнне. У лістападзе 2020-га дзяржсакратар ЗША Майк Пампеа выказаў «смутак у сувязі з трагічнай гібеллю людзей» і заклікаў да дээскалацыі канфлікту і неадкладных дзеянняў па аднаўленні міру<ref>{{cite news |title=US calls for end to conflict in Ethiopia's Tigray: Pompeo |url=https://english.alarabiya.net/en/News/world/2020/11/05/US-calls-for-end-to-conflict-in-Ethiopia-s-Tigray-US |access-date=10 November 2020 |work=Al Arabiya|agency=AFP |date=5 November 2020}}</ref>. 27 лютага 2021 года новы дзяржсакратар [[Энтані Блінкен]] заклікаў да неадкладнага вывада эрытрэйскіх войск і рэгіянальных сіл Амхара з Тыграя. Ён таксама папрасіў Афрыканскі саюз і рэгіянальных партнёраў супрацоўнічаць з ЗША ў ліквідацыі крызісу ў Тыграі<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-ethiopia-usa-conflict/u-s-calls-on-african-union-to-exert-pressure-over-worsening-crisis-in-ethiopias-tigray-idUSKCN2AS02S |title=U.S. Calls on African Union to exert pressure over worsening crisis in Ethiopia's Tigray |newspaper=Reuters |date=March 2021 |access-date=2 March 2021 |archive-date=1 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301061543/https://www.reuters.com/article/us-ethiopia-usa-conflict/u-s-calls-on-african-union-to-exert-pressure-over-worsening-crisis-in-ethiopias-tigray-idUSKCN2AS02S |url-status=live |last1=Stewart |first1=Phil }}</ref>. 17 верасня прэзідэнт [[Джо Байдэн]] падпісаў новае распараджэнне, якое дазваляе Вашынгтону прымяняць карныя санкцыі супраць урадаў Эфіопіі і Эрытрэі, Народнага фронту вызвалення Тыграя і рэгіянальнага ўрада Амхара, калі яны згуляюць ролю ў зацягванні канфлікту, перашкаджаюць доступу гуманітарнай дапамогі або здзяйсняюць сур’ёзныя парушэнні правоў чалавек<ref>{{Cite web|date=2021-09-17|title=U.S. paves way for more sanctions over Ethiopia's Tigray conflict|url=https://www.reuters.com/world/africa/us-paves-way-more-sanctions-over-ethiopias-tigray-conflict-2021-09-17/|access-date=2021-09-17|website=Reuters|language=en}}</ref>. Міністр замежных спраў [[Канада|Канады]] Франсуа-Філіп Шампань выказаў занепакоенасць сітуацыяй і заклікаў усе бакі праявіць стрыманасць. Шампань таксама заклікаў да мірнага ўрэгулявання і абароны грамадзянскага насельніцтва<ref>{{cite tweet |last=Champagne|first=François-Philippe|authorlink1= |title=Canada is deeply concerned by the situation in the Tigray region of #Ethiopia. We call on all parties to show restraint, to work towards de-escalation of tensions and a peaceful resolution to the dispute. We urge all parties to ensure the safety and protection of civilians.|user=FP_Champagne|number=1324872210327216129|website=Twitter |accessdate=2020-11-10 |format=Tweet |date=2020-11-06}}</ref>. Яго калега з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] Дамінік Рааб заявіў, што ён размаўляў з Абіем і заклікаў да дээскалацыі канфлікту ў Тыграі, а таксама заявіў, што грамадзянскае насельніцтва і гуманітарны доступ павінны быць абаронены<ref>{{cite news |last1=Anna |first1=Cara |last2=Magdy |first2=Samy |title=Ethiopia's conflict spills over border as thousands flee |url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/ethiopian-troops-refugees-fleeing-fighting-cross-into-sudan/2020/11/10/7061822c-2338-11eb-9c4a-0dc6242c4814_story.html |access-date=10 November 2020 |work=Washington Post |date=10 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119083437/https://www.washingtonpost.com/world/africa/ethiopian-troops-refugees-fleeing-fighting-cross-into-sudan/2020/11/10/7061822c-2338-11eb-9c4a-0dc6242c4814_story.html |archive-date=19 лістапада 2020 |url-status=dead }}</ref>. Міністр замежных спраў Турцыі [[Меўлют Чавушаглу]] сказаў, што [[Турцыя]] разумее рашэнне федэральнага ўрада Эфіопіі прыняць меры для падтрымання законнасці і парадку ў рэгіёне. Ён выказаў упэўненасць, што аперацыя хутка скончыцца і не паставіць пад пагрозу бяспеку мірных жыхароў<ref>{{cite web|title=Ethiopia explains legal measures in Tigray to Turkey – Turkey News|url=https://www.hurriyetdailynews.com/ethiopia-explains-legal-measures-in-tigray-to-turkey-160083|access-date=2020-12-23|website=Hürriyet Daily News|language=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Şafak|first=Yeni|date=2020-11-18|title=Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu: Etiyopya'da çatışmaların arasında kalan Türk vatandaşlar Addis Ababa'ya getirildi|url=https://www.yenisafak.com/dunya/disisleri-bakani-cavusoglu-etiyopyada-catismalarin-arasinda-kalan-turk-vatandaslar-addis-ababaya-getirildi-3575712|access-date=2020-12-23|website=Yeni Şafak|language=tr-TR}}</ref><ref>{{cite web|last=SABAH|first=DAILY|date=2020-11-16|title=Turkish FM Çavuşoğlu, Ethiopian counterpart Demeke discuss Tigray conflict, legal measures|url=https://www.dailysabah.com/politics/diplomacy/turkish-fm-cavusoglu-ethiopian-counterpart-demeke-discuss-tigray-conflict-legal-measures|access-date=2020-12-23|website=Daily Sabah|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Etiyopya adım adım iç savaşa gidiyor|url=https://www.ntv.com.tr/galeri/dunya/etiyopya-adim-adim-ic-savasa-gidiyor,4RkYnR4GJUmVEvO9HND_4Q|access-date=2020-12-23|website=www.ntv.com.tr|language=tr}}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар = Алексей Целунов. |загаловак = Кризис в Эфиопии: гражданская война на всех фронтах и перспективы мира |спасылка = https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/krizis-v-efiopii-grazhdanskaya-voyna-na-vsekh-frontakh-i-perspektivy-mira/ |мова = ru |выданне = Российский совет по международным делам |тып = Некоммерческое партнёрство |год = 21 сентября 2021 }} == Спасылкі == * [https://zviazda.by/be/news/20201120/1605877279-vognenny-tygray-shto-adbyvaecca-u-efiopii Вогненны Тыграй — zviazda.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201126093918/https://zviazda.by/be/news/20201120/1605877279-vognenny-tygray-shto-adbyvaecca-u-efiopii |date=26 лістапада 2020 }} {{Вайна ў Тыграі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] [[Катэгорыя:Войны Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Тыграйскі канфлікт| ]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2021 года]] bgmz81y0u4uyz0rff6gg1msheu4r7n4 0 663919 5193067 5044951 2026-09-04T18:29:06Z JerzyKundrat 174 5193067 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Расліны |parent = Eryngium |rang = Від |latin = Eryngium planum |author = [[L.]], [[Sp. Pl.]] 1: 233 ([[1753]]) |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Eryngium planum }} '''Сінегало́вік пласкалісты'''<ref name="ЭПБ4">{{Крыніцы/ЭПБ|4}}</ref> (''Eryngium planum'') — [[Кветкавыя|кветкавая]] расліна роду {{bt-bellat|Сінегаловік|Eryngium}} сямейства {{bt-bellat|Парасонавыя|Umbelliferae}}. == Батанічнае апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая]] [[Трава|травяністая]] расліна вышынёй да 1<ref name="ЭПБ4" /> м, з прамым стрыжнёвым [[Корань расліны|коранем]]. [[Сцябло]] прамое, галінастае ў верхняй частцы. Расліна мае [[Блакітны колер|блакітнае]] адценне, асабліва ў верхняй частцы<ref name="ЭПБ4" />. [[Лісце]] жорсткае, скурыстае. Прыкаранёвае лісце суцэльнае, з калючымі зубцамі па краях і з доўгімі чаранкамі. Сцябловае — драбнейшае за прыкаранёвае, сядзячае. Верхняе лісце 3—5-раздзельнае<ref name="ЭПБ4" />. [[Кветкі]] ў галоўчатых парасонах яйцападобнай формы дыяметрам да 2<ref name="ЭПБ4" /> сантыметраў, блакітнага або сіняга колеру з белаватым адценнем, з пяццю [[Пялёстак|пялёсткамі]]. [[Плод]] — [[віслаплоднік]]. == Галерэя пылку == <gallery> Файл:Eryngium-planum-zoom10 12-10-25 1.png|Павелічэнне 10х Файл:Eryngium-planum-zoom40 12-10-25 1.png|Павелічэнне 40х Файл:Eryngium-planum-zoom60 12-10-25 1.png|Павелічэнне 60х </gallery> == Распаўсюджанне і экалогія == Расліна распаўсюджана на тэрыторыі [[Еўразія|Еўразіі]]. Святлолюбівая расліна<ref name="ПЛНТ">{{Плантарыум|15266|Синеголовник плоский}}</ref>. [[Ксерафіт]], [[мезатроф]], [[эўтроф]]<ref name="ПЛНТ" />. Расце на сухіх лугах, узлесках і палянах [[Шыракалісты лес|шыракалістых]] лясоў, у [[стэп]]ах, па берагах [[Рака|рэк]] і [[Ручай|ручаёў]]<ref name="ПЛНТ" />. Цвіце ў [[Ліпень|ліпені]]—[[Жнівень|жніўні]]<ref name="ЭПБ4" />. Ахоўваецца на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] ([[Масква]], [[Іванаўская вобласць|Іванаўская]], [[Кіраўская вобласць|Кіраўская]], [[Кастрамская вобласць|Кастрамская]] вобласці, [[Краснадарскі край]]), [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]<ref name="ПЛНТ" />. == Гаспадарчае значэнне == [[Лекавыя расліны|Лекавая]] і [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная]] расліна. У траве маецца вялікая колькасць [[Сапаніны|сапанінаў]], [[Дубільныя рэчывы|дубільных рэчываў]], [[Эфірныя алеі|эфірных алеяў]] і [[Флаваноіды|флаваноідаў]]<ref name="ЭПБ4" />. == Сінонімы == Паводле сайта [[The Plant List]] * {{Bt|Eryngium armatum|[[Csató]] ex [[Simonk.]]}} * {{Bt|Eryngium brunardii|[[Guétrot]]}} * {{Bt|Eryngium intermedium|[[Weinm.]]}} * {{Bt|Eryngium planum|[[Lindl.]]}} * {{Bt|Eryngium planum|var=armatum|[[Csató]] ex [[Simonk.]]}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Сінегаловік|Пашына Г. В.}} * {{ІВРСР|частка=966. ''Eryngium planum'' L. — Синеголовник плосколистный|том=2|стар=629}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|15266|Синеголовник плоский}} * [http://oopt.aari.ru/bio/20367 ''Eryngium planum'' L. // ИАС «ООПТ России»]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Парасонавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] 49lclj74vk286zocdzwzq2m4wsdbj87 0 663965 5193245 5082009 2026-09-05T09:40:32Z Ілля Касакоў 21245 5193245 wikitext text/x-wiki [[Файл:IV_Усебеларуская_мастацкая_выстаўка._Каталог_(вокладка).jpg|міні|203x203пкс|IV Усебеларуская мастацкая выстаўка. Каталог (вокладка) 1931]] '''IV Усебеларуская мастацкая выстаўка''' — чацвёртая выстаўка малярства, скульптуры, графікі, масавага самадзейнага мастацтва і тэатру, якая праходзіла ў [[1931 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1931]] годзе ў [[Мінск|Менску]]. Выстаўка была прысвечана трэцяму году [[Першая пяцігодка|пяцігодкі]]. Гэта выстаўка была першая ў Беларусі, на якой у выстаўленых працах у пераважнай большасці распрацоўвалася тэматыка сацыялістычнай будучыні. На выстаўке былі прадстаўлены ў асноўных мастакі Менскага, Маскоўскага і Віцебскага філіялаў аб’яднання [[Рэвалюцыйная арганізацыя мастакоў Беларусі|РОМБ]] == Члены выстаўкому == * Гурскі * Канакоцін * Клімковіч * Гаўрыленка * Шамшур * Ахрэмчык * Грубэ * Гарбуз == Карціны і скульптура == === Рэвалюцыйная арганізацыя мастакоў Беларусі === {| class="wikitable sortable" |+ !Мастак !Назва працы !Матэрыял або форма |- | colspan="3" |<center>'''Менскі філіял'''</center> |- | rowspan="6" |Ахрэмчык Я. Я. |Торф для Асінбуду |Алей |- |Скурзавод |Алей |- |Партрэт паэта А.Александровіча |Алей |- |Партрэт народнага артыста У. Галубка |Алей |- |Партрэт паэтэсы З. Бандарынай |Алей |- |Партрэт В. А. | |- | rowspan="14" |[[Абрам Маркавіч Бразер|Бразэр А. М.]] |Сталін на трыбуне |Скульптура |- |Бюст старшыні СНК БССР Галадзеда |Скульптура |- |Бюст беларускага пісменніка Галавача |Скульптура |- |Бюст яўрэйскага паэта Харыка |Скульптура |- |Яўрэйскі калгас |Алей |- |Старшыня СНК БССР Галадзед |Атрамант |- |Ударнік ліцейшчык заводу «Пралетары» (Гомель) |Атрамант |- |Партрэт беларускага пісьменніка Лынькова |Атрамант |- |Партрэт беларускага пісьменніка Мурашкі |Атрамант |- |Партрэт беларускага пісьменніка Кузьмы Чорнага |Атрамант |- |Партрэт польскага пралетарскага паэта Стандэ |Атрамант |- |Аўтапартрэт |Атрамант |- |Уборка сена |Атрамант |- |Яўрэйскі калгас |Гуаш |- | rowspan="4" |[[Павел Нічыпаравіч Гаўрыленка|Гаўрыленка П. Н.]] |Брыгада за працай у калгасе |Акварэль |- |Выгрузка з элеватара |Акварэль |- |Шклобуд |Туш |- |Аршанскі элеватар |Туш |- | rowspan="2" |[[Аляксандр Грубэ|Грубэ А.]] |Помнік У. І. Леніну ''— заложаны каля клубу Харчавікоў у Мінску'' |Бетон |- |Die Hande weg von U.S.S.R. (Прэч рукі ад СССР) |Барэльеф з дрэва |- | rowspan="2" |[[Абрам Барысавіч Забораў|Забораў А.]] |Змена |Акварэль |- |Эскіз да карціны «Змена будаўнікоў» |Гуаш |- | rowspan="4" |[[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Кастэлянскі А. Р.]] |Паседжанне актыву |Акварэль |- |Партрэт ударніка фабрыкі «Кастрычнік» т. Гарэлкіна |Акварэль |- |Партрэт ударніка фабрыкі «Кастрычнік» т. Чартавой |Акварэль |- |Партрэт ударніка будаўніка т. Дворкіна |Акварэль |- | colspan="3" |<center>'''Віцебскі філіял'''</center> |- | rowspan="6" |Дамінскі ''(самавучка рабочы)'' |Малацьба ў калгасе |Акварэль |- |Здзеці над камуністамі ў Кітаі |Акварэль |- |Шахцёр |Акварэль |- |Касьба ў калгасе імя Крупскай |Акварэль |- |Піянеры |Акварэль |- |З працы |Акварэль |- | colspan="3" |<center>'''Маскоўскі філіял'''</center> |- | rowspan="26" |[[Меер Майсеевіч Аксельрод|Аксельгорд М. М.]] |Утаптванне сіласу |Акварэль |- |Сіласныя вежы |Акварэль |- |Будоўля ў калгасе |Акварэль |- |Будоўля ў калгасе |Акварэль |- |Будоўля ў калгасе |Акварэль |- |Будоўля ў калгасе |Акварэль |- |Будоўля ў калгасе |Акварэль |- |Брыгада |Акварэль |- |Валы ў полі |Акварэль |- |Малацьба ў калгасе |Акварэль |- |Малацьба ў калгасе |Акварэль |- |Праца ў полі |Акварэль |- |Сход |Акварэль |- |Жаночы сход |Акварэль |- |Абед у полі | |- |Кароўнік |Акварэль |- |Скірдаванне |Акварэль |- |Скірдаванне |Акварэль |- |Партрэт калгасніка |Акварэль |- |Партрэт калгасніка |Акварэль |- |Партрэт калгасніка |Акварэль |- |Партрэт калгасніка |Акварэль |- |Утаптванне сіласу |Тэмпера |- |Антырэлігійны карнавал |Тэмпера |- |Антырэлігійны карнавал |Тэмпера |- |З серыі «Белапольская акупацыя» |Тэмпера |- | rowspan="14" |[[Мендл Хаімавіч Горшман|Горшман М. Х.]] |Хлеб адвозяць |Акварэль |- |Раніца ў калгасе |Акварэль |- |Партрэт калгасніка |Акварэль |- |Утаптванне сіласу |Акварэль |- |Малацьба |Акварэль |- |Вадапой |Акварэль |- |Вадапой |Акварэль |- |Перад сходам |Акварэль |- |Сход жанчын |Акварэль |- |Будаўніцтва ў калгасе |Акварэль |- |Будаўніцтва ў калгасе |Акварэль |- |Сход |Гуаш і акварэль |- |Дойка авец |Тэмпера |- |Партрэт калгасніка |Тэмпера |- | rowspan="6" |[[Леў Якаўлевіч Зевін|Зэвін Л. Я.]] |Зварот працы |Акварэль |- |Брыгада ідзе |Акварэль |- |Свята ў калгасе |Акварэль |- |Кармленне свіней |Акварэль |- |Скірдаванне |Акварэль |- |Калектыў |Акварэль |} === Мастакі, якія не ўваходзяць у аб’яднанні === {| class="wikitable sortable" |+ !Мастак !Назва працы !Матэрыял або форма |- | rowspan="4" |[[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур З.]] |Галава акцябронка |Гіпс |- |Чырвонаармеец на варце |Барэльеф |- |Эскіз рэльефу з цыклу «Жыццё і барацьба каваля» |Гіпс |- |Эскіз гарэльефу |Гіпс |- |Андрэеў К. |Чырвонаармейцы |Алей |- | rowspan="2" |Ізмайлаў Ю. К. |Завод «Камунар» |Туш |- |Рысунак |Туш |- | rowspan="2" |[[Янкель Мордухавіч Кругер|Кругер Я. М.]] |Партрэт яўрэйскага пралетарскага паэта Харыка |Алей |- |Наркамзем Рачыцкі |Аловак |- | rowspan="3" |Красоўскі А. А. |Выхад на працу |Алей |- |Дажынаюць |Алей |- |Эскіз да карціны «Дажынаюць» |Алей |- | rowspan="2" |Кліменка Я. І. |Уборка бульбы ў калгасе. ''Эскіз'' |Гуаш |- |Ачыстка збожжа ў калгасе. ''Эскіз'' |Алей |- | rowspan="2" |[[Барыс Яўсеевіч Малкін|Малкін Б. Я.]] |Домна № 3 (завод імя Дзяржынскага) |Гравюра па цынку |- |Домны працуюць |Гуаш |- |Паўлоўскі |Элеватар |Гуаш |- | rowspan="15" |[[Мікалай Аляксандравіч Пашкевіч|Пашкевіч М. А.]] |Сельсавет |Алей |- |Сельсавет |Алей |- |Забойства селькора |Алей |- |Забойства селькора |Алей |- |Вучоба |Алей |- |Дэпо |Туш |- |Паравозны парк |Туш |- |Смалявар |Туш |- |Камсамолец |Туш |- |Камсамолец |Туш |- |Хлопчык |Туш |- |Каменшчык |Туш |- |Кампазіцыя да карціны «Партызанскі Ваенны Савет» |Туш |- |Рабочы Асінбуду |Туш |- |Работніца Асінбуду |Туш |- | rowspan="2" |[[Міхаіл Пятровіч Станюта|Станюта М. П.]] |На пабудове БДУ |Алей |- |Ліцейны цэх |Алей |- | rowspan="3" |[[Анатоль Мікалаевіч Тычына|Тычына А. М.]] |На пабудове шасэ |Туш і гуаш |- |Скуравоз |Туш |- |Ленінская вуліца |Туш |- | rowspan="3" |Шуб С. З. |Складавая малацілка з трактарам |Туш |- |Фанерны цэх Дрэваапрацовачнага Бабруйскага Камбінату |Туш |- |Выгляд заводу |Туш |- | rowspan="3" |[[Саламон Барысавіч Юдовін|Юдовін С.]] |Ілюстрацыі да кнігі Т. Паўленкі «Пустыня» |Дрэварыт |- |Ілюстрацыі да кнігі «Дзве ўдарных» (мэталазавод імя Сталіна) |Дрэварыт |- |Ілюстрацыя да кнігі Л. Савіна «Гора чалавек» |Дрэварыт |} == Масавае афармленне == Эскізы і макеты калектыўных брыгад клубна-інструктарскага і педагагічнага аддзелаў да афармлення г. Віцебску да 14-й гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі. Макеты падрыхтаваныя Беларускім дзяржаўным мастацкім тэхнікумам: * За ўсеагульнае навучэнне * За суцэльную пісменнасць * Нашы тэмпы * Мопр — удар па фашызму * Індустрыялізацыя * Калектывізацыя * 14 год СССР * За тэмпы і якасць * 3-ці рашаючы выканаем * Рост калектывізацыі Віцебшчыны * Выкананне калектывізацыі па БССР і паасобных с\с * Вынікі 2-га рашаючага ў прамысловасці па гор. Віцебску * Рост партыі і абароназдольнасць краіны * Гаспразлік і абязлічка на чыгунцы == Самадзейнае мастацтва == {| class="wikitable" |+ !Мастак !Назва працы !Матэрыял або форма |- |Ваксэр М. |Паліткарыкатура |Туш |- | rowspan="2" |[[Уладзіслаў Галубок|Галубок У.]] |Вароты крымскагга дому адпачынку |Алей |- |Ай-Пэтры |Алей |- | rowspan="6" |[[Залман Беркавич Зальцман|Зальцман З.]] |Аўтапартрэт |Аловак |- |Класавая барацьба у капіталістычных странах |Туш |- |Пабудова дома ураду ў Менску |Туш |- |Мітынг |Туш |- |Малады рабочы |Гіпс |- |Класавая барацьба у капіталістычных странах |Барэльеф, гіпс |- | rowspan="4" |Кароль |Паліткарыкатура |Туш |- |Прагульшчык |Туш |- |Пагрузка |Туш |- |Пабудова новага цэху заводу «Камунар» | |} == Тэатр == {| class="wikitable sortable" |+Макеты да п'ес !Мастак !П’еса !Драматург !Рэжысёр |- | colspan="4" |<center>'''Першы Белдзяржтэатр'''</center> |- | rowspan="7" |Крэйн Д. Г. |Міжбур’е (1, 2-я карц. 2-га акту; 1-я карц. 3-га акту) |[[Дзмітрый Іванавіч Курдзін|Курдзін Д.]] |[[Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч|Міровіч Е.]] |- |Ярасць |Янкоўскі Е. |Смеянаў |- |Гута |[[Рыгор Якаўлевіч Кобец|Кобец Р.]] |[[Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч|Міровіч Е.]] |- |Лінія агню (3-я карц. 1-га акту) |Нікіцін |[[Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч|Міровіч Е.]] |- |Камяні на дарозе |[[Яўген Сцяпанавіч Рамановіч|Рамановіч А.]] | |- |Справа ногару (1-я карц. 1-га акту) |[[Іван Кандрацьевіч Мікітэнка|Мікітэнка І.]] | |- |Інга |Глебаў |Смеянаў |- |[[Аскар Пятровіч Марыкс|Марыкс А. П.]] |Мост |[[Яўген Сцяпанавіч Рамановіч|Рамановіч А.]] |[[Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч|Міровіч Е.]] |- | colspan="4" |<center>'''Тэатр рабочай моладзі'''</center> |- |Крэйн Д. Г. |Трывога | |Дольскі |- | colspan="4" |<center>'''Рабочы тэатр ЦСПСБ'''</center> |- |Ахрэмчык Я. Я. |Чынгільбуд | |[[Віктар Якаўлевіч Галаўчынер|Галаўчынер В.]] |- |[[Акіба Абрамавіч Гальбурт|Гальбурт]] |Выстрал | |[[Віктар Якаўлевіч Галаўчынер|Галаўчынер В.]] |- | colspan="4" |<center>'''Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР'''</center> |- |Рыбак С. Б. |На покаянной цепи |[[І. Перац|Перэца]] |[[Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі|Рафальскі М.]] |- |[[Ісаак Майсеевіч Рабіновіч|Рабіновіч І.]] |Свята ў Касрылаўцы |[[Шолам-Алейхем]] | |- | rowspan="2" |Лабаз |Джым Куперкоп |[[Самуіл Давідовіч Годзінер|Годзінер С. Д.]] |[[Леў Маркавіч Літвінаў|Літвінаў Л.]] |- |Бунт Машын |[[Цодзік Львовіч Даўгапольскі|Даўгапольскі]] |[[Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі|Рафальскі М.]] |- |[[Яўген Майсеевіч Мандэльберг|Мандэльберг Е.]] |Лекерт |Кушнераў |[[Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі|Рафальскі М.]] |- | rowspan="3" |[[Аляксандр Рыгоравіч Тышлер|Тышлер А. Г.]] |62 вучастак |Дабрушын Б. М. |Айзэнберг А. |- |Паэма аб тапару |[[Мікалай Фёдаравіч Пагодзін|Пагодзін Н.]] |[[Леў Маркавіч Літвінаў|Літвінаў Л.]] |- |Глухі |[[Давід Рафаілавіч Бергельсон|Бергельсон Д.]] |[[Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі|Рафальскі М.]] |- |[[Георгій Багдановіч Якулаў|Якулаў Г. Б.]] |Шэйлок | |[[Васіль Рыгоравіч Сахноўскі|Сахноўскі В.]] |- | colspan="4" |<center>'''Дзяржаўны яўрэйскі вандроўны тэатр'''</center> |- |[[Акіба Абрамавіч Гальбурт|Гальбурт]] |Ботвін |Вэвюрко В. |Айзэнберг А. |- |[[Віктар Якаўлевіч Галаўчынер|Галаўчынер]] |Гірш Лекерт |Кушнераў |[[Віктар Якаўлевіч Галаўчынер|Галаўчынер В.]] |- | colspan="4" |<center>'''Студыя оперы і балету'''</center> |- |Панфілаў В. |Залаты пеўнік | |[[Уладзімір Васільевіч Тэзаўроўскі|Тэзаўроўскі]] |} {{зноскі}} {{Усебеларускія выстаўкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1931 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:1931 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Выстаўкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастацкія выстаўкі]] [[Катэгорыя:Культура Мінска]] fqko2s9a231mdfcdmq1r1rziax04le7 5193246 5193245 2026-09-05T09:41:44Z Ілля Касакоў 21245 /* Тэатр */ 5193246 wikitext text/x-wiki [[Файл:IV_Усебеларуская_мастацкая_выстаўка._Каталог_(вокладка).jpg|міні|203x203пкс|IV Усебеларуская мастацкая выстаўка. Каталог (вокладка) 1931]] '''IV Усебеларуская мастацкая выстаўка''' — чацвёртая выстаўка малярства, скульптуры, графікі, масавага самадзейнага мастацтва і тэатру, якая праходзіла ў [[1931 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1931]] годзе ў [[Мінск|Менску]]. Выстаўка была прысвечана трэцяму году [[Першая пяцігодка|пяцігодкі]]. Гэта выстаўка была першая ў Беларусі, на якой у выстаўленых працах у пераважнай большасці распрацоўвалася тэматыка сацыялістычнай будучыні. На выстаўке былі прадстаўлены ў асноўных мастакі Менскага, Маскоўскага і Віцебскага філіялаў аб’яднання [[Рэвалюцыйная арганізацыя мастакоў Беларусі|РОМБ]] == Члены выстаўкому == * Гурскі * Канакоцін * Клімковіч * Гаўрыленка * Шамшур * Ахрэмчык * Грубэ * Гарбуз == Карціны і скульптура == === Рэвалюцыйная арганізацыя мастакоў Беларусі === {| class="wikitable sortable" |+ !Мастак !Назва працы !Матэрыял або форма |- | colspan="3" |<center>'''Менскі філіял'''</center> |- | rowspan="6" |Ахрэмчык Я. Я. |Торф для Асінбуду |Алей |- |Скурзавод |Алей |- |Партрэт паэта А.Александровіча |Алей |- |Партрэт народнага артыста У. Галубка |Алей |- |Партрэт паэтэсы З. Бандарынай |Алей |- |Партрэт В. А. | |- | rowspan="14" |[[Абрам Маркавіч Бразер|Бразэр А. М.]] |Сталін на трыбуне |Скульптура |- |Бюст старшыні СНК БССР Галадзеда |Скульптура |- |Бюст беларускага пісменніка Галавача |Скульптура |- |Бюст яўрэйскага паэта Харыка |Скульптура |- |Яўрэйскі калгас |Алей |- |Старшыня СНК БССР Галадзед |Атрамант |- |Ударнік ліцейшчык заводу «Пралетары» (Гомель) |Атрамант |- |Партрэт беларускага пісьменніка Лынькова |Атрамант |- |Партрэт беларускага пісьменніка Мурашкі |Атрамант |- |Партрэт беларускага пісьменніка Кузьмы Чорнага |Атрамант |- |Партрэт польскага пралетарскага паэта Стандэ |Атрамант |- |Аўтапартрэт |Атрамант |- |Уборка сена |Атрамант |- |Яўрэйскі калгас |Гуаш |- | rowspan="4" |[[Павел Нічыпаравіч Гаўрыленка|Гаўрыленка П. Н.]] |Брыгада за працай у калгасе |Акварэль |- |Выгрузка з элеватара |Акварэль |- |Шклобуд |Туш |- |Аршанскі элеватар |Туш |- | rowspan="2" |[[Аляксандр Грубэ|Грубэ А.]] |Помнік У. І. Леніну ''— заложаны каля клубу Харчавікоў у Мінску'' |Бетон |- |Die Hande weg von U.S.S.R. (Прэч рукі ад СССР) |Барэльеф з дрэва |- | rowspan="2" |[[Абрам Барысавіч Забораў|Забораў А.]] |Змена |Акварэль |- |Эскіз да карціны «Змена будаўнікоў» |Гуаш |- | rowspan="4" |[[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Кастэлянскі А. Р.]] |Паседжанне актыву |Акварэль |- |Партрэт ударніка фабрыкі «Кастрычнік» т. Гарэлкіна |Акварэль |- |Партрэт ударніка фабрыкі «Кастрычнік» т. Чартавой |Акварэль |- |Партрэт ударніка будаўніка т. Дворкіна |Акварэль |- | colspan="3" |<center>'''Віцебскі філіял'''</center> |- | rowspan="6" |Дамінскі ''(самавучка рабочы)'' |Малацьба ў калгасе |Акварэль |- |Здзеці над камуністамі ў Кітаі |Акварэль |- |Шахцёр |Акварэль |- |Касьба ў калгасе імя Крупскай |Акварэль |- |Піянеры |Акварэль |- |З працы |Акварэль |- | colspan="3" |<center>'''Маскоўскі філіял'''</center> |- | rowspan="26" |[[Меер Майсеевіч Аксельрод|Аксельгорд М. М.]] |Утаптванне сіласу |Акварэль |- |Сіласныя вежы |Акварэль |- |Будоўля ў калгасе |Акварэль |- |Будоўля ў калгасе |Акварэль |- |Будоўля ў калгасе |Акварэль |- |Будоўля ў калгасе |Акварэль |- |Будоўля ў калгасе |Акварэль |- |Брыгада |Акварэль |- |Валы ў полі |Акварэль |- |Малацьба ў калгасе |Акварэль |- |Малацьба ў калгасе |Акварэль |- |Праца ў полі |Акварэль |- |Сход |Акварэль |- |Жаночы сход |Акварэль |- |Абед у полі | |- |Кароўнік |Акварэль |- |Скірдаванне |Акварэль |- |Скірдаванне |Акварэль |- |Партрэт калгасніка |Акварэль |- |Партрэт калгасніка |Акварэль |- |Партрэт калгасніка |Акварэль |- |Партрэт калгасніка |Акварэль |- |Утаптванне сіласу |Тэмпера |- |Антырэлігійны карнавал |Тэмпера |- |Антырэлігійны карнавал |Тэмпера |- |З серыі «Белапольская акупацыя» |Тэмпера |- | rowspan="14" |[[Мендл Хаімавіч Горшман|Горшман М. Х.]] |Хлеб адвозяць |Акварэль |- |Раніца ў калгасе |Акварэль |- |Партрэт калгасніка |Акварэль |- |Утаптванне сіласу |Акварэль |- |Малацьба |Акварэль |- |Вадапой |Акварэль |- |Вадапой |Акварэль |- |Перад сходам |Акварэль |- |Сход жанчын |Акварэль |- |Будаўніцтва ў калгасе |Акварэль |- |Будаўніцтва ў калгасе |Акварэль |- |Сход |Гуаш і акварэль |- |Дойка авец |Тэмпера |- |Партрэт калгасніка |Тэмпера |- | rowspan="6" |[[Леў Якаўлевіч Зевін|Зэвін Л. Я.]] |Зварот працы |Акварэль |- |Брыгада ідзе |Акварэль |- |Свята ў калгасе |Акварэль |- |Кармленне свіней |Акварэль |- |Скірдаванне |Акварэль |- |Калектыў |Акварэль |} === Мастакі, якія не ўваходзяць у аб’яднанні === {| class="wikitable sortable" |+ !Мастак !Назва працы !Матэрыял або форма |- | rowspan="4" |[[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур З.]] |Галава акцябронка |Гіпс |- |Чырвонаармеец на варце |Барэльеф |- |Эскіз рэльефу з цыклу «Жыццё і барацьба каваля» |Гіпс |- |Эскіз гарэльефу |Гіпс |- |Андрэеў К. |Чырвонаармейцы |Алей |- | rowspan="2" |Ізмайлаў Ю. К. |Завод «Камунар» |Туш |- |Рысунак |Туш |- | rowspan="2" |[[Янкель Мордухавіч Кругер|Кругер Я. М.]] |Партрэт яўрэйскага пралетарскага паэта Харыка |Алей |- |Наркамзем Рачыцкі |Аловак |- | rowspan="3" |Красоўскі А. А. |Выхад на працу |Алей |- |Дажынаюць |Алей |- |Эскіз да карціны «Дажынаюць» |Алей |- | rowspan="2" |Кліменка Я. І. |Уборка бульбы ў калгасе. ''Эскіз'' |Гуаш |- |Ачыстка збожжа ў калгасе. ''Эскіз'' |Алей |- | rowspan="2" |[[Барыс Яўсеевіч Малкін|Малкін Б. Я.]] |Домна № 3 (завод імя Дзяржынскага) |Гравюра па цынку |- |Домны працуюць |Гуаш |- |Паўлоўскі |Элеватар |Гуаш |- | rowspan="15" |[[Мікалай Аляксандравіч Пашкевіч|Пашкевіч М. А.]] |Сельсавет |Алей |- |Сельсавет |Алей |- |Забойства селькора |Алей |- |Забойства селькора |Алей |- |Вучоба |Алей |- |Дэпо |Туш |- |Паравозны парк |Туш |- |Смалявар |Туш |- |Камсамолец |Туш |- |Камсамолец |Туш |- |Хлопчык |Туш |- |Каменшчык |Туш |- |Кампазіцыя да карціны «Партызанскі Ваенны Савет» |Туш |- |Рабочы Асінбуду |Туш |- |Работніца Асінбуду |Туш |- | rowspan="2" |[[Міхаіл Пятровіч Станюта|Станюта М. П.]] |На пабудове БДУ |Алей |- |Ліцейны цэх |Алей |- | rowspan="3" |[[Анатоль Мікалаевіч Тычына|Тычына А. М.]] |На пабудове шасэ |Туш і гуаш |- |Скуравоз |Туш |- |Ленінская вуліца |Туш |- | rowspan="3" |Шуб С. З. |Складавая малацілка з трактарам |Туш |- |Фанерны цэх Дрэваапрацовачнага Бабруйскага Камбінату |Туш |- |Выгляд заводу |Туш |- | rowspan="3" |[[Саламон Барысавіч Юдовін|Юдовін С.]] |Ілюстрацыі да кнігі Т. Паўленкі «Пустыня» |Дрэварыт |- |Ілюстрацыі да кнігі «Дзве ўдарных» (мэталазавод імя Сталіна) |Дрэварыт |- |Ілюстрацыя да кнігі Л. Савіна «Гора чалавек» |Дрэварыт |} == Масавае афармленне == Эскізы і макеты калектыўных брыгад клубна-інструктарскага і педагагічнага аддзелаў да афармлення г. Віцебску да 14-й гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі. Макеты падрыхтаваныя Беларускім дзяржаўным мастацкім тэхнікумам: * За ўсеагульнае навучэнне * За суцэльную пісменнасць * Нашы тэмпы * Мопр — удар па фашызму * Індустрыялізацыя * Калектывізацыя * 14 год СССР * За тэмпы і якасць * 3-ці рашаючы выканаем * Рост калектывізацыі Віцебшчыны * Выкананне калектывізацыі па БССР і паасобных с\с * Вынікі 2-га рашаючага ў прамысловасці па гор. Віцебску * Рост партыі і абароназдольнасць краіны * Гаспразлік і абязлічка на чыгунцы == Самадзейнае мастацтва == {| class="wikitable" |+ !Мастак !Назва працы !Матэрыял або форма |- |Ваксэр М. |Паліткарыкатура |Туш |- | rowspan="2" |[[Уладзіслаў Галубок|Галубок У.]] |Вароты крымскагга дому адпачынку |Алей |- |Ай-Пэтры |Алей |- | rowspan="6" |[[Залман Беркавич Зальцман|Зальцман З.]] |Аўтапартрэт |Аловак |- |Класавая барацьба у капіталістычных странах |Туш |- |Пабудова дома ураду ў Менску |Туш |- |Мітынг |Туш |- |Малады рабочы |Гіпс |- |Класавая барацьба у капіталістычных странах |Барэльеф, гіпс |- | rowspan="4" |Кароль |Паліткарыкатура |Туш |- |Прагульшчык |Туш |- |Пагрузка |Туш |- |Пабудова новага цэху заводу «Камунар» | |} == Тэатр == {| class="wikitable sortable" |+Макеты да п'ес !Мастак !П’еса !Драматург !Рэжысёр |- | colspan="4" |<center>'''Першы Белдзяржтэатр'''</center> |- | rowspan="7" |Крэйн Д. Г. |Міжбур’е (1, 2-я карц. 2-га акту; 1-я карц. 3-га акту) |[[Дзмітрый Іванавіч Курдзін|Курдзін Д.]] |[[Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч|Міровіч Е.]] |- |Ярасць |Янкоўскі Е. |Смеянаў |- |Гута |[[Рыгор Якаўлевіч Кобец|Кобец Р.]] |[[Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч|Міровіч Е.]] |- |Лінія агню (3-я карц. 1-га акту) |Нікіцін |[[Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч|Міровіч Е.]] |- |Камяні на дарозе |[[Яўген Сцяпанавіч Рамановіч|Рамановіч А.]] | |- |Справа ногару (1-я карц. 1-га акту) |[[Іван Кандрацьевіч Мікітэнка|Мікітэнка І.]] | |- |Інга |Глебаў |Смеянаў |- |[[Аскар Пятровіч Марыкс|Марыкс А. П.]] |Мост |[[Яўген Сцяпанавіч Рамановіч|Рамановіч А.]] |[[Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч|Міровіч Е.]] |- | colspan="4" |<center>'''Тэатр рабочай моладзі'''</center> |- |Крэйн Д. Г. |Трывога | |Дольскі |- | colspan="4" |<center>'''Рабочы тэатр ЦСПСБ'''</center> |- |Ахрэмчык Я. Я. |Чынгільбуд | |[[Віктар Якаўлевіч Галаўчынер|Галаўчынер В.]] |- |[[Акіба Абрамавіч Гальбурт|Гальбурт]] |Выстрал | |[[Віктар Якаўлевіч Галаўчынер|Галаўчынер В.]] |- | colspan="4" |<center>'''Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР'''</center> |- |[[Ісахар Бэр Рыбак|Рыбак С. Б.]] |На пакаяльным ланцугу |[[І. Перац|Перэца]] |[[Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі|Рафальскі М.]] |- |[[Ісаак Майсеевіч Рабіновіч|Рабіновіч І.]] |Свята ў Касрылаўцы |[[Шолам-Алейхем]] | |- | rowspan="2" |Лабаз |Джым Куперкоп |[[Самуіл Давідовіч Годзінер|Годзінер С. Д.]] |[[Леў Маркавіч Літвінаў|Літвінаў Л.]] |- |Бунт Машын |[[Цодзік Львовіч Даўгапольскі|Даўгапольскі]] |[[Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі|Рафальскі М.]] |- |[[Яўген Майсеевіч Мандэльберг|Мандэльберг Е.]] |Лекерт |Кушнераў |[[Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі|Рафальскі М.]] |- | rowspan="3" |[[Аляксандр Рыгоравіч Тышлер|Тышлер А. Г.]] |62 вучастак |Дабрушын Б. М. |Айзэнберг А. |- |Паэма аб тапару |[[Мікалай Фёдаравіч Пагодзін|Пагодзін Н.]] |[[Леў Маркавіч Літвінаў|Літвінаў Л.]] |- |Глухі |[[Давід Рафаілавіч Бергельсон|Бергельсон Д.]] |[[Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі|Рафальскі М.]] |- |[[Георгій Багдановіч Якулаў|Якулаў Г. Б.]] |Шэйлок | |[[Васіль Рыгоравіч Сахноўскі|Сахноўскі В.]] |- | colspan="4" |<center>'''Дзяржаўны яўрэйскі вандроўны тэатр'''</center> |- |[[Акіба Абрамавіч Гальбурт|Гальбурт]] |Ботвін |Вэвюрко В. |Айзэнберг А. |- |[[Віктар Якаўлевіч Галаўчынер|Галаўчынер]] |Гірш Лекерт |Кушнераў |[[Віктар Якаўлевіч Галаўчынер|Галаўчынер В.]] |- | colspan="4" |<center>'''Студыя оперы і балету'''</center> |- |Панфілаў В. |Залаты пеўнік | |[[Уладзімір Васільевіч Тэзаўроўскі|Тэзаўроўскі]] |} {{зноскі}} {{Усебеларускія выстаўкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1931 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:1931 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Выстаўкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастацкія выстаўкі]] [[Катэгорыя:Культура Мінска]] b58ssebwqodz2hu7lqrlm9p3nlgwcwf 0 663996 5193180 5098188 2026-09-05T05:19:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193180 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Крыніца міру» |частка = [[Турэцка-курдскі канфлікт]], [[Іракская вайна]] |выява = |подпіс = |дата = [[16 снежня]] [[2007]] — [[29 лютага]] [[2008]] |месца = [[Іракскі Курдыстан]] |прычына = |статус = |вынік = Страты і разбурэнні для РПК, міжнародныя ўскладненні для Турцыі |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Турцыя}} |праціўнік2 = [[File:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]] {{flagicon image|Flag_of_Partiya_Jiyana_Azad_a_Kurdistanê.svg}} [[Партыя свабоднага жыцця ў Курдыстане|ПСЖК]]<ref>[http://www.thomasrenard.eu/uploads/6/3/5/8/6358199/jamestown7.pdf Page 2]</ref> |камандзір1 = {{Сцяг|Турцыя}} [[Яшар Бююканыт]] |камандзір2 = [[File:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|22px]] Бахоз Эрдал |сілы1 = 10000 чалавек |сілы2 = 5000—6000 чалавек |страты1 = 27 забітых |страты2 = 240—724 забітых |агульныя страты = }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)''' — серыя ваенных аперацый [[Турцыя|Турцыі]] на тэрыторыі [[Ірак]]а ([[Іракскі Курдыстан|Іракскага Курдыстана]]). Кодавая назва — '''аперацыя «Сонца»''' ({{lang-tr|Güneş Harekatı}})<ref>[http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_25.html Turkish General Staff: Final Report regarding Operation Sun] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110402065437/http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_25.html |date=2011-04-02 }}</ref><ref>Milliyet, [http://www.milliyet.com.tr/2008/02/22/son/sontur47.asp ''"Kara harekatına şehit Onbaşı Kasım Aksoy'un kızının ismi verildi"'']</ref><ref>Show Haber, [http://www.showtvnet.com/haber/player.asp?ptype=haber&product=/210208/gunes.wmv&btype=IEWMPobj ''"Operasyonun adı "Güneş""'']{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>Haber 7, [http://www.haber7.com/haber.php?haber_id=273849 ''"PKK'yı üç aşamada vurma planı"'']</ref><ref>Yeni Şafak, [http://www.yenisafak.com.tr/gundem/?c=1&i=101265 ''"Güneş harekatı için geri sayım başladı"'']</ref>. == Перадгісторыя == У кастрычніку [[2007]] года баевікі [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] правялі напады на турэцкіх вайскоўцаў у Турцыі з прымежных раёнаў Ірака. У адным выпадку турэцкае падраздзяленне трапіла ў засаду і страціла 13 чалавек забітымі<ref name="Jenkins, Gareth">[Jamestown Foundationhttp://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Bswords%5D=8fd5893941d69d0be3f378576261ae3e&tx_ttnews%5Bexact_search%5D=TURKEY%20PREPARES%20FOR%20CROSS-BORDER%20MILITARY%20OPERATION&tx_ttnews%5Btt_news%5D=33067&tx_ttnews%5BbackPid%5D=7&cHash=5066509c7d]</ref>. У адказ на гэта Турцыя сцягнула да мяжы каля 50-60 тысяч вайскоўцаў. ВПС Турцыі нанеслі некалькі ўдараў з паветра па базах РПК, якія знаходзіліся каля мяжы, а турэцкі спецназ некалькі разоў перасякаў мяжу суседняй краіны для правядзення аперацый, аднак шырокамаштабнае ўварванне на тэрыторыю Ірака турэцкія ўлады не ажыццяўлялі<ref>[https://fedpress.ru/federal/socium/world/id_79905.html Россия и Мир | Спецпроект РИА ФедералПресс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201207034254/https://fedpress.ru/federal/socium/world/id_79905.html |date=7 снежня 2020 }}</ref>. Рэгулярныя бамбардзіроўкі і абстрэлы Іракскага Курдыстана пачаліся пасля адабрэння [[17 верасня]] парламентам Турцыі законапраекта, які дазваляў на працягу года выкарыстоўваць армію краіны для правядзення аперацый за межамі рэспублікі<ref name="strike" />. == Папярэднія аперацыі == [[16 снежня]] авіяцыя Турцыі нанесла бомбавыя ўдары самалётамі [[F-16]] па пазіцыях Рабочай Партыі Курдыстана. Паветраная аперацыя праводзілася на працягу трох гадзін, з 01:00 па 04:15 у раёнах Зап, Аясін і Хакурк. Па даных іракскага боку, падчас гэтага налёту была забіта жанчына. Пра страты баевікоў РПК не паведамлялася. Нароўні з авіяцыяй у аперацыі на сумежнай тэрыторыі выкарыстоўвалася цяжкая артылерыя сухапутных войскаў, якая наносіла масіраваныя ўдары па выяўленых мэтах<ref>{{cite web|date=2007-12-16|url=http://www.newsru.com/world/16dec2007/tur2.html|title=Турецкая авиация нанесла массированный удар по позициям курдов на севере Ирака|publisher=NEWSru|accessdate=2010-08-13|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Па даных турэцкіх ваенных<ref>{{cite web|date=2007-12-18|url=http://www.newsru.com/world/18dec2007/invaders.html|title=Турецкие войска пересекли границу с Ираком|publisher=NEWSru|accessdate=2010-08-13|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, колькасць баевікоў у Паўночным Іраку складала каля 3500. Колькасць аб’яднанай арміі Турцыі, сцягнутай да іракскай мяжы, складала каля 100 тысяч салдат і афіцэраў<ref name="msk"/>. Па афіцыйных даных, [[18 снежня]] турэцкія войскі пачалі ўварванне ў Паўночны Ірак, з мэтай правядзення контр-тэрарыстычнай аперацыі супраць членаў РПК. [[Узброеныя сілы Турцыі]] колькасцю больш за 300 чалавек перасеклі мяжу ў раёне гор Галераш і прасунуліся ўглыб краіны на 2-3 кіламетры, не сустракаючы супраціву. Аперацыя доўжылася каля 15 гадзін<ref name="msk">{{Cite web |url=https://forum-msk.org/material/news/417857.html |title=Турецкая армия показала, кто является главной силой на Ближнем Востоке |access-date=28 лістапада 2020 |archive-date=9 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209155602/https://forum-msk.org/material/news/417857.html |url-status=dead }}</ref>. [[4 студзеня]] турэцкія ВПС нанеслі бомбавыя ўдары па 70 аб’ектах ворага на поўначы Ірака. Па заяве турэцкіх ваенных, ніхто з мірных жыхароў не пацярпеў. У авіяналётах прынялі ўдзел 5 самалётаў. Турэцкая авіяцыя разбамбавала некалькі сховішчаў у раёне Авазін-Бася і Хакурка<ref name="strike">{{cite web|date=2008-02-04|url=https://lenta.ru/news/2008/02/04/strike/|title=Турецкая авиация уничтожила 11 групп курдских боевиков|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-13}}</ref>. == Уварванне == Увечары [[21 лютага]] турэцкая армія прыступіла да правядзення наземнай ваеннай аперацыі супраць баз курдскіх баевікоў у Паўночным Іраку. Уварванню падраздзяленняў сухапутных войскаў на тэрыторыю Ірака папярэднічала артылерыйская і паветраная падрыхтоўка. На працягу васьмі гадзін артылерыя і ВПС наносілі ўдары па базах РПК. Праз гадзіну пасля завяршэння артпадрыхтоўкі 10 тысяч турэцкіх салдат увайшлі ў Ірак<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/22feb2008/turkia8007.html Турецкая армия вторглась в Северный Ирак]</ref>. За першыя два дні баёў турэцкай арміі ўдалося знішчыць дзясяткі курдскіх баевікоў. Адзін з лідараў баявога крыла РПК Бахоз Эрдал заклікаў курдаў, якія пражываюць у Турцыі, да ўзброеннага паўстання супраць турэцкіх уладаў, каб спыніць ўварванне ў Паўночны Ірак<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2008/turkey8004.html NEWSru.co.il — новости Израиля :: Лидер РКК призывает турецких курдов к вооружённому восстанию]</ref>: {{пачатак цытаты}}''Калі яны хочуць знішчыць нас, то наша моладзь павінна зрабіць жыццё ў турэцкіх гарадах невыноснай.''{{канец цытаты}} Праз два дні пасля пачатку сухапутнай аперацыі турэцкіх войскаў з Паўночнага Ірака было выведзена першае турэцкае вайсковае падраздзяленне. Канвой з амаль 100 грузавікоў прайшоў з Ірака ў раён Чукурджа правінцыі Хакары каля 19:30. Тым часам у ходзе наземнай аперацыі да [[25 лютага]] турэцкай арміі ўдалося прасунуцца на 25 кіламетраў углыб Паўночнага Ірака, дзе размешчаны апорныя базы РПК. За першыя тры дні баёў з моманту пачатку аперацыі было забіта 153 байцы РПК і 17 турэцкіх вайскоўцаў<ref>{{cite web|date=2008-02-25|url=https://lenta.ru/news/2008/02/25/turkey/|title=Турецкая армия продвинулась вглубь Ирака на 25 километров|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-13}}</ref>. [[24 лютага]] ў ходзе баёў курдскія баевікі збілі турэцкі ваенны верталёт. Анкара пацвердзіла факт падзення верталёта ў раёне баявых дзеянняў, заявіўшы, што інцыдэнт адбыўся па «невядомых прычынах». == Наступствы == [[29 лютага]] Турцыя абвясціла аб завяршэнні наземнай аперацыі на тэрыторыі Ірака. «Было вырашана, што мэты аперацыі дасягнуты, і раніцай 29 лютага нашы войскі вярнуліся на свае базы», — гаворыцца ў прэс-рэлізе турэцкага Генеральнага штаба. Па папярэдніх даных, да [[28 лютага]] ў ходзе баявых дзеянняў загінула 27 турэцкіх вайскоўцаў. Па даных турэцкіх вайскоўцаў, было знішчана каля 240 курдскіх баевікоў (без уліку вынікаў паветраных бамбардзіроўкаў), па даных ЗША — 724. Ваеннае камандаванне папярэдзіла, што ў выпадку неабходнасці турэцкія ваенныя могуць быць ізноў накіраваны на поўнач Ірака<ref name=autogenerated1>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=2420&sec=1446 Вторжение Турции в Ирак: убиты десятки человек]</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2015)]] * [[Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку (2022)]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rosbalt.ru/main/2007/12/16/440836.html Турция бомбит иракских курдов] * [http://www.rosbalt.ru/main/2007/12/17/441217.html Странная война Турции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220708224528/https://www.rosbalt.ru/main/2007/12/17/441217.html |date=8 ліпеня 2022 }} * [http://www.rosbalt.ru/main/2007/12/04/437372.html "США были рады наблюдать эту внутреннюю борьбу, но лишь поначалу"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220709014538/https://www.rosbalt.ru/main/2007/12/04/437372.html |date=9 ліпеня 2022 }} * [http://www.noravank.am/ru/?page=analitics&nid=805] * [https://regnum.ru/news/903879.html Турецкая интервенция в Ираке приведёт к хаосу в регионе: американский эксперт]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.globalresearch.ca/index.php?context=va&aid=8334 Turkish incursion into Northern Iraq: Military Fiasco, Political Debacle] {{ref-en}} * [http://www.reuters.com/article/newsOne/idUKL288215920080228 Turkey targets Iraq Kurds, not just rebels: Kurd PM.] {{ref-en}} * Bowers, Charles [https://works.bepress.com/charles_bowers/2/ Turkish Cross-border Operations into Northern Iraq: International Law and Use of Force Analysis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201206083739/https://works.bepress.com/charles_bowers/2/ |date=6 снежня 2020 }}. {{ref-en}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Турэцка-курдскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Студзень 2008 года]] [[Катэгорыя:Снежань 2007 года]] [[Катэгорыя:Люты 2008 года]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2008 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2007 года]] [[Катэгорыя:2007 год у Іраку]] [[Катэгорыя:2008 год у Іраку]] 3i1fuw0p8jbomjlbz76radxkdnygpdi 0 666388 5193090 4798872 2026-09-04T19:51:00Z 5193090 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Ламека}} '''Тамара Міхайлаўна Алпеева''', дзяв. '''Тамара Міхайлаўна Ламека''' ({{н}} {{ДН|23|06|1949}}, [[Лепель]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|loc=|quote=|p=|pp=332|s=|S=|с=|g=|name=}}) — беларускі [[філосаф]], [[культуролаг]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|loc=|quote=|p=|pp=332|s=|S=|с=|g=|name=}}. [[Доктар філасофскіх навук]] (1993), [[прафесар]] (1996){{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|loc=|quote=|p=|pp=332|s=|S=|с=|g=|name=}}. Акадэмік Міжнароднай кадравай акадэміі<ref name="музей" />. Былая фігурантка [[Чорны спіс Еўрасаюза|Чорнага спісу ЕС]]. == Біяграфія == У 1972 годзе скончыла [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|loc=|quote=|p=|pp=332|s=|S=|с=|g=|name=}}. У тым жа годзе працаўладкавалася ў [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытуце філасофіі і права АН БССР]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|loc=|quote=|p=|pp=332|s=|S=|с=|g=|name=}}. У 1976 годзе перайшла выкладаць у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|loc=|quote=|p=|pp=332|s=|S=|с=|g=|name=}}. З 2002 года прарэктар{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|loc=|quote=|p=|pp=332|s=|S=|с=|g=|name=}}, са жніўня 2004 года рэктар [[Міжнародны гуманітарна-эканамічны інстытут|Міжнароднага гуманітарна-эканамічнага інстытута]] (МГЭІ)<ref name="музей">{{Cite web|title=Известные люди лепельщины|url=http://museum.lepel.by/famous-people/|publisher=Лепельский краеведческий музей|language=ru|access-date=27 снежня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220143945/http://museum.lepel.by/famous-people/|archive-date=20 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Культура Беларусі|2010|loc=|quote=|p=|pp=119|s=|S=|с=|g=|name=}}. Навуковыя інтарэсы: сацыяльная філасофія і [[культуралогія]], сацыяльная міфалогія і рэлігіязнаўства, тэорыя і метадалогія адукацыі і выхавання{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|loc=|quote=|p=|pp=332|s=|S=|с=|g=|name=}}. == Санкцыі ЕС== 22 сакавіка 2011 года трапіла ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]] як рэктар МГЭІ, адказны за адлічэнне студэнтаў<ref>{{Cite web|date=2011-03-22|title=COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) No 271/2011 of 21 March 2011|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32011R0271&from=LV|url-status=live|access-date=2021-07-29|publisher={{нп3|Афіцыйны часопіс Еўрапейскага саюза|Афіцыйны часопіс Еўрапейскага саюза|bg|Официален вестник на Европейския съюз}}}}</ref><ref>{{Cite web|date=2011-03-22|title=Яшчэ 19 неўязных у ЕС — хто яны?|url=https://mff.by/bel/news/544/|publisher=[[За Свабоду (рух)|За Свабоду]]|language=be|access-date=29 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729095942/https://mff.by/bel/news/544/|archive-date=29 ліпеня 2021|url-status=dead}}</ref>. У прыватнасці, санкцыі былі накладзены за адлічэнне {{нп3|Уладзімір Уладзіміравіч Кумец|Уладзіміра Кумца|en|Vladimir Kumets}}, актывіста кампаніі «[[Гавары праўду]]»<ref>{{Cite web|last=Елисеев|first=Андрей|date=2011-03-22|title=Ректор института попала в "черный список" по просьбе отчисленного студента|url=https://euroradio.fm/ru/report/rektor-instituta-popala-v-chernyi-spisok-po-prosbe-otchislennogo-studenta|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185813/http://euroradio.fm/ru/report/rektor-instituta-popala-v-chernyi-spisok-po-prosbe-otchislennogo-studenta|archive-date=2013-10-29|access-date=2021-07-30|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|date=2011-03-22|title=Белорусский партизан: Руководство МГЭИ заплатит за репрессии против студентов-оппозиционеров — фото|url=https://belaruspartisan.by/politic/177688/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730115950/https://belaruspartisan.by/politic/177688/|archive-date=2012-06-30|access-date=2012-06-30|publisher=[[Белорусский партизан]]|language=ru}}</ref><ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2011-10-11}}</ref>. == Выбраныя кнігі == * Социальный миф как культурно-исторический феномен / Т. М. Алпеева. – 2‑е изд., доп. – Минск : Рекламэкспорт, 1994. – 254 с. — ISBN 5-8467-0016-9. * Введение в культурологию : учеб. пособие / Т. М. Алпеева ; Гуманитар.-экон. ин-т. – Минск : ВЕДЫ, 1997. – 88 с. – ISBN 985-6390-06-0. * Религия. Человек. Общество : учеб.-метод. комплекс / Т. М. Алпеева ; Гуманитар.-экон. негос. ин-т. – 2-е изд. – Минск : ВЕДЫ, 1999. – 134 с. – ISBN 985-450-021-7. * Философия культуры : монография / Т. М. Алпеева ; Междунар. гуманитар. экон. ин-т. – Мн. : Веды, 2004. – 451 с. — ISBN 985-450-227-9. * Жизнь. Любовь. Отечество : к 60-летию со дня рождения [[Аляксандр Мікалаевіч Алпееў|А. Н. Алпеева]] / Т. М. Алпеева, В. Г. Ференц, Л. Н. Сечко. — Минск : Веды, 2006. — 270 с. — ISBN 985-450-245-7. * Спасибо за боль и за радость, или Испытание жизнью / Т. М. Алпеева. – Минск : Четыре четверти, 2009. – 317 с. – ISBN 978-985-6856-56-6. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Алпеева Тамара Міхайлаўна||332|ref=Беларуская энцыклапедыя}} * Алпеева Тамара Михайловна // Республика Беларусь: Энциклопедия: В 6 т. / Г. П. Пашков. — Минск: «Беларуская Энцыклапедыя» имени Петруся Бровки, 2006. — Т. 2. — С. 83. — 912 с. — ISBN 978-985-11-0371-9. * {{артыкул |загаловак = Алпеева Тамара Міхайлаўна |мова = be |адказны = Т. У. Бялова |выданне = Культура Беларусі |тып = энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]] |год = 2010 |том = 1 |старонкі = 119 |isbn = 978-985-11-0496-9 |ref =Культура Беларусі }} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210731125208/http://unicat.nlb.by/opac/pls/%21search.http_keyword?query=a001a%3D%22BY-NLB-ar2634376%22&lst_siz=50 Кнігі аўтара] ў каталогу [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Алпеева Тамара Міхайлаўна}} [[Катэгорыя:Рэктары Міжнароднага гуманітарна-эканамічнага інстытута]] [[Катэгорыя:Філосафы СССР]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Культуролагі СССР]] [[Катэгорыя:Культуролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] scdzx8att1d2dwppvgzh4ugl35hj9v0 0 667707 5193221 5178396 2026-09-05T08:24:46Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193221 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Dreher_an_einer_Drehbank.jpg|міні|Точанне бруса металу на [[Такарны станок|такарным станку]]]] '''Металаапрацоўка''' — працэс фарміравання і змены формы [[Металы|металаў]] для стварэння карысных прадметаў, дэталяў, вузлоў і буйнамаштабных структур. Як тэрмін ён ахоплівае шырокі і разнастайны спектр працэсаў, навыкаў і інструментаў для вырабу аб’ектаў у любым маштабе: ад велізарных [[Судна|караблёў]], будынкаў і [[Мост|мастоў]] да дакладных дэталяў [[рухавік]]а і далікатных упрыгожванняў. Гістарычныя карані металаапрацоўкі папярэднічаюць запісанай гісторыі. Металаапрацоўка выкарысталася у культуры рознымі цывілізацыямі на працягу тысячагоддзяў. Яна відазмянялася ад фармавання мяккіх самародных металаў, напр. [[Золата|золата,]] простымі ручнымі інструментамі, да выплаўкі руд і гарачай [[Коўка|коўкі]] цвёрдых металаў, напр. [[жалеза]], да сучасных высокатэхнічных працэсаў, такіх як такарная апрацоўка і [[зварка]]. Металаапрацоўка з’яўляецца прамысловасцю, рухавіком гандлю, індывідуальным захапленнем і выяўленчаым мастацтвам; <ref>Metal sculptures http://www.janetgoldner.com</ref> <ref>{{Cite web|url=http://idiotdiary.com/this-steampunk-metal-scupltures-by-igor-verniy-will-leave-your-jaws-wide-open/|title=Steampunk Metal Sculptures|access-date=12 студзеня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707190819/http://idiotdiary.com/this-steampunk-metal-scupltures-by-igor-verniy-will-leave-your-jaws-wide-open/|archivedate=7 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref> яе можна разглядаць як навуку і рамяство. Сучасныя разнастайныя і спецыялізаваныя металаапрацоўчыя працэсы можна аднесці да адной з трох шырокіх абласцей, вядомых як працэсы фармавання, рэзкі альбо злучэння. Сучасныя металаапрацоўчыя майстэрні і вытворчасці маюць мноства спецыялізаваных або [[Металарэзны станок|агульнаўжывальных станкоў,]] здольных ствараць высокадакладныя і карысныя вырабы. Шмат больш простых метадаў апрацоўкі металаў, такіх як кавальскае майстэрства, ужо не з’яўляюцца эканамічна канкурэнтаздольнымі; і існуюць як індывідуальныя захапленні альбо гістарычныя рэканструкцыі. == Перадгісторыя == Самым старажытным археалагічным сведчаннем [[Горная справа|здабычы]] і апрацоўкі [[Медзь|медзі]] стала знаходка меднай [[Падвеска (упрыгажэнне)|падвескі]] на поўначы [[Ірак]]а з 8700 г. да нашай эры<ref>Hesse, Rayner, W. (2007). ''Jewelrymaking through History: an Encyclopedia.'' Greenwood Publishing Group. p. 56. {{ISBN|0-313-33507-9}}.</ref>. Самым раннім абгрунтаваным і датаваным сведчаннем металаапрацоўкі ў [[Амерыка|Амерыцы]] стала перапрацоўка медзі ў [[Вісконсін]]е, недалёка ад [[Мічыган (возера)|Мічыганскага возера]]. Медзь забівалі, пакуль яна не станавілася крохкай, потым награвалі, каб можна было працаваць далей. Гэтая тэхналогія датуецца прыблізна 4000-5000 да н.э. <ref>{{Cite book|author1=Emory Dean Keoke|author2=Kay Marie Porterfield|title=Encyclopedia of American Indian Contributions to the World: 15,000 Years of Inventions and Innovations|url=https://books.google.com/books?id=QIFTVWJH3doC&pg=PA14|access-date=8 July 2012|year=2002|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0990-9|pages=14–}}</ref> Самыя старажытныя [[Золата|залатыя]] артэфакты ў свеце паходзяць з балгарскага [[Варненскі некропаль|некропаля Варна]] і датуюцца 4450 годам да н.э. Не кожнаму металу патрэбны агонь, каб атрымаць яго ці апрацаваць. [[Айзек Азімаў]] меркаваў, што золата было «першым металам». <ref>Asimov, Isaac: «The Solar System and Back», pp. 151 ff. Doubleday and Company, Inc. 1969.</ref> Дзякуючы сваёй [[Хімія|хіміі,]] золата сустракаецца ў прыродзе як самародны метал. Некаторыя металы таксама можна знайсці ў [[Метэароід|метэорах]]. Амаль усе астатнія металы ўтрымліваюцца ў [[руда]]х, мінераланосных [[Горная парода|пародах]], якія патрабуюць цяпла альбо хімічнага працэсу для атрымання металу. Яшчэ адна асаблівасць золата ў тым, што яго лёгка апрацаваць у яго самароднай форме. Для апрацоўкі гэтага металу не патрэбныя ніякія прылады, акрамя каменнага [[Малаток|малатка]] і кавадлы (шрубстаку). Золату ўласцівыя [[Коўкасць|падатлівасць]] і [[Коўкасць|пластычнасць]]. Самымі ранейшымі [[Інструмент|прыладамі працы]] былі камень, [[косць]], [[Драўніна|дрэва]] і [[Сухажылле|сухажыллі]], і ўсяго гэтага хапала для апрацоўкі золата. У нейкі час стаў вядомы працэс атрымання металаў з горных парод цяплом, і пароды багатыя на медзь, [[волава]] і [[свінец]] сталі карыстацца попытам. Гэтыя руды здабываліся ўсюды, дзе іх пазнавалі. Рэшткі такіх старажытных шахт былі знойдзены па ўсёй [[Пярэдняя Азія|Паўднёва-Заходняй Азіі]].<ref>Percy Knauth et al. «The Emergence of Man, The Metalsmiths», pp. 10-11 ff. Time-Life Books, 1974.</ref> [[Мергарх|Апрацоўкай]] металаў займаліся жыхары [[Паўднёвая Азія|паўднёвай Азіі]] ў [[Мергарх|Мергарху ў]] перыяд з 7000 да 3300 да н.э. <ref name="Possehl">Possehl, Gregory L. (1996). ''Mehrgarh'' in ''Oxford Companion to Archaeology'', Brian Fagan (Ed.). Oxford University Press. {{ISBN|0-19-507618-4}}</ref> Прымітыўная металаапрацоўка змяняецца больш дасканалай прыблізна ў 6000 г. да н. э., Калі выплаўка медзі стала распаўсюджанай у паўднёва-заходняй Азіі. Старажытныя цывілізацыі ведалі пра сем металаў. Тут яны размешчаны ў парадку іх акісляльнага патэнцыялу (у [[Вольт (адзінка вымярэння)|вольтах]]): * [[Жалеза]] +0,44 В, * [[Волава]] +0,14 В * [[Свінец]] +0,13 В * [[Медзь]] −0,34 В * [[Ртуць]] −0,79 V * [[Серабро|Срэбра]] −0,80 В * [[Золата]] −1,50 В. Патэнцыял акіслення важны, паколькі ён з’яўляецца адным з паказчыкаў таго, наколькі шчыльна звязаны з рудой метал. Як бачна, патэнцыял жалеза значна вышэй, чым у астатніх шасці металаў, а золата значна ніжэй, чым у шасці над ім. Нізкае акісленне золата — адна з галоўных прычын таго, што золата знаходзіцца ў самародках. Гэтыя самародкі з’яўляюцца адносна чыстым золатам і іх лёгка апрацаваць у гэтай форме. Часта сустракаючыеся медныя і алавяная руды зрабіліся наступнымі важнымі рэчывамі ў гісторыі металаапрацоўкі. Шмат медзі было выраблена выкарыстоўваючы цяпло для выплаўлення з руды. Медзь спажывалася як для ювелірных вырабаў, так і для простых інструментаў. Сама медзь была замяккай для трывалых інструментаў з цвёрдымі краямі. У нейкі момант у расплаўленую медзь дадалі волава і так атрымалі [[Бронза|бронзу]]. Бронза — [[сплаў]] медзі і волава. Бронза з’явілася важным крокам у металургіі, бо яна мела трываласць і калянасць, якіх бракавала чыстай медзі. Да з’яўлення жалеза бронза была самым зручным металам для інструментаў і [[Зброя|зброі]] агульнага карыстання (больш падрабязна гл. [[Бронзавы век]]). Пасля паўднёва-заходняй Азіі гэтыя самыя дасягненні і матэрыялы былі выяўлены і выкарыстаны ва ўсім свеце. Людзі ў [[Кітай|Кітаі]] і [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]] пачалі выкарыстоўваць бронзу часцей за медзь. [[Японія|Японцы]] амаль адначасова пачалі выкарыстоўваць бронзу і [[жалеза]]. У Амерыцы было інакш. Хоць народы Амерыкі і ведалі пра металы, толькі з часу еўрапейскай каланізацыі металаапрацоўка дзеля вырабу інструментаў і зброі стала распаўсюджанай. Ювелірныя вырабы і [[мастацтва]] былі асноўнымі метадамі выкарыстання металаў у Амерыцы да еўрапейскага ўплыву. Каля 2700 г. да н. э. вытворчасць бронзы была распаўсюджана ў мясцовасцях, дзе можна было сабраць неабходныя матэрыялы для плаўкі, коўкі і апрацоўкі металу. Жалеза пачалі плавіць, і так яно пачало распаўсюджвацца як важны метал для прылад працы і зброі. Перыяд з гэтага часу стаў называцца [[Жалезны век|жалезным векам]]. == Гісторыя == [[Файл:WomanFactory1940s.jpg|міні|Аператарка такарнага станка, якая апрацоўвае дэталі для транспартных самалётаў на заводзе Кансалідаванай авіяцыйнай карпарацыі, Форт-Уэрт, штат Тэхас, ЗША ў 1940-х.]] З гістарычных перыядаў [[фараон|фараонаў]] у [[Егіпет|Егіпце]], [[Веды (індуізм)|ведычных]] [[Кароль|цароў]] у [[Індыя|Індыі]], [[Ізраільскія плямёны|плямёнаў Ізраіля]] і [[Цывілізацыя мая|цывілізацыі майя]] ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], і сярод іншых старажытных папуляцый, людзі надавалі каштоўным металам цану. У грамадствах ствараліся, выконваліся і ўзгадняліся правілы ўласнасці, размеркавання і [[Гандаль|гандлю]]. У вышэйзгаданых перыядах металісты ўжо былі даволі кваліфікаванымі ў стварэнні прадметаў упрыгожвання, рэлігійных артэфактаў і гандлёвых інструментаў з каштоўных (каляровых) металаў. Рабілі таксама і зброю, звычайна з чорных [[Металы|металаў]] або [[Сплаў|сплаваў]]. Гэтыя прадметы выконвалі рамеснікі, кавалі, [[Атхарва-Веда|атхарваведы]], [[Алхімія|алхімікі]] і іншыя катэгорыі металістаў па ўсім свеце. Напрыклад, метад [[Зернь|гранулявання]] выкарыстоўваўся ў шматлікіх старажытных культурах да таго, як гістарычныя дадзеныя паказваюць, што людзі ездзілі ў далёкія рэгіёны, каб падзяліцца гэтым працэсам. Гэты і многія іншыя старажытныя прыёмы і сёння выкарыстоўваюцца металістамі. З цягам часу металічныя прадметы станавіліся ўсё больш распаўсюджанымі і ўсё больш складанымі. Патрэба ў далейшым набыцці і апрацоўцы металаў набывала ўсё большае значэнне. Навыкі, звязаныя са здабычай руд металаў з зямлі, пачалі развівацца, і металісты сталі больш дасведчанымі. Так металісты сталі важнымі членамі грамадства. На лёсы і эканомікі цэлых цывілізацый моцна паўплывала наяўнасць металаў і металістаў. Апрацоўшчык металу залежыць ад здабычы каштоўных металаў для вырабу ювелірных вырабаў, стварэння больш эфектыўнай [[Электроніка|электронікі]], а таксама для прамысловага і тэхналагічнага прымянення — ад [[будаўніцтва]] да [[Грузаперавозкі|дастаўкі]] кантэйнераў дзеля [[Чыгуначны транспарт|чыгуначнага]] і [[Авіяцыя|паветранага транспарту]]. Без металаў тавары і паслугі перасталі б рухацца па ўсім свеце ў тым маштабе, які мы ведаем сёння. == Пачатковая апрацоўка == [[Файл:CombinationSquareSet.jpg|міні|Камбінацыйны квадрат, які выкарыстоўваецца для перадачы дызайну.]] Апрацоўка металаў звычайна падзяляецца на тры катэгорыі: ''фармаванне'', ''рэзка'' і ''злучэнне''. Большая частка рэзкі металу вырабляецца хуткарэжучымі сталёвымі інструментамі альбо цвёрдасплаўнымі інструментамі <ref>[https://mechanicalsite.com/mechanics-metal-cutting Mechanics of metal cutting.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190514071111/https://mechanicalsite.com/mechanics-metal-cutting |date=14 мая 2019 }}, mechanicalsite.com, retrieved 2019-14-05.</ref>. Кожная з гэтых катэгорый уключае розныя працэсы. Перад большасцю аперацый метал павінен быць вымераны і размечаны ў залежнасці ад патрэбнага гатовага вырабу. ''Разметка'' (таксама вядомая як кампаноўка) — гэта працэс пераносу [[дызайн]]у альбо ўзору на нарыхтоўку. Ён з’яўляецца першым крокам у ручной металаапрацоўцы. Выконваецца ў многіх галінах прамысловасці альбо ў хобі. Ў прамысловасці паўтарэнне пазбаўляе ад неабходнасці адзначаць кожны твор асобна. Разметка складаецца з пераносу [[Чарцёж|плана]] інжынера на нарыхтоўку ў рамках падрыхтоўкі да наступнага этапу, апрацоўкі або вырабу. [[Файл:DigitalCaliperEuro.jpg|міні| Штангенінструмент выкарыстоўваецца для дакладнага вымярэння кароткай даўжыні.]] ''[[Штангенцыркуль]]'' — гэта ручны інструмент, прызначаны для дакладнага вымярэння адлегласці паміж двума кропкамі. Большасць ''штангенінструмента''ў маюць два наборы плоскіх паралельных краёў — адны для вымярэння ўнутранага і другі — для вонкавага дыяметра. Гэтыя штангенцыркулі могуць мець дакладнасць да адной тысячнай цалі (25 мкм). Розныя тыпы штангенцыркуляў маюць розныя механізмы адлюстравання вымеранай адлегласці. Там, дзе больш буйныя прадметы трэба вымяраць з меншай дакладнасцю, часта выкарыстоўваецца [[Рулетка (інструмент)|рулетка]]. {| class="wikitable" border="1" |+Табліца сумяшчальнасці матэрыялаў у параўнанні з працэсамі <ref>{{Cite book|last=Degarmo|first=E. Paul|last2=Black|first2=J T.|last3=Kohser|first3=Ronald A.|title=Materials and Processes in Manufacturing|url=https://archive.org/details/materialsprocess0000unse_f7f4|publisher=Wiley|year=2003|edition=9th|isbn=0-471-65653-4|page=[https://archive.org/details/materialsprocess0000unse_f7f4/page/183 183]}}</ref> ! ! colspan="11" | Матэрыял |- ! Працэс ! Жалеза ! Сталь ! Алюміній ! Медзь ! Магній ! Нікель ! Тугаплаўкія металы ! Тытан ! Цынк ! Латунь ! Бронза |- ! Ліццё | X | X | X | X | X | X | | | 0 | 0 | X |- ! Адліўка ў металічную форму | X | 0 | X | 0 | X | 0 | | | 0 | 0 | X |- ! Ліццё пад ціскам | | | X | 0 | X | | | | X | | |- ! Прэцызійнае ліццё | | X | X | X | 0 | 0 | | | | 0 | X |- ! Абляцыйнае ліццё | | X | X | X | 0 | 0 | | | | | |- ! Коўка | | 0 | X | X | X | 0 | 0 | 0 | | | |- ! [[Штампоўка]] | | X | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | | | |- ! Экструзія | | 0 | X | X | X | 0 | 0 | 0 | | | |- ! Халоднае працягненне | | X | X | X | | 0 | | | | | |- ! Глыбокае працягненне | | X | X | X | 0 | X | | 0 | 0 | | |- !Вытворчасць шрубаўкаў | 0 | X | X | X | 0 | X | 0 | 0 | 0 | X | X |- ! Парашковая металургія | X | X | 0 | X | | 0 | X | 0 | | | |- | colspan="12" | Ключ: '''X''' = Звычайна выконваецца, '''0''' = Выконваецца з цяжкасцю, асцярожнасцю альбо ахвярай, '''пуста''' = Не рэкамендуецца |} == [[Ліццё]] == [[Файл:SandMoldCopeDragCores.jpg|міні| Форма для ліцця з пяску]] [[Ліццё]] стварае пэўнцю форму, заліваючы расплаўлены метал у форму і даючы ёй астыць, без механічнай сілы. Формы ліцця ўключаюць: * [[Інвестыцыйны кастынг|Прэцызійнае ліццё]] (у мастацтве называецца ліццём страчанага воску) * [[Цэнтрабельнае ліццё (прамысловае)|Цэнтрабежнае ліццё]] * Ліццё пад ціскам * Ліццё (звычайнае, у формы з пяску) * Ліццё ў абалонкавыя формы * Спін-ліццё == Працэсы фармавання == Працэсы ''фармавання'' змяняюць форму нарыхтоўкі, не выдаляючы пры гэтым ніколькі матэрыялу. Фармаванне ажыццяўляецца пры дапамозе сістэмы механічных сіл і, асабліва для значных колькасцяў металу, з награваннем. === Працэсы фармавання нарыхтовак === [[Файл:Drop_forging_Gesenkschmieden.jpg|міні| Раскаленая металічная нарыхтоўка ўстаўляецца ў кавальскі прэс.]] [[Пластычная дэфармацыя]] прадугледжвае выкарыстанне цяпла ці [[Ціск|ціску,]] каб зрабіць нарыхтоўку больш здатнай да механічнай сілы. Гістарычна гэта рабілі кавалі, сёння гэты працэс індустрыялізаваны. Пры масавым фармаванні металу нарыхтоўка звычайна награваецца. * [[Коўка]] * Халоднае каванне * [[Экструзія]] * Працягненне * [[Парашковая металургія]] * Фрыкцыйнае свідраванне * [[Пракатка]] * Абкатванне <ref>{{Cite web|url=http://www.cjwinter.com/thread-rolling/burnishing-tool|title=Burnishing Rolls|last=CJWinter}}</ref> === Працэсы фармавання аркуша і трубкі === [[Файл:Laminage schema gene.svg|right|міні|Схема пракаткі]] Гэтыя тыпы працэсаў фармавання ўключаюць прымяненне механічнай сілы пры пакаёвай тэмпературы. Некаторыя нядаўнія распрацоўкі ўключаюць нагрэў плашчакоў або дэталяў. Дасягненні аўтаматызаванай тэхналогіі металаапрацоўкі зрабілі магчымай бесперапынную штампоўку, чаканку, згінанне і некалькі іншых спосабаў, якія фармуюць метал з меншымі выдаткамі. <ref>{{Cite news|url=http://blog.manortool.com/blog/bid/223131/Top-7-Advantages-of-Progressive-Die-Metal-Stamping-Your-Parts|title=Top 7 Advantages of Progressive Die Metal Stamping Your Parts|last=Creighton|first=John|access-date=12 студзеня 2021|archive-date=8 студзеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108013713/http://blog.manortool.com/blog/bid/223131/top-7-advantages-of-progressive-die-metal-stamping-your-parts|url-status=dead}}</ref> * [[Згінанне]] * [[Чаканка]] * Спрамленне * Глыбокае прцягненне * Паточная штампоўка * [[Гідраформінг]] * Гарачае газавае фармаванне металу * Гартаванне на гарачым прэсе <ref name="HPH">{{Cite journal|last1=Karbasian|first1=H.|last2=Tekkaya|first2=A. E.|doi=10.1016/j.jmatprotec.2010.07.019|title=A review on hot stamping|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-materials-processing-technology_2010-11-19_210_15/page/2102|journal=Journal of Materials Processing Technology|volume=210|issue=15|pages=2103|year=2010}}</ref> * Паэтапнае фармаванне (ПФ) * [[Такарная апрацоўка]][[Файл:Metal_spinning_brass_vase.jpg|міні| Латунная ваза пасля такарнай апрацоўкі]] * Уздым * [[Накатка]] * [[Выгібка]] * [[Металапластыка]] * [[Штампоўка]] * Гумавая штампоўка * [[Вырубка]] * Суперпластычная фармацыя (SPF) * Профільнае пракатванне англійскім колам (колавая машына) == Працэсы рэзкі == [[Файл:Cnc_plasma_cutting.jpg|міні| Станок для плазменнай рэзкі з ЛПК.]] ''Рэзка'' — гэта працэс прывядзення матэрыялу да зададзенай геаметрыі з выдаленнем лішку і атрыманнем гатовай дэталі ў адпаведнасці са спецыфікацыямі. Канчатковыя вынікі рэзкі два — адходы ці лішкі матэрыялу, і гатовая частка. Пры дрэваапрацоўцы адходамі будуць пілавінне і лішак драўніны. Пры рэзанні металаў адходамі з’яўляюцца сколы альбо стружка і лішак металу. Працэсы рэзкі адносяцца да адной з трох асноўных катэгорый: * Адразанне стружкі, найбольш часта як [[свідраванне]] і фрэзераванне * Прапальванне акісленнем разрэзу, каб аддзяліць кавалкі металу * Іншыя працэсы, якія не падпадаюць пад ніводную з вышэйзгаданых катэгорый Прыклад выкарыстання кіслароднай гарэлкі для падзелу сталёвай пласціны на больш дробныя кавалкі — прыклад прапальвання. Хімічнае фрэзераванне — гэта прыклад спецыяльнага працэсу, які дазваляе выдаліць лішкі матэрыялу пры дапамозе траўлення і маскіруючых хімічных рэчываў. Існуе мноства прыёмаў і прылад для рэзкі металу, у тым ліку: * Ручныя тэхналогіі: [[Піла|піленне]], [[Долата|чаканка]], вырубка і адрэзка * Станкавыя тэхналогіі: [[Тачэнне|такарная]], [[Фрэзераванне|фрэзерная]], [[Свідраванне|свідравальная]], [[Шліфавальны станок|шліфавальная]], [[піла]]вальная * Тэхналогіі зваркі / гарэння: рэзка [[лазер]]ам, ацэтыленам і плазмай * Тэхналогіі эрозіі: струменем вады, электрычным разрадам або патокам пяску. * Хімічныя тэхналогіі: [[фоталітаграфія]] [[Змазвальна-астуджальныя вадкасці|Рэжучая вадкасць]] або астуджальная вадкасць выкарыстоўваецца там, дзе на рэжучай раздзеле паміж свердзелам або тарцовай фрэзай і нарыхтоўкай назіраецца значнае трэнне і выдзяляецца цяпло. Астуджальная вадкасць падаецца, на прыклад, распыляльнікам па ўсёй паверхні інструмента і нарыхтоўкі для памяншэння трэння і тэмпературы на раздзеле рэжучага інструмента / нарыхтоўкі для прадухілення празмернага зносу інструмента. === Фрэзераванне === [[Файл:Makino-S33-MachiningCenter-example.jpg|міні| Фрэзерны станок у час апрацоўкі падае астуджальнцю вадкасць па шлангах.]] '''Фрэзераванне''' — гэта выпрацоўка складанай фсрмы металу альбо іншых матэрыялаў шляхам выдалення матэрыялу да фарміравання канчатковай формы. Звычайна робіцца на [[Фрэзераванне|фрэзерным станку]], [[Фрэзераванне|машыне]] з прывадам, які складаецца з [[Фрэза|фрэзы,]] што круціцца вакол восі шпіндзеля (як [[Дрыль|свердзел]]), і працоўнага стала, які можа рухацца ў некалькіх напрамках (звычайна ў двух памерах [ восі x і y] адносна нарыхтоўкі). Шпіндзель звычайна рухаецца па восі z. Можна падняць стол дзе ляжыць нарыхтоўка. Фрэзерныя станкі могуць кіравацца ўручную або пад [[Лічбавае праграмнае кіраванне|кампутарным лічбавым]] праграмным [[Лічбавае праграмнае кіраванне|кіраваннем]] (ЛПК), і могуць выконваць шэраг складаных аперацый, такіх як рэзка пазоў, габлёўка, [[Свідраванне|свідраванне і нарэзка разьбы]], кромочная апрацоўка, і г.д. Два распаўсюджаныя тыпы [[Фрэзераванне|фрэзерных станкоў]] — гэта гарызантальны і вертыкальны. Вырабленыя фрагменты, як правіла, складаныя трохпамерныя аб’екты, якія вызначаюцца каардынатамі x, y і z, што падаюцца ў [[Лічбавае праграмнае кіраванне|станок]] з [[Лічбавае праграмнае кіраванне|ЛПК]] і дазваляюць яму выконваць неабходныя задачы. Фрэзерны станок можа вырабляць большасць дэталяў у 3D, але некаторыя патрабуюць павароту аб’ектаў вакол восі каардынат x, y або z (у залежнасці ад патрэбы). Для кантролю тэмпературы разцу і матэрыялу выкарыстоўваецца высокатэмпературная астуджальная вадкасць. У большасці выпадкаў астуджальная вадкасць распыляецца са шланга непасрэдна на фрэзу і матэрыял пад кіраваннем праграмы альбо аператару. Фрэзераваць можна амаль што ўсе металы. Кожны матэрыял патрабуе рознай хуткасці фрэзернага інструмента і дазваляе выдаліць пэўную колькасць матэрыялу за адзін праход інструмента. Больш цвёрдыя матэрыялы звычайна фрэзеруюцца на павольных хуткасцях з выдаленнем невялікай колькасці матэрыялу. Больш мяккія матэрыялы звычайна фрэзеруюцца з больш высокай хуткасцю. Выкарыстанне фрэзернага станка дадае выдаткі, якія ўлічваюцца ў працэсе вытворчасці. Кожны раз, калі машына выкарыстоўваецца, таксама выкарыстоўваецца астуджальная вадкасць, якую неабходна перыядычна дадаваць, каб падоўжыць цяг службы фрэзы. Фрэзерны біт таксама трэба мяняць па меры неабходнасці, каб вытрымліваць роўнасць апрацоўкі матэрыялу. Працоўны час — найважнейшы фактар выдаткаў. Складаныя дэталі могуць запатрабаваць некалькі гадзін, у той час як вельмі простыя дэталі займаюць усяго некалькі хвілін. Бяспека работы на гэтых машынах — важнае складае майстэрства. Фрэзы рухаюцца з вялікай хуткасцю і выдаляюць кавалкі звычайна раскаленага металу. Перавага фрэзернага станка з ЛПК таксама і ў тым, што ён абараняе аператара ад непасрэднага кантакту з фрэзой і раскаленым металам. === Такарная апрацоўка === [[Файл:SchlichtenDrehen.jpg|міні| Такарны станок адразае матэрыял з нарыхтоўкі.]] Такарная апрацоўка — гэта працэс рэзкі металу для атрымання цыліндрычнай паверхні пры дапамозе аднаточачнага інструмента. Нарыхтоўка паварочваецца на шпіндзелі, і рэжучы інструмент падаецца ў яе радыяльна, восева або і так і гэтак. Вытворчасць паверхняў, перпендыкулярных восі нарыхтоўкі, называецца абліцоўваннем. Атрыманне паверхняў з выкарыстаннем як радыяльных, так і восевых падач называецца прафіляваннем. <ref name="ReferenceA">Schneider, George. [http://www.americanmachinist.com/304/Issue/Article/False/85333/Issue Chapter 4: Turning Tools and Operations] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101123195136/http://www.americanmachinist.com/304/Issue/Article/False/85333/Issue |date=23 лістапада 2010 }}, American Machinist, January 2010</ref> ''Такарны станок'' — гэта станок, які круціць блок альбо цыліндр матэрыялу, так што калі абразіўныя, рэжучыя або дэфармацыйныя інструменты датыкаюцца да нарыхтоўкі, яны яе фармуюць, каб атрымаць аб’ект, які мае [[Вярчальная сіметрыя|сіметрыю кручэння]] вакол восі кручэння. Прыклады аб’ектаў, якія можна вырабіць на такарным станку, ўключаюць падсвечнікі, [[Каленчаты вал|каленчатыя валы]], [[Размеркавальны вал|размеркавальныя валы]] і [[Падшыпнік|падшыпнікі]]. Такарныя станкі маюць чатыры асноўныя кампаненты: ложак, падгалоўе, карэтку і заднюю бабу. Ложак з’яўляецца дакладнай і вельмі трывалай асновай, на якой ляжаць усе астатнія кампаненты. Шпіндзель бабкі замацоўвае нарыхтоўку патронам, сківіцы якога (звычайна тры ці чатыры) зацягнуты вакол кавалка. Шпіндзель круціцца з вялікай хуткасцю, забяспечваючы энергію для рэзкі матэрыялу. У той час як гістарычна такарныя станкі прыводзіліся ў [[Раменная перадача|рух рамянямі]] ад лінейнага вала, у сучасных станках выкарыстоўваюцца электрарухавікі. Нарыхтоўка выходзіць з шпіндзеля ўздоўж восі кручэння над плоскім ложкам. Карэтка — гэта платформа, якую можна перамяшчаць, дакладна і незалежна паралельна і перпендыкулярна восі кручэння. Зацвярдзелы [[Разец|рэжучы інструмент]] утрымліваецца на патрэбнай вышыні (звычайна ў сярэдзіне нарыхтоўкі) за слуп. Затым карэтка перамяшчаецца вакол нарыхтоўкі, якая верціцца, і рэжучы інструмент паступова выдаляе матэрыял з нарыхтоўкі. Задняя бабка можа слізгаць уздоўж восі кручэння, а потым фіксавацца на месцы дзе неабходна. У ёй могуць знаходзіцца цэнтры для дадатковай фіксацыі нарыхтоўкі альбо рэжучых інструментаў, што могуць уводзіцца ў тарэц нарыхтоўкі. Іншыя аперацыі, якія можна выканаць на такарным станку з дапамогай аднаго кропкавага інструмента: <ref name="ReferenceA"/> * Фаска: Выразанне кута на вугле цыліндра. * Адрэзка: Інструмент падаецца радыяльна ў нарыхтоўку, каб адрэзаць канец дэталі. * Нарэзка рэзьбы: Інструмент падаецца ўздоўж і па вонкавай або ўнутранай паверхні дэталяў для атрымання знешняй ці ўнутранай разьбы. * [[Свідраванне]]: рэжучая кромка інструмента падаецца лінейна і паралельна восі кручэння, каб стварыць круглую адтуліну. * [[Накатка]]: выкарыстоўвае інструмент для атрымання шурпатай фактуры паверхні на нарыхтоўцы. Часта выкарыстоўваецца, каб дазволіць узяцца рукой за металічную дэталь. Сучасныя камп’ютарныя станкі з лічбавым кіраваннем (ЛПК) і апрацоўчыя цэнтры могуць выконваць другасныя аперацыі, такія як фрэзераванне, з выкарыстаннем прывадных інструментаў. Калі выкарыстоўваюцца прывадныя інструменты, нарыхтоўка перастае круціцца, і прывад выконвае аперацыю апрацоўкі з дапамогай паваротнага рэжучага інструмента. Амаль усе тыпы металу можна тачыць, хаця для больш цвёрдых нарыхтовак патрабуецца больш часу і спецыяльных рэжучых інструментаў. === Разьба нітак === [[Файл:ThreadingTaps.jpg|міні| Тры розныя тыпы і памеры метчыкаў.]] Існуе мноства працэсаў разьбы, у тым ліку: нарэзка разьбы метчыкам альбо плашчакам, фрэзераванне разьбы, аднаточкавая нарэзка разьбы, пракатка нітак, халодная пракатка і шліфаванне нітак. ''Метчык'' выкарыстоўваецца для нарэзкі разьбы на ўнутранай паверхні папярэдне прасвідраванай адтуліны. П''лашчак'' праразае вонкавую разьбу на папярэдне сфармаваным цыліндрычным стрыжні. === Шліфаванне === [[Файл:Scheibe_im_eingriff.jpg|злева|міні|Плоскашліфавальны станок]] [[Шліфаванне]] выкарыстоўвае абразіўны працэс для выдалення матэрыялу з нарыхтоўкі. [[Шліфавальны станок]] — станок, які выкарыстоўваецца для канчатковай апрацоўкі, лёгкіх рэзаў альбо высокадакладных формаў з выкарыстаннем абразіўнага кола ў якасці рэзнай прылады. Гэта кола можа складацца з розных памераў і відаў камянёў, [[Алмаз|алмазаў]] або [[Неарганічнае рэчыва|неарганічных]] матэрыялаў. Самая простая [[шліфавальная машына]] — гэта ручная шліфавальная машына альбо ручная балгарка для зняцця задзірын дэталяў або рэзкі металу. Шліфавальныя колы павінны быць вельмі цвёрдымі, каб вырабіць неабходнае аздабленне. Шліфавальныя машыны выкарыстоўваюцца для вырабу шкляных вагаў для пазіцыянавання восі ў ЛПК. Агульнае правіла: машыны, якія выкарыстоўваюцца для вытворчасці вагаў, у 10 разоў дакладнейшыя, чым машыны, для якіх вырабляюцца дэталі. У мінулым шліфавальныя машыны выкарыстоўваліся часцей для аздаблення з-за абмежаванняў аснасткі іншых прылад. Сучасныя шліфавальныя кругавыя матэрыялы і выкарыстанне прамысловых алмазаў альбо іншых штучных пакрыццяў (кубічны нітрыд бору) на формах колаў дазволілі шліфавальным машынам дасягнуць выдатных вынікаў у хуткасці і дакладнасці. === Стачванне === [[Файл:Surface_of_a_file.jpg|міні|Напільнік уяўляе сабой абразіўную паверхню, падобную гэтай, якая дазваляе працоўным выдаляць невялікую, недакладную колькасць металу.]] ''Стачванне'' ўяўляе сабой камбінацыю шліфавання і рэзкі з дапамогай напільніка. Да распрацоўкі сучаснага апрацоўчага абсталявання ён забяспечваў адносна дакладныя сродкі для вытворчасці дробных дэталяў, асабліва з плоскімі паверхнямі. Умелае выкарыстанне напільніка дазволяла працаваць з дакладнымі допускамі і з’яўлялася візітнай карткай рамяства. Напільнікі адрозніваюцца па форме, грубасці і нарэзцы зубцоў аднога альбо двайнога накірунку.<ref>{{Cite web|url=http://www.simondsint.com/handfiles/HAND%20FILES%20PUBLICATIONS/File%20Facts.pdf|title=Facts On Files: Including Helpful Tips And Proper Filing Techniques|date=2017-08-02|accessdate=12 студзеня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170713023750/http://www.simondsint.com/handfiles/HAND%20FILES%20PUBLICATIONS/File%20Facts.pdf|archivedate=13 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref> Сёння стачванне рэдка выкарыстоўваецца ў якасці вытворчай тэхнікі ў прамысловасці, але застаецца распаўсюджаным метадам зняцця задзіркі. === Іншае === Працягванне — гэта аперацыя наразання шпонкі на вале. Электронна-прамянёвая апрацоўка (ЭПА) — гэта працэс апрацоўкі, пры якім высокахуткасныя электроны накіроўваюцца ў напрамку на выраб, ствараючы цяпло і выпараючы матэрыял. Ультрагукавая апрацоўка выкарыстоўвае [[ультрагук]]авыя вібрацыі для апрацоўкі вельмі цвёрдых і далікатных матэрыялаў. == Працэсы далучэння == [[Файл:GMAW.welding.af.ncs.jpg|міні| Дуговая зварка ў ахоўных газах ]] === Зварка === ''Зварка'' — гэта працэс вырабу, які злучае матэрыялы, звычайна металы альбо тэрмапластык, выклікаючы [[Каалесцэнцыя|зліццё]]. Гэта часта робіцца [[Плаўленне|расплаўленнем]] нарыхтовак і даданнем запаўняльніка для фарміравання колькасці расплаўленага матэрыялу, якая застывае і становіцца трывалым злучэннем. Часам для вырабу зваркі выкарыстоўваецца ціск у спалучэнні з [[Цеплыня|цяплом,]] альбо сам па сабе. Для зваркі можна выкарыстоўваць мноства розных крыніц энергіі, у тым ліку газавае [[Агонь|полымя]], [[Электрычная дуга|электрычную дугу]], лазер, [[электрон]]ны прамень, [[Сіла трэння|трэнне]] і [[ультрагук]]. Прамысловы працэс зваркі можа ажыццяўляцца ў розных асяроддзях, уключаючы адкрытае паветра, пад вадой і ў [[Касмічная прастора|космасе]]. Незалежна ад месцазнаходжання, зварка застаецца небяспечнай, і неабходна выконваць меры перасцярогі, каб пазбегнуць апёкаў, паражэння электрычным токам, атрутных пароў і празмернага ўздзеяння [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ультрафіялету]]. === Пайка === ''Пайка'' — гэта працэс злучэння, пры якім напаўняльнік расплаўляецца і ўцягваецца ў [[Капілярны эфект|капіляр,]] утвораны ў выніку зборкі дзвюх і больш нарыхтовак. Напаўняльнік металургічна ўступае ў рэакцыю з нарыхтоўкамі і застывае ў капіляры, утвараючы трывалае злучэнне. У адрозненне ад зваркі, нарыхтоўка не расплаўляецца. Пайка падзяляецца на [[Файл:Brazing practice.jpg|міні|Высокатэмпературная пайка меддэю]] — высокатэмпературную (ад 450 °C медзь, цынк, срэбра) — робіцца для трывалага механічнага, электрычнага і цеплавога кантакту паверхняў [[Файл:Soldering-PCB-b.jpg|міні|Звычайная пайка волавам друкаванай платы.]] — звычайную (ніжэй за 450 °C, волава, свінец, галій, вісмут і інш.) З-за гэтай больш нізкай тэмпературы і розных сплаваў, якія выкарыстоўваюцца ў якасці напаўняльнікаў, металургічная рэакцыя паміж напаўняльнікам і нарыхтоўкай мінімальная, што прыводзіць да больш слабага злучэння, патрабуе флюсаў і добрай чысціні злучаемых паверхняў, і часцей за ўсё робіцца для электрычнага кантакту. Пайка мае перавагу ў тым, што дадае менш цеплавых нагрузак, чым зварка. Паяныя вузлы, як правіла, больш пластычныя, чым вузлы са зваранымі швамі, паколькі легіруючыя элементы не могуць выдзяляцца і выпадаць у асадак. Метады пайкі ўключаюць паянне полымем, кантактную пайку, пайку ў печы, дыфузійную пайку, індуктыўную і вакуумную пайку. === Кляпанне === ''Кляпанне'' — адзін з самых старажытных працэсаў злучэння металаканструкцый. Яго выкарыстанне прыкметна скарацілася ў другой палове XX стагоддзя, але ён па-ранейшаму захоўвае важнае прымяненне ў прамысловасці і будаўніцтве, а таксама ў рамёствах, такіх як ювелірныя вырабы, [[Браня|сярэднявечная зброя]] і [[Дызайн адзення з металу|металічная мода]] ў пачатку XXI стагоддзя. Ранейшае шырокае выкарыстанне клёпак звузілася з ўдасканаленнем метадаў [[Зварка|зваркі]] і вырабу дэталяў. Клёпка — гэта, па сутнасці, двухгаловы болт без разьбы[[Шуруп|,]] які ўтрымлівае два кавалкі металу разам. Праз два кавалкі металу, якія трэба злучыць, [[Дрыль|прасвідраваны]] або прабіты адтуліны. Выраўноўваючы кавалкі, праз адтуліны прапускаецца клёпка, і на канцы клёпкі фармуюцца пастаянныя галоўкі пры дапамозе малаткоў і формаў (халоднай, альбо гарачай апрацоўкай). Клёпкі звычайна набываюць з адной ужо сфармаванай галоўкай. Калі неабходна зняць заклёпкі, [[Долата|стамескай]] састрыгаюць адну з галовак заклёпкі. Затым клёпку выбіваюць [[Малаток|малатком]] і пуансонам. == Звязаныя працэсы == Хоць наступныя працэсы не з’яўляюцца асноўнымі металаапрацоўчымі працэсамі, яны часта выконваюцца да або пасля асноўных металаапрацоўчых працэсаў. === Тэрмічная апрацоўка === Металы могуць падвяргацца тэрмічнай апрацоўцы, каб змяніць ўласцівасці трываласці, пластычнасці, цвёрдасці або ўстойлівасці да карозіі. Працэсы апрацоўкі цяплом уключаюць адпал, [[Зацвярдзенне ападкаў|састарэнне металу]] і загартоўку. Працэс '''адпалу''' змякчае метал, дазваляючы адпусціць напругу пасля халоднай апрацоўцы і павялічыць памер зерня. '''Састарэнне металу''' можа быць выкарыстана для легаваных сталей або ў састараемых сплавах для захопу атамаў растворанага рэчыва. '''Загартоўка''' прыводзіць да таго, што раствораныя легіруючыя элементы выпадаюць у асадак, і ў выпадку гартаваных сталей паляпшае ударную трываласць і пластычныя ўласцівасці. Часта механічная і тэрмічная апрацоўка спалучаюцца ў так званай тэрмамеханічнай апрацоўцы для паляпшэння ўласцівасцей і больш эфектыўнай апрацоўкі матэрыялаў. Гэтыя працэсы характэрныя для высокалегіраваных спецыяльных сталей, суперсплаваў і тытанавых сплаваў. === Пакрыццё === Гальваніка — распаўсюджаная методыка апрацоўкі паверхні. Яна ўключае ў сябе далучэнне тонкага пласта іншага металу, такога як [[золата]], [[Серабро|срэбра]], [[хром]] або [[Цынк|цынк,]] шляхам гідролізу. Такое пакрыццё выкарыстоўваецца для памяншэння карозіі, стварэння ўстойлівасці да сцірання, і паляпшэння эстэтычнага выгляду прадукту. Пакрыццё можа нават змяніць ўласцівасці зыходнай дэталі, уключаючы праводнасць, цеплааддачу або цэласнасць канструкцыі. Для забеспячэння належнага пакрыцця і эканамічнай эфектыўнасці прадукту існуе чатыры асноўныя метады гальванічнага пакрыцця: масавае пакрыццё (у бочках), пакрыццё на стойцы, бесперапыннае пакрыццё, і пакрыццё на аўтаматычный лініі. <ref>{{Cite web|url=http://www.electrum.ca/en/news2.php|title=News & Events : Plating & Electroplating|accessdate=12 студзеня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170804015927/http://www.electrum.ca/en/news2.php|archivedate=4 жніўня 2017|url-status=dead}}</ref> === Тэрмальнае напыленне === Тэхніка тэрмальнага напылення — яшчэ адзін папулярны варыянт аздаблення, які часта мае лепшыя высокатэмпературныя ўласцівасці, чым гальванічныя пакрыцці, дзякуючы больш тоўстаму пакрыццю. Чатыры асноўныя працэсы цеплавога распылення ўключаюць электрычны дугавы распыляльнік, ацэтыленавы палымяны аэразоль, плазменны аэразоль і высокахуткасны аэразоль гарэння (HVOF). == Гл. таксама == * [[Бронзавыя і латунныя арнаментальныя работы]] * [[Спіс прафесій металаапрацоўкі]] * [[Выпрабаванне металу]] * [[Ручны інструмент па металаапрацоўцы]] * [[Спіс вытворчых працэсаў]] * [[Гісторыя развіцця тэхналогіі матэрыялаў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20100114053711/http://americanmachinist.com/304/Issue/Article/False/84907/Issue Шнайдэр, Георгій.] [https://web.archive.org/web/20100114053711/http://americanmachinist.com/304/Issue/Article/False/84907/Issue «Раздзел 1: Рэжучыя матэрыялы інструментаў», ''Амерыканскі машыніст'', кастрычнік 2009 г.] * [https://web.archive.org/web/20210303173851/https://www.americanmachinist.com/304/Issue/Article/False/85010/Issue Шнайдэр, Георгій.] * [https://av.tib.eu/search?q=metalworking&loc=en&f=publisher%3Bhttp://av.tib.eu/resource/IWF_%2528G%25C3%25B6ttingen%2529 Відэа пра металаапрацоўку] апублікаваў Institut für den Wissenschaftlichen Film. Даступна на AV-партале Нямецкай нацыянальнай навукова-тэхнічнай бібліятэкі. * [https://www.metalworkingsuppliers.com/mw/metalworking-history/ Агляд гісторыі металаапрацоўкі] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічная тэхналогія]] [[Катэгорыя:Машынабудаванне]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўка| ]] bj0z1zsd409na3s5dxaog84o62qg1jt 0 670006 5193054 5159950 2026-09-04T17:43:51Z EugeneZelenko 767 + Помнік у Ракаве 5193054 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва=Каханак Вялікай Мядзведзіцы|Назва-арыгінал=Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy|Аўтар=[[Сяргей Пясецкі]]|Напісаны=1935 год|Публікацыя=1937 год|Выдавецтва=выдавецтва «Rój»|Мова арыгіналу=польская |Жанр=[[раман]]|Электронная версія=https://coollib.net/b/368787-syargey-pyasetski-kahanak-vyalikay-myadzvedzitsyi/read|Перакладчык=[[Фелікс Янушкевіч]]|Пераклад=2009 год}} '''«Каха́нак Вялі́кай Мядзве́дзіцы»''' ({{lang-pl|Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy}}) — [[раман]] [[Сяргей Пясецкі|Сяргея Пясецкага]], напісаны ў 1935 годзе і апублікаваны ў 1937 годзе. Апісвае рэаліі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польска]]-[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкага]] памежжа ў 1-й палове 1920-х гадоў. Твор заснаваны на біяграфіі аўтара, які таксама займаўся памежным гандлем. == Змест == Цэнтр дзеяння — мястэчка [[Ракаў]], размешчанае тады на польска-савецкай мяжы, «''за 33 вярсты ад [[Мінск]]а''». Апавядальнік рамана — Уладэк Лабровіч, які паходзіць з [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], дзе не змог знайсці працу, прыязджае ў Ракаў на запрашэнне былога ваеннага сябра, цяпер «машыніста» (кіраўніка кантрабандыстаў) Юзафа Трафіды, і атрымлівае з ім месца для жыцця і магчымасць зарабляць на кантрабандзе, чаго збольшага ніхто там не цураўся. Галоўны герой перажывае шэраг прыгодаў. Ён схоплены і зняволены [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|бальшавікамі]], уцёк з цягніка, які вёз яго ў ссылку. Хлусліва абвінавачаны і арыштаваны польскай паліцыяй, уцёк і ад яе, хаваўся. Змены ў групе, з якой герой ходзіць за мяжу, страта сяброў, замах на яго жыццё. Блакада мяжы разам з яго супольнікамі. Пасля страты ўсіх супольнікаў, страты ўсіх сяброў ён пакідае мяжу. Аднак ён усё яшчэ застаецца паблізу мяжы, якую добра ведае. == Беларускія выданні == * {{кніга|год=2009|аўтар=[[Сяргей Пясецкі]].|isbn=978-985-6888-11-6|загаловак=Каханак Вялікай Мядзведзіцы|выдавецтва=[[Віктар Хурсік]]|старонак=352}} (пераклад з [[Польская мова|польскай мовы]] [[Фелікс Янушкевіч|Фелікса Янушкевіча]])<ref>[https://www.livelib.ru/book/1000504296-kahanak-vyalikaj-myadzvedzitsy-syargej-pyasetski Каханак Вялікай Мядзведзіцы (livelib.ru)]</ref> * {{кніга|год=2019|аўтар=[[Сяргей Пясецкі]].|isbn=978-985-7215-02-7|загаловак=Каханак Вялікай Мядзведзіцы|выдавецтва=[[Регистр]]|старонак=400}}<ref>{{Cite web |title=Каханак Вялікай Мядзведзіцы {{!}} OneBook.by |url=https://onebook.by/product/kahanak-vjalikaj-mjadzvedzicy/ |accessdate=6 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210127224043/https://onebook.by/product/kahanak-vjalikaj-mjadzvedzicy/ |archivedate=27 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref> (пераклад Г. А. Бенкевіча)<ref>[https://kniganosha.by/catalog/kahanak_vyalikay_myadzvedzicy Каханак Вялікай Мядзведзіцы (kniganosha.by)]{{Недаступная спасылка}}</ref> * {{кніга|год=2020|аўтар=[[Сяргей Пясецкі]].|isbn=978-609-8213-76-8|загаловак=Каханак Вялікай Мядзведзіцы|выдавецтва=[[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]]|старонак=402}} (пераклад [[Марыя Пушкіна|Марыі Пушкінай]])<ref>[https://lohvinau.by/product/%D0%BA%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%BC%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D1%8B-%D1%81%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D0%BF/ Каханак Вялікай Мядзведзіцы. Сяргей Пясецкі - Кнігарня Логвінаў (lohvinau.by)]</ref> == У культуры == [[Файл:Belarus-Rakaw-Monument-Sergiusz Piasecki-Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy.jpg|міні|130пкс|Помнік у Ракаве]] * У 2017 годзе [[Піт Паўлаў]] выдаў самотнік «Каханак Вялікай Мядзведзіцы», якая мусіла ўвайсці ў яго сольны альбом «''[[Зброя.Золата.Кабеты]]''»<ref>{{артыкул|загаловак=ПРАЙСЦІ МЯЖУ ЗА 3 ХВІЛІНЫ. ПЕРШЫ СІНГЛ З РОК-ТРЫЛЕРУ ПІТА ПАЎЛАВА (ПРЭМ’ЕРА)|год=09.03.2017|выданне=[[Tuzin.fm]]|спасылка=https://tuzinfm.by/performer/mp3/3777/kachanak-vialikaj-miadzviedzicy.html|мова=[[беларуская мова]]|archive-date=21 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421204428/https://tuzinfm.by/performer/mp3/3777/kachanak-vialikaj-miadzviedzicy.html}}</ref>. * 25 жніўня 2019 году ў Ракаве быў адкрыты помнік, прысвечаны раману.<ref>{{Артыкул|загаловак=В Ракове открыли необычный памятник писателю-контрабандисту|год=25.09.2019|выданне=[[СБ. Беларусь сегодня]]|спасылка=https://www.sb.by/articles/v-rakove-otkryli-neobychnyy-pamyatnik-pisatelyu-kontrabandistu.html|мова=[[руская мова]]}}</ref> == Гл. таксама == * [[Крэсы|Усходнія Крэсы]] * [[Заходняя Беларусь]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * «[https://coollib.net/b/368787-syargey-pyasetski-kahanak-vyalikay-myadzvedzitsyi/read Каханак Вялікай Мядзведзіцы]» (пер. [[Фелікс Янушкевіч]]) у электронным выглядзе [[Катэгорыя:Раманы на польскай мове]] [[Катэгорыя:Творы Сяргея Пясецкага]] [[Катэгорыя:Кнігі 1937 года]] [[Катэгорыя:Творы 1935 года]] [[Катэгорыя:Ракаў]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія творы]] 8zklb692pn4lew0p7fgnzo6x59b173f 5193121 5193054 2026-09-04T21:26:16Z M.L.Bot 261 /* У культуры */ 5193121 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва=Каханак Вялікай Мядзведзіцы|Назва-арыгінал=Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy|Аўтар=[[Сяргей Пясецкі]]|Напісаны=1935 год|Публікацыя=1937 год|Выдавецтва=выдавецтва «Rój»|Мова арыгіналу=польская |Жанр=[[раман]]|Электронная версія=https://coollib.net/b/368787-syargey-pyasetski-kahanak-vyalikay-myadzvedzitsyi/read|Перакладчык=[[Фелікс Янушкевіч]]|Пераклад=2009 год}} '''«Каха́нак Вялі́кай Мядзве́дзіцы»''' ({{lang-pl|Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy}}) — [[раман]] [[Сяргей Пясецкі|Сяргея Пясецкага]], напісаны ў 1935 годзе і апублікаваны ў 1937 годзе. Апісвае рэаліі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польска]]-[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкага]] памежжа ў 1-й палове 1920-х гадоў. Твор заснаваны на біяграфіі аўтара, які таксама займаўся памежным гандлем. == Змест == Цэнтр дзеяння — мястэчка [[Ракаў]], размешчанае тады на польска-савецкай мяжы, «''за 33 вярсты ад [[Мінск]]а''». Апавядальнік рамана — Уладэк Лабровіч, які паходзіць з [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], дзе не змог знайсці працу, прыязджае ў Ракаў на запрашэнне былога ваеннага сябра, цяпер «машыніста» (кіраўніка кантрабандыстаў) Юзафа Трафіды, і атрымлівае з ім месца для жыцця і магчымасць зарабляць на кантрабандзе, чаго збольшага ніхто там не цураўся. Галоўны герой перажывае шэраг прыгодаў. Ён схоплены і зняволены [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|бальшавікамі]], уцёк з цягніка, які вёз яго ў ссылку. Хлусліва абвінавачаны і арыштаваны польскай паліцыяй, уцёк і ад яе, хаваўся. Змены ў групе, з якой герой ходзіць за мяжу, страта сяброў, замах на яго жыццё. Блакада мяжы разам з яго супольнікамі. Пасля страты ўсіх супольнікаў, страты ўсіх сяброў ён пакідае мяжу. Аднак ён усё яшчэ застаецца паблізу мяжы, якую добра ведае. == Беларускія выданні == * {{кніга|год=2009|аўтар=[[Сяргей Пясецкі]].|isbn=978-985-6888-11-6|загаловак=Каханак Вялікай Мядзведзіцы|выдавецтва=[[Віктар Хурсік]]|старонак=352}} (пераклад з [[Польская мова|польскай мовы]] [[Фелікс Янушкевіч|Фелікса Янушкевіча]])<ref>[https://www.livelib.ru/book/1000504296-kahanak-vyalikaj-myadzvedzitsy-syargej-pyasetski Каханак Вялікай Мядзведзіцы (livelib.ru)]</ref> * {{кніга|год=2019|аўтар=[[Сяргей Пясецкі]].|isbn=978-985-7215-02-7|загаловак=Каханак Вялікай Мядзведзіцы|выдавецтва=[[Регистр]]|старонак=400}}<ref>{{Cite web |title=Каханак Вялікай Мядзведзіцы {{!}} OneBook.by |url=https://onebook.by/product/kahanak-vjalikaj-mjadzvedzicy/ |accessdate=6 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210127224043/https://onebook.by/product/kahanak-vjalikaj-mjadzvedzicy/ |archivedate=27 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref> (пераклад Г. А. Бенкевіча)<ref>[https://kniganosha.by/catalog/kahanak_vyalikay_myadzvedzicy Каханак Вялікай Мядзведзіцы (kniganosha.by)]{{Недаступная спасылка}}</ref> * {{кніга|год=2020|аўтар=[[Сяргей Пясецкі]].|isbn=978-609-8213-76-8|загаловак=Каханак Вялікай Мядзведзіцы|выдавецтва=[[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]]|старонак=402}} (пераклад [[Марыя Пушкіна|Марыі Пушкінай]])<ref>[https://lohvinau.by/product/%D0%BA%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%BC%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D1%8B-%D1%81%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D0%BF/ Каханак Вялікай Мядзведзіцы. Сяргей Пясецкі - Кнігарня Логвінаў (lohvinau.by)]</ref> == У культуры == [[Файл:Belarus-Rakaw-Monument-Sergiusz Piasecki-Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy.jpg|міні|130пкс|Помнік у Ракаве.]] * У 2017 годзе [[Піт Паўлаў]] выдаў самотнік «Каханак Вялікай Мядзведзіцы», які мусіў увайсці ў яго сольны альбом «''[[Зброя.Золата.Кабеты]]''»<ref>{{артыкул|загаловак=ПРАЙСЦІ МЯЖУ ЗА 3 ХВІЛІНЫ. ПЕРШЫ СІНГЛ З РОК-ТРЫЛЕРУ ПІТА ПАЎЛАВА (ПРЭМ’ЕРА)|год=09.03.2017|выданне=[[Tuzin.fm]]|спасылка=https://tuzinfm.by/performer/mp3/3777/kachanak-vialikaj-miadzviedzicy.html|мова=[[беларуская мова]]|archive-date=21 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421204428/https://tuzinfm.by/performer/mp3/3777/kachanak-vialikaj-miadzviedzicy.html}}</ref>. * 25 жніўня 2019 году ў Ракаве адкрыты помнік, прысвечаны раману.<ref>{{Артыкул|загаловак=В Ракове открыли необычный памятник писателю-контрабандисту|год=25.09.2019|выданне=[[СБ. Беларусь сегодня]]|спасылка=https://www.sb.by/articles/v-rakove-otkryli-neobychnyy-pamyatnik-pisatelyu-kontrabandistu.html|мова=[[руская мова]]}}</ref> == Гл. таксама == * [[Крэсы|Усходнія Крэсы]] * [[Заходняя Беларусь]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * «[https://coollib.net/b/368787-syargey-pyasetski-kahanak-vyalikay-myadzvedzitsyi/read Каханак Вялікай Мядзведзіцы]» (пер. [[Фелікс Янушкевіч]]) у электронным выглядзе [[Катэгорыя:Раманы на польскай мове]] [[Катэгорыя:Творы Сяргея Пясецкага]] [[Катэгорыя:Кнігі 1937 года]] [[Катэгорыя:Творы 1935 года]] [[Катэгорыя:Ракаў]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія творы]] keck8dzxhas5oapj48ajvde7q7jn5b3 0 670623 5193201 4299060 2026-09-05T06:52:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193201 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Украінская інжынерна-педагагічная акадэмія |скарачэнне = |эмблема = |выява = Українська інженерно-педагогічна академія.jpg |подпіс = |арыгінал = Українська інженерно-педагогічна академія |міжназва = Ukrainian Engineering Pedagogics Academy |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1958]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = профільная ВНУ |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = 10 000 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Харкаў]] |кампус = |адрас = |сайт = http://uipa.edu.ua/ua/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Украінская інжынерна-педагагічная акадэмія''' ({{lang-uk|Українська інженерно-педагогічна академія}}) — [[Украіна|украінская]] дзяржаўная [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшая навучальная ўстанова]], размешчаная ў [[Харкаў|Харкаве]]. == Агульная характарыстыка == Навучальная ўстанова па інжынерна-педагагічнай адукацыі заснавана ў [[1958]] годзе. Да [[1990]] года называлася Украінскім завочным політэхнічным інстытутам, з [[1990]] па [[1994]] гады — Харкаўскім інжынерна-педагагічным інстытутам. Галоўным заданнем завочнага політэхнічнага інстытута была падрыхтоўка інжынерных кадраў для прамысловасці, якая аднаўлялась пасля вайны. Спачатку навучанне праводзілася толькі на завочнай форме. У [[1966]] годзе была адкрыта падрыхтоўка па дзённай форме навучання. Знаходзіцца ў будынку палаца харкаўскага генерал-губернатара (затым — будынак [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскага ўніверсітэта]]) і сумежных з ім будынках на вул. Універсітэцкай. == Структура == * факультэт энергетыкі, энергазберагальных тэхналогій і аўтаматызацыі энергетычных працэсаў * факультэт камп’ютарных і інтэграваных тэхналогій у вытворчасці і адукацыі * тэхналагічны факультэт * факультэт міжнародных адукацыйных праграм * вучэбна-навуковы прафесійна-педагагічны інстытут у г. [[Бахмут]] == Спасылкі == * [http://uipa.edu.ua/ua/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210227055934/http://www.uipa.edu.ua/ua/ |date=27 лютага 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Харкава}} [[Катэгорыя:Харкаў]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Харкава]] bo2ksgyttpr92t2xacvp24d3cyyc9ti 0 671849 5193233 5142123 2026-09-05T08:41:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193233 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бабкоў}} {{Вучоны}} '''Уладзімір Андрэевіч Бабко́ў'''{{sfn|Беларусь|1995}} (нар. {{ДН|22|2|1939}}) — [[гісторык]] і [[палітолаг]], [[доктар гістарычных навук]] (1978), [[прафесар]] (1983), член-карэспандэнт [[НАН Беларусі]] (1989). [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Салтанаўка (Жлобінскі раён)|Салтанаўка]]<ref>Паводле сайтаў [https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/bobkov.php НАН Беларусі] і [https://scientby.nlb.by/en/documents/167788 Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]{{Недаступная спасылка}} — на станцыі [[Салтанаўка (станцыя)|Салтанаўка]]</ref> ([[Жлобінскі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1963 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. Працаваў літработнікам, загадчыкам аддзела шэрагу раённых і рэспубліканскіх [[Газета|газет]], карэспандэнтам [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта БССР па радыёвяшчанні і тэлебачанні]]. У 1969 годзе скончыў [[Аспірантура|аспірантуру]] пры [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным інстытуце народнай гаспадаркі]] і абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю. У 1969—1990 гадах працаваў у [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КПБ]] на пасадах старшага навуковага супрацоўніка, загадчыка сектара<ref name="НАН">[https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/bobkov.php Члены-карэспандэнты: БАБКОЎ Уладзімір Андрэевіч] // [[НАН Беларусі]]</ref>. З 1991 года галоўны навуковы супрацоўнік [[Аддзел навуковай інфармацыі па грамадскіх навуках НАН Беларусі|Аддзела навуковай інфармацыі па грамадскіх навуках Акадэміі навук Беларусі]]. У 1992—2002 гадах працаваў у [[БДЭУ|Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце]] на пасадзе загадчыка кафедры і адначасова (з 1993 года<ref name="НАН" />) дырэктар Мінскага навукова-даследчага інстытута сацыяльна-эканамічных і палітычных праблем. З 2007 года галоўны навуковы супрацоўнік, загадчык аддзела [[Інстытут эканомікі НАНБ|Інстытута эканомікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. З 2011 года У. А. Бабкоў на пасадзе загадчыка кафедры «Паліталогія, сацыялогія і сацыяльнае кіраванне» [[Факультэт тэхналогій кіравання і гуманітарызацыі БНТУ|факультэта тэхналогій кіравання і гуманітарызацыі]] [[БНТУ|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]]<ref name="ВБ">[https://scientby.nlb.by/en/documents/167788 Бабкоў Уладзімір Андрэевіч, доктар гістарычных навук / Вучоныя Беларусі]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref>, з 2019 — кафедры «Гісторыя беларускай дзяржаўнасці»<ref>[https://bntu.by/faculties/ftug/ftug-h/istoriya-kafedry ФАКУЛЬТЕТ ТЕХНОЛОГИЙ УПРАВЛЕНИЯ И ГУМАНИТАРИЗАЦИИ — Кафедра «История» — История кафедры]</ref>. 3 1 снежня 2021 — прафесар кафедры «Сацыяльнае кіраванне» таго ж факультэта.<ref>[https://bntu.by/person/bobkov-vladimir Бобков Владимир Андреевич]</ref> == Навуковая і грамадская дзейнасць == Працы па праблемах гісторыі, партыйнага будаўніцтва [[КПСС]] і [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]], паліталогіі і рэгіянальнай палітыкі. Даследаванні ў галіне праблем жыццядзейнасці КПСС і КПБ, гісторыі стварэння і функцыянавання ў сучасным беларускім грамадстве іншых палітычных партый і рухаў. У шэрагу прац даецца аналіз характару палітычных працэсаў у сучасным беларускім грамадстве, разгляд праблем узаемадзеяння ўлады і насельніцтва, стварэння эфектыўнай сістэмы дзяржаўнага будаўніцтва, навуковы аналіз стану і перспектыў развіцця [[Беларуска-расійскія адносіны|беларуска-расійскіх адносін]]<ref name="НАН" />. Прэзідэнт [[Беларуская асацыяцыя палітычных навук|Беларускай асацыяцыі палітычных навук]] з 1993<ref name="БНТУ">[https://vesti.bntu.by/etapy-bolshogo-puti-k-80-letiyu-vladimira-andreevicha-bobkova Этапы большого пути (К 80-летию Владимира Андреевича БОБКОВА) // Вести БНТУ, № 3 от 4 Марта 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211023135039/https://vesti.bntu.by/etapy-bolshogo-puti-k-80-letiyu-vladimira-andreevicha-bobkova |date=23 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}}</ref> года. Аўтар больш за 200 навуковых прац, у тым ліку аўтар і сааўтар 14<ref name="НАН" /> [[Манаграфія|манаграфій]]. Сярод апублікаванага: * Качественный рост партии и организация партийных сил / В. А. Бобков; Ин-т истории партии при ЦК КПБ − филиал Ин-та марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. — Минск: [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 1977. * Научный подход в партийной работе. — М., 1985. * Возрождение духа ленинизма: [монография] / В. А. Бобков. — М.: Политиздат, 1989. * Палітычныя партыі і грамадска-палітычныя рухі Беларусі. — Мн., 1993. * Политология: учеб. / [В. А. Бобков и др.]; под ред. В. А. Бобкова, [[Іван Мікалаевіч Браім|И. Н. Браима]]. — Минск: Интерпрессервис; УП «Экоперспектива», 2003. * Стратегические интересы: поиск баланса. // [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]. − 2009. − № 4. − С. 56—63. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Бабкоў Уладзімір Андрэевіч|старонкі=}} * {{Крыніцы/БелЭн|2|Бабкоў Уладзімір Андрэевіч||182—183}} == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/bobkov.php Члены-карэспандэнты: БАБКОЎ Уладзімір Андрэевіч] // [[НАН Беларусі]] * [https://scientby.nlb.by/en/documents/167788 Бабкоў Уладзімір Андрэевіч, доктар гістарычных навук / Вучоныя Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220817160506/https://scientby.nlb.by/en/documents/167788 |date=17 жніўня 2022 }} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * ''[[Пётр Георгіевіч Нікіценка|Никитенко П. Г.]]'' [https://vesti.bntu.by/etapy-bolshogo-puti-k-80-letiyu-vladimira-andreevicha-bobkova Этапы большого пути (К 80-летию Владимира Андреевича БОБКОВА) // Вести БНТУ, № 3 от 4 Марта 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211023135039/https://vesti.bntu.by/etapy-bolshogo-puti-k-80-letiyu-vladimira-andreevicha-bobkova |date=23 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}} * [https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_175147.pdf Беларусь в геополитическом измерении] {{ref-ru}} // [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]], № 6, 2010. — С. 48. * {{bis.nlb.by|130613}} * [https://csl.bas-net.by/personalii/74268/bobkov-vladimir-andreevich/ Уладзімір Андрэевіч Бабкоў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бабкоў Уладзімір Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Палітолагі СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] kbvbv465bvn49in5sgqwycd1uv4ttbp 0 673560 5193124 5027892 2026-09-04T21:34:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193124 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абель (значэнні)}} {{ДД}} '''Таццяна Валер’еўна Абель''' (нар. {{ДН|18|3|1964}}, [[Касцюкоўка]], [[Гомельская вобласць]]) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. == Біяграфія == Нарадзілася 18 сакавіка 1964 года ў рабочым пасёлку [[Касцюкоўка]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (цяпер у межах [[Гомель|Гомеля]]). Бацька — Валерый Аляксандравіч Абель, заснавальнік Цырка Валерыя Абеля<ref name="mne">{{Cite web |url=https://gp.by/mneniya/news192733.html |title=Честное искусство цирка имени Абеля |access-date=19 сакавіка 2021 |archive-date=20 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320200132/https://gp.by/mneniya/news192733.html |url-status=dead }}</ref>. З 1971 года займалася цыркавым мастацтвам у жанры эквілібрыстыкі і жанглявання, працягваючы цыркавую дынастыю ў трэцім пакаленні. З 1987 года працавала мастацкім кіраўніком Цырка Валерыя Абеля<ref>[http://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=486 Абель Татьяна Валерьевна]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1988 годзе скончыла [[Мінскі інстытут культуры]]. Працавала кіраўніком народнага цырка Палаца культуры Гомельскага шклозавода, рэжысёрам, мастацкім кіраўніком заслужанага аматарскага калектыву Рэспублікі Беларусь цырка імя Валерыя Абеля ў Гомелі. Дзякуючы ўмеламу кіраўніцтву Таццяны Абель ў 2008 годзе Цырку імя Валерыя Абеля прысвоена званне «Заслужаны аматарскі калектыў Рэспублікі Беларусь». У 2019 годзе абрана членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання ад Гомельскай вобласці. З’яўляецца членам Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па адукацыі, навуцы, культуры і сацыяльным развіцці<ref>[http://www.sovrep.gov.by/by/senators-by/view/abel-tatstsjana-653/ Абель Таццяна Валер’яўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210615035807/http://www.sovrep.gov.by/by/senators-by/view/abel-tatstsjana-653/ |date=15 чэрвеня 2021 }}</ref>. == Сям’я == * Брат — Сяргей Абель, кіраўнік арыгінальнага жанра Цырка Валерыя Абеля<ref name="mne"/>. * Малодшая сястра — Анжаліка, мастак па касцюмах Цырка Валерыя Абеля<ref name="mne"/>. * Муж — Яўген Сарасека, супрацоўнік Цырка Валерыя Абеля<ref>[https://www.sb.by/articles/vy-eti-fokusy-ne-brosayte.html Семья Абель сделала бывший рабочий поселок в Гомельской области одним из центров циркового искусства]</ref>. * Дачка — Анастасія Яўгенаўна Сарасека, дырэктар палаца культуры «Касцюкоўка» (Гомель)<ref name="mne"/><ref>{{Cite web |url=http://www.arw.gov.by/?q=en/node/4396 |title=Дворец культуры «Костюковка» приглашает! |access-date=19 сакавіка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201010090858/http://arw.gov.by/?q=en/node/4396 |archivedate=10 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}</ref> == Узнагароды і званні == * [[медаль Францыска Скарыны]] (2018)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31800462&p1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 26 лістапада 2018 года № 462 «Аб узнагароджанні»]</ref>, * ганаровае званне «Артыст народнага калектыву», * ганаровы знак Беларускага прафесійнага саюза работнікаў культуры, інфармацыі, спорту і турызму. * ганаровая грамата Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, * ганаровая грамата Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь, * ганаровая грамата Гомельскага аблвыканкама, * ганаровая грамата Гомельскага гарвыканкама, * ганаровая грамата Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў, * ганаровая грамата адміністрацыі Чыгуначнага раёна г. Гомеля, * [[Заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь]] (2024)<ref>[https://blr.belta.by/president/view/ordeny-medali-i-ganarovyja-zvanni-bolsh-za-130-pradstaunikou-roznyh-sfer-dzejnastsi-udastoeny-135785-2024/ Ордэны, медалі і ганаровыя званні. Больш за 130 прадстаўнікоў розных сфер дзейнасці ўдастоены дзяржузнагарод ]</ref>. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Абель Таццяна Валер’еўна}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання]] ibgsx1u1yj8kizk6uvo4wi9qut1yec1 0 673599 5193088 4193021 2026-09-04T19:23:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193088 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Талашкіна''' ({{lang-ru|Талашкино}}) — сяло ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]], за 18 км на поўдзень ад [[Смаленск]]а, за 1 км на ўсход ад аўтадарогі {{таблічка-ru|Р|120}} [[Арол (горад)|Арол]] — [[Віцебск]]. Адміністрацыйны цэнтр Талашкінскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 1559 жыхароў ([[2007]]). == Гісторыя == Вядома з канца XVI ст. == Славутасці == * Аднайменны музейны комплекс у суседняй вёсцы [[Флёнава]]. З [[1946]] сяло Талашкіна мае статус гісторыка-мастацкага запаведніка. * Скульптура на брацкай магіле воінаў Савецкай Арміі, загінулых у 1941—1943 гг. * [[Свята-Духаўская царква (Талашкіна)|Храм Святога Духу]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://sova.rsh.ru/talashkino/index.html Гістарычная даведка і фотагалерэя Талашкина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090831061513/http://sova.rsh.ru/talashkino/index.html |date=31 жніўня 2009 }} * [http://www.admin-smolensk.ru/~websprav/history/raion/book/-T-.htm Талашкино/Энцыклапедыя Смаленскай вобласці] {{Смаленскі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаленскага раёна (Смаленская вобласць)]] qklt0flo40nkvgvjibjcbxfmkte3vjn 0 673995 5193255 4870718 2026-09-05T10:41:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193255 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Белы|Уладзімір}} {{Вучоны}} '''Уладзімір Мікалаевіч Белы''' (нар. {{ДН|25|10|1947}}, в. [[Рафалаў]], [[Брагінскі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларускі вучоны ў галіне оптыкі і лазернай фізікі. [[Член-карэспандэнт]] (2014), [[акадэмік НАН Беларусі]] (2021)<ref>https://nasb.gov.by/rus/news/photo/20211220/list.pdf</ref>, [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1992), прафесар (1994). Ганаровы доктар Гомельскага дзяржаўнага універсітэта імя Ф. Скарыны (2009). == Біяграфія == Скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя В. П. Чкалава]] (1968). З 1968 года ў [[Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава НАН Беларусі|Інстытуце фізікі]] АН БССР, з 2014 года намеснік загадчыка лабараторыі, з 2015 года загадчык цэнтрам «Дыягнастычныя сістэмы» гэтага інстытута<ref>[https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/biely_vn.php БЕЛЫ Уладзімір Мікалаевіч]</ref>. == Узнагароды == * Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі (1978) за цыкл работ «Даследаванне працэсаў пераўтварэння лазернага выпраменьвання і распрацоўка на яго аснове крыніц магутнага кагерэнтнага святла з плаўнай перабудовай частаты ў бачным, ўльтрафіялетавым і інфрачырвоным дыяпазонах», * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (2000, у сааўтарстве) — ''за цыкл прац «Даследаванне нелінейна-аптычных з’яў і стварэнне на гэтай аснове новых высокаэфектыўных крыніц лазернага выпраменьвання»''. * Медаль «За воінскую доблесць» (1970), * [[Медаль Францыска Скарыны]] (2006) за высокія дасягненні ў вытворчай і сацыяльна-культурнай сферах, значны асабісты ўклад у выкананне прагнозных паказчыкаў сацыяльна-эканамічнага развіцця рэспублікі ў 2001—2005 гадах<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/34632/ |title=Белы Уладзімір Мікалаевіч |access-date=23 сакавіка 2021 |archive-date=14 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214235011/https://nagrady.by/persona/34632/ |url-status=dead }}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Распрацаваў тэорыю лазерных пучкоў са складанай прасторавай структурай (гауссовых, бесселевых, конічаскіх, лагерр- і бессель-гауссовых, віхравых і сінгулярных, квазібездыфракцыённых спекл-палёў і інш.) пры іх распаўсюджванні і пераўтварэнні ў анізатропных, неаднародных і рассейвалых асяроддзях. Прадказаў і даследаваў шэраг новых аптычных эфектаў (лазерны магнітарэфракцыйны, эфект бездыфракцыённага распаўсюджвання светлавых пучкоў ў наваколлі асаблівых напрамкаў двухвосевых крышталяў, спін-арбітальнай сувязі, эфект самападстройкі пад фазавы сінхранізм, палярызацыйна-незалежнай мадуляцыі). Тэарэтычна абгрунтаваў і прапанаваў новыя прынцыпы кіравання параметрамі лазернага выпраменьвання на аснове электра-акустааптычных узаемадзеянняў. Распрацаваў і стварыў высокаэфектыўныя нелінейна-аптычныя пераўтваральнікі частаты, акустааптычныя дэфлектары і модуляторы лазернага выпраменьвання. Усталяваў новы тып аптычных прасторавых салітонаў у фотарэфрактыўных крышталях. Упершыню даследаваў асаблівасці спін-арбітальнага пераўтварэння бесселевых светлавых пучкоў у крышталях. Прадказаў і даследаваў новы тып квазібездыфракцыённых паверхневых плазмон-палярытонаў, а таксама светлавых палёў адмысловага тыпу — квазібездыфракцыённага мультыплазмона. Распрацаваў арыгінальныя інтэрфераметрычныя, спэкламетрычныя і тамаграфічныя метады і прылады лазернай дыягностыкі і неразбуральнага кантролю. На аснове гіпербалічных метаматэрыялаў прапанаваны і рэалізаваны новыя канфігурацыі плоскіх лінзаў (так званыя суперлінзы) блізкага і далёкага поля. Аўтар больш за 480 навуковых прац, у тым ліку 50 аўтарскіх пасведчанняў і патэнтаў. === Бібліяграфія === * Bessel-like beams with z-dependent cone angles // Opt. Express. 2010. Vol. 18, N 5 (в соавт.). * Spin-toorbital angular momentum conversion for Bessel beams propagating along the optical axes of homogeneous uniaxial and biaxial crystals // J. Opt. 2013. Vol. 15, N 4 (в соавт.). * Acoustooptic refractioninfluenced generation of tunable incomplete Airy beams // J. Opt. 2014. Vol. 16, N 8 (в соавт.). {{зноскі}} == Літаратура == * [https://izobretatel.by/wp-content/uploads/2017/04/izobretatel-2015-07.pdf Белый Владимир Николаевич] // Изобретатель, № 7 (187) 2015. — С. 33.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/65748/belyi-vladimir-nikolaevich/ Уладзімір Мікалаевіч Белы] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Белы Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] 3lou3j38e0lnrnwyyqwempeqmabgte2 0 676544 5193260 4074796 2026-09-05T10:57:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193260 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Нічыпаровіч}} {{ДД |імя = Уладзімір Мікалаевіч Нічыпаровіч |выява = |памер = |подпіс = |пасада = [[Міністэрства статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь|Міністр статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь]] |сцяг = Міністэрства_статыстыкі_і_аналізу_Рэспублікі_Беларусь.png |перыядпачатак = [[3 снежня]] [[1994]] |перыядканец = [[2 снежня]] [[1998]] |папярэднік = '' пасада створана'' |пераемнік = [[Уладзімір Іванавіч Зіноўскі|Уладзімір Зіноўскі]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |пасада_2 = Старшыня Дзяржаўнага камітэта Беларускай ССР / Рэспублікі Беларусь па статыстыцы i аналiзу |перыядпачатак_2 = [[1987]] |перыядканец_2 = [[3 снежня]] [[1994]] |пасада_3 = Старшыня Цэнтральнага статыстычнага ўпраўлення БССР |перыядпачатак_3 = [[1980]] |перыядканец_3 = [[1987]] |папярэднік_3 = [[Дзмітрый Лявонцьевіч Чарванёў|Дзмітрый Чарванёў]] |пераемнік_3 = ''пасада ліквідавана'' |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |нацыянальнасць = |сужэнец = |дзеці = |бацька = |маці = |род = |адукацыя = |рэлігія = |узнагароды = |Commons = }} '''Уладзі́мір Мікала́евіч Нічыпаро́віч''' ({{ДН|15|11|1934}}; [[Пасёлак гарадскога тыпу|г.п.]] [[Астрына]], [[Шчучынскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[БССР]] — {{ДС|29|12|2002}}; {{МС|Мінск||}}, [[Рэспубліка Беларусь]]) — дзяржаўны дзеяч Беларусі. Міністр статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь ([[1994]]—[[1998]]). == Біяграфія == У 1967 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БДІНГ імя В. У. Куйбышава]], а ў 1982 годзе — Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС. У 1952 годзе загадваў аргінструктарскім аддзелам [[Васілішкаўскі раён|Васілішкаўскага]] райкама [[ЛКСМБ]] Гродзенскай вобласці. Адслужыўшы ў арміі, у 1957 годзе стаў старшынёй Камітэта па фізічнай культуры і спорце Васілішкаўскага райвыканкама, затым кіраваў [[Шчучынскі раён|Шчучынскім]] раённым саветам Саюза спартыўных таварыстваў і арганізацый Гродзенскай вобласці. У 1963 годзе быў прызначаны інспектарам-арганізатарам парткама ў Шчучынскім вытворчым калгасна-саўгасных кіраванні, затым — інструктарам Шчучынскага райкама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] Гродзенскай вобласці. У 1965 годзе ўзначаліў планавую камісію Шчучынскага райвыканкама Гродзенскай вобласці. У 1967 годзе перайшоў у сістэму Дзяржплана БССР, працаваў старшым эканамістам, пазней — намеснікам начальніка аддзела. У 1975 годзе быў запрошаны ў апарат [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]] інструктарам, затым загадчыкам сектара, намеснікам загадчыка аддзела. У 1980 годзе заняў пасаду начальніка Цэнтральнага статыстычнага ўпраўлення БССР, у 1987 годзе — Старшыні Дзяржаўнага камітэта БССР па статыстыцы і аналiзу, у 1994 годзе — [[Міністэрства статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь|Міністра статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь]]. З 1999 года працаваў эканамічным саветнікам міністра. Абіраўся членам прэзідыума кантрольнай камісіі КПБ (1990), дэлегатам [[XXIX з’езд КПБ|XXIX]] і [[XXX з’езд КПБ|XXX]] [[З’езд КПБ|з’ездаў КПБ]], дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] дзясятага і адзінаццатага скліканняў<ref>http://www.bseu.by:8080/bitstream/edoc/71071/1/BGEU_v_biografiyakh_vypusknikov_i_prepodavateley.pdf</ref>. Памёр у 2002 годзе, пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] у Мінску. == Узнагароды == * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] * 15 жніўня 2000 — [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/77764/ |title=Архіўная копія |access-date=19 красавіка 2021 |archive-date=19 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419115045/https://nagrady.by/persona/77764/ |url-status=dead }}</ref> {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нічыпаровіч Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 11-га склікання]] grf0uxgwqomjsq5jfyjlo91ladp4iuy 0 677204 5193223 5061008 2026-09-05T08:26:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193223 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хрыпач}} {{Вучоны}} '''Уладзімір Аляксандравіч Хрыпач''' ({{ВДП}}) — беларускі хімік. [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2000), [[доктар хімічных навук]] (1990), [[прафесар]] (1997). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1971). З 1971 года стажор-даследчык, малодшы навуковы супрацоўнік [[Інстытут фізіка-арганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута фізіка-арганічнай хіміі АН БССР]], з 1974 года малодшы навуковы супрацоўнік, старшы навуковы супрацоўнік, з 1982 года загадчык лабараторыі [[Інстытут біяарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута біяарганічнай хіміі НАН Беларусі]]. У 1992—1997 гадах намеснік галоўнага вучонага сакратара Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі<ref>[https://nasb.gov.by/bel/members/akademiki/hripach.php ХРЫПАЧ Уладзімір Аляксандравіч]</ref>. == Узнагароды == [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] (1996) за сінтэз, даследаванне і прымяненне брасінастэроідаў — новага класа гармонаў раслін. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы ў галіне біяарганічнай хіміі. Правёў даследаванні па хіміі стэроідных гармонаў і роднасных біярэгулятараў. Выявіў клас імунамадулятараў як асновы новых лекавых сродкаў для стымуляцыі імунітэту ў чалавека і сельскагаспадарчых жывёл. Стварыў нітрылаксідную метадалогію атрымання ключавых інтэрмедыятаў стэроідаў і іншых біяактыўных злучэнняў, знайшоў новыя рэгіа- і стэрэаселектыўныя рэакцыі. Даследаванні гэтага кірунку, што адносяцца да хіміі 2-ізаксазалінаў, адкрылі магчымасць выкарыстання апошніх у практыцы арганічнага сінтэзу і дазволілі стварыць айчынны аналаг пестыцыду «тачыгарэн» на аснове 3-оксі-5-метылізаксазолу. На аснове аднаго з фітагармонаў створаны прэпарат Эпін, які прайшоў палявыя выпрабаванні і дазволены да прымянення ў сельскай гаспадарцы (прэпарат прымяняецца ў Расіі, Беларусі і Украіне для павышэння ўраджайнасці сельскагаспадарчых культур, паляпшэння якасці прадукцыі). Развіў падыходы да сінтэзу іншых класаў прыродных стэроідаў — экдызонаў (гармонаў насякомых), вітамінаў D, марскіх стэрынаў, біялагічна актыўных інгрэдыентаў лекавых раслін. Аўтар больш за 500 навуковых прац, у тым ліку 6 манаграфій, больш за 60 аўтарскіх пасведчанняў і патэнтаў. === Бібліяграфія === * Брассиностероиды. Мн.: Наука и техника, 1993 (совм. с В. Н. Жабинским, Ф. А. Лахвичем). * Brassinosteroids: A New Class of Plant Hormones. San Diego: Academic Press, 1999 (with V.N. Zhabinskii, Ae. de Groot). * Twenty Years of Brassinosteroids: Steroidal Plant Hormones Warrant Better Crops for the XXI Century (with V. Zhabinskii, Ae. de Groot) // Annals of Botany. 2000. Vol.86. * New practical aspects of brassinosteroids and results of their ten-year agricultural use in Russia and Belarus (with V.N. Zhabinskii, N.B. Khripach) // Brassinosteroids. Bioactivity and Crop Productivity. Eds. S. Hayat, A. Ahmad. Dordrecht: Kluwer Academic Publisher, 2003. P.189-230. * Brassinosteroids: a new role of steroids as bio-signaling molecules (with V. Zhabinskii, R. Karnachuck) // Chemical Probes in Biology. Ed. M.P.Schneider. Dordrecht: Kluwer Academic Publisher, 2003. P.153-165. * 2,3-Epoxybrassinosteroids are intermediates in the biosynthesis of castasterone in seedlings of Secale cereale (in coauth.) // Phytochemistry. 2005. V. 66. No.1. * Оксистерины: генезис и основные функции (совм. с А. В. Антончиком, В. Н. Жабинским) // Биоорганическая химия. 2007. Т.33, № 3. * Synthetic aspects of brassinosteroids (with V. N. Zhabinskii, Y. V. Ermolovich) // Studies in Natural Products Chemistry. Ed. Atta-ur-Rahman. Amsterdam: Elsevier, 2015. V. 44. P. 309—352. * Steroid plant hormones: effects outside plant kingdom (with V. N. Zhabinskii, N. Khripach) // Steroids. 2015. V. 97. P. 87-97. * A new ELISA for quantification of brassinosteroids in plants (in coauth.) // Steroids. 2015. V. 97. P. 78-86. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Национальная академия наук Беларуси : энциклопедический справочник. — Минск, 2017. (Информация: с. 542—543.) * Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 7. — Минск, 2008. * {{Крыніцы/БелЭн|17}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/77728/hripach-vladimir-aleksandrovich/ Уладзімір Аляксандравіч Хрыпач] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]]{{ref-ru}} * [http://www.mathnet.ru/rus/person105884 Працы Уладзіміра Храпача]{{Недаступная спасылка}} {{Ref-ru}} на {{iw|Math-Net.Ru||ru|Math-Net.Ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хрыпач Уладзімір Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] esex961qvofpdhe1prxc1j537r2rfbu 0 680032 5193250 5102662 2026-09-05T10:05:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193250 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Дунаеў}} '''Уладзімір Дунаеў''' — [[Беларусь|беларускі]] вучоны, спецыялізуецца ў вобласці энергетычнай і рэгіянальнай палітыкі, праблем вышэйшай адукацыі. [[Доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Сузаснавальнік Агенцтва сацыяльнай і палітычнай экспертызы (Вільня). Рэцэнзент і аўтар «Беларускага штогодніка»<ref>[https://nmnby.eu/authors/119.html Владимир Дунаев]</ref>. Сябра і эксперт Грамадскага Балонскага камітэта. == Біяграфія == Адзін са стваральнікаў і першы прарэктар [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] (1992—2008)<ref>[https://belarusprofile.com/be/profile/uladzimir-dunaeu Уладзімір Дунаеў]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nastaunik.info/news/16763 |title=Што дае беларусам адукацыя, атрыманая ў Еўразвязе |access-date=7 чэрвеня 2021 |archive-date=7 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607201852/http://www.nastaunik.info/news/16763 |url-status=dead }}</ref>. Пасля [[прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] ўвайшоў у склад [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады па забеспячэнні трансферу ўлады]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=257278&lang=ru Опубликован предварительный состав Координационного совета, который может стать частью процесса передачи власти]</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дунаеў Уладзімір}} [[Катэгорыя:Палітолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] h6rpktqk2ct01ekup7y4bpnrwov1fay 0 680976 5193163 4622798 2026-09-05T02:39:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193163 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Турыст |Арыгінальная назва = |Выява = |Памер = |Жанр = [[Баявік (кінажанр)|баявік]] |Рэжысёр = Андрэй Батаў |Прадзюсар = Сяргей Шчаглоў, Генрых Кен |Сцэнарыст = Уладзімір Ізмайлаў |Акцёры = Аляксей Шаўчэнкаў, Яўген Церскі, Аляксандр Бараноўскі, Уладзімір Пятроў, Сяргей Вараб'ёў, Георгій Балонеў, Флавія-Гертруда Мбайабе, Уілфрэд Уільямс |Аператар = Гарык Жамгаран, Дзмітрый Арэфеў |Кампазітар = Віталь Муканяеў |Кампанія = |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}}<br>{{Сцягафікацыя|Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка}} |Мова = [[руская мова|руская]], [[арабская мова|арабская]], [[англійская мова|англійская]], [[французская мова|французская]] |Час = 95 хвілін |Год = 2021 |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''Турыст''' ({{lang-ru|Турист}}, {{lang-fr|Touriste}}) — расійска-цэнтральнаафрыканскі баявік рэжысёра Андрэя Батава, заснаваны на рэальных падзеях. Кінакарціна апавядае пра спробу дзяржаўнага перавароту ў [[Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка|Цэнтральнаафрыканскай Рэспубліцы]], калі баевікі і найміты атакавалі сталіцу, каб сарваць прэзідэнцкія і парламенцкія выбары. Прэм’ера фільма<ref>{{cite web |url=https://turistfilm.com/ |title=Фильм Турист |author= |date= |work= |publisher= |accessdate= |archive-date=10 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610093807/https://turistfilm.com/ |url-status=dead }}</ref> адбылася 14 мая 2021 года на стадыёне горада [[Бангі]]<ref>{{cite web |url=https://rusplt.ru/policy/film-turist-o-rossiiskikh-609eb.html |title= Фильм «Турист» о российских инструкторах первыми увидели зрители в Банги |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref><ref>{{cite web |url=https://newdaynews.ru/moscow/724305.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2Fnews%2Fsearch%3Ftext%3D |title= Тысячи жителей Банги прошли по улицам города с российскими флагами после премьеры «Туриста» |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/05/26/l-emprise-russe-en-republique-centrafricaine-inquiete-paris_6081521_3212.html |title=L’emprise russe en République centrafricaine inquiète Paris |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref>. Прэм’ера ў [[РФ|Расіі]] адбылася 19 мая на тэлеканале [[НТВ]]<ref>{{cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/2553744/ |title=Премьера на НТВ: боевик «Турист» расскажет о работе российских военных инструкторов в ЦАР |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/05/21/new-movie-depicting-heroic-russian-instructors-in-central-african-republic-linked-to-putins-chef-a73973 |title=New Movie Depicting Heroic Russian Instructors in Central African Republic |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20210603-centrafrique-touriste-une-fiction-au-service-de-la-propagande-russe |title=Centrafrique: «Touriste», une fiction au service de la propagande russe |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref><ref>{{cite web |url=https://radiokp.ru/kino/prodyuser-genrikh-ken-nazval-osnovnuyu-mysl-rossiyskogo-filma-turist-o-car_nid414380_au8118au |title=Продюсер Генрих Кен назвал основную мысль российского фильма «Турист» о ЦАР |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref>. == Сюжэт == Снежань 2020 года. Былы супрацоўнік паліцыі Грыша Дзмітрыеў у складзе невялікай групы расійскіх інструктараў прыбывае ў Цэнтральнаафрыканскую Рэспубліку. Інструктары павінны навучыць салдат мясцовай арміі асновам тактыкі і метадаў вядзення бою. У першыя ж дні вучэнняў Грыша атрымлівае пазыўны «Турыс» за сваю маладосць і неспрактыкаванасць і ўступае ў канфлікт з Макетам, які трываць не можа «мянтоў» і не прапускае выпадку паздзекавацца над «першаходам». У гэты час шэраг бандыцкіх груповак збіраюцца заняць сталіцу ЦАР, каб сарваць выбары і зладзіць у краіне дзяржаўны пераварот<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/22/12/2020/5fe20f139a794718e0c41bca |title=Россия направила 300 военных инструкторов в ЦАР на фоне попытки мятежа |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref>. Некалькі блокпастоў ўжо знаходзяцца пад іх кантролем. Адной з такіх груповак кіруе жорсткі і бязлітасны Антуан. А ўсю кааліцыю кантралююць прадстаўнікі еўрапейскіх элітаў. Рускія інструктары аказваюцца ў эпіцэнтры грамадзянскай вайны і вымушаныя дапамагчы мясцовай арміі ФАКА даць адпор бандытам, рызыкуючы справакаваць міжнародны скандал. Паступова сумеснымі намаганнямі ім удаецца спыніць прасоўванне баевікоў і адбіць блокпасты. Баевікі пачынаюць успрымаць рускіх больш сур’ёзна і заклікаюць на дапамогу прафесійных наймітаў з [[Чад]]а. Антуан спрабуе пераканаць інструктараў не ўмешвацца ва ўнутраны канфлікт, але атрымлівае катэгарычную адмову. Расіяне рыхтуюцца да абароны базы, разлічваючы на дапамогу ФАКА, але мясцовыя вайскоўцы збеглі, пакінуўшы інструктараў фактычна адзін на адзін з групамі баевікоў. Турыста і Макета вызначаюць у адзін кулямётны разлік, чаму абодва зусім не рады. Падчас бою высвятляецца, што на кінутай базе ФАКА засталося некалькі афрыканскіх вайскоўцаў. Турыст выклікаецца ім дапамагчы і адпраўляецца на базу, дзе знаёміцца з Катрын. Яны трапляюць у засаду, побач з імі разрываецца граната. Грыша аглушаны, але яму ўдаецца выратаваць Катрын. Знішчыўшы па шляху кулямётны разлік баевікоў, турыст амаль дабіраецца да сваіх, але губляе прытомнасць. Макет паспявае ў апошні момант вывесці турыста і Катрын з-пад агню. Перажываючы за жыццё Грышы, Макет вырашаецца на шчырую размову і прызнаецца таму ў прычыне сваёй нянавісці да «мянтоў» – з-за іх халатнасці загінуў яго сын. Інструктарам ўдаецца спыніць атаку баевікоў, не даўшы ім пранікнуць на базу<ref>{{cite web |url=https://www.vesti.ru/article/2504317 |title=Российские инструкторы обеспечили безопасность выборов в ЦАР |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref>. За параненым турыстам прыбывае верталёт, яму своечасова аказваюць медыцынскую дапамогу. Кіраўнікі кааліцыі баевікоў падводзяць вынік: ім не ўдалося сарваць выбары, дзеючы прэзідэнт будзе пераабраны на другі тэрмін<ref>{{cite web |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10405897 |title=Действующий президент ЦАР Туадера победил на выборах главы государства |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref>. Ім прыйдзецца на час залегчы на дно ў чаканні новай магчымасці ажыццявіць пераварот у ЦАР<ref>{{cite web |url=https://www.spb.kp.ru/daily/27278/4414269/ |title=Публицист Дмитрий Пучков: «Фильм «Турист» укрепит влияние России в Африке» |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref>. Грыша вяртаецца ў Расію, але мірнае жыццё яго зараз не вабіць, і ён вяртаецца ў Афрыку, каб працягнуць вайну з баевікамі<ref>{{cite web |url=https://ria.ru/20210323/tsar-1602450692.html |title=Российские военные инструкторы помогли освободить 30 городов в ЦАР |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref><ref>{{cite web |url=http://novopages.ru/2021/05/sovetnik-glavy-car-ostalsya-dovolen-filmom-turist/?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2Fnews%2Fsearch%3Ftext%3D |title=Советник главы ЦАР остался доволен фильмом «Турист» |author= |date= |work=|publisher= |accessdate= }}</ref>. == У ролях == {{div col}} * [[Аляксей Уладзіміравіч Шаўчэнкаў|Аляксей Шаўчэнкаў]] — ''Макет'' * Яўген Церскі — ''Кубань'' * Аляксандр Бараноўскі — ''Лімон'' * Уладзімір Пятроў — ''Грыша Дзмітрыеў (Турыст)'' * Сяргей Вараб’ёў — ''Енісей'' * Георгій Балонеў — ''Корг'' * Флавія-Гертруда Мбайабэ — ''Катрын'' {{div col end}} == Рэйтынгі== На сайце онлайн кінатэатра [[Ivi.ru|Ivi]] фільм атрымаў рэйтынг 8,2. [[КиноПоиск]] паставіў карціне рэйтынг 6.904. == Гл. таксама == * [[Другая грамадзянская вайна ў Цэнтральнаафрыканскай Рэспубліцы]] * [[Балканская мяжа (фільм)]] * [[Шугалей (фільм)]] * [[Шугалей 2]] == Зноскі == {{Reflist|2}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фільмы Расіі]] [[Катэгорыя:Фільмы 2021 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, заснаваныя на рэальных падзеях]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі]] [[Катэгорыя:ПВК «Вагнер»]] b5plani3gph095kvs285abat1ri5n31 0 681872 5193122 4846630 2026-09-04T21:29:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193122 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен}} '''Таццяна Алегаўна Пятрэня''' (нар. {{ДН|18|10|1981}}, [[Магілёў]]) — беларуская спартсменка (скачкі на батуце), [[Заслужаны майстар спорту Беларусі|заслужаны майстар спорту Беларусі]] (2014)<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/12507/ |title=Пятрэня Таццяна Алегаўна |access-date=5 ліпеня 2021 |archive-date=9 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184601/https://nagrady.by/persona/12507/ |url-status=dead }}</ref>, чэмпіёнка (2003, 2017), сярэбраны (1998, 2014, 2015, 2017) і бронзавы (1999, 2010, 2013, 2015, 2017) прызёр чэмпіянатаў свету, чэмпіёнка (1998, 2000, 2002, 2004), сярэбраны (2000) і бронзавы (2002) прызёр чэмпіянатаў Еўропы. == Біяграфія == Выхаванка [[Магілёўская гарадская СДЮШАР «Багіма» імя А. Р. Мішчанкі|Магілёўскага гарадскога СДЮШАР «Багіма» імя А. Р. Мішчанкі]]. Працуе спартсменам-інструктарам [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web |url=https://mogilev-region.gov.by/be/page/71479-vydatnyya-lyudzi-unesenyya-u-knigu-slavy-magilyoushchyny-pa-vynikah-2002-goda |title=ЗВЕСТКІ аб выдатных жыхарах Магілёўскай вобласці, якія ўнесены ў Кнігу славы Магілёўшчыны па выніках 2002 года |access-date=5 ліпеня 2021 |archive-date=9 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185356/https://mogilev-region.gov.by/be/page/71479-vydatnyya-lyudzi-unesenyya-u-knigu-slavy-magilyoushchyny-pa-vynikah-2002-goda |url-status=dead }}</ref>. == Палітычныя погляды == Падпісала адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|народных пратэстаў у 2020 годзе]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|title=Стало известно, кто подписал открытое письмо спортсменов, выступающих за власть|date=2020-11-24|accessdate=2020-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201124131447/https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|archivedate=24 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://athletes.by/podpisi/|title=Подписи|accessdate=2020-12-08}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2001. — Т. 13. — С. 299. * Большая олимпийская энциклопедия : все об Олимпийских играх: чемпионы, тренеры, члены МОК, журналисты … Олимпийские виды спорта, страны, города, термины. Технические результаты всех олимпийских соревнований с 1896 по 2006 г. / автор-составитель В. Л. Штейнбах. — Москва, 2006. — С. 568. * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 6. — С. 496. {{Спартсмен года Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятрэня Таццяна Алегаўна}} [[Катэгорыя:Скакуны на батуце Беларусі]] [[Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]] [[Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года]] [[Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] [[Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]] 5xl4ej6wjmdfw6osq653nclkzd7jizw 0 682207 5192968 4846560 2026-09-04T13:59:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192968 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Легат}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Сяргей Густававіч Легат''' ({{ДН|||1875}}—{{ДС|||1905}}) — рускі танцоўшчык, балетмайстар і педагог балета. Прадстаўнік дынастыі артыстаў балета Легат-Абухавых. Сын балетных танцоўшчыкаў Пецярбургскай імператарскай сцэны [[Густаў Іванавіч Легат|Густава Легата]] і яго жонкі характарнай танцоркі і пантамімнай актрысы Марыі Сямёнаўны Легат (у дзявоцтве Гранкен), брат [[Мікалай Густававіч Легат|Мікалая Легата]]. Усяго ў сям’і было пяцёра дзяцей, і ўсе былі аддадзены ў балетную школу. == Біяграфія == Сяргей Легат нарадзіўся ў Маскве 15 (27) верасня 1875 года.<ref name="legat">{{Cite web |url=http://www.ballet-enc.ru/html/l/legat.html |title=Легат в Балетной энциклопедии |access-date=4 жніўня 2021 |archive-date=13 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513131416/http://www.ballet-enc.ru/html/l/legat.html |url-status=dead }}</ref> Адукацыю атрымаў у балетным аддзяленні [[Акадэмія рускага балета імя А. Я. Ваганавай|Пецярбургскага тэатральнага вучылішча]], якое скончыў у [[1894]] годзе. Педагогі: [[Павел Андрэевіч Герт|П. А. Герт]], [[Хрысціян Пятровіч Іагансон|X. П. Іагансон]], [[Леў Іванавіч Іванаў|Л. І. Іванаў]].<ref name="legat" /><ref>{{Cite web |url=http://all-photo.ru/portret/legatsg/index.ru.html |title=Российская портретная галерея |access-date=4 жніўня 2021 |archive-date=24 ліпеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724120712/http://all-photo.ru/portret/legatsg/index.ru.html |url-status=dead }}</ref> Па заканчэнні вучылішча быў прыняты ў [[кардэбалет]] імператарскага [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]], у [[1896]] годзе быў пераведзены ў карыфеі, а з [[1897]] года ў салісты. Сяргей Легат належаў да лепшых танцоўшчыкаў свайго часу. Сярод яго партнёрак былі славутыя балерыны [[Тамара Платонаўна Карсавіна|Т. П. Карсавіна]], [[Марыя Марыусаўна Петыпа|М. М. Петыпа]]. У 1902—1903 гадах разам са сваёй грамадзянскай жонкай і пастаяннай партнёркай па характарных і камедыйных нумарах М. М. Петыпа гастраляваў у [[Вена|Вене]], [[Парыж]]ы, [[Монтэ-Карла]], [[Будапешт|Будапешце]].<ref name="legat" /> Выступаў і як [[балетмайстар]], паставіўшы некалькі балетных нумароў; у 1903 годзе<ref name="legat" /> або, па іншых крыніцах — у 1905 годзе<ref name="кбл">[http://babuchka.livejournal.com/17324.html Карикатуры братьев Легат]</ref>, сумесна з братам Мікалаем Легатам паставіў балет «Фея лялек» Баера для выканання яскравымі балерынамі тэатра: [[Мацільда Феліксаўна Кшасінская|М. Ф. Кшасінскай]] (фея лялек), [[Ганна Паўлаўна Паўлава|Г. Паўлавай]] (іспанка), В. Трафілавай (японка), [[Агрыпіна Якаўлеўна Ваганава|А. Ваганавай]] (кітаянка), [[В. Праабражэнская|В. Праабражэнскай]] (лялька Бебэ). Ролі двух П’еро выконвалі [[Міхаіл Міхайлавіч Фокін|М.Фокін]] і сам Сяргей Легат. Сюжэт балета быў просты: лялькі ў маленькай крамцы цацак ноччу ажывалі і ладзілі свята пад кіраўніцтвам феі лялек. Балет быў вырашаны цалкам у рамках акадэмічнага стылю, спрэс адкідаючы ўсе рэфарматарскія балетныя плыні. Аформіў спектакль [[Леон Бакст]]. Акрамя сцэнічнай дзейнасці, займаўся педагагічнай: з [[1896]] года выкладаў у Пецярбургскім тэатральным вучылішчы мастацтва мімікі і падтрымкі. З [[1898]] года быў рэпетытарам балетнай трупы Марыінскага тэатра. Гэтак жа, як брат Мікалай Легат, Сяргей вельмі нядрэнна маляваў, у прыватнасці, яны сумесна стварылі нямала [[карыкатура|карыкатур]] і [[шарж]]аў на сваіх таварышаў па балетнай трупе. Сумесна стварылі альбом «Рускі балет у карыкатурах» (СПБ, 1903).<ref name="СЭ"></ref> Падчас [[забастоўка|забастоўкі]] артыстаў у [[1905]] годзе ён быў вымушаны зняць свой подпіс пад петыцыяй і падпісаць дакумент, накіраваны супраць яго рэвалюцыйна настроеных калегаў па балету.<ref name="кбл" /> Гэта нязгода з уласным сумленнем прывяла да катастрофы — артыст скончыў жыццё самагубствам 19 кастрычніка (1 лістапада) 1905 года: ''«раніцай яго знайшлі з перарэзаным брытвай горлам»'' (Тамара Карсавіна).<ref>[http://www.renclassic.ru/Ru/35/839/ Русское искусство начала XX века] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120323054043/http://www.renclassic.ru/Ru/35/839/ |date=23 сакавіка 2012 }}</ref> == Асноўныя ролі == Выконваў партыі ў балетах, пастаўленых [[Марыус Іванавіч Петыпа|М. І. Петыпа]]: Таор («Дачка фараона»), Люсьен («Пахіта»), Жан дэ Брыен; П’ер («Прывал кавалерыі» [[Іван Іванавіч Армсгеймер|І. І. Армсгеймера]]), Артур («Сіняя барада» Шэнка). Сярод іншых партый: Ацыс («Ацыс і Галатэя» [[Андрэй Вячаслававіч Кадлец|А. Кадлеца]], балетмайстар [[Л. І. Іванаў]]), Колен; Вестрыс («Камарга» [[Л. Мінкус]]а, балетмайстры [[Жуль-Анры Сен-Жорж|А. Сен-Жорж]] і М. Петыпа).<ref name="СЭ">Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981.- 623 стр. с илл.</ref> {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Легат Сяргей Густававіч}} [[Катэгорыя:Артысты балета паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Артысты балета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Артысты балета XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Артысты балета XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Балетмайстры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Балетмайстры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Балетмайстры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Артысты балета Марыінскага тэатра]] 9pqh2dma88l76kvw3z0zoynh6ju2yji 0 686884 5193262 4831140 2026-09-05T11:09:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193262 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ткачэнка}} {{музыкант}} '''Уладзі{{націск}}мір Мікала{{націск}}евіч Ткачэ{{націск}}нка''' ({{comment|нар.|нарадзіўся}} {{дата нараджэння|11|3|1953}}, {{месца нараджэння|Віцебск|у Віцебску|Віцебск}}, [[беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гітарыст]], былы ўдзельнік ансамбля «[[Песняры]]». [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь]] (1997)<ref>{{cite news |first=Алег |last=Клімаў |authorlink=Алег Клімаў |author= |title=Уладзімір Ткачэнка: «Гэта былі гады захаплення…» |url=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=15948 |format= |work= |publisher=[[Культура (газета)|Культура]], № 9 (1396) 02.03.2019 - 09.03.2019 г |location= |id= |pages= |page= |date= |accessdate=2021-09-12 |language= |quote= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210912204747/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=15948 |archivedate=12 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |first=Таццяна |last=МАТУСЕВІЧ |authorlink= |author= |title=МУЛЯВІН: ЮБІЛЕЙ У ГОД КУЛЬТУРЫ |url=https://nafo.by/orkestr/news/mulavin-ubilei.html |format= |work= |publisher=Национальный академический народный оркестр им. И. Жиновича |location= |id= |pages= |page= |date= |accessdate=2021-09-12 |language= |quote= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210912204748/https://nafo.by/orkestr/news/mulavin-ubilei.html |archivedate=12 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |author= |title=Канцэрт, прысвечаны 70-годдзю Уладзіміра МУЛЯВІНА |url=https://hor.by/2010/12/70-mulyav-d1-96n/ |format= |work= |publisher=Белорусский хоровой портал |location= |id= |pages= |page= |date=27 снежня 2010 |accessdate=2021-09-12 |language= |quote= |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. {{перакласці|ru|Ткаченко, Владимир Николаевич}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Ткачэ́нка Уладзімір Мікалаевіч||Шымановіч Л. А.|476}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ткачэнка Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Песняры]] np1mc7mbryuhrfx259qzazu99ge062v 0 688261 5193253 5028314 2026-09-05T10:26:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193253 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен |імя = Уладзімір Леанідавіч Ізотаў |выява = Uladzimir Izotau. Stamp of Belarus 42-2016-11-23-blok.jpg |шырыня = 270 |грамадзянства = {{BLR}} |спецыялізацыя = [[плаванне]] |клуб = [[СК ФПБ]] |трэнеры = [[Генадзь Аляксеевіч Вішнякоў|Генадзь Вішнякоў]], Дзмітрый Кошаль |званне = {{Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа}} |медалі = {{турнір|[[Паралімпійскія гульні]]}} {{медаль|Бронза|[[Летнія Паралімпійскія гульні 2008|Пекін 2008]]|100 м брас}} {{медаль|Серабро|[[Летнія Паралімпійскія гульні 2012|Лондан 2012]]|100 м брас}} {{медаль|Золата|[[Летнія Паралімпійскія гульні 2016|Рыа 2016]]|100 м брас}} {{турнір|Чэмпіянаты свету сярод інвалідаў}} {{медаль|Серабро|Эйндхавен 2010|100 м брас}} {{медаль|Золата|Манрэаль 2013|100 м брас}} {{медаль|Золата|Глазга 2015|100 м брас}} {{медаль|Золата|Мехіка 2017|100 м брас}} {{медаль|Серабро|Лондан 2019|100 м брас}} {{турнір|Чэмпіянаты Еўропы сярод інвалідаў}} {{медаль|Серабро|Эйндхавен 2014|100 м брас}} {{медаль|Золата|Фуншал 2016|100 м брас}} {{медаль|Серабро|Дублін 2018|100 м брас}} {{медаль|Бронза|Фуншал 2021|100 м брас}} {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Айчыны 3 ступені, Беларусь}} {{!}}} }} {{цёзкі2|Ізотаў}} '''Уладзімір Леанідавіч Ізотаў''' (нар. {{ДН|6|9|1988}}, [[Гомель]]) — беларускі паралімпійскі плывец з парушэннем зроку. Найбольш паспяхова выступае ў плаванні [[брас]]ам на дыстанцыі 100 м. == Біяграфія == У плаванне прыйшоў ва ўзросце 12 гадоў па прыкладзе маці, якая ўдзельнічала ў спаборніцтвах на нацыянальным узроўні<ref name = "gp.by">{{cite web |url = https://gp.by/novosti/sport/news120315.html |title = Золотой призер Паралимпиады Владимир Изотов рассказал о безбарьерной среде на Играх и о своей семье |publisher = Правда Гомель |author = Юлия Поддубицкая. |date = 2016-11-22 |language = ru |accessdate = 2021-09-25 |archive-date = 28 верасня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210928190120/https://gp.by/novosti/sport/news120315.html |url-status = dead }}</ref>. Прафесійныя трэніроўкі пачаў у 16 гадоў у Гомелі. Выступае ў катэгорыях S12, SB12, SM12 у плаванні брасам, [[батэрфляй|батэрфляем]], [[вольны стыль|вольным стылем]] і [[плаванне на спіне|на спіне]] у 50-метровым басейне. Упершыню выступіў на Чэмпіянаце свету 2006 года ў [[Дурбан]]е, дзе спаборнічаў у катэгорыі S13 брасам і вольным стылем на дыстанцыі 100 м. Удзельнічаў у [[Летнія Паралімпійскія гульні 2008|летніх Паралімпійскіх гульнях 2008]] у [[Пекін]]е, дзе выйграў бронзавы медаль на 100-метроўцы брасам і заняў 11 месца ў плаванні батэрфляем. На Чэмпіянаце свету 2010 года ў [[Эйндхавен]]е выйграў срэбны медаль на 100-метроўцы брасам і заняў шостае месца на дыстанцыі 100 м — батэрфляй. На [[Летнія Паралімпійскія гульні 2012|летніх Паралімпійскіх гульнях 2012 года]] ў [[Лондан]]е заваяваў срэбны медаль у плаванні брасам і паказаў 5-ы вынік на дыстанцыі батэрфляем. Пераможца сусветнага першынства 2013 года ў [[Манрэаль|Манрэалі]] на дыстанцыі 100 м — батэрфляй. На аналагічнай дыстанцыі заваяваў срэбны медаль, выступаючы на Чэмпіянаце Еўропы 2014 года ў Эйндхавене, а таксама залаты медаль на Чэмпіянаце свету 2015 года ў [[Глазга]]. Выступаючы на [[Летнія Паралімпійскія гульні 2016|летніх Паралімпійскіх гульнях 2016 года]] стаў чэмпіёнам на дыстанцыі 100 м у плаванні брасам з паралімпійскім рэкордам — 1:06.82 с<ref>{{cite web |url = http://www.glusk.by/2016/09/belarusy-andrej-pranevich-i-uladzimir-izota%D1%9E-zavayavali-zalatyya-medali-na-paralimpijskix-gulnyax-u-rya/ |title = Беларусы Андрэй Праневіч і Уладзімір Ізотаў заваявалі залатыя медалі на Паралімпійскіх гульнях у Рыа |publisher = Глуская раённая газета «Радзіма» |date = 2016-09-15 |language = be |accessdate = 2021-09-25 |archive-date = 28 верасня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210928191620/http://www.glusk.by/2016/09/belarusy-andrej-pranevich-i-uladzimir-izota%D1%9E-zavayavali-zalatyya-medali-na-paralimpijskix-gulnyax-u-rya/ |url-status = dead }}</ref> і заняў 11-е месца на 50-метроўцы батэрфляем. За паспяховае выступленне на Паралімпійскіх гульнях узнагароджаны [[Ордэн Айчыны|ордэнам Айчыны]] III ступені (2016). Залаты прызёр кантынентальнага форума 2016 года ў [[Фуншал]]е і сусветнага чэмпіянату 2017 года ў [[Мехіка]] на дыстанцыях 100 м брасам<ref>{{cite web |url = https://tvrgomel.by/news/sport/gomelchanin-vladimir-izotov-stal-chempionom-mira-po-plavaniyu-sredi-paralimpiytsev/ |title = Владимир Изотов — чемпион мира по плаванию среди паралимпийцев |publisher = Телерадиокомпания «Гомель» |date = 2017-12-07 |language = ru |accessdate = 2021-09-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210928190119/https://tvrgomel.by/news/sport/gomelchanin-vladimir-izotov-stal-chempionom-mira-po-plavaniyu-sredi-paralimpiytsev/ |archivedate = 28 верасня 2021 |url-status = dead }}</ref>. На гэтай жа дыстанцыі стаў срэбным прызёрам Чэмпіяната Еўропы 2018 у [[Дублін]]е, дзе выступаў у катэгорыі SB13, а таксама заняў другое месца на Чэмпіянаце свету 2019 года ў Лондане і трэцяе месца на еўрапейскім чэмпіянаце ў Фуншале 2021 года. Па выніках выступлення на [[Летнія Паралімпійскія гульні 2020|XVI летніх Паралімпійскіх гульнях 2020 года]] ў [[Токіа]] заняў чацвёртае месца ў фінальным заплыве на дыстанцыі 100 м брасам<ref>{{cite web|url = https://www.belta.by/sport/view/belorusskij-plovets-vladimir-izotov-zanjal-4-e-mesto-na-paralimpiade-v-tokio-457892-2021/ |title= Белорусский пловец Владимир Изотов занял 4-е место на Паралимпиаде в Токио |publisher = БелТА |date = 2021-09-01 |language = ru |accessdate = 2021-09-25}}</ref>. == Асабістае жыццё == Скончыў факультэт фізічнай культуры [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]]. Жанаты, мае двух дачок. Хобі — музыка; барабаншчык [[хэві-метал]] гурта «Grindzilla»<ref name = "gp.by"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.paralympic.org/uladzimir-izotau Профіль] на сайце Міжнароднага паралімпійскага камітэта {{ref-en}} * [https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/swimming/athlete-profile-n1336269-izotau-uladzimir.htm Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210928190117/https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/swimming/athlete-profile-n1336269-izotau-uladzimir.htm |date=28 верасня 2021 }} на сайце ''olympics.com'' {{ref-en}} * [http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/theasp.asp?pageid=8937&sportid=514&personid=690062&wintergames=-1&refreshauto=1 Статыстыка выступленняў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210928190118/http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/theasp.asp?pageid=8937&sportid=514&personid=690062&wintergames=-1&refreshauto=1 |date=28 верасня 2021 }} на сайце ''infostradasports.com'' {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ізотаў Уладзімір Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Паралімпійскія плыўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паралімпійскія чэмпіёны ад Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Паралімпійскіх гульняў 2016 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Паралімпійскіх гульняў 2012 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі летніх Паралімпійскіх гульняў 2008 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі летніх Паралімпійскіх гульняў 2020 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па паралімпійскім плаванні]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па паралімпійскім плаванні]] 7d9ndjc4xjtdmnez2570l1n4mv0nd4l 0 689905 5193161 4933930 2026-09-05T02:29:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193161 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Турнефэ |Нацыянальная назва = en/Turneffe |Карта = Turneffe Nautical.jpg |Архіпелаг = |Акваторыя = Карыбскае мора |Краіна = Беліз |Пазіцыйная карта = Вест-Індыя |Рэгіён = |Раён = |UTC = |lat_dir = N |lat_deg = 17 |lat_min = 26 |lat_sec = 37.1 |lon_dir = W |lon_deg = 87 |lon_min = 52 |lon_sec = 31.3 |CoordScale = |Плошча = 116 |Вышыня = 1.5 |Насельніцтва = |Год = |Выява = Turneffe lighthouse (4906649282).jpg |Подпіс выявы = Маяк |Катэгорыя на Вікісховішчы = Turneffe Atoll }} '''Турнефэ''' ({{lang-en|Turneffe}}) — [[атол]] на захадзе [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] каля ўзбярэжжа [[Беліз]]а. Агульная плошча — 1317 км². Плошча [[суша|сушы]] — 116 км². == Геаграфія == Атол Турнефэ месціцца за 31 км на ўсход ад [[Беліз (горад)|горада Беліз]]. Цягнецца з поўначы на поўдзень на 54,4 км, з захаду на ўсход — на 17,8 км. Дзякуючы сваім памерам лічыцца найбуйнейшым сапраўдным [[атол]]ам у [[Заходняе паўшар’е|заходнім паўшар']]і. Значную частку паверхні ўтварае [[лагуна]], якую атачае [[Каралавыя рыфы|каралавы рыф]]. [[Суша]] склалаецца са 150 невялікіх нізкіх [[востраў|астравоў]] ''кі''. Найвышэйшы пункт — 1,5 м. [[Трапічны клімат|Клімат трапічны]] марскі. У [[май|маі]] сярэдняя дзённая тэмпература вагаецца ад 24°C да 30°C, у [[снежань|снежні]] — ад 21°C да 26°C. Найбольш вільготны месяц — [[ліпень]], калі колькасць ападкаў дасягае 150 мм. Найбольш засушлівы — [[красавік]] з колькасцю ападкаў 20 мм. Турнефэ знаходзіцца ў зоне дзеяння частых [[ураган]]аў. == Прырода == Атол Турнефэ адрозніваецца значнай біяразнастайнасцю. [[Суша]] пакрыта [[мангры|манграмі]] і [[хмызняк]]амі. [[Лагуна]] — месца, багатае [[водарасці|водарасцямі]]. Лагуна і [[каралавыя рыфы|каралавы рыф]] прыцягваюць болей за 500 відаў [[рыбы|рыб]], шматлікіх [[Членістаногія|членістаногіх]] і [[малюскі|малюскаў]]. Атол насяляюць [[кайманы]], [[дэльфіны]], марскія [[чарапахі]] і марскія [[птушкі]]. == Эканоміка == На атоле Турнефэ дазволены [[турызм|турыстычная]] дзейнасць, якая вядзецца з [[1985]] г., і некамерцыйнае [[рыбалоўства]]. == Ахова == [[22 лістапада]] [[2012]] г. Турнефэ быў абвешчаны марскім [[запаведнік]]ам. == Спасылкі == {{Commonscat|Turneffe Atoll}} * [http://www.turneffeatollmarinereserve.org Turneffe Atoll Marine Reserve] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211016104056/http://www.turneffeatollmarinereserve.org/ |date=16 кастрычніка 2021 }} * [https://www.turneffeatoll.org Turneffe Atoll Trust] * [http://www.turneffeatollmarinereserve.org/app/webroot/userfiles/214/File/Oceanic%20Society/McCloskey%20and%20Kam-biu%20Liu-%20sedimentary%20history%20of%20mangroves%202013.pdf Sedimentary History of Mangrove Cays in Turneffe Islands, Belize: Evidence for Sudden Environmental Reversals] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211016104057/http://www.turneffeatollmarinereserve.org/app/webroot/userfiles/214/File/Oceanic%20Society/McCloskey%20and%20Kam-biu%20Liu-%20sedimentary%20history%20of%20mangroves%202013.pdf |date=16 кастрычніка 2021 }} * [https://www.turneffeatoll.org/app/webroot/userfiles/66/File/Turneffe%20Atoll%20Valuation.pdf The Economic Value of Turneffe Atoll] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211016104056/https://www.turneffeatoll.org/app/webroot/userfiles/66/File/Turneffe%20Atoll%20Valuation.pdf |date=16 кастрычніка 2021 }} [[Катэгорыя:Атолы]] [[Катэгорыя:Астравы Беліза]] [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]] [[Катэгорыя:Ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беліза]] 7so8g59fgh9z6kmfjow102zqoxud2nl 0 690467 5192853 4693054 2026-09-04T12:51:06Z KarlDaBuddies 164196 5192853 wikitext text/x-wiki {{мультфільм |Назва=Суперсямейка 2 |Выява= Supersiamiejka2 bel.png |Прэм'ера=2018 }} '''«Суперсямейка 2»''' ({{lang-en|The Incredibles 2}}) — амерыканскі анімацыйны фільм студыі «[[Pixar]]» [[2018]] года, працяг мультфільма «[[Суперсямейка]]». == Сюжэт == Па сюжэце, сям’я супергерояў працягвае ратаваць свет. Пасля выратавання імі мэрыі ўлады пачынаюць турбавацца аб узроўні шкоды, прычыненай супергероямі. У выніку праграма «Абарона супер» была закрыта, што пакінула без працы мільёны людзей з суперздольнасцямі па ўсім свеце. Пакуль Місіс Выключную паказваюць па тэлевізары, Містэру Выключнаму ўсё часцей даводзіцца сядзець дома і даглядаць дзяцей, таму ў кожнага з іх знаходзяцца прычыны для незадаволенасці. Але ўсе сямейныя праблемы адыходзяць на другі план, калі супергероі сутыкаюцца з новым ворагам. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у 2022 годзе на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title=Мультфільм "Суперсямейка 2" выйшаў у беларускім дубляжы на VOKA|url=https://tvnews.by/screen/18513-multfilm-supersjamejka-2-vyjsha-u-belaruskim-dubljazhy-na-voka.html|lang=be|date=2022-12-13|accessdate=2022-12-13}}</ref>. Ролі агучвалі: * Андрэй Мілюхін — ''Боб Парр / Містэр Неймаверных'' * Алеся Леснікава — ''Хелен Парр / Эластыка'' * Каміла Бачышча — ''Фіялка Парр'' * Ян Жандараў — ''Дэш Парр'' * Сяргей Жбанкоў — ''Люцыус Бест / Мароз'' * Наталля Кот-Кузьма — ''Эдна Мод'' * Уладзіслаў Вінаградаў — ''Тоні Райдынжэр'' А таксама: Марта Голубева, Аляксандр Аўчыннікаў, Ірына Кабанава, Уладзімір Глотаў, Святлана Цімохіна, Зміцер Давідовіч, Максім Карасцялёў, Любоў Клок, Зміцер Рачкоўскі, Ігар Сідорчык і Аліса Немчанінава. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|3606756}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2018 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Джакіна]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] b8im8jae9ckdshjaw3vebqilqnm6fiu 0 691695 5192833 5192488 2026-09-04T12:32:57Z KarlDaBuddies 164196 5192833 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Папялушка (значэнні){{!}}Папялушка}} {{Фільм |Беларуская назва = Папялушка |Арыгінальная назва = Cinderella |Выява= Papialuška_bel.png |Жанр = [[сямейны фільм|сямейны]], [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзі]], [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драма]], [[меладрама]], [[Прыгодніцкі фільм|прыгоды]] |Акцёры = [[Лілі Джэймс]]<br>[[Рычард Мэдэн]]<br>[[Кейт Бланшэт]]<br>[[Хелена Бонэм Картэр]]<br>[[Холідэй Грэйнджэр]]<br>[[Сафі Мак-Шэра]]<br>[[Дэрэк Джэйкабі]]<br>[[Стэлан Скарсгард]] |Год = [[2015]] |Час= 105 хв. |Бюджэт=95 млн [[Долар ЗША|дол.]] |Зборы= 543 514 353 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«Папялушка»''' ({{lang-en|Cinderella}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] рамантычны фэнтэзійны мастацкі фільм студыі «[[Walt Disney Pictures]]» 2015 года. Фільм з’яўляецца рэмэйкам дыснееўскага [[Папялушка (мультфільм, 1950)|мультфільма 1950 года з той жа назвай]]. Пераможца прэміі «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» (2016) у намінацыі «Найлепшы фільм-фэнтэзі». == Сюжэт == Жыла-была добрая і прыгожая дзяўчына, з якой здзекавалася яе злая мачаха і прымушала рабіць самую чорную працу. Так яе і звалі — Папялушка. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у лістападзе 2021 года на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title="Папялушка" на VOKA: видеосервис выпустил новую историю "Золушки" в белорусской озвучке|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|lang=ru|date=2021-11-02|accessdate=2021-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105134917/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|archivedate=5 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>. Ролі агучвалі: * [[Вераніка Пляшкевіч]] — ''Папялушка'' * Лета Глотава — ''Папялушка (маладая)'' * [[Крысціна Дробыш]] — ''Мачыха'' * Сяргей Жбанкоў — ''Прынц'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Кароль'' * Аляксандр Вергуноў — ''Герцаг'' * Марта Голубева — ''Фея-хросная'' * Аксана Чывялёва — ''Анастасія'' * Любоў Клок — ''Дрызэла'' * [[Яўген Перлін]] — ''Капітан'' * [[Юлія Аляксандраўна Шпілеўская|Юлія Шпілеўская]] — ''Маці Элы'' * [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|Аляксандр Ждановіч]] — ''Бацька Элы'' * Андрэй Мілюхін — ''Каралеўскі глашатай'' А таксама: Аляксандр Аўчыннікаў, Уладзімір Глотаў, [[Алег Гарбуз]], Наталля Кот-Кузьма, Інга Ісмаілава і Кірыл Лабкоўскі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1661199}} * {{Commons|Category:}} {{Фільмы Кенета Брана}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дыснэеўскія фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Патрык Дойл]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Шарля Перо]] 1ekgjdqeahtvo9fgajtz1i6rki13yul 0 693036 5193254 4554641 2026-09-05T10:26:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193254 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Уладзімір Леанідавіч Клюня |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{BLR}} |Навуковая сфера = [[эканоміка]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|эканамічных навук}} |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = [[Інга Уладзіміраўна Зянькова]] |Вядомы як = прарэктар [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Уладзімір Леанідавіч Клюня''' (нар. {{ДН|24|5|1954}} года ў [[Вялікія Якентаны|Вялікіх Якентанах]] [[Астравецкі раён|Астравецкага р-на]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[навуковец]], [[Эканоміка|эканаміст]], [[Педагогіка|педагог]], [[доктар эканамічных навук]], [[прафесар]]. == Біяграфічныя звесткі == У [[1970]] годзе паступіў і ў [[1975]] годзе скончыў [[Гістарычны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]]. У [[1975]]-[[1979]] гадах навучалася ў [[Аспірантура|аспірантуры]] пры кафедры палітічнай эканоміі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] ў [[Мінск]]у. Дысертацыю на саісканне вучонай ступені [[Кандыдат навук|кандыдата эканамічных навук]] па спецыяльнасці «Палітычная эканомія» абараніў у [[1981]] годе ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]. Тэма дысертацыі: «Пашыранае ўзнаўленне асноўных вытворчых фондаў як найважнейшая ўмова змены характару сельскагаспадарчай працы». У [[1986]] годзе Вышэйшая атэстацыйная камісія [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] надала яму [[навуковае званне]] [[дацэнт]]а. Дысертацыю на саісканне вучонай ступені [[Доктар навук|доктара эканамічных навук]] па спецыяльнасці «Эканамічная тэорыя» абараніў [[17 лютага]] [[2000]] года ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]. Тэма дысертацыі: «Эканамічныя праблемы развіцця аграпрамысловага комплексу ва ўмовах пераходнай эканомікі». У [[2001]] годзе [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь]] надала яму [[навуковае званне]] [[прафесар]]а па спецыяльнасці «Эканоміка». У [[1979]]-[[2019]] гадах працаваў у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]. З [[1991]] года на працягу амаль трыццаці год кіраваў кафедрай эканамічнай тэорыі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. У [[2000-я|2000-х гадах]] займаў пасаду прарэктара па вучэбнай рабоце [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], адказнага за гуманітарныя спецыяльнасці. Пасля таго, як у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] расфармавалі кафедру эканамічнай тэорыі, перайшоў на працу ў [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт]], дзе дагэтуль займае пасаду прафесара кафедры эканомікі. == Навуковая дзейнасць == Навуковая дзейнасць у асноўным накіравана на тэарэтычную распрацоўку праблем функцыянавання [[Сельская гаспадарка Беларусі|аграпрамысловага комплексу Беларусі]], аграпрамысловых сістэм замежных краін. Аўтар каля 200 навуковых прац, у тым ліку каля двух дзясяткаў [[Манаграфія|манаграфій]]. Асабіста і ў суаўтарстве апублікаваў больш за 20 навучальных дапаможнікаў, 12 з якіх з грыфам [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]. Падрыхтаваў 12 [[Кандыдат навук|кандыдатаў навук]]. У [[2001]]-[[2015]] гадах з'яўляўся старшынёй савета па абароне [[Дысертацыя|дысертацый]] па эканамічных навуках пры [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]. == Узнагароды == === Граматы === * Ганаровая грамата [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] * Ганаровая грамата [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] * Ганаровая грамата [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] * Грамата [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Выканаўчага камітэта СНД]] * Ганаровыя граматы [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] === Ордэны і медалі === * [[2006]] — [[Медаль Свяціцеля Кірылы Тураўскага]] * [[2007]] — [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага]] II ступеня * [[2009]] — [[Ордэн прападобнай Ефрасінні Полацкай]] * [[2014]] — [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступеня === Іншае === * Нагрудны знак [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] "Выдатнік адукацыі" * Заслужаны супрацоўнік [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] == Спасылкі == * [https://scholar.google.com/citations?user=vvfYL1sAAAAJ&hl=ru Профіль аўтара ў Google Scholar] * [https://ekonomika.by/ekonomisty/klyunya-vladimir-leonidovich Біяграфія на сайце "Эканоміка.by"] * [https://old.psu.by/universitet/personalii/254-personal-k/12395-klyunya-vladimir-leonidovich Біяграфія на сайце Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]{{Недаступная спасылка}} * [https://bsu.by/best_employers/23217-d Біяграфія на сайце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211114210257/https://bsu.by/best_employers/23217-d |date=14 лістапада 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клюня Уладзімір Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары эканамічных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] cx2gqv1vpbihxtxr9cfyvxnvo5ue2un 0 702554 5193206 4873476 2026-09-05T07:36:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193206 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{Іншыя ПІБ|Смірноў|Уладзімір}} '''Уладзімір Іванавіч Смірно́ў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Владимир Иванович Смирнов}}; {{ДН|10|6|1887}} — {{ДС|11|2|1974}}) — расійскі і савецкі [[матэматык]], акадэмік [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1943, член-карэспандэнт з 1932 года), [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1967). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Санкт-Пецярбург]]у. У 1910 годзе скончыў [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт]] і застаўся працаваць у ім, з 1816 года — прафесар. У 1912—1930 гадах выкладаў у [[Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін|Пецярбургскім (Ленінградскім) інстытуце шляхоў зносін]]. Адначасова ў 1929—1935 гадах працаваў у [[Інстытут фізікі Зямлі імя Р. А. Гамбурцава|Сейсмалагічным інстытуце]] на пасадзе загадчыка кафедры і ў [[Матэматычны інстытут імя У. А. Сцяклова РАН|Матэматычным інстытуце]] Акадэміі навук СССР. У 1931—1955 гадах працаваў у Інстытуце матэматыкі і механікі [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага інстытута]]. З 1937 года займаў пасаду дырэктара Інстытута матэматыкі і механікі. == Навуковая дзейнасць == Аўтар прац па тэорыі функцый [[Рэчаісны лік|рэчаіснага]] і [[Камплексны лік|камплекснага]] пераменнага, тэорыі [[Дыферэнцыяльнае ўраўненне|дыферэнцыяльных ураўненняў]], [[Матэматычная фізіка|матэматычнай фізіцы]], [[Тэорыя пругкасці|тэорыі пругкасці]], гісторыі матэматыкі і інш. У шэрагу даследаванняў (сумесна з [[Сяргей Львовіч Собалеў|С. Л. Собалевым]]) распрацаваў новы метад рашэння некаторых задач тэорыі распаўсюджвання хваль у пругкіх асяроддзях з плоскімі межамі. Увёў паняцці абагульненых рашэнняў ураўненняў з прыватнымі вытворнымі і даў першае строгае вызначэнне абагульненых функцый. Разам з [[Андрэй Мікалаевіч Калмагораў|А. М. Калмагоравым]] прымалі ўдзел у работах па абароннай тэматыцы і займаўся распрацоўкай тэорыі стральбы<ref name="МатІн">[http://www.mi-ras.ru/index.php?c=about#1 Математический институт им. В. А. Стеклова РАН. Об институте] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220308092632/http://mi-ras.ru/index.php?c=about#1 |date=8 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. Аўтар выдання: * Курс высшей математики. Т. 1—5. — М.; Л., 1924—1947. == Узнагароды і званні == * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1967) * [[Сталінская прэмія]] 1947 года * 4 ордэны Леніна (1947, 1953, 1961, 1967) * 2 ордэны Працоўнага Чырвонага сцяга (1944, 1945) * медалі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смірно́ў Уладзімір Іванавіч||57}} * {{ВСЭ3|Смирно́в, Владимир Иванович (математик)}} * {{Крыніцы/Математики. Механики (1983)|Смирнов Владимир Иванович|440—441}} == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|53177|Владимира Ивановича Смирнова}} * [https://math.ru/history/people/Smirnov_VI Смирнóв Владимир Иванович // История математики] {{ref-ru}} * [http://www.mathsoc.spb.ru/pantheon/smirnov/ Владимир Иванович Смирнов] {{ref-ru}} // Сайт Санкт-Пецярбургскага матэматычнага таварыства * [http://www.mi-ras.ru/index.php?c=about#1 Математический институт им. В. А. Стеклова РАН. Об институте] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220308092632/http://mi-ras.ru/index.php?c=about#1 |date=8 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}} * [http://www.mi-ras.ru/index.php?c=inmemoriapage&id=24330 Смирнов Владимир Иванович // Математический институт им. В. А. Стеклова РАН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220310165942/http://www.mi-ras.ru/index.php?c=inmemoriapage&id=24330 |date=10 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Смірноў Уладзімір Іванавіч}} [[Катэгорыя:Вучоныя Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]] [[Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Першай Санкт-Пецярбургскай класічнай гімназіі]] n0ip6qh096g9gj3s2ztoli7og0v3tnv 0 703111 5192848 4853936 2026-09-04T12:50:00Z Ueschar 151377 У арыгінале Eriksdotter, а не Eriksdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 5192848 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Інгеборг Эрыксдотэр''' ({{Lang-sv|Ingeborg Eriksdotter}} каля 1212 ― каля 1254) ― шведская прынцэса і герцагіня, дачка караля [[Эрык Шапялявы|Эрыка XI]], старэйшая сястра караля Эрыка XI, жонка [[Біргер Ярль|Біргера]] і маці караля [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмара I]]. == Біяграфія == Інгеборг была старэйшай дачкой караля Швецыі [[Эрык X Кнутсан|Эрыка X]] і яго жонкі [[Рыхеза Дацкая|Рыхезы Дацкай]]. Правяла сваю маладосць у выгнанні ў [[Данія|Даніі]], пасля таго, як яе брат быў зрынуты з трона сваім апекуном і рэгентам ў 1229 годзе. Каля 1234 года выйшла замуж за ярла [[Біргер Ярль|Біргера]]. Іх жаніцьбу зладзіў яе брат [[Эрык Шапялявы|Эрык ХІ]], які аднавіў сваю барацьбу супраць узурпатара [[Кнут II (кароль Швецыі)|Кнута II]] і імкнуўся да саюзу з домам [[Фолькунгі|Фолькунгаў]]. Прынцэса Інгеборг нарадзіла велізарную колькасць дзяцей свайму мужу. У 1250 годзе яе брат памёр, не пакінуўшы спадчыннікаў, і яе старэйшы сын Вальдэмар стаў яго спадчыннікам, а яе муж быў прызначаны рэгентам, пакуль той не дасягне паўналецця. Інгеборг тым самым стала каралевай-маці. Пасля смерці брата Эрыка атрымала ў спадчыну яго уладанні, будучы адзінай жывой сваячкай. Нават ва ўзросце сарака гадоў працягнула нараджаць дзяцей, і яе смерць, як мяркуюць, адбылася з-за пасляродавых ускладненняў, магчыма, пасля нараджэння двайнят. === Дзеці === Наступныя дзеці Інгеборг Эрыксдотэр дажылі да сталага ўзросту: * [[Рыкіца Біргерсдоцір|Рыкіца Біргерсдотэр]] (нар. 1238), у 1251 годзе выйшла замуж за Хакон Маладога, суправіцеля караля Нарвегіі [[Хокан IV Хокансан|Хокана Старога]], а пасля яго смерці ― за Генры, князя Верле. * [[Вальдэмар I Біргерсан]] (нар. 1238), кароль Швецыі ў 1250―1275 гадах, кіраваў у частцы [[Гёталанд]]а да 1278 года. * Крысціна Біргерсдотэр, выходзіла замуж меркавана некалькі разоў, адным з яе мужоў быў Сіге Гутармсан. * [[Магнус I Ладулас|Магнус Ладулас]] (нар. 1240), герцаг Сёдэрманланда, кароль Швецыі 1275―1290 гады. * меркавана: Катарына Біргерсдотэр (нар. 1245), жонка Зігфрыда, графа Ангальта. * Эрык Біргерсан (нар. 1250). * меркавана: Інгеборг Біргерсдотэр (нар. каля 1254, пам. 30 чэрвеня 1302), выйшла замуж за Іагана I, герцага Саксоніі у 1270 годзе. * Бенедыкт, герцаг Фінляндыі (нар. 1254), біскуп Лінчэпінга. == Продкі == {{Wikidata/Ancestors|compact=1}} {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Cronica Principum Saxonie'', MGH SS XXV, p. 476 * {{кніга|год=1982|загаловак="Sverige och dess regenter under 1.000 år",("Sweden and its regents during 1000 years")|выдавецтва=Albert Bonniers Förlag AB|isbn=91-0-075007-7|ref=Lars O. Lagerqvist|мова=sv|аўтар=Lars O. Lagerqvist; Lars O. Lagerqvist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Памерлі пры родах]] [[Катэгорыя:Жанчыны XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прынцэсы Швецыі]] [[Катэгорыя:Фолькунгі]] [[Катэгорыя:Памерлі пры родах]] 0tdaexwmaupl4uoo1inuv2ppt7m280u 5192849 5192848 2026-09-04T12:50:54Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Інгеборг Эрыксдоцір]] у [[Інгеборг Эрыксдотэр]]: Уніфікацыя назваў: У арыгінале Eriksdotter, а не Eriksdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 5192848 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Інгеборг Эрыксдотэр''' ({{Lang-sv|Ingeborg Eriksdotter}} каля 1212 ― каля 1254) ― шведская прынцэса і герцагіня, дачка караля [[Эрык Шапялявы|Эрыка XI]], старэйшая сястра караля Эрыка XI, жонка [[Біргер Ярль|Біргера]] і маці караля [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмара I]]. == Біяграфія == Інгеборг была старэйшай дачкой караля Швецыі [[Эрык X Кнутсан|Эрыка X]] і яго жонкі [[Рыхеза Дацкая|Рыхезы Дацкай]]. Правяла сваю маладосць у выгнанні ў [[Данія|Даніі]], пасля таго, як яе брат быў зрынуты з трона сваім апекуном і рэгентам ў 1229 годзе. Каля 1234 года выйшла замуж за ярла [[Біргер Ярль|Біргера]]. Іх жаніцьбу зладзіў яе брат [[Эрык Шапялявы|Эрык ХІ]], які аднавіў сваю барацьбу супраць узурпатара [[Кнут II (кароль Швецыі)|Кнута II]] і імкнуўся да саюзу з домам [[Фолькунгі|Фолькунгаў]]. Прынцэса Інгеборг нарадзіла велізарную колькасць дзяцей свайму мужу. У 1250 годзе яе брат памёр, не пакінуўшы спадчыннікаў, і яе старэйшы сын Вальдэмар стаў яго спадчыннікам, а яе муж быў прызначаны рэгентам, пакуль той не дасягне паўналецця. Інгеборг тым самым стала каралевай-маці. Пасля смерці брата Эрыка атрымала ў спадчыну яго уладанні, будучы адзінай жывой сваячкай. Нават ва ўзросце сарака гадоў працягнула нараджаць дзяцей, і яе смерць, як мяркуюць, адбылася з-за пасляродавых ускладненняў, магчыма, пасля нараджэння двайнят. === Дзеці === Наступныя дзеці Інгеборг Эрыксдотэр дажылі да сталага ўзросту: * [[Рыкіца Біргерсдоцір|Рыкіца Біргерсдотэр]] (нар. 1238), у 1251 годзе выйшла замуж за Хакон Маладога, суправіцеля караля Нарвегіі [[Хокан IV Хокансан|Хокана Старога]], а пасля яго смерці ― за Генры, князя Верле. * [[Вальдэмар I Біргерсан]] (нар. 1238), кароль Швецыі ў 1250―1275 гадах, кіраваў у частцы [[Гёталанд]]а да 1278 года. * Крысціна Біргерсдотэр, выходзіла замуж меркавана некалькі разоў, адным з яе мужоў быў Сіге Гутармсан. * [[Магнус I Ладулас|Магнус Ладулас]] (нар. 1240), герцаг Сёдэрманланда, кароль Швецыі 1275―1290 гады. * меркавана: Катарына Біргерсдотэр (нар. 1245), жонка Зігфрыда, графа Ангальта. * Эрык Біргерсан (нар. 1250). * меркавана: Інгеборг Біргерсдотэр (нар. каля 1254, пам. 30 чэрвеня 1302), выйшла замуж за Іагана I, герцага Саксоніі у 1270 годзе. * Бенедыкт, герцаг Фінляндыі (нар. 1254), біскуп Лінчэпінга. == Продкі == {{Wikidata/Ancestors|compact=1}} {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Cronica Principum Saxonie'', MGH SS XXV, p. 476 * {{кніга|год=1982|загаловак="Sverige och dess regenter under 1.000 år",("Sweden and its regents during 1000 years")|выдавецтва=Albert Bonniers Förlag AB|isbn=91-0-075007-7|ref=Lars O. Lagerqvist|мова=sv|аўтар=Lars O. Lagerqvist; Lars O. Lagerqvist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Памерлі пры родах]] [[Катэгорыя:Жанчыны XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прынцэсы Швецыі]] [[Катэгорыя:Фолькунгі]] [[Катэгорыя:Памерлі пры родах]] 0tdaexwmaupl4uoo1inuv2ppt7m280u 1 703112 5192851 4082083 2026-09-04T12:50:55Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Інгеборг Эрыксдоцір]] у [[Размовы:Інгеборг Эрыксдотэр]]: Уніфікацыя назваў: У арыгінале Eriksdotter, а не Eriksdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 4082083 wikitext text/x-wiki {{Артыкул праекта WikiGap 2022 Belarus}} n88vn9jsyz752k0lb519v9gtep7qzt0 0 703122 5192858 4184472 2026-09-04T12:53:17Z Ueschar 151377 У арыгінале Birgersdotter, а не Birgersdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 5192858 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Рыкіца Біргерсдотэр''' ({{Lang-sv|Rikissa Birgersdotter}}, нар. каля [[1237]] — пам. [[1288]]) — дачка [[Біргер Ярль|Біргера Ярла]], у замужжы — каралева [[Нарвегія|Нарвегіі]], пазней княгіня Верле і Гюстраў ў [[Мекленбург|Мекленбурзе]]. Рыкіца была старэйшай дачкой рэгента Швецыі [[Біргер Ярль|Біргера Магнусана]] і яго жонкі [[Інгеборг Эрыксдоцір|Інгеборг Эрыксдотэр]]. З’яўлялася сястрой шведскіх каралёў [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмара Біргерсана]] і [[Магнус I Ладулас|Магнуса I]]. Шлюб Рыкіцы з спадчыннікам нарвежскага пасаду Хоканам Хокансанам павінен быў умацаваць уплыў шведскага рэгента ярла Біргера пры нарвежскім двары. Яшчэ да заключэння гэтага шлюбу Хокан быў абвешчаны пераемнікам каралеўскага звання, і з 1240 года ён становіцца суправіцелем бацькі. Рыкіца атрымала тытул каралевы і карысталася ўплывам пры нарвежскім двары, які яшчэ больш узмацніўся пасля нараджэння сына, Сверэ Хокансана (1252—1261), які атрымаў пры нараджэнні тытул «юнкер Сверэ» (аж да XIV стагоддзя юнкер быў тытулам для сыноў валадарных князёў). Сверэ выхоўваўся ў Бергене, і каралеўскі двор у сувязі з гэтым доўгі час там знаходзіўся. Пасля смерці ў 1257 годзе свайго мужа, караля Хокана, Рыкіца страціла сваё прывілеяванае становішча ў Нарвегіі, хоць у яе там ва ўласнасці і засталіся значныя рэсурсы. Каралём і суправіцелем Хокана IV стаў брат Хокана, [[Магнус VI Лагабетэ|Магнус]], аднак Рыкіца магла разлічваць, што пасля трон атрымае ў спадчыну яе сын Сверэ. У 1258 годзе Рыкіца вяртаецца да свайго бацькі ў Швецыю, але Сверэ застаўся са сваім дзедам, каралём [[Хокан IV Хокансан|Хоканам IV Старым]] у Бергене. Узімку 1260—1261 года ён там і памёр. Рыкіца ж пазней выходзіць замуж за мекленбургскага князя Генрыха I. == Продкі == {{Wikidata/Ancestors|compact=1}} {{Зноскі}} == Літаратура == * Terje Bratberg: Rikitsa Birgersdatter ў: [http://snl.no/.nbl_biografi/Rikitsa_Birgersdatter/utdypning ''Norsk biografisk leksikon''] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фолькунгі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Швецыі]] jtxtw7n72xx0tjc65jwqbs7t5zhlgxu 5192860 5192858 2026-09-04T12:54:56Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Рыкіца Біргерсдоцір]] у [[Рыкіца Біргерсдотэр]]: У арыгінале Birgersdotter, а не Birgersdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 5192858 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Рыкіца Біргерсдотэр''' ({{Lang-sv|Rikissa Birgersdotter}}, нар. каля [[1237]] — пам. [[1288]]) — дачка [[Біргер Ярль|Біргера Ярла]], у замужжы — каралева [[Нарвегія|Нарвегіі]], пазней княгіня Верле і Гюстраў ў [[Мекленбург|Мекленбурзе]]. Рыкіца была старэйшай дачкой рэгента Швецыі [[Біргер Ярль|Біргера Магнусана]] і яго жонкі [[Інгеборг Эрыксдоцір|Інгеборг Эрыксдотэр]]. З’яўлялася сястрой шведскіх каралёў [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмара Біргерсана]] і [[Магнус I Ладулас|Магнуса I]]. Шлюб Рыкіцы з спадчыннікам нарвежскага пасаду Хоканам Хокансанам павінен быў умацаваць уплыў шведскага рэгента ярла Біргера пры нарвежскім двары. Яшчэ да заключэння гэтага шлюбу Хокан быў абвешчаны пераемнікам каралеўскага звання, і з 1240 года ён становіцца суправіцелем бацькі. Рыкіца атрымала тытул каралевы і карысталася ўплывам пры нарвежскім двары, які яшчэ больш узмацніўся пасля нараджэння сына, Сверэ Хокансана (1252—1261), які атрымаў пры нараджэнні тытул «юнкер Сверэ» (аж да XIV стагоддзя юнкер быў тытулам для сыноў валадарных князёў). Сверэ выхоўваўся ў Бергене, і каралеўскі двор у сувязі з гэтым доўгі час там знаходзіўся. Пасля смерці ў 1257 годзе свайго мужа, караля Хокана, Рыкіца страціла сваё прывілеяванае становішча ў Нарвегіі, хоць у яе там ва ўласнасці і засталіся значныя рэсурсы. Каралём і суправіцелем Хокана IV стаў брат Хокана, [[Магнус VI Лагабетэ|Магнус]], аднак Рыкіца магла разлічваць, што пасля трон атрымае ў спадчыну яе сын Сверэ. У 1258 годзе Рыкіца вяртаецца да свайго бацькі ў Швецыю, але Сверэ застаўся са сваім дзедам, каралём [[Хокан IV Хокансан|Хоканам IV Старым]] у Бергене. Узімку 1260—1261 года ён там і памёр. Рыкіца ж пазней выходзіць замуж за мекленбургскага князя Генрыха I. == Продкі == {{Wikidata/Ancestors|compact=1}} {{Зноскі}} == Літаратура == * Terje Bratberg: Rikitsa Birgersdatter ў: [http://snl.no/.nbl_biografi/Rikitsa_Birgersdatter/utdypning ''Norsk biografisk leksikon''] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фолькунгі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Швецыі]] jtxtw7n72xx0tjc65jwqbs7t5zhlgxu 5192866 5192860 2026-09-04T12:56:23Z Ueschar 151377 удакладненне 5192866 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Рыкіца Біргерсдотэр''' ({{Lang-sv|Rikissa Birgersdotter}}, нар. каля [[1237]] — пам. [[1288]]) — каралева [[Нарвегія|Нарвегіі]], пазней княгіня Верле і Гюстраў ў [[Мекленбург|Мекленбурзе]]. Рыкіца была старэйшай дачкой рэгента Швецыі Біргера Магнусана і яго жонкі [[Інгеборг Эрыксдоцір|Інгеборг Эрыксдотэр]]. З’яўлялася сястрой шведскіх каралёў [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмара Біргерсана]] і [[Магнус I Ладулас|Магнуса I]]. Шлюб Рыкіцы з спадчыннікам нарвежскага пасаду Хоканам Хокансанам павінен быў умацаваць уплыў шведскага рэгента ярла Біргера пры нарвежскім двары. Яшчэ да заключэння гэтага шлюбу Хокан быў абвешчаны пераемнікам каралеўскага звання, і з 1240 года ён становіцца суправіцелем бацькі. Рыкіца атрымала тытул каралевы і карысталася ўплывам пры нарвежскім двары, які яшчэ больш узмацніўся пасля нараджэння сына, Сверэ Хокансана (1252—1261), які атрымаў пры нараджэнні тытул «юнкер Сверэ» (аж да XIV стагоддзя юнкер быў тытулам для сыноў валадарных князёў). Сверэ выхоўваўся ў Бергене, і каралеўскі двор у сувязі з гэтым доўгі час там знаходзіўся. Пасля смерці ў 1257 годзе свайго мужа, караля Хокана, Рыкіца страціла сваё прывілеяванае становішча ў Нарвегіі, хоць у яе там ва ўласнасці і засталіся значныя рэсурсы. Каралём і суправіцелем Хокана IV стаў брат Хокана, [[Магнус VI Лагабетэ|Магнус]], аднак Рыкіца магла разлічваць, што пасля трон атрымае ў спадчыну яе сын Сверэ. У 1258 годзе Рыкіца вяртаецца да свайго бацькі ў Швецыю, але Сверэ застаўся са сваім дзедам, каралём [[Хокан IV Хокансан|Хоканам IV Старым]] у Бергене. Узімку 1260—1261 года ён там і памёр. Рыкіца ж пазней выходзіць замуж за мекленбургскага князя Генрыха I. == Продкі == {{Wikidata/Ancestors|compact=1}} {{Зноскі}} == Літаратура == * Terje Bratberg: Rikitsa Birgersdatter ў: [http://snl.no/.nbl_biografi/Rikitsa_Birgersdatter/utdypning ''Norsk biografisk leksikon''] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фолькунгі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Швецыі]] gipoxdqjfvzl96mc9rvk63xsdpmttka 5192868 5192866 2026-09-04T12:56:56Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5192868 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Рыкіца Біргерсдотэр''' ({{Lang-sv|Rikissa Birgersdotter}}, нар. каля [[1237]] — пам. [[1288]]) — каралева [[Нарвегія|Нарвегіі]], пазней княгіня Верле і Гюстраў ў [[Мекленбург|Мекленбурзе]]. Рыкіца была старэйшай дачкой рэгента Швецыі [[Біргер Магнусан (ярл)|Біргера Магнусана]] і яго жонкі [[Інгеборг Эрыксдоцір|Інгеборг Эрыксдотэр]]. З’яўлялася сястрой шведскіх каралёў [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмара Біргерсана]] і [[Магнус I Ладулас|Магнуса I]]. Шлюб Рыкіцы з спадчыннікам нарвежскага пасаду Хоканам Хокансанам павінен быў умацаваць уплыў шведскага рэгента ярла Біргера пры нарвежскім двары. Яшчэ да заключэння гэтага шлюбу Хокан быў абвешчаны пераемнікам каралеўскага звання, і з 1240 года ён становіцца суправіцелем бацькі. Рыкіца атрымала тытул каралевы і карысталася ўплывам пры нарвежскім двары, які яшчэ больш узмацніўся пасля нараджэння сына, Сверэ Хокансана (1252—1261), які атрымаў пры нараджэнні тытул «юнкер Сверэ» (аж да XIV стагоддзя юнкер быў тытулам для сыноў валадарных князёў). Сверэ выхоўваўся ў Бергене, і каралеўскі двор у сувязі з гэтым доўгі час там знаходзіўся. Пасля смерці ў 1257 годзе свайго мужа, караля Хокана, Рыкіца страціла сваё прывілеяванае становішча ў Нарвегіі, хоць у яе там ва ўласнасці і засталіся значныя рэсурсы. Каралём і суправіцелем Хокана IV стаў брат Хокана, [[Магнус VI Лагабетэ|Магнус]], аднак Рыкіца магла разлічваць, што пасля трон атрымае ў спадчыну яе сын Сверэ. У 1258 годзе Рыкіца вяртаецца да свайго бацькі ў Швецыю, але Сверэ застаўся са сваім дзедам, каралём [[Хокан IV Хокансан|Хоканам IV Старым]] у Бергене. Узімку 1260—1261 года ён там і памёр. Рыкіца ж пазней выходзіць замуж за мекленбургскага князя Генрыха I. == Продкі == {{Wikidata/Ancestors|compact=1}} {{Зноскі}} == Літаратура == * Terje Bratberg: Rikitsa Birgersdatter ў: [http://snl.no/.nbl_biografi/Rikitsa_Birgersdatter/utdypning ''Norsk biografisk leksikon''] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фолькунгі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Швецыі]] j5llcpvlukykg7takahl4d5v1tvuwl3 1 703123 5192862 4082140 2026-09-04T12:54:56Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Рыкіца Біргерсдоцір]] у [[Размовы:Рыкіца Біргерсдотэр]]: У арыгінале Birgersdotter, а не Birgersdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 4082140 wikitext text/x-wiki {{Артыкул праекта WikiGap 2022 Belarus}} n88vn9jsyz752k0lb519v9gtep7qzt0 0 703262 5192870 4430049 2026-09-04T12:58:36Z Ueschar 151377 У арыгінале Birgersdotter, а не Birgersdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 5192870 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Катарына Біргерсдотэр з Б’ельбо''' ({{lang-sv|Katarina Birgersdotter}}; 1245—1289) — шведская дваранка XIII стагоддзя з [[Фолькунгі|дому Б’ельбу]] (''Фолькунгаў''). Яна была прынцэсай Анхальт-Цэрбстскай<ref>{{Cite web|url=https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=14301|title=Folkungaätten|website=Svenskt biografiskt lexikon}}</ref>. == Біяграфія == Катарына Біргерсдотэр была дачкой шведскага рэгента [[Біргер Ярль|Біргера Магнусана]] і [[Інгеборг Эрыксдоцір|прынцэсы Інгеборг Эрыксдотэр Шведскай]]. Яе старэйшы брат [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмар Біргерсан]] быў каралём Швецыі з 1250 па 1275 год. 17 кастрычніка 1259 года Катарына выйшла замуж за Зігфрыда I, князя Анхальт-Цэрбстскага (каля 1230—1298), рэгента княства Анхальт і прадстаўнікаАсканскага роду<ref>{{Cite web|url=https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=18238|title=Birger Magnusson|website=Svenskt biografiskt lexikon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=11946|title=Ingeborg|website=Svenskt biografiskt lexikon}}</ref>. == Дзеці == * Альберт I, князь Анхальт-Цэрбстскі (пам. 17 жніўня 1316)<ref>{{Cite web|url=https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Albrecht_I._(Graf_von_Anhalt-Zerbst)|title=Albrecht I. (Graf von Anhalt-Zerbst)|website=Allgemeine Deutsche Biographie}}</ref>; * Прынц Генрых Анхальт-Цэрбстскі (пам. 13 снежня 1340 / 28 сакавіка 1341), пробашч у [[Гальберштат|Гальберштаце]]; * Прынц Зігфрыд Анхальт-Цэрбстскі (пам. 25 лютага 1317), канонік у [[Магдэбург]]у; * Прынц Герман Ангальт-Цэрбстскі (пам. 24 чэрвеня 1328), [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскі рыцар]], комтур у [[Дэсау]] ў 1327 годзе; * Прынцэса Агнеса Анхальт-Цэрбстская (пам. 17 жніўня 1316), ігумення ў Косвізе; * Прынцэса Гедвіга Анхальт-Цэрбстская (пам. 24 лютага 1319), ігумення ў Косвізе; * Прынцэса Альжбета Анхальт-Цэрбстская (пам. 17 жніўня 1316), манахіня ў Косвізе; * Прынцэса Юдзіф Анхальт-Цэрбстская (пам. 17 жніўня 1316), манахіня ў Косвізе; * Прынцэса Канстанцыя Анхальт-Цэрбстская (пам. 17 жніўня 1316), манахіня ў Косвізе; * Прынцэса Сафія Анхальт-Цэрбстская (каля 1260 — пасля 9 студзеня 1290); выйшла замуж за Людвіга Хакеборнскага (каля 1235 — 5 кастрычніка 1298), сына Альбрэхта III, графа Хакеборна. {{Зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асканіі]] [[Катэгорыя:Фолькунгі]] t2m1abzza914vspgvf7kla0d44brc79 5192872 5192870 2026-09-04T12:59:46Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Катарына Біргерсдоцір]] у [[Катарына Біргерсдотэр]]: У арыгінале Birgersdotter, а не Birgersdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 5192870 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Катарына Біргерсдотэр з Б’ельбо''' ({{lang-sv|Katarina Birgersdotter}}; 1245—1289) — шведская дваранка XIII стагоддзя з [[Фолькунгі|дому Б’ельбу]] (''Фолькунгаў''). Яна была прынцэсай Анхальт-Цэрбстскай<ref>{{Cite web|url=https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=14301|title=Folkungaätten|website=Svenskt biografiskt lexikon}}</ref>. == Біяграфія == Катарына Біргерсдотэр была дачкой шведскага рэгента [[Біргер Ярль|Біргера Магнусана]] і [[Інгеборг Эрыксдоцір|прынцэсы Інгеборг Эрыксдотэр Шведскай]]. Яе старэйшы брат [[Вальдэмар I Біргерсан|Вальдэмар Біргерсан]] быў каралём Швецыі з 1250 па 1275 год. 17 кастрычніка 1259 года Катарына выйшла замуж за Зігфрыда I, князя Анхальт-Цэрбстскага (каля 1230—1298), рэгента княства Анхальт і прадстаўнікаАсканскага роду<ref>{{Cite web|url=https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=18238|title=Birger Magnusson|website=Svenskt biografiskt lexikon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=11946|title=Ingeborg|website=Svenskt biografiskt lexikon}}</ref>. == Дзеці == * Альберт I, князь Анхальт-Цэрбстскі (пам. 17 жніўня 1316)<ref>{{Cite web|url=https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Albrecht_I._(Graf_von_Anhalt-Zerbst)|title=Albrecht I. (Graf von Anhalt-Zerbst)|website=Allgemeine Deutsche Biographie}}</ref>; * Прынц Генрых Анхальт-Цэрбстскі (пам. 13 снежня 1340 / 28 сакавіка 1341), пробашч у [[Гальберштат|Гальберштаце]]; * Прынц Зігфрыд Анхальт-Цэрбстскі (пам. 25 лютага 1317), канонік у [[Магдэбург]]у; * Прынц Герман Ангальт-Цэрбстскі (пам. 24 чэрвеня 1328), [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскі рыцар]], комтур у [[Дэсау]] ў 1327 годзе; * Прынцэса Агнеса Анхальт-Цэрбстская (пам. 17 жніўня 1316), ігумення ў Косвізе; * Прынцэса Гедвіга Анхальт-Цэрбстская (пам. 24 лютага 1319), ігумення ў Косвізе; * Прынцэса Альжбета Анхальт-Цэрбстская (пам. 17 жніўня 1316), манахіня ў Косвізе; * Прынцэса Юдзіф Анхальт-Цэрбстская (пам. 17 жніўня 1316), манахіня ў Косвізе; * Прынцэса Канстанцыя Анхальт-Цэрбстская (пам. 17 жніўня 1316), манахіня ў Косвізе; * Прынцэса Сафія Анхальт-Цэрбстская (каля 1260 — пасля 9 студзеня 1290); выйшла замуж за Людвіга Хакеборнскага (каля 1235 — 5 кастрычніка 1298), сына Альбрэхта III, графа Хакеборна. {{Зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асканіі]] [[Катэгорыя:Фолькунгі]] t2m1abzza914vspgvf7kla0d44brc79 1 703263 5192874 4083170 2026-09-04T12:59:47Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Катарына Біргерсдоцір]] у [[Размовы:Катарына Біргерсдотэр]]: У арыгінале Birgersdotter, а не Birgersdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 4083170 wikitext text/x-wiki {{Артыкул праекта WikiGap 2022 Belarus}} n88vn9jsyz752k0lb519v9gtep7qzt0 0 704028 5193131 5097874 2026-09-04T22:07:09Z 5193131 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ласіца}} {{Асоба | дата нараджэння = [[24 лістапада]] [[1978]] | грамадзянства = [[Беларусь]] | Альма-матар = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] }} '''Таццяна Ласіца''' (нар. {{ДН|24|11|1978}}) — актывістка і праваабаронца з [[Рэчыца|Рэчыцы]], валанцёрка гомельскага аддзялення [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Праваабарончага цэнтру «Вясна»]]. [[Палітычныя зняволеныя|Палітычная зняволеная]], абвінавачаная падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]<ref>https://prisoners.spring96.org/be/person/taccjana-lasica</ref>. == Біяграфія == Таццяна Ласіца нарадзілася 24 лістапада 1978 ў Рэчыцы. Скончыла [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]], кваліфікацыя — інжынер-геолаг. Першае месца працы — інжынер у праектным аддзеле свідравой кампаніі<ref name=":0" />. Пазней атрымала другую вышэйшую адукацыю, спецыяльнасць — педагог-псіхолаг. З 2005 па 2015 год працавала педагогам-псіхолагам у дзіцячых садках [[Гомель|Гомеля]] і Рэчыцы. Вяла бацькоўскі клуб «Маміна школа», а таксама ўдзельнічала ў працы клуба псіхолагаў у Рэчыцы<ref name=":0" />. Пэўны час жыла ў Мінску, дзе займалася мастацкім качаннем з поўсці разнастайных вырабаў — пантофель, торбачак, цацак<ref name=":0" />. Пасля вярнулася ў Рэчыцу, працавала па першай спецыяльнасці інжынерам па праектна-каштарыснай дакументацыі, вучылася ў праваслаўнай «Школе званароў», а таксама шмат часу выдаткоўвала на грамадскія справы<ref name=":0">https://spring96.org/be/news/104979</ref><ref>{{Cite web |url=https://zapraudu.by/kali-za-kratami-takiya-yak-tanya-svet-perakuli%d1%9esya-syabry-pra-taczczyanu-lasiczu/ |title=Архіўная копія |access-date=22 сакавіка 2022 |archive-date=27 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127183131/https://zapraudu.by/kali-za-kratami-takiya-yak-tanya-svet-perakuli%D1%9Esya-syabry-pra-taczczyanu-lasiczu/ |url-status=dead }}</ref>. У лютым-красавіку 2018 Ласіца была ініцыятарам і арганізатарам шэрагу мерапрыемстваў — экскурсій, збору подпісаў, публічных дыскусій і іншых — мэтай якіх было ўшанаванне ў Рэчыцы савецкага артыста тэатра і кіно [[Яфім Захаравіч Капелян|Яфіма Капеляна]], які паходзіў менавіта з Рэчыцы<ref>https://zapraudu.by/vesna-efima-kopelyana-marshrut-pamyati/{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>https://www.nv-online.info/2019/05/03/marshrut-efima-kopelyana.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210127025350/https://www.nv-online.info/2019/05/03/marshrut-efima-kopelyana.html |date=27 студзеня 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://zapraudu.by/parazumelisya-rechytskiya-ulady-paabyatsali-ustalyavats-na-vulitsy-kapyalyana-infarmatsyjny-stend/ |title=Архіўная копія |access-date=22 сакавіка 2022 |archive-date=13 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413075531/https://zapraudu.by/parazumelisya-rechytskiya-ulady-paabyatsali-ustalyavats-na-vulitsy-kapyalyana-infarmatsyjny-stend/ |url-status=dead }}</ref>. У жніўні 2018 у межах програмы ЕСLAB «Глабальнае грамадзянства» правадзіла ў Рэчыцы семінары і трэнінгы «Гендарны лікбез», прысвечанныя гендарнай тэматыцы<ref>https://zapraudu.by/iz-chego-zhe-sdelany-devchonki-i-malchishki/{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>https://zapraudu.by/tolko-sovmestnymi-usiliyami-mozhno-postroit-zdorovoe-obshhestvo/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220322200602/https://zapraudu.by/tolko-sovmestnymi-usiliyami-mozhno-postroit-zdorovoe-obshhestvo/ |date=22 сакавіка 2022 }}</ref>. У кастрычніку 2018 — акцыі ў Рэчыцы супраць смяротнага пакарання<ref>https://zapraudu.by/rechitsa-ne-smyarotnamu-pakarannyu/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220322200657/https://zapraudu.by/rechitsa-ne-smyarotnamu-pakarannyu/ |date=22 сакавіка 2022 }}</ref>. Таксама ў кастрычніку 2018 Таццяна Ласіца прэзентавала вынікі даследвання «Адносіны насельніцтва да жанчын у палітыцы», праведзеннага ў межах адукацыйнага курсу «Жанчыны ў палітыцы»<ref>https://zapraudu.by/gendernaya-politika-eto-ne-formalnost/{{Недаступная спасылка}}</ref>. Удзельнічала ў якасці кандыдата ў дэпутаты ад кампаніі «Гавары праўду» у [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2019)|выбарах у парламент Беларусі ў 2019 годзе]]<ref>{{Cite web |url=https://zapraudu.by/275424-2/ |title=Архіўная копія |access-date=22 сакавіка 2022 |archive-date=22 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322200605/https://zapraudu.by/275424-2/ |url-status=dead }}</ref>. == Палітычны пераслед == Таццяна Ласіца была затрымана 21 студзеня 2021 у мінскім аэрапорце пры спробе вылецець з Беларусі ў Літву. На наступны дзень Таццяна была знойдзена ў [[Ізалятар часовага ўтрымання|ІЧУ]] Гомеля<ref>https://novychas.online/hramadstva/zniklaja-pamocznica-leanida-sudalenki-znajszlasja</ref>. Ёй прад’явілі абвінавачванні па артыкуле 342 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу]] (Арганізацыя ці актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак)<ref name="novychas.online">https://novychas.online/hramadstva/leanidu-sudalenku-i-taccjane-lasicy-prysud-pakinul</ref>. Да суда ўтрымлівалася ў СІЗА г. Гомеля. 30 студзеня 2021 шэрагам беларускіх праваабарончых арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]] і [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], была прызнана палітычнай зняволеннай<ref>https://belhelcom.org/be/news/patrabuem-neadkladnaga-vyzvalennnya-pravaabaroncy-pc-vyasna-taccyany-lasicy</ref><ref>https://spring96.org/be/news/103786</ref>. 3 верасня 2021 ў судзе Цэнтральнага раёна г. Гомеля распачаўся працэс над праваабаронцам ПЦ «Вясны» [[Леанід Леанідавіч Судаленка|Леанідам Судаленкам]] і валанцёркамі арганізацыі Таццянай Ласіцай і Марыяй Тарасенка. Суддзя Сяргей Аляксандравіч Салоўскі вынес пастанову, якой вырашыў праводзіць суд у закрытым пасяджэнні на працягу ўсяго разбіральніцтва. У выніку разгляд справы ў судзе заняў два месяцы (праз неабходнасць апытання вялікай колькасці сведак — больш за 60 чалавек было апытана ў судзе, усяго у справе каля 200 сведак)<ref>https://novychas.online/hramadstva/leanid-sudalenka-pryemna-czuc-jak-svedki-na-sud</ref>. У СІЗА Таццяна моцна захварэла, падчас разгляду справы скардзілася на моцныя болі, але суддзя Салоўскі не надаў гэтым заявам належнай увагі<ref>https://novychas.online/hramadstva/taccjana-lasica-mocna-zahvarela-u-siza</ref>. 3 лістапада 2021 Таццяне Ласіцы і іншым фігурантам справы быў вынесены прысуд. Пракуроры Яўген Фартушняк і Кірыл Вышнякоў патрабавалі тры гады зняволення, суддзя Салоўскі прызначыў жанчыне пакаранне ў выглядзе двух з паловай гадоў пазбаўлення волі ў калоніі агульнага рэжыму<ref>https://novychas.online/hramadstva/dzjarzabvinavaczanne-zapytala-dlja-pravaabaroncy-s</ref>. Прысуд выклікаў рэзка адмоўную рэакцыю міжнароднай праваабарончай супольнасці, шэраг арганізацый — [[Amnesty International]], Article 19, Міжнародная федэрацыя за правы чалавека (FIDH) у межах Абсерваторыі па абароне праваабаронцаў, Front Line Defenders, [[Human Rights Watch]], Libereco (агулам 18 арганізацый) — падпісалі сумесную заяву з заклікамі вызваліць праваабаронцаў, а абвінавачванні ў іх дачыненні зняць: «''Палітычна матываваны крымінальны пераслед сябраў і валанцёраў „Вясны“ ажыццяўляецца ў межах „зачысткі“ грамадзянскай супольнасці. Няма сумневаў, што ўлады пераследуюць „Вясну“ ў помсту за яе 25-гадовую бясстрашную працу па абароне правоў чалавека''»<ref>https://novychas.online/hramadstva/18-miznarodnyh-pravaabaronczyh-arhanizacyj-patrabu</ref><ref>https://belhumanrights.house/en/news/supolnaya-zayava-pravaabaronchaj-supolnasci-belarusi-z-nagody-prysudu-leanidu-sudalenku-i-taccyane-lasicy</ref>. Дуня Міятавіч, камісар па правах чалавека [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], заявіла: «''Сённяшні прысуд двум сябрам Беларускага праваабарончага цэнтра „Вясна“ — Леаніду Судаленку і Таццяне Ласіцы, асуджаным адпаведна да трох з паловай гадоў пазбаўлення волі ў калоніі, — яшчэ адна ілюстрацыя расправы над людзьмі, праваабаронцамі, якія адбываюцца ў Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года''»<ref>https://novychas.online/hramadstva/represii-suprac-belaruskaj-hramadzjanskaj-supolnas</ref> Апеляцыйная скарга была разгледжана 14 студзеня 2022 у судзе Гомельскага раёну, дзе суддзя Мікалай Маратаеў, разгледзеўшы скаргу у закрытым рэжыме, пакінуў ранейшы прысуд праз тое, што «прысуд вынесены справядліва, а довады абвінавачаных, выкладзеныя ў скарзе, задавальненню не падлягаюць»<ref>https://spring96.org/be/news/106404</ref>. Рашэнне аб тым, каб пакінуць зняволенных праваабаронцаў за кратамі, а іх прысуд без зменаў, выклікала пратэст у праваабарончых арганізацыях свету. У прыватнасці, Мары Стразерс, дырэктарка Amnesty International па Усходняй Еўропе і Цэнтральнай Азіі, заявіла: «''Леанід Судаленка і Таццяна Ласіца не здзейснілі ніякай міжнароднай прызнанай крымінальнай дзеі, прысуд ім — пакаранне за іх законную праваабарончую дзейнасць, якое разам з крымінальным пераследам іх калегаў па Праваабарончым цэнтры „Вясна“ з’яўляецца часткай развязанай уладамі Беларусі кампаніі па знішчэнні грамадзянскай супольнасці і задушэнні асноватворных правоў чалавека ў краіне. Судаленка і Ласіца павінны быць неадкладна і безумоўна вызваленыя''»<ref name="novychas.online"/><ref>{{Cite web |url=https://eurasia.amnesty.org/2022/01/14/amnesty-international-trebuet-osvobozhdeniya-belorusskih-pravozashhitnikov-leonida-sudalenko-i-tatyany-lasiczy-apellyaczionnyj-sud-podtverdil-ih-obvinitelnyj-prigovor/ |title=Архіўная копія |access-date=22 сакавіка 2022 |archive-date=5 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305012514/https://eurasia.amnesty.org/2022/01/14/amnesty-international-trebuet-osvobozhdeniya-belorusskih-pravozashhitnikov-leonida-sudalenko-i-tatyany-lasiczy-apellyaczionnyj-sud-podtverdil-ih-obvinitelnyj-prigovor/ |url-status=dead }}</ref> 09.02.2022 сімвалічным «хросным» бацькам Таццяны Ласіцы стаў дэпутат нямецкага [[Бундэстаг]]а, генеральны сакратар Сацыял-дэмакратычнай партыі Кевін Кюнерт, які пераняў гэтыя абавязкі ад былога дэпутата Гізэлы Мандэрлы. З гэтай нагоды Кевін Кюнерт заявіў: «''Актывістка Таццяна Ласіца была несправядліва заключаная ў папраўчую калонію з 21 студзеня 2021 года за тое, што назірала за дэманстрацыямі і дакументавала парушэнні правоў чалавека для праваабарончага цэнтра „Вясна“. Яна абараняла правы чалавека, праз што была асуджаная па артыкуле 342 Крымінальнага кодэкса Беларусі нібыта за парушэнне грамадскага парадку. Гэтае абвінавачванне гратэскавае, бо толькі пры дыктатуры асноўныя дэмакратычныя правы парушаюць так званы парадак. Прысуд з’яўляецца фарсам і ў чарговы раз выкрывае рэпрэсіўны характар беларускага рэжыму. Таццяна Ласіца і ўсе палітвязні ў Беларусі павінны быць неадкладна вызваленыя''»<ref>https://spring96.org/be/news/106729</ref>. У сярэдзіне лютага 2022 Таццяну этапавалі з СІЗА-3 у папраўчую калонію № 4 у Гомелі, дзе яна працуе на швейнай вытворчасці<ref>https://t.me/prisoners_spring96/908</ref>. == Узнагароды і намінацыі == У красавіку 2021 узнагароджана прэміей «Homo homini» (Чалавек чалавеку) ад чэшскай праваабарончай арганізацыі People in Need (разам з іншымі сябрамі ПЦ «Вясна» Леанідам Судаленка, [[Марфа Рабкова|Марфай Рабковай]] і Андрэем Чапюком)<ref>https://www.peopleinneed.net/the-homo-homini-award-for-2020-7623gp</ref><ref>https://charter97.org/en/news/2021/5/11/421870/</ref>. Летам 2021 Таццяна Ласіца была намінавана на міжнародную прэмію «Front Line Defenders» (разам з іншымі сябрамі ПЦ «Вясна» Леанідам Судаленка, Марфай Рабковай і Андрэем Чапюком, а таксама Сяргеем Драздоўскім і Алегам Граблеўскім, дырэктарам і юрыстам «Офіса па правах людзей з інваліднасцю»)<ref>https://reform.by/222313-belarusskie-pravozashhitniki-nominirovany-na-mezhdunarodnuju-premiju-front-line-defenders</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://prisoners.spring96.org/be/person/taccjana-lasica Старонка Таццяны Ласіцы на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{DEFAULTSORT:Ласіца Таццяна}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы Беларусі]] 8khsheo078itysfh3731dddgcpx0yik 0 707970 5193038 4184300 2026-09-04T16:57:13Z Lesless 25606 5193038 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Верт}} {{Навуковец |Імя = Нікаля Верт |Арыгінал імя = Nicolas Werth |Фота = Nicolas Werth in Minsk.jpg |Шырыня = |Подпіс = Нікаля Верт падчас наведвання [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]] ў [[красавік]]у [[2013]] г. |Дата нараджэння = 15.09.1950 |Месца нараджэння = [[Парыж]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = [[Францыя]] |Навуковая сфера = [[гісторыя]] |Месца працы = [[Нацыянальны цэнтр навуковых даследаванняў (Францыя)]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Вышэйшая педагагічная школа (Парыж)]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Нікаля́ Верт''' ({{lang-fr|Nicolas Werth}}; нар. [[15 верасня]] [[1950]] г., [[Парыж]]) — [[Францыя|французскі]] гісторык, знакаміты даследаваннямі [[СССР|савецкай]] [[гісторыя|гісторыі]] часоў [[сталінізм]]у. == Біяграфія == Нікаля Верт нарадзіўся ў [[Парыж]]ы ў сям'і Аляксандра Верта, [[Вялікабрытанія|брытанскага]] пісьменніка і журналіста [[Расійская імперыя|расійскага]] паходжання. Навучаўся ў [[Вышэйшая педагагічная школа (Парыж)|Вышэйшай педагагічнай школе]]. Атрымаў досвед выкладчыцкай працы ў [[ЗША]], [[СССР]] і [[Кітай|Кітаі]], у тым ліку выкладання [[Французская мова|французскай мовы]] ў [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце замежных моў]]. У [[1985]] — [[1989]] гг. працаваў аташэ па пытаннях [[культура|культуры]] ў пасольстве [[Францыя|Францыі]] ў [[Масква|Маскве]]. З [[1989]] г. працуе ў Нацыянальным цэнтры навуковых даследаванняў Францыі, з'яўляецца адным з яго навуковых кіраўнікоў. У [[2020]] г. узначаліў французскую частку таварыства [[Мемарыял (арганізацыя)|«Мемарыял»]]. == Навуковыя погляды == Асноўныя даследаванні Нікаля Верта тычацца [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік#Гісторыя|гісторыі СССР]] часоў [[сталінізм]]у, у тым ліку [[Рэпрэсіі ў СССР|рэпрэсій]] з ухілам на вывучэнне [[грамадства|грамадскіх]] адносінаў. Крытыкуе як старую «школу таталітарызму», так і новую «школу рэвізіянізму» за скажэнні [[гісторыя|гісторыі]]. Лічыць, што таталітарны кантроль над грамадствам у СССР не быў поўным. == Асноўныя працы == [[File:Nicolas Werth История советского государства. 1900—1991.jpg|thumb|История советского государства. 1900—1991 = Histoire de l’Union Soviétique. De l’Empire russe à la CEI, 1900—1991. — М.: Прогресс, 1992. — 480 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-01-003643-9]] * ''Être communiste en URSS sous Staline.'' Paris: Gallimard, 1981. * ''La Vie quotidienne des paysans russes de la Révolution à la collectivisation (1917-1939).'' Paris: Hachette, 1984. * ''Rapports secrets soviétiques. La société russe dans les rapports confidentiels, 1921-1991.'' With Gaël Moullec. Paris: Gallimard, 1995. * ''Histoire de l’Union soviétique de Lénine à Staline.'' Paris: Presses Universitaires de France, 1995. * ''Histoire de l’Union soviétique de Khrouchtchev à Gorbatchev.'' Paris: PUF, 1998. * ''1917 : La Russie en Révolution.'' coll. "Découvertes Gallimard" (nº 327), Paris: Gallimard, 1998. * "Un État contre son peuple. Violences, répressions, terreurs en URSS de 1917 à 1953," у ''Le Livre noir du communisme.'' Paris: Éditions Robert Laffont|Robert Laffont, 1998, pp. 45–313. * ''Histoire de l'Union soviétique. De l'Empire russe à la Communauté des États indépendants, 1900-1991.'' 6th Edition. Paris: PUF, 2008. * ''Les Procès de Moscou (1936-1938).'' Éditions Complexe, nouvelle édition revue et augmentée, 2006. * ''Cannibal Island: Death in a Siberian Gulag''. Princeton University Press, 2007 * ''L'Ivrogne et la marchande de fleurs : Autopsie d'un meurtre de masse, 1937-1938.'' Paris: Tallandier, 2009. * ''La Terreur et le désarroi. Staline et son système.'' Paris: Perrin, 2007. * ''L'Ivrogne et la marchande de fleurs : Autopsie d'un meurtre de masse, 1937–1938.'' Paris: Tallandier, 2009. * ''L'État soviétique contre les paysans: Rapport secrets de la police politique (Tcheka, GPU, NKVD) 1918-1939.''. Paris: Tallandier, 2011. Разам з [[:ru:Берелович, Алексис|А. Берэловічам]] *''La route de la Kolyma''. Paris: Editions Belin, 2012. *''Le Goulag. Témoignages et archives''. Paris, 2017. *''Les révolutions russes''. Paris: Presses Universitaires de France, 2017. *''Le cimetière de l'espérance. Essais sur l'histoire de l'Union soviétique, 1917-1991''. Paris: Perrin, 2019. *''Les grandes famines soviétiques''. Paris: Presses Universitaires de France, 2020. == Спасылкі == * [https://www.husj.harvard.edu/authors/193/nicolas-werth HARVARD UKRAINIAN STUDIES] * [https://www.lhistoire.fr/portrait/la-patrie-russe-de-nicolas-werth La patrie russe de Nicolas Werth] * [https://www.lavie.fr/actualite/geopolitique/nicolas-werth-nous-assistons-a-une-veritable-reecriture-politique-de-lhistoire-russe-80016.php Nicolas Werth: «Nous assistons à une véritable réécriture politique de l’histoire russe»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Верт Нікаля}} [[Катэгорыя:Гісторыкі культуры|Верт]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя|Верт]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя|Верт]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Францыі|Верт]] aojvrgx4jend9l2cf0o4uq3dk4ff2ke 0 708061 5193059 5163184 2026-09-04T18:15:01Z Stonebuilder3 173603 Выява была абноўлена: фатаграфія 2009 года была заменена на актуальную фатаграфію 2026 года, паколькі новая выява лепш адлюстроўвае сучасны выгляд і стан медыцынскага ўніверсітэта. На старой фатаграфіі колеры выглядаюць адносна выцвілымі, а будынак знаходзіцца ў прыкметна менш дагледжаным стане. 5193059 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта|выява=MUS Medical University of Sofia.jpg}} '''Сафійскі медыцынскі ўніверсітэт''' ({{lang-bg|Медицински университет в София}}) — [[Балгарыя|балгарская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а з сядзібай у [[Сафія|Сафіі]]. == Гісторыя == Медыцынскі ўніверсітэт у [[Сафія|Сафіі]], старэйшая ўстанова вышэйшай медыцынскай адукацыі ў [[Балгарыя|Балгарыі]]. Заснаваны ў 1917 годзе царом [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынандам I]] указам пра стварэнне медыцынскага факультэта [[Сафійскі ўніверсітэт|Сафійскага ўніверсітэта]]. У 1950 годзе Прэзідыум Нацыянальнага сходу [[Балгарыя|Балгарыі]] прыняў рашэнне пра аддзяленні медыцынскага факультэта ад Сафійскага ўніверсітэта і пераўтварэнні яго ў самастойную ВНУ. == Структура == * Медыцынскі факультэт * Факультэт стаматалогіі * Факультэт фармацыі * Факультэт грамадскага здароўя == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|}} {{Універсітэты Балгарыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Балгарыі]] [[Катэгорыя:Сафія]] 49mrco0o86mt06gmu0nagdj0bdy15w8 5193119 5193059 2026-09-04T21:21:17Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Stonebuilder3|Stonebuilder3]]) і адноўлена версія 5163184, зробленая M.L.Bot: гэта варта змяняць на Вікіданых, а не засмечваць картку 5193119 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта}} '''Сафійскі медыцынскі ўніверсітэт''' ({{lang-bg|Медицински университет в София}}) — [[Балгарыя|балгарская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а з сядзібай у [[Сафія|Сафіі]]. == Гісторыя == Медыцынскі ўніверсітэт у [[Сафія|Сафіі]], старэйшая ўстанова вышэйшай медыцынскай адукацыі ў [[Балгарыя|Балгарыі]]. Заснаваны ў 1917 годзе царом [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынандам I]] указам пра стварэнне медыцынскага факультэта [[Сафійскі ўніверсітэт|Сафійскага ўніверсітэта]]. У 1950 годзе Прэзідыум Нацыянальнага сходу [[Балгарыя|Балгарыі]] прыняў рашэнне пра аддзяленні медыцынскага факультэта ад Сафійскага ўніверсітэта і пераўтварэнні яго ў самастойную ВНУ. == Структура == * Медыцынскі факультэт * Факультэт стаматалогіі * Факультэт фармацыі * Факультэт грамадскага здароўя == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|}} {{Універсітэты Балгарыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Балгарыі]] [[Катэгорыя:Сафія]] ehq36yohm8tow3kzjf5ba7ozs8samcz 10 709151 5193099 5185259 2026-09-04T20:37:28Z Pabojnia 135280 афармленне 5193099 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма |загаловак = [[Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = background: #EEDD82; |стыль_загалоўкаў = background: #EEDD82; |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |выява = |загаловак1 = 1935—1950 |спіс1 = * [[Луі Сільверс]] <small>(1935)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} <small>(1936)</small> * {{нп5|Леа Форбстайн||en|Leo F. Forbstein}} <small>(1937)</small> * {{нп5|Чарльз Прэвін||en|Charles Previn}} <small>(1938)</small> * {{нп5|Эрых Вольфганг Корнгальд||en|Erich Wolfgang Korngold}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1939)</small> * {{нп5|Герберт Стотхарт||en|Herbert Stothart}} / {{нп5|Рычард Хейгман||en|Richard Hageman}}, {{нп5|Уільям Фрэнк Харлінг||en|W. Franke Harling}}, {{нп5|Джон Лайпалд||en|John Leipold}}, {{нп5|Леа Шукен||en|Leo Shuken}} <small>(1940)</small> * {{нп5|Лі Харлайн||en|Leigh Harline}}, {{нп5|Пол Сміт (кампазітар)|Пол Сміт|en|Paul Smith (composer)}}, {{нп5|Нэд Вашынгтан||en|Ned Washington}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1941)</small> * [[Бернард Херман]] / {{нп5|Фрэнк Чэрчыль||en|Frank Churchill}}, {{нп5|Олівер Уолес||en|Oliver Wallace}} <small>(1942)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}}, {{нп5|Хайнц Ромельд||en|Heinz Roemheld}} <small>(1943)</small> * [[Альфрэд Ньюман]] / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}} <small>(1944)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}}, {{нп5|Кармен Дрэган||en|Carmen Dragon}} <small>(1945)</small> * [[Міклаш Рожа]] / {{нп5|Джорджы Стол||en|Georgie Stoll}} <small>(1946)</small> * {{нп5|Хуга Фрыдхофер||en|Hugo Friedhofer}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}} <small>(1947)</small> * [[Міклаш Рожа]] / [[Альфрэд Ньюман]] <small>(1948)</small> * {{нп5|Браян Ісдэйл||en|Brian Easdale}} / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}} <small>(1949)</small> * [[Аарон Копленд]] / {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}}, {{нп5|Лені Хэйтан||en|Lennie Hayton}} <small>(1950)</small> |загаловак2 = 1951—1975 |спіс2 = * {{нп5|Франц Ваксман||en|Franz Waxman}} / {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}}, {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}} <small>(1951)</small> * {{нп5|Франц Ваксман||en|Franz Waxman}} / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}} <small>(1952)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1953)</small> * {{нп5|Браніслаў Капер||en|Bronisław Kaper}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1954)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}}, {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}} <small>(1955)</small> * [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] / {{нп5|Роберт Расел Бенет||en|Robert Russell Bennett}}, {{нп5|Джэй Блэктан||en|Jay Blackton}}, {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}} <small>(1956)</small> * {{нп5|Віктар Янг||en|Victor Young}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1957)</small> * {{нп5|Малкальм Арнальд||en|Malcolm Arnold}} <small>(1958)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1959)</small> * [[Міклаш Рожа]] / [[Андрэ Прэвін]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1960)</small> * {{нп5|Эрнест Голд (кампазітар)|Эрнест Голд|en|Ernest Gold (composer)}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}}, {{нп5|Гары Сукман||en|Harry Sukman}} <small>(1961)</small> * [[Генры Манчыні]] / {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}}, {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Сід Рамін||en|Sid Ramin}}, {{нп5|Ірвін Костал||en|Irwin Kostal}} <small>(1962)</small> * [[Марыс Жар]] / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}} <small>(1963)</small> * {{нп5|Джон Эдысан||en|John Addison}} / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1964)</small> * {{нп5|Рычард Мортан Шэрман||en|Richard M. Sherman}}, {{нп5|Роберт Бернард Шэрман||en|Robert B. Sherman}} / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1965)</small> * [[Марыс Жар]] / {{нп5|Ірвін Костал||en|Irwin Kostal}} <small>(1966)</small> * [[Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары]] / {{нп5|Кен Торн||en|Ken Thorne}} <small>(1967)</small> * [[Элмер Бернстайн]] / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1968)</small> * [[Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары]]| / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}} <small>(1969)</small> * {{нп5|Берт Бакарак||en|Burt Bacharach}} / {{нп5|Лені Хэйтан||en|Lennie Hayton}}, {{нп5|Лаянел Ньюман||en|Lionel Newman}} <small>(1970)</small> * {{нп5|Франсіс Ле||en|Francis Lai}} / [[The Beatles]]: [[Джон Ленан]], [[Пол Мак-Картні]], [[Джордж Харысан]], [[Рынга Стар]] <small>(1971)</small> * [[Мішэль Легран]] / [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] <small>(1972)</small> * [[Чарлі Чаплін]], {{нп5|Рэйманд Раш||en|Raymond Rasch}}, {{нп5|Лары Расел||en|Larry Russell}} / {{нп5|Ральф Бёрнс||en|Ralph Burns}} <small>(1973)</small> * {{нп5|Марвін Хэмліш||en|Marvin Hamlisch}} / {{нп5|Марвін Хэмліш||en|Marvin Hamlisch}} <small>(1974)</small> * [[Ніна Рота]], {{нп5|Кармайн Копала||en|Carmine Coppola}} / {{нп5|Нельсан Рыдл||en|Nelson Riddle}} <small>(1975)</small> |загаловак3 = 1976—2000 |спіс3 = * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / {{нп5|Леанард Розенман||en|Leonard Rosenman}} <small>(1976)</small> * {{нп5|Джэры Голдсміт||en|Jerry Goldsmith}} / {{нп5|Леанард Розенман||en|Leonard Rosenman}} <small>(1977)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / {{нп5|Джонатан Тунік||en|Jonathan Tunick}} <small>(1978)</small> * {{нп5|Джорджа Мародэр||en|Giorgio Moroder}} / {{нп5|Джо Рэнцэці||en|Joe Renzetti}} <small>(1979)</small> * {{нп5|Жорж Дэлеру||en|Georges Delerue}} / {{нп5|Ральф Бёрнс||en|Ralph Burns}} <small>(1980)</small> * {{нп5|Майкл Гор||en|Michael Gore}} <small>(1981)</small> * [[Вангеліс]] <small>(1982)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / [[Генры Манчыні]], {{нп5|Леслі Брыкас||en|Leslie Bricusse}} <small>(1983)</small> * {{нп5|Біл Конці||en|Bill Conti}} / [[Мішэль Легран]], {{нп5|Алан і Мэрылін Бергман|Алан Бергман|en|Alan and Marilyn Bergman}}, {{нп5|Алан і Мэрылін Бергман|Мэрылін Бергман|en|Alan and Marilyn Bergman}} <small>(1984)</small> * [[Марыс Жар]] / [[Прынс (спявак)|Прынс]] <small>(1985)</small> * [[Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары]] <small>(1986)</small> * [[Хербі Хэнкак]] <small>(1987)</small> * {{нп5|Руіці Сакамота||en|Ryuichi Sakamoto}}, {{нп5|Дэвід Бірн||en|David Byrne}}, {{нп5|Цун Су||en|Cong Su}} <small>(1988)</small> * {{нп5|Дэйв Грусін||en|Dave Grusin}} <small>(1989)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1990)</small> * [[Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары]] <small>(1991)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1992)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1993)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] <small>(1994)</small> * [[Ганс Цымер]] <small>(1995)</small> * {{нп5|Луіс Бакалаў||en|Luis Bacalov}} / {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}}, {{нп5|Стывен Шварц (кампазітар)|Стывен Шварц|en|Stephen Schwartz (composer)}} <small>(1996)</small> * [[Габрыэль Ярэд]] / [[Рэйчэл Портман]] <small>(1997)</small> * [[Джэймс Хорнер]] / {{нп5|Эн Дадлі||en|Anne Dudley}} <small>(1998)</small> * [[Нікола П’ёвані]] / [[Стывен Уорбек]] <small>(1999)</small> * {{нп5|Джон Карыльяна||en|John Corigliano}} <small>(2000)</small> |загаловак4 = 2001—2025 |спіс4 = * {{нп5|Тань Дунь||en|Tan Dun}} <small>(2001)</small> * [[Говард Шор]] <small>(2002)</small> * [[Эліят Голдэнталь]] <small>(2003)</small> * [[Говард Шор]] <small>(2004)</small> * {{нп5|Ян Качмарэк||en|Jan A. P. Kaczmarek}} <small>(2005)</small> * {{нп5|Густава Сантаалалья||en|Gustavo Santaolalla}} <small>(2006)</small> * {{нп5|Густава Сантаалалья||en|Gustavo Santaolalla}} <small>(2007)</small> * [[Дарыа Марыянелі]] <small>(2008)</small> * {{нп5|Ала Ракха Рахман||en|A. R. Rahman}} <small>(2009)</small> * {{нп5|Майкл Джакіна||en|Michael Giacchino}} <small>(2010)</small> * [[Трэнт Рэзнар]], {{нп5|Атыкус Рос||en|Atticus Ross}} <small>(2011)</small> * {{нп5|Людавік Бурс||en|Ludovic Bource}} <small>(2012)</small> * [[Майкл Дана]] <small>(2013)</small> * {{нп5|Стывен Прайс (кампазітар)|Стывен Прайс|en|Steven Price (composer)}} <small>(2014)</small> * [[Аляксандр Дэспла]] <small>(2015)</small> * [[Эніа Марыконэ]] <small>(2016)</small> * {{нп5|Джасцін Гурвіц||en|Justin Hurwitz}} <small>(2017)</small> * [[Аляксандр Дэспла]] <small>(2018)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2019)</small> * [[Хільдур Гуднадоўцір]] <small>(2020)</small> * [[Трэнт Рэзнар]], {{нп5|Атыкус Рос||en|Atticus Ross}}, {{нп5|Джон Батыст||en|Jon Batiste}} <small>(2021)</small> * [[Ганс Цымер]] <small>(2022)</small> * [[Хаушка]] <small>(2023)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2024)</small> * [[Дэніэл Блумберг]] <small>(2025)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2025)</small> |стыль_унізе = background: #EEDD82; |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Лаўрэаты прэміі Оскар|Музыка да фільма]] </noinclude> qd34j24405m2qk0i71q6bfqshlznvr2 0 710740 5193190 4624550 2026-09-05T06:08:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193190 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва= Узброеныя сілы Кыргызскай Рэспублікі <br> {{lang-ky|Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрү}} |выява=[[Файл:Armed_Forces_of_the_Republic_of_Kyrgyzstan.svg|150px]] |подпіс= |гады= |краіна= {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[Кыргызстан]] |падначаленне=[[Міністэрства абароны Кыргызстана]] |у складзе= |тып= |роля= |памер= |камандная_структура= |размяшчэнне= |мянушкі= |заступнік= |дэвіз= |колеры= |марш= |талісман= |рыштунак= |бітвы=[[Грамадзянская вайна ў Таджыкістане]], [[Аперацыя АДКБ у Казахстане]] |знакі_адрознення= |цяперашні_камандзір= [[Вярхоўны галоўнакамандуючы]] [[Садыр Жапараў]] |вядомыя_камандзіры= }} '''Узброеныя сілы Кыргызскай Рэспублікі''' ({{lang-ky|Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрү}}) — сукупнасць органаў кіравання, злучэнняў, часцей і падраздзяленняў Міністэрства абароны, Нацыянальнай гвардыі, Дзяржаўнай пагранічнай службы [[Дзяржаўны камітэт нацыянальнай бяспекі Кыргызскай Рэспублікі|ДКНБ]], Унутраных войскаў МУС, прызначаныя для абароны нацыянальных інтарэсаў [[Кыргызстан|Кыргызскай Рэспублікі]]. Кыргызстан — член [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы]]. == Структура == Узброеныя сілы Рэспублікі Кыргызстан складаюцца з наступных відаў узброеных сіл: * Сухапутныя войскі * Сілы Паветранай абароны * Дзяржаўная памежная служба ДКНБ * Нацыянальная гвардыя * Унутраныя войскі МУС == Спасылкі == * [https://mil.gov.kg/ Сайт Міністэрства абароны Кыргызстана] * [https://mvd.gov.kg/rus Сайт Міністэрства ўнутраных справы Кыргызстана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220124064735/https://mvd.gov.kg/rus |date=24 студзеня 2022 }} {{Кыргызстан у тэмах}} {{Азія па тэмах|Узброеныя сілы}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Кыргызстана| ]] bph8u4ibtll9p9x2jizil2vdy0zx8iq 0 712579 5193039 4157440 2026-09-04T16:58:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193039 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Сінагога ў Фардоне''' — мураваная [[сінагога]], якая знаходзіцца ў раёне старага Фардона [[Быдгашч]]а на скрыжаванні вуліцы Быдгашцкай і Пры Бажніцы. З’яўляецца адным з найважнейшых помнікаў Старога Фардона, які цудам ацалеў падчас нямецкай акупацыі (нацысты ўладкавалі ў ім кінатэатр, які працаваў да 1988 года)<ref>{{Cite web |url=https://visitbydgoszcz.pl/pl/miejsca/90-zabytkowe-koscioly/49-synagoga-w-starym-fordonie |title=SYNAGOGA W STARYM FORDONIE |access-date=9 ліпеня 2022 |archive-date=9 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709145148/https://visitbydgoszcz.pl/pl/miejsca/90-zabytkowe-koscioly/49-synagoga-w-starym-fordonie |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Bydgoszcz-Fordon Synagogue.jpg|міні|злева|Сінагога ў 2007 годзе]] Першыя згадкі пра яўрэяў у Фордане адносяцца к канцу XVI стагоддзч. Першымі пасяленцамі былі яўрэі з суседняга Быдгашча, якім у 1555 годзе было загадана пакінуць горад. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Фардоне ўжо існавалі сінагога і яўрэйскія могілкі. Мураваная сінагога была пабудаваны ў 1827/1828 гадах, а ўведзены ў эксплуатацыю ў 1832 годзе. Сінагога дзейнічала да 1939 года. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] будынак быў часткова перабудаваны немцамі пад кінатэатр і тэатр і зноў адбудаваны ў 1940-х — пачатку 1950-х гадоў. Былі выбіты дадатковыя дзвярныя і аконныя праёмы, перабудаваны інтэр’ер. Да 1988 года тут працаваў кінатэатр «Вісла». <gallery> Фардон. Сінагога 1.jpg Фардон. Сінагога 4.jpg Фардон. Сінагога 5.jpg Фардон. Сінагога.jpg </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == [https://zabytek.pl/pl/obiekty/bydgoszcz-synagoga Jedna z największych synagog w tej części województwa kujawsko-pomorskiego] == Гл. таксама == * [[Сінагога (Быдгашч)|Сінагога ў быдгашчы]] * [[Старая сінагога (Быдгашч)|Старая сінагога]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сінагогі Польшчы]] [[Катэгорыя:Культавыя збудаванні Быдгашча]] kyg7jjll5br41rye6lujwkqy73p5195 0 716734 5192995 5143400 2026-09-04T15:34:49Z Skatsubo 169741 Add place of burial 5192995 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Юрый Барысавіч Сыраід''' ({{ДН|8|9|1945}}, в. Лемяшы, [[Бярдзічаўскі раён]], [[Жытомірская вобласць]], [[Украіна]] — {{ДС|30|4|2013}}, [[Мінск]], [[Рэспубліка Беларусь]]) — беларускі [[матэматык]], педагог. Кандыдат фізіка-матэматычных навук. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Лемяшы Бярдзічаўскага раёну ва Украіне ў 1945 годзе. Скончыў матэматычны факультэт [[БДУ]] (1968). Скончыў аспірантуру ў 1975 годзе. Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1975), дацэнт (1980)<ref>[https://scientby.nlb.by/by/documents/170683 Вучоныя Беларусі. Сыраід Юрый Барысавіч, кандыдат фізіка-матэматычных навук]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сярод навуковых інтарэсаў — асімптатычная і якасная тэорыя дыферэнцыяльных ураўненняў<ref>[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BSU-ar333109698&strq=l_siz=10 Сыроид, Юрий Борисович (кандидат физико-математических наук ; математика ; 1945—2013)]</ref>. Працаваў дацэнтам на кафедры вышэйшай матэматыкі факультэту прыкладной матэматыкі і інфарматыкі [[БДУ]]. Быў трэнерам студэнцкай сборнай па матэматыцы<ref>[https://www.sb.by/articles/matematik-yuriy-syroid-ne-umeet-zhit-po-raschetu.html Математик Юрий Сыроид не умеет жить по расчету]</ref>. Памёр у Мінску 30 красавіка 2013 года. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі, Мінск|Паўночных могілках]] <ref>{{cite web|title=Юрий Борисович Сыроид - burial record BillionGraves|url=https://billiongraves.com/headstone/wd/187771671|website=billiongraves.com|access-date=2026-09-04|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260904150502/https://billiongraves.com/headstone/%25D0%25AE%25D1%2580%25D0%25B8%25D0%25B9-%25D0%2591%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%2581%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B8%25D1%2587-%25D0%25A1%25D1%258B%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B8%25D0%25B4/187771671|archive-date=2026-09-04}}</ref> <ref>{{cite web|title=Юрий Борисович Сыроид - burial record Find a Grave|url=https://www.findagrave.com/memorial/306344209|website=findagrave.com|access-date=2026-09-04|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260904150534/https://www.findagrave.com/memorial/306344209/%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B4|archive-date=2026-09-04}}</ref>. == Узнагароды == Ганаровая грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2005). Прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2009). == Кнігі і навуковыя працы == * Треугольные и триангулируемые дифференциальные системы : автореферат диссертации кандидата физико-математических наук : 01.01.02 / Сыроид Юрий Борисович. — Минск, 1974. * Дифференциальные уравнения : учебное пособие для студентов факультета прикладной математики и механико-математических факультетов вузов / Ю. С. Богданов, Ю. Б. Сыроид. — Минск, 1983. * Курс дифференциальных уравнений : учебное пособие для студентов математических и физических специальностей высших учебных заведений / Ю. С. Богданов, С. А. Мазаник, Ю. Б. Сыроид. — Минск, 1996. * Математический анализ : учебное пособие для студентов физико-математических специальностей вузов / Ю. С. Богданов, О. А. Кастрица, Ю. Б. Сыроид. — Москва, 2003. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://libcat.bas-net.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001=%22BY-SEK-203693%22&lst_siz=20 Электронный каталог ЦНБ НАН Беларуси]{{Недаступная спасылка}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-08-17}} {{DEFAULTSORT:Сыраід Юрый Барысавіч}} tgrwlrniswk0s78piakiwd1k0l10kqo 0 720562 5193266 5182824 2026-09-05T11:54:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193266 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тарасік}} {{ДД}} '''Уладзімір Пятровіч Тарасік''' (нар. {{ДН|20|5|1938}}) — беларускі гаспадарчы дзеяч у галіне будаўніцтва. Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь (1998)<ref name="ВТС">[https://bsc.by/ru/story/vladimiru-tarasiku-75 Владимиру Тарасику — 75!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220926174026/https://bsc.by/ru/story/vladimiru-tarasiku-75 |date=26 верасня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў в. Велікаполле Чэрвеньскага раёна ў сялянскай сям’і. Бацька быў інвалідам Вялікай Айчыннай вайны<ref name="ВТС"/>. Спрабаваў паступіць у [[Беларускі політэхнічны інстытут]], на будаўнічы факультэт, але не прайшоў па конкурсе, таму паступіў у тэхнічнае вучылішча № 2 г. Мінска на спецыяльнасць «брыгадзір слесараў-мантажнікаў». Пасля гэтага працягнуў вучобу ў [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум|Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме]], які скончыў у 1960 годзе, атрымаўшы дыплом па спецыяльнасці «тэхнік-будаўнік»<ref name="ВТС"/>. Пасля службы ў арміі паступіў у [[БПІ|Мінскі політэхнічны інстытут]] на дзённае аддзяленне будаўнічага факультэта. Скончыўшы першы курс, перавёўся на вячэрняе аддзяленне і пачаў працаваць у ордэна Леніна будаўнічым трэсце № 5 на заводзе жалезабетонных вырабаў. Паднімаўся ўверх па службовай лесвіцы: майстар, старшы майстар, начальнік вытворчага аддзела. Калектыў вылучыў Уладзіміра Тарасіка на пасаду сакратара партыйнага камітэта будтрэста № 5, дзе ён таксама змог добра праявіць сябе, паколькі ў хуткім часе (у 1972 годзе) быў запрошаны на пасаду інструктара аддзела будаўніцтва і гарадской гаспадаркі ЦК КПБ. У сакавіку 1979 года на бюро ЦК КПБ Уладзімір Тарасік быў зацверджаны на пасаду намесніка [[Міністр сельскага будаўніцтва БССР|Міністра сельскага будаўніцтва БССР]]<ref name="ВТС"/>. З студзеня 1986 года па ліпень 1996 года Уладзімір Тарасік працаваў намеснікам старшыні праўлення [[Белсельбуд]]а, у 1996—2002 гадах — намеснікам генеральнага дырэктара аб’яднання «[[Мінскаблсельбуд]]» і аб’яднання «[[Спецсельбуд]]»<ref name="ВТС"/>. З лістапада 2002 года Уладзімір Пятровіч Тарасік — намеснік выканаўчага дырэктара Саюза будаўнікоў, а з ліпеня 2005 года — выканаўчы дырэктар Саюза<ref name="ВТС"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны», медалём «За доблесную працу», Залатым медалём ВДНГ СССР, Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета БССР, знакам «Ганаровы будаўнік» Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва, знакам «Будаўнічая слава» Расійскага саюза будаўнікоў. Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь<ref name="ВТС"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://bsc.by/ru/story/vladimiru-tarasiku-75 Владимиру Тарасику — 75!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220926174026/https://bsc.by/ru/story/vladimiru-tarasiku-75 |date=26 верасня 2022 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тарасік Уладзімір Пятровіч}} [[Катэгорыя:Будаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Будаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы БССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя будаўнікі Рэспублікі Беларусь]] olufert5jrb4c1rco9ruxcqi41efepx 0 726298 5193154 5097907 2026-09-05T00:13:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193154 wikitext text/x-wiki '''[[Транспланталогія]] ва Украіне''' == Гісторыя == На працягу першага паўгоддзя 2021 года ўкраінскія медыкі выканалі 126 аперацый па трансплантацыі органаў і было задзейнічана 20 цэнтраў<ref>{{Cite web|title=126 трансплантацій виконано в Україні протягом І півріччя 2021 року|url=http://moz.gov.ua/article/news/126-transplantacij-vikonano-v-ukraini-protjagom-i-pivrichchja-2021-roku|website=moz.gov.ua|accessdate=2021-07-21|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=За пів року в Україні провели 126 трансплантацій органів|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/3278141-za-piv-roku-v-ukraini-proveli-126-transplantacij-organiv.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2021-07-21|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Українські медики за пів року виконали 126 операцій з трансплантації органів|url=https://medicine.rayon.in.ua/news/406526-ukrainski-mediki-za-piv-roku-vikonali-126-operatsiy-z-transplantatsii-organiv|website=medicine.rayon.in.ua|accessdate=2021-07-21|language=uk}}</ref>. == Юрыдычныя аспекты == У 2018 годзе [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла Закон «Аб прымяненні трансплантацыі анатамічных матэрыялаў чалавеку»<ref>{{Cite web|title=Про застосування трансплантації анатомічних матеріалів людині|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/2427-19|website=Офіційний вебпортал парламенту України|accessdate=2021-07-21|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=ІПС ЛІГА:ЗАКОН - система пошуку, аналізу та моніторингу нормативно-правової бази.|url=https://ips.ligazakon.net/|website=ips.ligazakon.net|accessdate=2021-07-21}}</ref><ref>{{Cite web|title=Проект постанови Кабінету Міністрів України «Деякі питання реалізації Закону України «Про застосування трансплантації анатомічних матеріалів людині»|url=http://moz.gov.ua/article/public-discussions/proekt-postanovi-kabinetu-ministriv-ukraini-dejaki-pitannja-realizacii-zakonu-ukraini-pro-zastosuvannja-transplantacii-anatomichnih-materialiv-ljudini|website=moz.gov.ua|accessdate=2021-07-21|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Прийнято новий Закон про трансплантацію|url=https://eba.com.ua/pryjnyato-novyj-zakon-pro-transplantatsiyu/|website=European Business Association|accessdate=2021-07-21|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Лише за згодою: Рада ухвалила закон про трансплантацію|url=http://life.pravda.com.ua/health/2018/05/17/230960/|website=Українська правда _Життя|accessdate=2021-07-21}}</ref><ref>{{Cite web|title=Пересадка органів в Україні: ви готові до цього?|url=https://www.radiosvoboda.org/a/svoboda-v-detalyah/29257190.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-07-21|language=ua}}</ref>. У 2019 годзе ў закон былі ўнесеныя змены, якія спрыялі ўрэгуляванню працэсу перасадкі анатамічных матэрыялаў чалавеку. Пасля гэтага трансплантацыя стала больш распаўсюджаным і вядомым метадам лячэння ва Украіне. Што было зменена: * сфарміравана стратэгія развіцця сістэмы трансплантацыі ва Украіне; * удасканалены загад аб дыягностыцы смерці мозгу<ref>{{Cite web|title=Про деякі питання удосконалення роботи відділень анестезіології та інтенсивної терапії закладів охорони здоров'я|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/z1259-20|website=Офіційний вебпортал парламенту України|accessdate=2021-07-21|language=uk}}</ref>; * узаконеная перасадка органаў у тым ліку ад блізкіх сваякоў. У канцы 2020 года была ўведзена ў тэставую эксплуатацыю Адзіная дзяржаўная інфармацыйная сістэма трансплантацыі<ref>{{Cite web|title=Про затвердження Положення про Єдину державну інформаційну систему трансплантації органів та тканин|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/1366-2020-п|website=Офіційний вебпортал парламенту України|accessdate=2021-07-21|language=uk}}</ref>. У 2020—2021&nbsp;гадах былі змененыя тарыфы на правядзенне ўсіх відаў трансплантацый<ref>{{Cite web|title=Кабінет Міністрів України - Про внесення змін до постанов Кабінету Міністрів України від 18 грудня 2019 р. № 1083 і від 3 березня 2021 р. № 181|url=https://www.kmu.gov.ua/npas/pro-vnesennya-zmin-do-postanov-kabinetu-ministriv-ukrayini-vid-18-grudnya-s70721|website=www.kmu.gov.ua|accessdate=2021-07-21|language=ua}}</ref>. Была ўрэгуляваная транспарціроўка трансплантатаў<ref>{{Cite web|title=«Органи ваших близьких будуть жити далі»|url=https://zaxid.net/organi_vashih_blizkih_budut_zhiti_dali_n1505923|website=ZAXID.NET|accessdate=2021-07-21|language=uk|last=Zaxid.net}} (2020)</ref>. == Кіраванне == Каардынацыя дзейнасці ўдзельнікаў сістэмы трансплантацыі адбываецца спецыялізаванай дзяржаўнай установай «Украінскі цэнтр трансплант-каардынацыі» (ад МААЗ Украіны)<ref>{{Cite web|title=Кабінет Міністрів України - Про утворення спеціалізованої державної установи “Український центр трансплант-координації”|url=https://www.kmu.gov.ua/npas/pro-utvorennya-specializovanoyi-der-a1154r|website=www.kmu.gov.ua|accessdate=2021-07-21|language=ua}}</ref>. == Перасадка ныркі == === Гісторыя === Ва ўкраінскай транспланталогіі нельга забываць гістарычны вопыт перасадкі ныркі казы чалавеку з тэрмінальнай урэміяй ў 1924 годзе, выкананай знакамітым [[Лука (Война-Ясянецкі)|В. Ф. Война-Ясянецкім (свяціцель Лука)]] у сібірскай ссылцы. Варта адзначыць, што В. Ф. Война-Ясянецкі быў выпускніком медыцынскага факультэта Кіеўскага ўніверсітэта імя Святога князя Уладзіміра 1903 года<ref>КЛЯП С. И. [https://voronuy.at.ua/index/mladshij_syn_voronogo_g_f/0-27 Ю. Ю.ВОРОНОЙ И ЕГО РОЛЬВ СТАНОВЛЕНИИ ТРАНСПЛАНТОЛОГИИ ПОЧКИ] {{ref-ru}}</ref>. Упершыню ва Украіне і свеце перасадку ныркі на шыю сабакі [[Юрый Юр’евіч Вараны|Ю. Ю. Вараны]] прадэманстраваў 28 мая 1930 года ў Харкаве на Усесаюзным з’ездзе фізіёлагаў. Цікава, што некаторыя аўтары, аддавалі прыярытэт у распрацоўцы метаду аўтатрансплантацыі ныркі на шыю сабакам дацэнту {{нп3|Георгій Міхайлавіч Шпуга|Г. М. Шпугу|ru|Шпуга, Георгий Михайлович}}, нягледзячы на тое, што апошні зрабіў перасадку ныркі праз 7 гадоў пасля Ю. Ю. Варанога. Трансплантацыю ныркі чалавеку таксама ўпершыню ў свеце выканалі ва Украіне. [[3 красавіка]] [[1933]] года, працуючы галоўным урачом у [[Херсон]]е, хірург [[Юрый Юр’евіч Вараны|Юрый Вараны]] ўпершыню ў свеце выканаў клінічную перасадку трупнай [[Нырка|ныркі]] ў бальніцы [[Харкаў|Харкава]], калі праходзіў там стажыроўку. Аперацыя была праведзена маладой жанчыне пасля спробы самагубства. Яна атруцілася {{нп3|Хларыд ртуці(II)|хларыдам ртуці|ru|Хлорид ртути(II)}} з-за сямейнай сваркі. У жанчыны развілася вострая хвароба нырак, і хірург вырашыў перасадзіць ёй нырку ад мужа, які памёр ад [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавой траўмы]]. Нырку далучылі да сасудаў сцягна. Праз некалькі гадзін пасля аперацыі нырка зарабіла і вылучыла кропелькі мачы праз [[свіршч]], які склаўся ў скуры. І праз два дні хворая памерла. Гэта адбылося з-за рэакцыі адрыньвання трансплантанта. У той час урачам было яшчэ мала вядома аб {{нп3|Гістасумяшчальнасць|гістасумяшчальнасці|ru|Гистосовместимость}} — сумяшчальнасці тканак донара і рэцыпіента. Справаздача аб гэтай аперацыі была апублікаваная ў італьянскім часопісе «Minerva Chirurgica»<ref>80 лет назад, 3 апреля 1933 года, украинский хирург Юрий Вороной провел первую в мире операцию по пересадке почки // Факты. №&nbsp;56 (3795). 29 марта 2013. с. 31.</ref>, у якім адзначалася, што нырка ўключылася ў кровазварот і пачала самастойна функцыянаваць. Гэтая перасадка ныркі была першай у гісторыі спробай перасадкі любога цэлага органа чалавеку.<ref>{{Cite web|url=http://voronuy.at.ua/publ/statti/vichne_perekhrestja_voronikh/2-1-0-68|title=Михайло Дідовець. Вічне перехрестя Вороних // Деснянська правда, 28 квітня 2011. № 46|accessdate=30 березня 2013|archive-date=4 березня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191429/http://voronuy.at.ua/publ/statti/vichne_perekhrestja_voronikh/2-1-0-68}}</ref>, хоць першая рэцыпіентка пражыла з новым органам толькі 48 гадзін.<ref>{{Cite web|url=http://health-ua.com/pics/pdf/17/72-73.pdf|title=Історія медицини. Видатні постаті. Юрій Вороний / Здоров'я України|accessdate=30 березня 2013|archive-date=17 жовтня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017205753/http://health-ua.com/pics/pdf/17/72-73.pdf}}</ref> Аб выніках даследавання таксама было паведамленне ў іспанскім часопісе «El Siglo Medico» (1936)<ref>[https://www.researchgate.net/figure/The-first-publication-of-the-first-human-kidney-transplantation-in-Spanish-journal-El_fig3_245933657 The first publication of the first human kidney transplantation in Spanish journal El Siglo Medico (title page, 1936)]</ref>. У наступныя гады Вараны выканаў яшчэ пяць перасадак ныркі. Ён выкарыстоўваў трансплантацыю як часовую меру — для падтрымання жыцця пацыента, пакуль не запрацуюць яго ўласныя ныркі. На медыцынскім сімпозіуме ў 1950 годзе Вараны апісаў два выпадкі. У адным з іх донарская нырка працавала чатыры дні, у другім — сем. Гэтага было дастаткова, каб пацыенты паправіліся і пасля выпісаліся з бальніцы. === Сучаснасць === Ва Украіне дзейнічае шэсць цэнтраў трансплантацыі, у якіх выконваюцца аперацыі па трансплантацыі ныркі, печані і сэрца: # Аддзяленне трансплантацыі ныркі Харкаўскага абласнога клінічнага цэнтра ўралогіі і нефралогіі імя У. І. Шапавала # Аддзяленне трансплантацыі і хранічнага гемадыялізу з ложкамі эндакрыннай хірургіі цэнтра трансплантацыі і хранічнага гемадыялізу та хронічного гемодіалізу з ліжками ендокринної хірургії центру трансплантації та хронічного гемодіалізу КУ «ЗАКЛ» ЗАС (''Запоріжжя'') # Аддзяленне хірургіі і трансплантацыі {{нп3|Днепрапятроўская абласная клінічная бальніца імя І. І. Мечнікава|Днепрапятроўскай абласной клінічнай бальніцы імя І. І. Мечнікава|uk|Дніпропетровська обласна клінічна лікарня ім. І.І. Мечникова}} # {{нп3|Нацыянальны інстытут хірургіі і транспланталогіі імя А. А. Шалімава||uk|Національний інститут хірургії та трансплантології імені О. О. Шалімова}} # Аддзяленне трансплантацыі і дыялізу {{нп3|Адэская абласная клінічная бальніца|Адэскай абласной клінічнай бальніцы|uk|Одеська обласна клінічна лікарня}} # Ковельское гарадское тэрытарыяльнае медыцынскае аб’яднанне<ref>[https://moz.gov.ua/article/news/provedeno-pershu-transplantaciju-nirki-u-rajonnij-likarni-ukraini для здійснення трансплантації органів.] 21 листопада 2019</ref> Аддзяленне трансплантацыі {{нп3|Данецкая абласная клінічная бальніца імя М. І. Калініна|Данецкай абласной бальніцы імя М. І. Калініна|uk|Донецька обласна клінічна лікарня імені М. І. Калініна}} не праводзіць аперацыі з 2014 года<ref>{{Cite web|url=http://tvoemisto.tv/exclusive/24_roky_v_cherzi_za_nyrkoyu_chomu_u_lvovi_tak_ridko_peresadzhuyut_organy_90962.html|title=24 роки в черзі за ниркою. Чому у Львові так рідко пересаджують органи|website=tvoemisto.tv|accessdate=2018-11-13}}</ref>. Ва Украіне пераважае трансплантацыя ад жывога донара-сваяка, а трансплантацыя ад трупнага донара ў апошнія гады практычна не практыкуецца. Так, у 2016 годзе былі праведзены толькі дзве аперацыі па перасадцы ныркі ад трупнага донара<ref>{{Cite web|url=http://moz.gov.ua/article/news/problemi-ta-perspektivi-rozvitku-sistemi-transplantacii-v-ukraini-scho-zavazhae-rjatuvati-tisjachi-ukrainciv-za-dopomogoju-transplantacii|title=Проблеми та перспективи розвитку системи трансплантації в Україні: що заважає рятувати тисячі українців за допомогою трансплантації?|website=moz.gov.ua|language=uk|accessdate=2018-11-13}}</ref>. === Дынаміка === Дынаміка аперацый па трансплантацыі нырак з 2019 года<ref name="ВУЗ">[https://hromadske.ua/ru/posts/v-ukraine-za-god-uvelichilos-kolichestvo-transplantacij-skolko-chelovek-poluchili-novye-organy В Украине за год увеличилось количество трансплантаций. Сколько человек получили новые органы?] {{ref-ru}}</ref>: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:362 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2019 from:0 till: 71 bar:2020 from:0 till: 98 bar:2021 from:0 till: 229 PlotData= bar:2019 at: 71 fontsize:S text: 71 shift:(-10,5) bar:2020 at: 98 fontsize:S text: 98 shift:(-10,5) bar:2021 at: 229 fontsize:S text: 229 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: </timeline> == Перасадка сэрца == === Гісторыя === [[Файл:BIB-s.jpg|250px|міні|Паштовая марка Укрпошты з выявай {{нп3|Аляксандр Аляксеевіч Шалімаў|А. А. Шалімава|uk|Шалімов Олександр Олексійович}}]] Першая ва на тэрыторыі Украіны аперацыя па перасадцы сэрца была праведзена пад кіраўніцтвам заснавальніка і дырэктара кіеўскага {{нп3|Нацыянальны инстытут хірургіі і транспланталогіі імя А. А. Шалімава|Інстытута хірургіі і транспланталогіі|uk|Національний інститут хірургії та трансплантології імені О. О. Шалімова}} {{нп3|Аляксандр Аляксеевіч Шалімаў|А. А. Шалімава|uk|Шалімов Олександр Олексійович}}, але пасля некалькіх аперацый, зробленых на сэрцах, у краіне здарыўся 15-гадовы перапынак. У 2001 годзе ўкраінскі кардыяхірург {{нп3|Барыс Міхайлавіч Тодураў|Б. М. Тодураў|uk|Тодуров Борис Михайлович}} выканаў першую трансплантацыю сэрца ва Украіне на базе кафедры кардыяхірургіі {{нп3|Нацыянальны инстытут хірургіі і транспланталогіі імя А. А. Шалімава|Нацыянальнага інстытута хірургіі і транспланталогіі імя А. А. Шалімава|uk|Національний інститут хірургії та трансплантології імені О. О. Шалімова}}<ref>{{Cite web|url=https://day.kyiv.ua/uk/article/panorama-dnya/persha-peresadka-sercya-v-ukrayini|title=Перша пересадка серця в Україні|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=|accessdate=}}</ref>. Донарам быў 35-гадовы мужчына, рэцыпіентам 36-гадовы Мікалай Ішчук з [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]]. Аперацыйная брыгада складалася з пяці хірургаў, двух [[Анестэзіялогія|анестэзіёлагаў]], урача-перфузіёлага, групы [[лабарант]]аў і аперацыйных сясцёр. Аперацыя доўжылася амаль чатыры гадзіны і была праведзена бясплатна<ref>{{Cite web|url=http://postup.brama.com/010306/37_1_1.html|title=POSTUP/BRAMA - Нове серце|website=postup.brama.com|accessdate=2018-09-14|archive-date=24 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924174837/http://postup.brama.com/010306/37_1_1.html|url-status=dead}}</ref>. Пацыент з донарскім сэрцам пражыў два тыдні. Другую аперацыю па трансплантацыі Тодураў зрабіў праз два гады. Харкаўчанін Эдуард Сакалоў з 2003 года жыве з донарскім сэрцам<ref>{{Cite web|url=https://heart.kyiv.ua/eduard-sokolov-vidsvyatkuvav-v-instituti-sertsya-15-rokiv-zhittya-z-donors-kim-sertsem|title=Едуард Соколов відсвяткував в Інституті серця 15 років життя з донорським серцем|date=2 жовтня 2018}}</ref>. Першая аперацыя па перасадцы сэрца падлетку была праведена таксама Тодуравым разам з загадчыкам аддзялення паталогіі міякарда і трансплантацыі органаў і тканак Гаўрыілам Коўтунам і калегамі са [[Львоў|Львова]] ў верасні 2021. Рэцыпіентам стаў 13-гадовы хлопчык<ref>[https://heart.kyiv.ua/ru/pervaya-v-istorii-ukrainy-transplantacziya-serdcza-rebenku/#:~:text=20%20%D0%BB%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B4%20%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2,%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B5%20%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%BE. ПЕРВАЯ в истории Украины трансплантация сердца ребенку!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221125174953/https://heart.kyiv.ua/ru/pervaya-v-istorii-ukrainy-transplantacziya-serdcza-rebenku/#:~:text=20%20%D0%BB%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B4%20%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2,%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B5%20%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%BE. |date=25 лістапада 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка === Дынаміка аперацый па трансплантацыі сэрца з 2019 года<ref name="ВУЗ"/>: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:40 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2019 from:0 till: 1 bar:2020 from:0 till: 9 bar:2021 from:0 till: 32 PlotData= bar:2019 at: 1 fontsize:S text: 1 shift:(-10,5) bar:2020 at: 9 fontsize:S text: 9 shift:(-10,5) bar:2021 at: 32 fontsize:S text: 32 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: </timeline> == Перасадка лёгкіх == [[Файл:Usenko.png|250px|міні|{{нп3|Аляксандр Юр’евіч Усенка||uk|Усенко Олександр Юрійович}}]] 12 красавіка 2016 года ў {{нп3|Нацыянальны инстытут хірургіі і транспланталогіі імя А. А. Шалімава|Нацыянальным інстытуце хірургіі і транспланталогіі імя А. А. Шалімава|uk|Національний інститут хірургії та трансплантології імені О. О. Шалімова}} ўпершыню ва Украіне была праведзена ўнікальная аперацыя па перасадцы ніжніх доляў лёгкіх жывых донараў — бацькі і маці — 29-гадовай жанчыне. У аперацыі ўдзельнічалі больш за 50 спецыялістаў інстытута, яна доўжылася больш за 26 гадзін<ref>{{Cite web|url=https://kiev-ukr.segodnya.ua/kpeople/kievskie-mediki-vpervye-proveli-udachnuyu-operaciyu-po-peresadke-legkih-zhenshchine-708130.html|title=Київські медики вперше провели вдалу операцію з пересадки легенів|website=kiev-ukr.segodnya.ua|language=uk|accessdate=2018-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170429200749/http://kiev-ukr.segodnya.ua/kpeople/kievskie-mediki-vpervye-proveli-udachnuyu-operaciyu-po-peresadke-legkih-zhenshchine-708130.html|archivedate=29 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. Аперацыю праводзіў {{нп3|Аляксандр Юр’евіч Усенка||uk|Усенко Олександр Юрійович}}, які ўзначальвае інстытут Шалімава<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2016/04/14/v_ukrayini_vpershe_provely_operaciyu_z_peresadky_legeniv|title=В Україні вперше провели операцію з пересадки легенів|website=espreso.tv|accessdate=2018-07-26}}</ref>. == Перасадка печані == === Гісторыя === У 1994 годзе [[прафесар]] [[Аляксандр Сямёнавіч Ніканенка]] ў Запарожскім цэнтры транспланталогіі выканаў першую ва Украіне аперацыю па перасадцы печані ад памерлага донара. Да 2000 года ва Украіне было выканана 7 аперацый па перасадцы печані, 4 з якіх прайшлі паспяхова. У 2001 годзе, прафесары {{нп3|Валерый Феадосьевіч Саенка||uk|Саєнко Валерій Феодосійович}} і [[Алег Генадзевіч Катэнка|А.&nbsp;Г.&nbsp;Катэнко]] ўпершыню ў краіне правялі трансплантацыю часткі печані ад жывога сваяка ў {{нп3|Нацыянальны инстытут хірургіі і транспланталогіі імя А. А. Шалімава|Нацыянальным інстытуце хірургіі і транспланталогіі імя А. А. Шалімава|uk|Національний інститут хірургії та трансплантології імені О. О. Шалімова}}<ref>{{Cite news|url=https://aasldpubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1053/jlts.2000.9762|title=Liver Transplantation in Eastern Europe|last=Spicák|first=J|date=2000-09|pages=665–669|work=Liver Transplantation|volume=6|doi=10.1053/jlts.2000.9762|issn=1527-6465|issue=5|accessdate=2018-07-18}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://aasldpubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1053/jlts.2000.9762 |accessdate=25 лістапада 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220305135443/https://aasldpubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1053/jlts.2000.9762 |archivedate=5 сакавіка 2022 |url-status= }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://stemcellbank.org.ua/dostizheniya-transplantologii-v-ukraine-i-v-mire/?lang=en|title=Achievements of Transplantology in Ukraine and in the World|website=stemcellbank.org.ua|language=en-US|accessdate=2018-07-18}}</ref>. Юбілейную, сотую аперацыю па перасадцы печані ва Украіне здзейснілі спецыялісты Інстытута імя Шалімава ў 2012 годзе<ref>{{Cite news|url=https://tsn.ua/ukrayina/institut-shalimova-peresadiv-yuvileynu-pechinku.html|title=Інститут Шалімова пересадив ювілейну печінку|date=2012-03-28|language=uk|work=ТСН.ua|accessdate=2018-07-18}}</ref>. === Дынаміка === Дынаміка аперацый па трансплантацыі печані з 2019 года<ref name="ВУЗ"/>: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:60 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2019 from:0 till: 6 bar:2020 from:0 till: 21 bar:2021 from:0 till: 50 PlotData= bar:2019 at: 6 fontsize:S text: 6 shift:(-10,5) bar:2020 at: 21 fontsize:S text: 21 shift:(-10,5) bar:2021 at: 50 fontsize:S text: 50 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: </timeline> {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.pravoisuspilstvo.org.ua/archive/2015/6_2_2015/part_2/9.pdf Соматичні права людини. Хажинський Р. М.] // Право і суспільство.- № 6-2 частина 2 / 2015.- С.35-39 * {{Cite web|title=Трансплантологія в Україні відстала від світу на цілу епоху|accessdate=19 серпня 2021|url=http://amnu.gov.ua/transplantologiya-v-ukrayini-vidstala-vid-svitu-na-czilu-epohu/}} * [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/handle/123456789/53008 О становлении трансплантологии в Украине: юридические аспекты. И.&nbsp;М.&nbsp;Антонян, А.&nbsp;Н.&nbsp;Хвисюк…//«Международный медицинский журнал», 2005, №&nbsp;2, С.148-151] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221125124637/http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/handle/123456789/53008 |date=25 лістапада 2022 }} {{Еўропа паводле тэм 3|Транспланталогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Транспланталогія паводле краін|Украіна]] [[Катэгорыя:Медыцына ва Украіне]] korpmzlbxd6z13s3eiu2levkqfz9p94 0 729035 5192994 5172219 2026-09-04T15:34:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192994 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{цёзкі2|Круглікаў}} '''Сяргей Уладзіміравіч Круглікаў''' (нар. 1967, [[Мінск]]) — беларускі спецыяліст у галіне аўтаматызацыі кіравання складанымі сістэмамі. Доктар ваенных навук (2014), кандыдат тэхнічных навук (1998), дацэнт (2001)<ref name="КСВ">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2711058&strq=l_siz=20 Кругликов, Сергей Владимирович (доктор военных наук; кандидат технических наук; род. 1967)]</ref>. == Біяграфія == Сын беларускага спецыяліста ў галіне аўтаматычнага і арганізацыйнага кіравання [[Уладзімір Уладзіміравіч Круглікаў|Уладзіміра Круглікава]]<ref>[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar738050&strq=l_siz=10 Кругликовы (династия / семья) ]</ref>. З 2017 года намеснік генеральнага дырэктара па навуковай і інавацыйнай рабоце [[Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі|Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]<ref name="КСВ"/>. З 11 сакавіка 2022 <ref>[http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/15.03.22.pdf ПРЕЗИДИУМ НАН БЕЛАРУСИ 11 марта рассмотрел ряд кадровых вопросов… — Навука. — 2022. — 15 сакавіка. — С. 2]</ref> па 29 студзеня 2026<ref>{{Cite web |url=https://uiip.by/rus/about/history/personalities/?letter=%D0%9A |title=Персоналии ОИПИ — К |access-date=28 ліпеня 2026 |archive-date=8 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260808064443/https://uiip.by/rus/about/history/personalities/?letter=%D0%9A |url-status=dead }}</ref> — яго дырэктар. == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: распрацоўка канцэпцый, метадалагічных і навукова-метадычных асноў праектавання і эксплуатацыі аўтаматызаваных інфармацыйна-кіруючых сістэм рознага прызначэння<ref name="КСВ"/>. === Навуковыя працы === * Адаптивные информационно-управляющие системы специального назначения: теория и практика синтеза : монография / С. В. Кругликов. — Минск, 2014 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar737741&strq=l_siz=10 Кругликов, Сергей Владимирович (доктор военных наук; кандидат технических наук; род. 1967)] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Круглікаў Сяргей Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] en2uzo0g4inzosmhczvvljtv8i514vt 0 737253 5193158 5189579 2026-09-05T01:35:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193158 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Канфлікт у Судане |частка = [[Пераход Судана да дэмакратыі]] |выява = War in Sudan (2023).svg |памер = |загаловак = Карта сітуацыі ў Судане. {{legend|#ffccccff|Пад кантролем [[Узброеныя сілы Судана|Узброеных сіл Судана]] і [[Вызваленчы рух Судана|саюзнікаў]]}} {{legend|#008080|Пад кантролем [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]]}} {{legend|#e3d975|Пад кантролем [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|Народна-вызваленчага руха Судана–Поўнач]] ([[Абдэлазіз аль-Хілу|аль-Хілу]])}} {{legend|#800033|Пад кантролем [[Вызваленчы рух Судана|Вызваленчага руха Судана]] ([[Абдул Вахід аль-Нур|аль-Нур]])}} {{legend|#9affffff|Пад кантролем [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]]}} {{legend|#ffac6f|Пад сумесных кантролем Сіл аператыўнай падтрымкі і Народна-вызваленчага руха Судана—Поўнач (аль-Хілу)}} |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{flag|Судан}} [[Судан]] |прычына = барацьба за ўладу, спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі |casus belli = |статус = канфлікт працягваецца, у 2023 годзе неаднаразова ўводзіўся рэжым спынення агню {{Collapsible list |bullets =yes |title = |''16.04:'' з 16:00 па 19:00 штодня ўведзены рэжым спынення агню для гуманітарнай дапамогі |''18.04:'' з 18:00 дзейнічала 24-гадзіннае перамір’е |''21.04:'' абвешчана трохдзённае перамір’е |''25.04:'' з 00:00 дзейнічае 74-гадзіннае перамір’е |''30.04:'' дзейнічае 74-гадзіннае перамір’е |''04.05:'' дзейнічае тыднёвае спыненне агню |''22.05:'' з 21:45 дзейнічае тыднёвае спыненне агню (29.05 падоўжана да 03.06) |''10.06:'' з 06:00 дзейнічае 24-гадзіннае перамір’е |''18.06:'' з 06:00 дзейнічае 72-гадзіннае перамір’е |''27.06:'' дзейнічае перамір’е з нагоды свята Курбан-байрам }} |змены = |праціўнік1 =[[Файл:Logo of the Transitional Sovereignty Council of Sudan (2023).jpg|22px]] [[Пераходны суверэнны савет Судана|Пераходны суверэнны савет]]<br/>[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Выява:Joint Darfur Force Logo.jpg|22пкс]] [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]]<br/>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Малік Агар|М. Агара]])<br>[[File:Flag of SLM (Tambour).svg|22px]]/[[File:Flag of SLM (Minnawi).svg|22px]] [[Вызваленчы рух Судана]] (фракцыі [[Мустафа Тамбур|М. Тамбура]] і [[Міні Мінаві|М. Мінаві]])<br>{{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Рух за справядлівасць і роўнасць]]<br>[[Народнае супраціўленне Судана]]<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{Cite news |date=15 April 2023 |title=Sudan's RSF says it's ready to cooperate over Egyptian troops |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudans-paramilitary-force-shares-video-they-claim-shows-surrendered-egyptian-2023-04-15/ |url-status=live |url-access=registration |access-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415161133/https://www.reuters.com/world/africa/sudans-paramilitary-force-shares-video-they-claim-shows-surrendered-egyptian-2023-04-15/ |archive-date=15 April 2023}}</ref><ref name="auto6">{{cite web |url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops |title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops |date=15 April 2023 |work=al-Arabiya |language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Egyptian withdrawal from Sudan |url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20230829_ACAPS_thematic_report_Sudan_Northern_State_pre-crisis_and_current_situation.pdf}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Украіна}}<ref name="auto5">{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |access-date=2023-09-19 |last1=Butenko|first1=Butenko|display-authors=et al|website=CNN |language=en |archive-date=11 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011090624/https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |url-status=live }}</ref> {{Collapsible list | framestyle=border:none; padding:0; | title = пры падтрымцы | {{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name=TimeKholood>{{cite magazine|url=https://time.com/6342732/sudan-burhan-hemedti-descent-warlordism/|title=Sudan's Dangerous Descent Into Warlordism|magazine=Time|last1=Khair|first1=Kholood|last2=Akam|first2=Asmahan|date=7 December 2023|access-date=9 December 2023|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209052018/https://time.com/6342732/sudan-burhan-hemedti-descent-warlordism/|url-status=live}}</ref> | {{Сцягафікацыя|Нігер}}<ref>{{cite web |title=Niger willing to collaborate with Sudan to retrieve items plundered by mercenaries |url=https://sudantribune.com/article277694/ |website=Sudan Tribune |date=27 September 2023}}</ref> | {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref name=TimeKholood/> | {{сцягафікацыя|Турцыя}}<ref name=TimeKholood/> |{{сцягафікацыя|Расія}}<ref name=Russia>{{cite web | url=https://hrf.org/russias-influence-in-sudan/ | title=Russia's Influence in Sudan |website=Human Rights Foundation|last1=Hashi|first1=Huda|last2=Keita|first2=Mohamed| date=11 August 2023 }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg}} [[Народны фронт вызвалення Тыграя]]<ref>{{cite web |title=Coordination And Support Between The Sudanese Army And Tigray Forces |url=https://www.thereporterethiopia.com/46212/ |website=The Reporter Ethiopia |access-date=5 April 2026 |date=29 July 2025}}</ref> }} |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[Урад міру і адзінства]] (з 2025)<br>[[File:Logo of The Third Front.jpg|22px]] [[Тамазудж]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>[[File:Flag_of_Sudan_Liberation_Movement-Army.svg|22px]] [[Вызваленчы рух Судана]] (фракцыя [[Абдул Вахід аль-Нур|А. Нура]])<br>{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Лівійская нацыянальная армія]]<ref>{{cite web |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |date=15 April 2023 |work=al-Arabiya |language=en |access-date=15 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live }}</ref><br>{{flagicon image|PMC Wagner Center logo.png}} [[ПВК «Вагнер»]]<ref name=CAR>{{cite web|url=https://adf-magazine.com/2023/05/sudans-connections-with-car-chad-could-cause-conflict-to-spread/|title=Sudan's Connections With CAR, Chad Could Cause Conflict To Spread|website=Africa Defence Forum|date=30 May 2023|access-date=3 January 2024}}</ref><ref name="Wagner">{{cite news |last1=Elbagir |first1=Nima |last2=Mezzofiore |first2=Gianluca |last3=Qiblawi |first3=Tamara |title=Exclusive: Evidence emerges of Russia's Wagner arming militia leader battling Sudan's army |url=https://www.cnn.com/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl/index.html |access-date=20 April 2023 |publisher=CNN |date=20 April 2023 |quote=The Russian mercenary group Wagner has been supplying Sudan's Rapid Support Forces (RSF) with missiles to aid their fight against the country's army, Sudanese and regional diplomatic sources have told CNN. The sources said the surface-to-air missiles have significantly buttressed RSF paramilitary fighters and their leader Mohamed Hamdan Dagalo |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420194129/https://amp.cnn.com/cnn/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl/index.html |url-status=live }}</ref><br>{{Сцяг|Калумбія}} [[Пустынныя ваўкі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/08/colombian-mercenaries-sudan-war|title=‘War is a business’: the Colombian mercenaries training Sudan’s child fighters to ‘go and get killed’|date=2025-10-08|publisher=[[The Guardian]]|access-date=2025-12-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-mercenaries-fighting-in-sudan-with-alleged-uae-links|title=‘Colombian mercenaries fighting in Sudan with alleged UAE links’|date=2024-11-28|publisher=Dabanga|access-date=2025-12-23|url-status=live}}</ref><br>{{flagicon|Central African Republic}} [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]<ref>{{cite letter |first1=Mariam |last1=Yazdani| first2=Fadhel |last2=Bouzidi |first3=Mohamed |last3=Mamadou Diatta |first4=Hanna |last4=Mollan |recipient=Hwang Joon-Kook |date=5 June 2024 |subject=Letter dated 5 June 2024 from the Panel of Experts on the Central African Republic extended pursuant to resolution 2693 (2023) addressed to the President of the Security Council |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/2112058/n2412413.pdf |access-date=27 October 2025}}</ref> {{Collapsible list | framestyle=border:none; padding:0; | title = пры падтрымцы | {{сцягафікацыя|ЦАР}}<ref name=CAR/> | {{сцягафікацыя|Чад}}<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article279446/|title=Key Darfur groups join Sudanese army in its war against RSF paramilitary forces|website=Sudan Tribune|date=17 November 2023|access-date=17 November 2023|archive-date=18 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231118234229/https://sudantribune.com/article279446/|url-status=live}}</ref><ref name=TalkingPeace/> | {{сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name=TalkingPeace>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2023/09/29/world/africa/sudan-war-united-arab-emirates-chad.html | title=Talking Peace in Sudan, the U.A.E. Secretly Fuels the Fight | work=The New York Times | date=29 September 2023 | last1=Walsh | first1=Declan | last2=Koettl | first2=Christoph | last3=Schmitt | first3=Eric | access-date=30 September 2023 | archive-date=29 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230929071026/https://www.nytimes.com/2023/09/29/world/africa/sudan-war-united-arab-emirates-chad.html | url-status=live }}</ref> | {{сцягафікацыя|Кенія}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-general-warns-kenya-against-sending-peacekeepers-2023-07-24/|title=Sudanese general warns Kenya against sending peacekeepers|website=Reuters|date=24 July 2023|access-date=17 December 2023|last1=Eltahir|first1=Nafisa|last2=Holland|first2=Hereward|archive-date=13 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013030251/https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-general-warns-kenya-against-sending-peacekeepers-2023-07-24/|url-status=live}}</ref> | {{сцягафікацыя|Расія}}<ref name=Russia/> | {{сцягафікацыя|Уганда}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-rsf-leader-visits-uganda-first-known-wartime-foreign-trip-2023-12-27/|title=Sudan RSF leader visits Uganda in first known wartime foreign trip|website=Reuters|last1=El Taher|first1=Nafisa|last2=Paravicini|first2=Giulia|last3=Ehab|first3=Yomna|last4=El Safty|first4=Sarah|date=27 December 2023|access-date=31 December 2023}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Джыбуці}}<ref>{{cite web |title=Anonymous Sudan hacks IGAD countries over alleged RSF support |url=https://sudantribune.com/article282046/ |website=Sudan Tribune |date=7 February 2024}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Эфіопія}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-rsf-leader-visits-ethiopia-first-public-wartime-tour-2023-12-28/|title=Sudan RSF leader visits Ethiopia in first public wartime tour|website=Reuters|last1=Endeshaw|first1=Dawit|last2=Awadalla|first2=Nadine|last3=Holland|first3=Hereward|last4=Lewis|first4=Aidan|date=28 December 2023|access-date=23 January 2023}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Паўднёвы Судан}}<ref>{{cite web |title=South Sudan denies smuggled Fuel to Sudan's paramilitary forces |url=https://sudantribune.com/article281564/ |website=Sudan Tribune |date=22 January 2024}}</ref> |[[File:Flag of Puntland.svg|22пкс]] [[Пунтленд]]<ref>{{Cite web |date=27 April 2025 |title=UAE deployed radar to Somalia's Puntland to defend from Houthi attacks, supply Sudan's RSF |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250427-uae-deployed-radar-to-somalias-puntland-to-defend-from-houthi-attacks-supply-sudans-rsf/ |access-date=31 October 2025 |website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan Accuses Puntland of Enabling RSF Operations via Bosaso Airport |url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/sudan-accuses-puntland-of-enabling-rsf-operations-via-bosaso-airport |access-date=31 October 2025 |website=African Security Analysis}}</ref> }} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Абдэль Фатах аль-Бурхан]],<br>[[Ясір аль-Ата]],<br>[[Шамс ад-Дзін Хабашы]] |камандзір2 = [[Махамед Хамдан Дагала]],<br>[[Абдэльрахім Дагала]],<br>[[Абдэль Рахман Джума]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = ад 100 000 да 150 000 байцоў<ref>[https://www.indexmundi.com/factbook/compare/sudan.ethiopia/military], 15 April 2023</ref> |сілы2 = 100 000 байцоў<ref name=Reuters>{{Cite news |date=2023-04-13 |title=Factbox: Who are Sudan's Rapid Support Forces? |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/africa/who-are-sudans-rapid-support-forces-2023-04-13/ |access-date=2023-04-15 |quote=Analysts estimate the force numbers about 100,000, with bases and deployments across the country.}}</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 150 000 — 522 000 загінулых пры баявых дзеяннях <small>(станам на 20.01.25)</small>, 522 000 загінулых ад голаду <small>(станам на 08.05.25)</small> ---- 8,8 млн унутрана перамешчаных асоб і 3,5 млн бежанцаў за мяжой <small>(станам на 05.02.25)</small> ---- 200 вайскоўцаў УС Егіпта трапілі ў палон да прыхільнікаў Дагала <small>(захоплены 15.04.23, вызвалены 19.04.23)</small> |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Трэцяя грамадзянскай вайна ў Судане''' — узброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж ''[[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС)'' і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] ''«[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП)'', якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні ўспыхнулі [[15 красавіка]] [[2023]] года, спачатку ахапіўшы сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Першапачаткова асобныя [[СМІ]] назвалі падзеі ''спробай дзяржаўнага перавароту''<ref>{{cite news |title=Chad closes border with Sudan, calls for calm |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-chad-idAFL1N36I0B1 |access-date=15 April 2023 |work=[[Reuters]] |date=15 April 2023}}</ref>. З часам у медыя загаварылі аб перарастанні барацьбы ў ''[[Грамадзянская вайна|грамадзянскую вайну]]''<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2023/04/17/971128-voennii-konflikt-v-sudane-pererastaet-v-novuyu-grazhdanskuyu-voinu Военный конфликт в Судане перерастает в новую гражданскую войну]</ref>. Сутыкненні выклікалі гуманітарны крызіс у сталіцы краіны і прыпыненне паветраных зносін. Міжнародная супольнасць аднадушна выказалася ў нейтральным ключы і заклікала бакі да міру. Аднак асобныя дзяржавы і замежныя сілы былі абвінавачаны ў падтрымцы таго ці іншага боку. УСС і САП неадразова абвяшчалі аб часовым спыненні баявых дзеянняў, але не адно перамір’е не выконвалася фракцыямі канфлікту, таму супрацьстаянне працягвалася. == Перадгісторыя == [[19 снежня]] [[2018]] года ў Судане ўспыхнулі пратэсты з-за рэзкага росту цэн і пагаршэння эканамічнага стану<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/12/protests-rising-prices-spread-sudan-khartoum-181220132130661.html Several killed in Sudan as protests over rising prices continue]</ref>. У студзені [[2019]] года ўвага пратэстуючых пераключылася з эканамічных пытанняў на заклікі да адстаўкі прэзідэнта краіны [[Амар аль-Башыр|Амара аль-Башыра]], які знаходзіўся ва ўладзе амаль 30 гадоў<ref>[https://www.theguardian.com/world/2019/jan/17/sudanese-police-fire-on-protesters-demanding-president-step-down Sudanese police fire on protesters demanding president step down]</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/news/its-more-bread-why-are-protests-sudan-happening 'It’s more than bread': Why are protests in Sudan happening?]</ref>. На гэтым фоне [[11 красавіка]] адбыўся [[Ваенны пераварот у Судане (2019)|дзяржаўны пераварот]], і да ўлады прыйшлі вайскоўцы. Новым кіраўніком дзяржавы стаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан]], узначаліўшы [[Другі пераходны ваенны савет Судана|Пераходны ваенны савет]]. На змену яму прыйшоў [[Суверэнны савет Судана|Суверэнны савет]]. У яго склад увайшлі як грамадзянскія асобы, так і вайскоўцы. За два гады дадзены орган так і не змог прымірыць бакі з глыбокімі палітычнымі рознагалоссямі, што існавалі яшчэ ў часы аль-Башыра. Больш за тое, Савет пачаў праводзіць жорсткія эканамічныя рэформы, каб прэтэндаваць на пазыкі [[міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], аднак такое рашэнне выклікала супраціў сярод насельніцтва<ref name="partizan">[https://belaruspartisan.by/politic/547021/ В Судане произошла попытка переворота, задержали 40 военных — СМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230415143548/https://belaruspartisan.by/politic/547021/ |date=15 красавіка 2023 }} // Белорусский партизан, 21 сентября 2021</ref>. [[21 верасня]] [[2021]] года прыхільнікамі экс-прэзідэнта Амара аль-Башыра была арганізавана [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Судане (2021)|спроба дзяржаўнага перавароту]], але яна правалілася<ref>{{cite news|date=2021-09-21|title=Sudan failed coup: Government blames pro-Bashir elements|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-58629978|access-date=2021-09-21}}</ref><ref>{{cite web|title=Sudanese officials say coup attempt has failed|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/21/sudan-state-media-reports-failed-coup-attempt|access-date=2021-09-21|work=Al Jazeera|language=en}}</ref>. [[25 кастрычніка]] таго ж года, у выніку канфлікту паміж вайсковымі і грамадзянскімі прадстаўнікамі ўлады, генерал Бурхан здзейсніў [[Ваенны пераварот у Судане (2021)|дзяржаўны пераварот]], усталяваўшы поўнае панаванне арміі ва ўрадзе. Быў арыштаваны прэм’ер-міністр [[Абдала Хамдок]]. == Прычыны і пазіцыі == З моманту апошняга перавароту краінай кіравала [[хунта|ваенная хунта]] ([[Пераходны суверэнны савет Судана]])<ref name="CNN" />. Камандуючы Узброенымі сіламі Судана Абдэль Фатах аль-Бурхан і камандзір Сіл аператыўнай падтрымкі [[Махамед Хамдан Дагала]] былі лідарамі змоўшчыкаў. Аднак паколькі аль-Бурхан, які ўзначальваў хунту, манапалізаваў уладу, Дагала выказаў шкадаванне з нагоды перавароту<ref>{{cite news |last1=Olewe |first1=Dickens |title=Mohamed 'Hemeti' Dagalo: Top Sudan military figure says coup was a mistake |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-64704858 |access-date=22 March 2023 |work=[[BBC News]] |date=20 February 2023}}</ref> . У пачатку красавіка [[2023]] года было адкладзена падпісанне пагаднення паміж хунтай і прадстаўнікамі больш за 50 грамадзянскіх арганізацый і груп. Пагадненне прадугледжвала стварэнне ў краіне пераходнай грамадзянскай улады. Акрамя таго, дакумент, подпіс пад якім паставілі таксама лідары апазіцыйнага альянсу «[[Сілы за свабоду і перамены]]», устанаўліваў тэрміны пераходнага перыяду, за якім павінны рушыць услед выбары. Прычынай пераносу падпісання стала неабходнасць узгадніць інтэграцыю САП у склад [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]]. Паміж арміяй і войскамі Дагала пачаліся рознагалоссі з нагоды будучай структуры бяспекі і прынцыпаў фарміравання. У прыватнасці пра тое, хто павінен узначаліць узброеныя сілы як галоўнакамандуючы — прафесійны вайсковец (пазіцыя Бурхана<ref name="беларусы">[https://sputnik.by/20230504/strelba-vzryvy-i-nekhvatka-edy-istoriya-spaseniya-belorusa-iz-sudana-1075180877.html Стрельба, взрывы и нехватка еды: история спасения белоруса из Судана]</ref>) або грамадзянскі лідар (пазіцыя Дагала<ref name="беларусы"/>)<ref>Андрей Резчиков. [https://m.vz.ru/world/2023/4/15/1207686.html Столкновения в Судане имеют отношение к интересам России] // Взгляд : газета. — 15 апреля 2023.</ref>. З [[11 красавіка]] атрады САП былі разгорнуты паблізу горада Мерове, а таксама ў [[Хартум]]е. Улады загадалі ім сысці, аднак байцы адмовіліся падпарадкоўвацца<ref>[https://www.agenzianova.com/en/news/sudan-scontri-intorno-al-palazzo-presidenziale-si-teme-un-tentativo-di-golpe-a-khartum/ Sudan: clashes around the presidential palace, there are fears of a coup attempt in Khartoum — video], 15 April 2023.</ref>. [[13 красавіка]] САП пачалі мабілізацыю. Гэта выклікала асцярогі з нагоды магчымага паўстання супраць хунты. Суданскія ўлады заявілі, што мабілізацыя была незаконнай<ref>{{Cite news |title=Fears in Sudan as army and paramilitary force face off |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/13/sudans-army-warns-of-rsfs-movements-in-khartoum-other-cities |access-date=2023-04-15 |agency=[[Al Jazeera]]|language=en}}</ref>. Аргументуючы сваю пазіцыю, Дагала абвінаваціў Бурхана ў спробе вярнуць да ўлады Башыра<ref>[https://web.archive.org/web/20230415111143/https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%D9%84%D8%AD%D8%B8%D8%A9-%D8%A8%D9%84%D8%AD%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع".]</ref>. У сваю чаргу суданская армія абвінаваціла САП у «здрадлівай змове» супраць краіны і заявіла, што арганізацыя будзе распушчана<ref name="CNN">{{cite news |title=At least 25 killed, 183 injured in ongoing clashes across Sudan as paramilitary group claims control of presidential palace |url=https://www.cnn.com/2023/04/15/africa/sudan-presidential-palace-intl/index.html |access-date=15 April 2023 |work=[[CNN]] |date=15 April 2023}}</ref>. == Ход падзей == {{Main|Храналогія суданскага канфлікту (2023)|Храналогія суданскага канфлікту (2024)|Храналогія суданскага канфлікту (2025)|Храналогія суданскага канфлікту (2026)}} {{Гл. таксама|Катэгорыя:Бітвы суданскага канфлікту (з 2023)}} === Падзеі 15 красавіка === Баявыя дзеянні пачаліся [[15 красавіка]] з нападаў байцоў САП на некалькі вайсковых лагераў у Хартуме. Сутыкненні распаўсюдзіліся на сталічныя раёны Джабра, Кафуры і Шамбат<ref>[https://sudantribune.com/article272958/ Fighting broke out in Sudan between national army and RSF militiamen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230415124257/https://sudantribune.com/article272958/ |date=15 красавіка 2023 }}, 15 April 2023</ref>. Прадстаўнікі ваенізаваных фарміраваній заявілі, што яны захапілі міжнародны аэрапорт. Побач з галоўным камандаваннем і рэзідэнцыяй Бурхана была чутна стральба. Атрады, лаяльныя Дагала, умацавалі свае пазіцыі ў аэрапорце, а ўрадавыя сілы размясцілі бранятэхніку каля прэзідэнцкага палаца<ref name="aj">[https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/السودان-اشتباكات-مسلحة-بين-الجيش السودان.. اشتباكات مسلحة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة)], 15 April 2023</ref>. Пазней паўстанцы паведамілі пра захоп прэзідэнцкай рэзідэнцыі, аднак улады абверглі гэта<ref name="aj"/>. Наступныя баі вяліся з ужываннем цяжкага ўзбраення<ref name=":1">{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>. УСС задзейнічалі авіяцыю, а войскі Дагала выкарыстоўвалі сістэмы [[СПА|супрацьпаветранай абароны]] і цяжкую артылерыю для адбіцця варожых нападаў<ref>{{Cite web |title=Powerful explosions rock Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Самыя жорсткія баі назіраліся ў цэнтры каля прэзідэнцкага палаца і штаба арміі<ref>{{Cite web |title=Khartoum on edge hours before agreed ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Сутыкненні закранулі і [[Амдурман]] (горад-спадарожнік сталіцы)<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647179530249838595 Al-Arabiya correspondent: Clashes with heavy weapons between the army and the Rapid Support Forces in Omdurman]</ref>. У першую палову дня баі ахапілі Мерове<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Тут барацьба вялася за аэрапорт і бліжэйшую ваенную базу<ref name="aj"/>. Адначасна мяцежнікі захапілі паветраную гавань Аль-Абейд<ref>[https://www.voaafrique.com/a/soudan-des-tirs-nourris-à-khartoum-déploiement-militaire-à-omdurman/7051705.html Soudan: des tirs nourris à Khartoum, déploiement militaire à Omdurman], 15 April 2023</ref>. У 13:30 прыхільнікі Бурхана заявілі, што камандуючы сіламі САП у штаце Белы Ніл здаўся, а мяцежныя лагеры Тайба і Соба былі «знішчаны»<ref>{{Cite web |title=القوات المسلحة السودانية |url=https://www.facebook.com/sudanese.armed.forces |access-date=2023-04-15 |website=www.facebook.com |language=en}}</ref>. Атрады Дагала паведамілі, што яны захапілі аэрапорт, штаб сувязі і медыцынскі корпус у Аль-Фахіры. Урад у сваю чаргу абвясціў аб перамогах у правінцыях Гедарэф і Касала<ref name=":1" />. Хутка пачалі паступаць звесткі пра баі ў горадзе [[Порт-Судан]]<ref>[https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 Sudan’s army and rival force clash, wider conflict feared] 15 April 2023</ref>. Таксама сутычкі зафіксаваны ў [[Дарфур]]ы, а менавіта ў Залінгеі<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647251394577956865 مراسل العربية: قتال بين الجيش والدعم السريع في مدينة زالنجي في ولاية وسط دارفور #العربية_عاجل https://alarabiya.net], 15 April 2023</ref> і Эль-Фашыры<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Eng/status/1647190671772532739 Eyewitnesses in #Sudan’s North Darfur State say clashes have erupted between the army and paramilitary Rapid Support Forces (#RSF) in the capital el-Fasher.]</ref>. Адначасна паўстанцы амаль без баёў захапілі Эль-Генейну<ref>{{Cite news |last=Badshah |first=Nadeem |last2=Abdul |first2=Geneva |last3=Mackay |first3=Hamish |last4=Badshah (now) |first4=Nadeem |last5=Mackay (earlier) |first5=Hamish |date=2023-04-15 |title=Sudanese air force urges people to stay indoors as doctors union says at least 25 dead – as it happened |language=en-GB |work=the Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418104709/https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url-status=live }}</ref>. Гэтая перамога дазволіла войскам Дагала ўзяць і іншыя гарады Дарфура<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-04-25 |title=Darfur update: clashes in El Geneina, extended truce in El Fasher, and popular initiatives in Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-update-clashes-in-el-geneina-extended-truce-in-el-fasher-and-popular-initiatives-in-nyala |access-date=2023-04-29 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>, у ліку якіх Кабкабія<ref>{{Cite web |date=2023-04-30 |title=Mass exodus from Sudan as deadly fighting enters third week |url=https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |access-date=2023-05-02 |website=France 24 |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030500/https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |url-status=live }}</ref> і Ньяла<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=correspondent |first2=Jason Burke Africa |date=2023-04-20 |title=Sudan: up to 20,000 flee violence as rival leaders refuse to negotiate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430195855/https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |url-status=live }}</ref>. {{external media |topic = Фотаздымкі за 16 красавіка 2020 |subtopic = |width = |image1 = [https://imagevars.gulfnews.com/2023/04/16/sudan2-1681659510728_1878ab7bfe3_medium.jpg Суданцы вітаюць салдат арміі, верных Бурхану, г. Порт-Судан.] |image2 = [https://imagevars.gulfnews.com/2023/04/16/sudan3-1681659512953_1878ab7c886_original-ratio.jpg Дым над жылымі дамамі, г. Хартум.] |audio1 = |video1 = }} === Наступныя сутыкненні === [[Файл:Battle of Khartoum (April 2023).svg|міні|злева|Наступальныя дзеянні САП у сталіцы і ваколіцах (красавік 2023).]] [[16 красавіка]] Служба агульнай разведкі абвясціла аб паланенні генерал-маёра і брыгаднага генерала з атрадаў САП<ref name="aj" />. [[19 красавіка]] байцы Бурхана абвінавацілі праціўніка ў нападах на мірных жыхароў у Хартуме і іншых частках краіны, здзяйсненні актаў рабаванняў і падпалаў на рынку ў Хартум-Бахры, а таксама ў рабаваннях і нападах на людзей у Мерове<ref>{{Cite web |title=Army blames RSF for ceasefire breakdown |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/19/sudan-unrest-live-news-fighting-rages-as-ceasefire-breaks-down |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[20 красавіка]] паведамлялася аб выбухах у Эль-Абейдзе, сталіцы штата Паўночны Кардафан<ref>{{Cite web |title=Clashes in Sudan despite calls for Eid ceasefire |url=https://today.rtl.lu/news/world/a/2054206.html |access-date=2023-04-21 |website=www.rtl.lu |language=en |archive-date=21 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421072521/https://today.rtl.lu/news/world/a/2054206.html |url-status=dead }}</ref>. [[25 красавіка]] ўрадавыя сілы захапілі горад Вад-Банда ў штаце Заходні Кардафан<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date=2023-04-25| work= BBC|access-date=2023-04-25}}</ref>. Прыхільнікі Дагала на наступны дзень заявілі, што захапілі нафтаперапрацоўчы завод і электрастанцыю ў Гарыры. Паведамлялася аб новых баях у Заходнім Кардафане. У штаце Блакітны Ніл фіксаваліся міжабшчынныя сутыкненні<ref>{{cite news|url= https://www.france24.com/en/africa/20230426-ceasefire-shaky-as-sudanese-and-foreigners-flee|title= Shaky ceasefire enters second day as Sudanese, foreigners flee|date= 2023-04-26| work= France24|access-date={{date|2023-04-26}}}}</ref>. [[1 мая]] прадстаўнікі арміі генерала Бурхана паведамілі, што адбілі шэраг удараў праціўніка ў розных частках краіны, у тым ліку наступленні з заходніх рэгіёнаў, уздоўж паўночна-заходняй мяжы і з Эль-Багіра ў Джэбель-Аулію<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/5/1/sudan-conflict-live-un-warns-of-humanitarian-breaking-point|title=Sudanese army: RSF’s combat capabilities reduced|website=Al Jazeera|date= 1 May 2023|access-date=1 May 2023}}</ref>. Крыху пазней актывізаваліся баі за дарфурскія гарады Эль-Фашыр<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-05-12 |title=Heavy fighting in North Darfur capital amidst ‘alarming increase in food prices’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/heavy-fighting-in-north-darfur-capital-amidst-alarming-increase-in-food-prices |access-date=2023-05-23 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref> і Эль-Генейна<ref name="12may">{{Cite news |title=Heavy gunfire in Sudan ahead of ceasefire talks |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65582425 |access-date=14 May 2023 |work=[[BBC]] |language=en-UK }}</ref>. Акрамя таго, да ўзброенай барацьбы на захадзе краіны далучыўся апазіцыйны «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]»<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-05-24 |title=Rapid Support Forces ambush peace groups in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article274055/ |access-date=2023-05-24 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-url=https://archive.today/20230820011359/https://sudantribune.com/article274055/ |archive-date=20 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. [[26 мая]] міністэрства абароны абвясціла мабілізацыю адстаўных вайскоўцаў<ref name=Perthes>{{Cite news|date=2023-05-27 |title=United Nations backs Sudan envoy as army seeks to expel him|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/27/united-nations-backs-sudan-envoy-as-army-seeks-to-expel-him|access-date=2023-05-27}}</ref>. [[11 чэрвеня]] баі ўспыхнулі з новай сіла: паведамлялася аб новых выпадках нападаў арабскіх апалчэнцаў у Эль-Генейне і авіяцыйных бамбардзіроўках сталіцы, а горад Аль-Абейд быў абложаны паўстанцамі<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title= ‘Most fearless’ fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13}}</ref>. [[21 чэрвеня]] да канфлікту далучылася фракцыя аль-Хілу з групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]». Разам з САП яе баевікі атакавалі часці УСС у штаце Паўднёвы Кардафан, а менавіта ў гарадах Кадуглі і Аль-Даланджы<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title= South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=al-Arabiya|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23}}</ref>. У ліпені на поўдні краіны ўзмацніліся сутыкненні УСС з атрадамі Дагала і аль-Хілу. Прыхільнікі апошняга захапілі некалькі гарнізонаў у Паўднёвым Кардафане і пачалі атакі ў Блакітным Ніле<ref>{{Cite news |date=3 July 2023 |title=SPLM-N El Hilu wins terrain in South Kordofan |language=en |work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/splm-n-el-hilu-wins-terrain-in-south-kordofan |url-status=live |access-date=15 July 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 July 2023|title=SPLM-N El Hilu launches new attack in Blue Nile region and wins terrain in South Kordofan|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/splm-n-el-hilu-launches-attack-in-blue-nile-region-and-wins-terrain-in-south-kordofan|access-date=15 July 2023}}</ref>. [[24 ліпеня]] ўрадавыя сілы перакрылі дарогу Хартум — Бара. Паводле заяў прадстаўнікоў Бурхана, шашу выкарыстоўвалі часці САП<ref>{{cite news |date=25 July 2023 |title=Army threatens to destroy vehicles on Khartoum-Bara road |url=https://sudantribune.com/article275417/ |work=Sudan Tribune |access-date=25 July 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275417/ |title=Архіўная копія |access-date=26 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119192947/https://sudantribune.com/article275417/ |archive-date=19 лістапада 2023 }}</ref>. [[31 ліпеня]] [[Мустафа Тамбур]], лідар адной з фракцый групоўкі «[[Вызваленчы рух Судана]]», абвясціў, што яго сілы далучыліся да Бурхана ў барацьбе супраць Дагала<ref>{{Cite news |date=1 August 2023 |title=SLM faction joins Sudanese army against RSF in Darfur |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275601/ |access-date=2 August 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275601/ |title=Архіўная копія |access-date=10 жніўня 2023 |archive-url=https://archive.today/20230905001443/https://sudantribune.com/article275601/ |archive-date=5 верасня 2023 }}</ref>. [[Файл:Khartoum Fire.png|міні|Пажар ад артабстрэлаў у Хартуме, 20 верасня 2023.]] [[17 верасня]] офіс Суданскай падатковай службы<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |archive-date=20 кастрычніка 2023 |url-status=dead }}</ref> і 18-павярховая вежа Greater Nile Petroleum Oil Company<ref name="gnoc">{{Cite web |last=Nimoni |first=Fiona |date=2023-09-17 |title=Sudan conflict: Landmark skyscraper in Khartoum engulfed in flames |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66837026 |access-date=2023-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref>, славутасць Хартума, загарэліся падчас баёў. УСС абвінавацілі САП у падпале будынкаў. Байцы Бурхана атакавалі пазіцыі паўстанцаў у Эль-Абейдзе і адбілі ў ворага лагер Аль-Хасахіса ў Залінгеі<ref name="fires"/>. [[18 верасня]] ў Порт-Судане ўспыхнулі баі паміж УСС і апалчэннем племя беджа пад правадырствам Шэбы Дарара<ref>{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Clashes in Port Sudan for first time since war began |url=https://www.africanews.com/2023/09/19/clashes-in-port-sudan-for-first-time-since-war-began/ |access-date=2023-09-19 |website=Africanews |language=en-GB}}</ref>. [[23 верасня]] баевікі фракцыі групоўкі «Вызваленчы рух Судана» пад пачаткам аль-Нура захапілі горад Тавіла<ref>{{Cite web |date=2023-09-23 |title=SLM-Nur expands control to several areas in Darfur to protect civilians: official |url=https://sudantribune.com/article277603/ |access-date=2023-09-25 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[6 кастрычніка]] САП усталявалі кантроль на Аль-Айлафунам у 30 км ад сталіцы<ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title= RSF takes control of Khartoum state area, displaces residents |url=https://sudantribune.com/article278067/ |access-date=7 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[1 кастрычніка]] часці САП атакавалі горад Вад-Ашан у Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web |date=October 2, 2023 |title=RSF attack Wad Ajana in North Kordofan |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-attack-wad-ajana-in-north-kordofan |website=Sudan War Monitor}}</ref><ref>{{Cite news |date=October 2, 2023 |title=Thousands flee southern Sudan town as war spreads: witnesses |work=Yahoo News |agency=AFP |url=https://news.yahoo.com/thousands-flee-southern-sudan-town-162021815.html}}</ref>. 5—6 кастрычніка яны ўсталявалі кантроль над горадам Аль-Айлафун на паўднёвы ўсход ад Хартума, захапіўшы помпавую станцыю на нафтаправодзе<ref>{{Cite web |date=October 6, 2023 |title=Rapid Support Forces attack al-'Aylafun |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rapid-support-forces-attack-al-aliyifun |website=Sudan War Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |date=October 6, 2023 |title=Sudan paramilitaries capture key oil station: Witnesses |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/10/06/Sudan-paramilitaries-capture-key-oil-station-Witnesses |website=Al-Arabiya |agency=AFP}}</ref>. У канцы месяца атрады войск Дагала ўзялі штабы УСС у Ньяле (16-я дывізія)<ref>{{Cite web |date=October 26, 2023 |title=Fall of the 16th Division headquarters in Nyala |url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-the-16th-division-headquarters |website=Sudan War Monitor}}</ref> і Залінгеі (21-я пяхотная дывізія)<ref>{{Cite web |date=31 October 2023 |title=Rapid Support Forces seize Sudanese army base in Central Darfur |url=https://sudantribune.com/article278858/ |access-date=31 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[4 лістапада]] САП бяруць штаб 15-й дывізіі ў Генейне<ref>{{Cite web |date=4 November 2023 |title=RSF seize Sudanese army headquarters in El-Geneina |url=https://sudantribune.com/article279034/ |access-date=6 November 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[16 лістапада]] фракцыя ВРС Міні Мінаві і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] заявілі, што далучаюцца да сіл Бурхана ў барацьбе з генералам Дагала<ref>{{Cite web |date=2023-11-17 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |access-date=2023-11-20 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. У канцы лістапада абвастрыліся баі ў Заходнім Кардафане (Эль-Адэе<ref>{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Sudan war: East Darfur capital ‘stable’ as SAF-RSF tensions simmer in West Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-east-darfur-capital-stable-as-saf-rsf-tensions-simmer-in-west-kordofan |access-date=2023-11-25 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>, Бабануса<ref>{{Cite web |date=2023-11-26 |title=IGAD plans emergency summit as RSF attacks West Kordofan SAF base |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/igad-plan-emergency-summit-as-rsf-attack-west-kordofan-saf-base |access-date=2023-11-28 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>, Муглад<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Shots fired over the Nile in Khartoum, atrocities reported in Darfur |url=https://www.africanews.com/2023/11/28/shots-fired-over-the-nile-in-khartoum-atrocities-reported-in-darfur/ |access-date=2023-11-29 |website=Africanews |language=en-GB}}</ref>). [[27 лістапада]] групоўкі АСАД дасягнулі пагаднення з баевікамі аль-Нура аб абароне грамадзянскага насельніцтва ў Эль-Фашыры ад нападаў САП<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Darfur holdout groups arrive in El-Fasher to protect civilians from RSF attacks |url=https://sudantribune.com/article279806/ |access-date=2023-11-28 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[8 снежня]] войскі Дагала ўварваліся ў штат Гедарэф<ref name=Qadarif>{{Cite web |last=Monitor |first=Sudan War |title=RSF enter Gedaref State for the first time |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-enter-gedaref-state-for-the-first |access-date=2023-12-09 |website=sudanwarmonitor.com |language=en}}</ref>. [[16 снежня]] разгарнуліся баі за Вад-Медані, адміністрацыйны цэнтр штата Гезіра<ref>{{Cite web |date=2023-12-17 |title=RSF attacks in Sudan’s El Gezira causes mass exodus, hundreds of youths detained |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-attacks-in-sudans-el-gezira-causes-mass-exodus-hundreds-of-youths-detained |access-date=2023-12-18 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. [[19 снежня]] горад захоплены. [[Аль-Джазіра]] назвала страту Вад-Медані «важным паваротам» у вайне<ref name="losinghope">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2023/12/19/losing-hope-sudan-civilians-terrified-as-rsf-attacks-second-biggest-city|title=‘Losing hope’: Sudan civilians terrified as RSF attacks second-biggest city|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|date=19 December 2023|access-date=19 December 2023}}</ref>. Суданскае грамадства стала губляюць веру ў тое, што ўрад Бурхана здольны разграміць Дагала<ref name="losinghope" />. Выраслі заклікі да дзяржаўнага перавароту з мэтай адхілення цяперашняга ваеннага кіраўніцтва<ref name="WMcoup">{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-wad-madani-fuels-criticism|title=Fall of Wad Madani fuels criticism of army|website=Sudan War Monitor|date=20 December 2023|access-date=20 December 2023}}</ref>. === Падзеі 2024 года === У пачатку [[2024]] года паўстанцы Дагала здзейснілі атакі на Паўднёвы Кардафан, разграміўшы сілы праціўніка ў горадзе Хабіла ў нубійскіх гарах і прасунуўшыся ў бок Даланга<ref>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-habila-kordofan|title=RSF attack Habila in the Nuba Mountains|website=Sudan War Monitor|date=4 January 2024|access-date=12 January 2024}}</ref>. [[8 студзеня]] адбыліся сутыкненні ў гарах Нубы з удзелам УСС, САП і НВРС-П. Урадавая авіяцыя атакавала лагер байцоў Дагала пад Далангам<ref>{{cite web |title=Sudanese army, SPLA-N clash with RSF in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article281115/ |website=Sudan Tribune |date=8 January 2024}}</ref>. Напярэдадні атрады НВРС-П захапілі горад<ref>{{cite web |title=Dilling town falls to SPLM-N in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article281102/ |website=Sudan Tribune |date=7 January 2024}}</ref>. Суданская армія паспрабавала адбіць яго, але прыхільнікі Дагала і аль-Хілу сумесна адбілі атаку праціўніка<ref>{{cite web |title=Sudanese joint forces repel fresh RSF attack on South Kordofan’s town |url=https://sudantribune.com/article281166/ |website=Sudan Tribune |date=10 January 2024}}</ref>. У рэшце рэшт пачаліся сутычкі паміж НВРС-П і САП. Апошнія былі вымушаны адступіць. Потым прыхільнікі Дагала, якія адыходзілі з-пад Даланга, увайшлі ў горад Муглад у Заходнім Кардафане, лёгка ўзяўшы горад пад свой кантроль<ref name=RSFDalangDefeat>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/kordofan-conflict-spirals-in-dangerous|title=Kordofan conflict spirals in dangerous direction|website=Sudan War Monitor|date=13 January 2024|access-date=13 January 2024}}</ref>. [[13 студзеня]] Узброеныя сілы Судана атакавалі гарады Эль-Бувейда (штат Гезіра) і Эль-Фаў (штат Гедарэф)<ref>{{cite web |title=El Faw standoff: Sudan army deploys reinforcements as RSF regroup |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/el-faw-standoff-sudan-army-deploys-reinforcements-as-rsf-regroup |website=Radio Dabanga |date=14 January 2024}}</ref>. На наступны дзень актывізаваліся сутыкненні пад Эль-Генейнай, дзе авіяцыя прыхільнікаў Бурхана нанесла ўдары па старажытных меройскіх гарадах Нага і Мусаварат-эс-Суфра, якія абодва ўключаны ў [[Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>{{Cite web |date=17 January 2024 |title=Sudan fighting spreads to World Heritage Site |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240117-sudan-fighting-spreads-to-world-heritage-site |access-date=15 January 2024 |website=France 24 |language=en}}</ref>. [[17 студзеня]] паведамлялася аб баях на ўсход ад Аль-Мангала, апошняга буйнога горада Гезіры, які не знаходзіўся пад кантролем атрадаў Дагала. Так як гарнізон быў адрэзаны ад асноўных сіл, войскі Бурхана забяспечвалі абаронцаў па паветры на верталётах. У такіх цяжкіх умовах [[Служба агульнай разведкі (Судан)|Служба агульнай разведкі]] пачала выбарачна вербаваць і ўзбройваць грамадзянскіх асоб, каб адбіць варожае наступленне на Аль-Мангалу<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-in-west-of-sennar-after|title=Fighting west of Sennar after IGAD summit|website=Sudan War Monitor|date=January 19, 2024}}</ref>. Пазней САП пачалі наступленне на Бабануса<ref>{{Cite web |date=25 January 2024 |title=Rising civilian death toll as RSF attacks West Kordofan base |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-death-toll-as-rsf-attacks-west-kordofan-base |access-date=26 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. Ужо [[26 студзеня]] Sudan War Monitor паведаміла, што войскі Дагала захапілі большую частку горада, і паказала, што паўстанцы праніклі ў штаб 22-й пяхотнай дывізіі УСС<ref>{{Cite web |date=26 January 2024 |title=Sudan capital clashes continue, Babanousa ‘largely in hands of RSF’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-capital-clashes-continue-babanousa-largely-in-hands-of-rsf |access-date=26 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. У сакавіку прасоўванне паўстанцаў у штаце прыпынілася<ref name="sudanwarmonitor.com">{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-escalates-on-the-jazira|title=Fighting escalates on the Jazira front|date=March 3, 2024|website=Sudan War Monitor|access-date=4 March 2024|archive-date=4 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304143328/https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-escalates-on-the-jazira|url-status=live}}</ref>. У лютым армія Бурхана правяла паспяховае наступленне ў Амдурмане, аб’яднаўшы свае сілы ў паўночнай частцы горада і і дэблакаваўшы атрады ў цэнтры, якія 10 месяцаў знаходзіліся ў акружэнні<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-close-to-breaking-omdurman|title=Sudan army close to breaking Omdurman siege|website=Sudan War Monitor|date=February 4, 2024}}</ref>. Гэта стала першым буйным прарывам для Узброеных сіл у вайне. Тым не менш, станам на [[19 лютага]], значную частку горада (захад і поўдзень) кантралявалі паўстанцы Дагала<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-omdurman-breakthrough|title=Map: Sudan army breaks Omdurman siege|website=Sudan War Monitor|date=February 19, 2024}}</ref>. У красавіку актывізаваліся баявыя дзеянні ў Эль-Фашыры, што вымусіла Бурхана адцягнуць сілы і рэсурсы з іншых участкаў. Гэта запаволіла ваенныя аперацыі ўрадавай арміі ў Хартуме і Амдурмане. У прыватнасці, для перакідцы войск і грузаў у абложаны горад задзейнічана авіяцыя<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/understanding-el-fasher-battle|title=Understanding the fighting in El Fasher|website=Sudan War Monitor|date=May 24, 2024|access-date=25 May 2024|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526175335/https://sudanwarmonitor.com/p/understanding-el-fasher-battle|url-status=live}}</ref>. У маі САП пачалі наступленне ў Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-routed-in-heavy-fighting|date=May 8, 2024|title=Sudan army routed in heavy fighting along El Obeid-Kosti road|website=Sudan War Monitor|access-date=8 May 2024|archive-date=8 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508143400/https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-routed-in-heavy-fighting|url-status=live}}</ref>. 20 чэрвеня пасля некалькіх гадзін баёў армія Дагала захапіла сталіцу Заходняга Кардафана Аль-Фулах, вымусіўшы УСС адступіць да Бабанусы<ref>{{Cite news |date=20 June 2024 |title=Sudan’s RSF captures key army stronghold of el-Fula |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/20/sudans-rsf-captures-key-army-stronghold-of-el-fula |access-date=20 June 2024 |work=Al Jazeera}}</ref>. У канцы месяца яна прасунуліся ў штаце Сенар, захапіўшы раён Джэбель-Мая і горад Сінгу<ref>{{Cite news|title=Blitzkrieg: RSF advance deep into Sennar State and storm into the capital Sinja |url=https://sudanwarmonitor.com/p/blitzkrieg-rsf-advance-deep-into |access-date=2024-06-29 |website=Sudan war monitor}}</ref><ref>{{Cite news|title=RSF consolidates control over Sinjah, expands eastward|url=https://sudantribune.com/article287669/|access-date=2024-07-01|website=Sudan Tribune}}</ref>. У пачатку ліпеня паўстанцы ў ходзе маштабнага наступлення захапілі вялікія ўчасткі тэрыторыі і паселішчы Мазмум, Вадан-Найл, Сукі і Дзіндэр, прасунуўшыся да мяжы [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite news|title=Map: Sudan's Rapid Support Forces extend control in Sennar State|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-sennar-offensive|access-date=2024-07-03|website=Sudan war monitor}}</ref>. У канцы верасня ўрадавыя сілы разгарнулі буйное наступленне ў сталіцы<ref>{{Cite web |date=2024-09-26 |title=Air strikes in Khartoum as Sudan army attacks paramilitary RSF positions |url=https://www.newarab.com/news/air-strikes-khartoum-sudan-army-attacks-rsf-positions |access-date=2024-09-26 |website=The New Arab |archive-date=15 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115170735/https://www.newarab.com/news/air-strikes-khartoum-sudan-army-attacks-rsf-positions |url-status=dead }}</ref>. [[File:Sudanese armed forces soldiers in Jebal moya.jpg|міні|Вайскоўцы арміі Бурхана ў Джэбель-Моі, 7 кастрычніка 2024.]] 1 кастрычніка войскі аль-Нура і Сілы вызвалення Судана на чале з Эль-Тахірам Хаджарам стварылі нейтральны ваенны альянс, накіраваны на абарону мірных жыхароў у Дарфуры<ref>{{Cite web |date=2 October 2024 |title=Two Darfur movements form ‘neutral military alliance’ to protect civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-darfur-movements-form-neutral-military-alliance-to-protect-civilians |access-date=3 October 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-us}}</ref>. У кастрычніку войскі Бурхана актывізуюць свае дзеянні ў рэгіёнах Сенар і Гезіра, адбіўшы Дындэр<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-sennar-jazira-offensive|title=Map: Sudan army advances in eastern states|date=October 23, 2024|website=Sudan War Monitor}}</ref>. У лістападзе бакі афіцыйна выключылі магчымасць урэгулявання грамадзянскай вайны шляхам перамоваў<ref>{{Cite news |last=Brachet |first=Eliott |date=2024-11-11 |title=War in Sudan: Death strikes at every corner in devastated Khartoum |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/11/11/war-in-sudan-death-strikes-at-every-corner-in-devastated-khartoum_6732461_124.html |url-access=subscription |access-date=2024-11-12 |work=[[Le Monde]] |language=en }}</ref>. У гэты час усё больш людзей далучаюцца да прыхільнікаў Бурхана, бо насельніцтва Судана стамілася ад злачынстваў з боку САП<ref>{{Cite news |last=Brachet |first=Eliott |date=2024-11-17 |title=The lost children of Sudan's revolution: 'We fight today alongside the men who fought us yesterday' |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/11/17/the-lost-children-of-sudan-s-revolution-we-fight-today-alongside-the-men-who-fought-us-yesterday_6733111_124.html |url-access=subscription |access-date=2024-11-18 |work=[[Le Monde]] |language=en}}</ref>. 23 лістапада ўрадавыя войскі бяруць Сінгу<ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Sudan Army Says Recaptures Key State Capital |url=https://www.barrons.com/articles/sudan-army-says-recaptures-key-state-capital-b9d1b033 |website=Barron’s}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Burhan arrives in Sinjah after army recaptures city |url=https://sudantribune.com/article293730/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. === Падзеі 2025 года === [[File:تحرير الخرطوم.jpg|міні|злева|Мірныя жыхары, лаяльныя да ўрада, і байцы пра-бурханаўскіх сіл святкуюць вызваленне часткі Хартума, сельская мясцовасць у наваколлях Амдурмана, 11 лютага 2025.]] У пачатку года войскі Бурхана разгарнулі наступленне ў штаце Гезіра, адбіўшы гарады Хадж Абдалах<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295656/ |title=Sudanese army retakes key town in Al Jazirah state |date=8 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Эш-Шабарка<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295704/ |title=Sudanese army gains ground in Al Jazirah state, tightens grip near Wad Madani |date=9 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Ад-эль-Кура<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295750/ |title=Sudanese army recaptures town in push for Al Jazirah capital |date=10 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 11 студзеня яны ўзялі Вад-Медані, сталіцу штата<ref>{{Cite news |date=2025-01-11 |title=Sudanese army advances to retake city of Wad Madani from RSF |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-advances-retake-city-wad-madani-rebels-2025-01-11/ |work=Reuters}}</ref>. На 8 лютага ўлады адваявалі большую частку Паўночнага Хартума, працягваючы паспяховае наступленне на тэрыторыі сталіцы<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/8/sudan-army-claims-major-advances-against-rsf-in-greater-khartoum|title=Sudan army claims major advances against RSF in greater Khartoum|quote=Development marks one of army’s most significant advances since war broke out between army chief al-Burhan and RSF.|website=Al Jazeera|date=February 8, 2025|access-date=February 12, 2025}}</ref>. 10 лютага ўрад Бурхана абвясціў аб планах стварыць [[Пераходны ўрад Судана|пераходны ўрад]]. Папярэднічалі таму поспехі ў барацьбе з САП<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://northafricapost.com/84268-sudan-army-plans-transitional-govt-and-elections-as-it-seeks-to-recapture-khartoum.html|title=Sudan army plans transitional gov’t and elections as it seeks to recapture Khartoum – The North Africa Post|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c9830566073o|title=Sudan civil war: Army plans new government as it advances in capital|website=BBC News|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref>. Як заяўлялася, гэта будзе тэхнакратычны кабінет на чале з цывільным прэм’ер-міністрам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/08/02/2025/sudans-army-chief-plans-transitional-govt-amid-military-advances|title=Sudan's army chief plans transitional govt amid military advances|author=Newspaper|first=The Peninsula|website=thepeninsulaqatar.com|date=2025-02-08|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://gazettengr.com/sudans-foreign-ministry-announces-plans-for-transitional-government/|title=Sudan’s foreign ministry announces plans for transitional government|author=Nigeria|first=News Agency of|website=Peoples Gazette Nigeria|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref>. Міністэрства замежных спраў Судана апублікавала дарожную карту, дзе было прадугледжана фарміраванне пераходнага ўрада і нацыянальны дыялог з групамі грамадзянскай супольнасці. Як вынік гэтага працэсу планавалася правесці выбары<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.arise.tv/sudanese-army-unveils-roadmap-to-democratic-government-calls-for-global-support/|title=Sudanese Transitional Government Announces Roadmap to Democratic Rule|author=Olugbode|first=Michael|website=Arise News|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/10/sudan-army-aligned-foreign-ministry-sets-path-to-elections-amid-civil-war|title=Sudan army-aligned foreign ministry sets path to elections amid civil war|website=Al Jazeera|access-date=2025-03-05}}</ref>. Міністэрства замежных спраў звярнулася за падтрымкай да [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага саюза]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] для падтрымкі дарожнай карты<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-govt-asks-intl-partners-to-support-roadmap-for-sudan-dialogue|title=Sudan govt asks int’l partners to support roadmap for dialogue|author=AMB|website=Dabanga Radio TV Online|date=2025-02-09|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailywestnile.info/news-now/sudan-charts-a-path-to-peace-government-announces-post-war-roadmap|title=Sudan Charts a Path to Peace: Government Announces Post-War Roadmap|website=Daily West Nile|access-date=2025-03-05}}</ref>. У адказ 18 лютага Сілы аператыўнай падтрымкі абвясцілі аб планах стварыць свой канкуруючы [[Урад у выгнанні|ўрад у выгнанні]], [[Урад міру і адзінства]], для кіравання часткамі Судана, якія знаходзіліся пад кантролем мяцежнікаў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.capitalfm.co.ke/news/2025/02/sudans-militia-backed-factions-agree-to-form-parallel-govts/|title=Sudan's militia backed factions agree to form parallel govts|author=CORRESPONDENT|website=Capital News|date=2025-02-18|access-date=2025-03-05}}</ref>. 23 лютага ў Найробі САП і саюзныя групы падпісалі Хартыю аб стварэнні паралельнага ўрада — Урада міру і адзінства<ref>{{cite web |title=Sudan's RSF, allies sign charter for rival government |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250223-sudan-s-rsf-allies-sign-charter-for-rival-government-sources |website=France 24 |access-date=23 February 2025}}</ref>. На наступны дзень урадавыя часці знялі двухгадовую аблогу Аль-Абейда<ref>{{cite web |title=Sudanese army ends RSF's two-year siege of El Obeid |url=https://sudantribune.com/article297800/ |website=Sudan Tribune |date=23 February 2025}}</ref>. 21 сакавіка ўлады заявілі, што суданская армія адбіла Рэспубліканскі палац у Хартуме<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/crmj0x8jr3wo |title=Sudan army recaptures presidential palace after two years of war |date=21 March 2025|access-date=21 March 2025|publisher=BBC}}</ref>. Ужо 26 сакавіка УСС адбілі міжнародны аэрапорт і мост Маншыя праз Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |title=Sudanese army retakes Khartoum airport from rebels |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20250326-sudanese-army-retakes-khartoum-airport-from-rebels |access-date=2025-03-26 |website=RFI|language=en}}</ref>. У той жа дзень Аль-Бурхан наведаў прэзідэнцкі палац і абвясціў аб вызваленні сталіцы<ref>{{Cite web |title=‘Khartoum is free’ says Sudan Army chief al-Burhan after airport captured |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/26/sudan-armed-forces-retakes-khartoum-airport-from-rsf|access-date=2025-03-26 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. У красавіку мяцежныя войскі генерала Дагала пачалі буйное наступленне ў Паўночным Дарфуры, імкнучыся захапіць Эль-Фашыр, апошні падкантрольны Бурхану горад у рэгіёне. Пачынаючы з 11 красавіка, мяцежнікі неадразовала атакавалі Эль-Фашыр і наваколле як з зямлі, так і з паветра пры падтрымцы дронаў. Да 13 красавіка пасля разлютаваных баёў, у выніку якіх загінула больш за 200 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей і гуманітарных работнікаў, САП узялі пад кантроль [[Лагер бежанцаў Замзам|лагер Замзам]]<ref>{{Cite web |title=Sudan’s RSF claims control of famine-hit Zamzam camp in Darfur |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/13/sudans-rsf-claims-control-of-famine-hit-zamzam-camp-in-darfur |access-date=2025-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan paramilitaries kill at least 100 people in Darfur attack, UN says |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/12/sudan-paramilitaries-kill-at-least-100-people-in-darfur-attack-un-says |access-date=2025-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. 23 красавіка адна з фракцый групоўкі «Рух за справядлівасць і роўнасць» на чале з Махамедам Башарай Ях’я абвясціла аб сваёй вернасці ўраду<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300066/ |title=JEM faction sides with Sudan army, plans to break El Fasher siege |date=24 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. У маі ўрадавыя войскі правялі наступальныя дзеянні ў Кардафане, адбіўшы Эль-Хівай<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Эль-Хамадзі<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>, Дэбібад<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] }}</ref>. Ад баевікоў цалкам ачышчаны штаты Белы Ніл<ref>{{cite web|url=https://www.youm7.com/story/2025/5/21/%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9/6994825 |title=بعد تحرير الخرطوم بالكامل.. السلطات السودانية تعلن ولاية جديدة خالية من الدعم السريع |work=اليوم السابع |date=21 May 2025|access-date=24 May 2025|publisher=[[Youm7]]}}</ref> і Хартум<ref>{{Cite web |date=2025-05-20 |title=Sudan war: RSF entirely pushed out of Khartoum state, army says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwynn0vy3n4o.amp |access-date=2025-05-21 |website=[[BBC News]] |language=en-gb}}</ref>. 10 чэрвеня разгортваюцца баі на мяжы з Лівіяй, дзе армію Дагала падтрымала Лівійская нацыянальная армія<ref>{{Cite web |title=«الدعم السريع» تعلن سيطرتها على مناطق قرب الحدود مع ليبيا ومصر |url=https://aawsat.com/node/5153298 |access-date=2025-06-16 |website=Aawsat|language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=الحدث عاجل {{!}} الجيش السوداني : الجيش الليبي بقيادة خليفة حفتر ساند الدعم السريع في هجومه على نقاط حدودية |url=https://nabd.com/s/156287683-f3255c/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A-%D8%A8%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D8%AD%D9%81%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9 |access-date=2025-06-16 |website=موقع نبض}}</ref>. 28 кастрычніка генерал Аль-Бурхан пацвердзіў, што УСС вывелі войскі з Эль-Фашыра. Горад перайшоў пад кантроль войск Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-10-30 |title=Sudan war: US senators press Trump for action after RSF 'horrors' in Al Fasher |url=https://www.trtafrika.com/english/article/bed56904c81c|access-date=2025-10-31 |work=TRT Afrika |language=en-AU}}</ref> 1 снежня мяцежнікі абвясцілі, што ўзялі пад кантроль Бабанусу, апошні горад у Заходнім Кардафане, які ўтрымліваўся ўрадам<ref>{{cite web |url=https://sudanwarmonitor.com/p/babanusa-captured |title=Sudanese Army Base in Babanusa Overrun After Protracted Siege |work=Sudan War Monitor |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. === Падзеі 2026 года === У пачатку 2026 года ўзмацніліся баявыя дзеянні ў рэгіёне Кардафан, дзе амаль штодзённыя ўдары беспілотнікаў прыводзілі да значных ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. Дроны атакавалі рынкі, медыцынскі ўстановы і жылыя раёны. Зрушэнне эпіцэнтра канфлікту ў Кардафан садзейнічала тое, што прыхільнікі Бурхана адбілі Хартум, а мяцежнікі ўкараніліся ў Дарфуры.<ref>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Kordofan drone strikes: Sudan's pivotal new front line as truce remains elusive | website=BBC | date=2026-02-25 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cjwz6z14w65o | access-date=2026-02-25}}</ref> Асабліва жорсткія баі разгарнуліся ў Паўднёвым Кардафане, дзе фіксавалася найбольшая колькасць ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. У гэтым рэгіёне кантроль над населенымі пунктамі пераходзіў з рук у рукі. Паралельна, у студзені—сакавіку, актывізаваліся баі ў Блакітным Ніле, дзе баевікі атакавалі стратэгічна важны горад Курмук. Урадавая армія накіравала падмацаванне ў Эд-Дамазін, адміністрацыйны цэнтр штата.<ref>[https://www.rfi.fr/ru/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/20260415-%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B9 Судан — страна, раздираемая бесконечной войной]</ref> 18 красавіка Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. У маі ў Паўднёвым Кардафане разгорваецца канфлікт унутры групоўкі НВРС-П паміж фракцыямі аль-Хілу і прадстаўнікамі народа атора. З 8 мая атрады аль-Хілу пачалі атакі на раёны рассялення народа атора ля горада Кауда, забіваючы мірных жыхароў<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune}}</ref>, абстрэльваючы і спальваючы вёскі<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/19/renewed-clashes-in-kauda-leave-civilians-dead-displaced/|title=Renewed clashes in Kauda leave civilians dead, displaced|date=2026-07-19|website=Darfur24}}</ref><ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/20/over-200-families-displaced-by-renewed-fighting-in-kauda/|title=Over 200 families displaced by renewed fighting in Kauda|date=20 July 2026|website=Darfur24}}</ref>. Тым часам, 20 чэрвеня, баевікі атора захапіла большую частку Кауды, падпалілі ўрадавыя будынкі, цэрквы і аб’екты гуманітарных арганізацый<ref name="June1">{{Cite web |date=2026-06-22 |title=Rival group seizes Kauda, SPLM-N stronghold in Nuba Mountains |url=https://sudantribune.com/article/315355 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 8 ліпеня прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Курмук<ref>{{Cite web |date=2026-07-08 |title=Sudanese army recaptures strategic border town of Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/315994 |access-date=2026-07-08 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 26 ліпеня аль-Бурхан загадаў пачаць буйнон наступленне на паўднёвым кірунку аж да граніцы з ЦАР<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article/316660|title=Sudan army chief orders offensive to Central African Republic border|lang=en-US|last=SudanTribune|website=Sudan Tribune|date=2026-07-26|access-date=2026-07-29}}</ref>. У канцы ліпеня войскі генерала Бурхана і іх саюзнікі адваявалі дарогу, якая злучае Эль-Абэйд і Амдурман. Калоны Узброеных сіл Судана прасоўваліся з поўначы і поўдня і захапілі Ум-Саялу, Бару і Джабра-эль-Шэйх падчас першапачатковага наступлення, перш чым увайсці ў Герэйдж і Ум-Гірфу.<ref>{{cite news |title=Sudanese Army Restores Khartoum–El Obeid Road Link |url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudanese-army-restores-khartoum-el-obeid-road-link |access-date=30 July 2026 |work=Sudan War Monitor |date=27 July 2026}}</ref> == Мірныя ініцыятывы == === Першапачатковы працэс === У першы дзень канфлікту былы прэм’ер-міністр Абдала Хамдок публічна звярнуўся да Бурхана і Дагала з просьбай спыніць баявыя дзеянні<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 |title=Sudan's army and rival force battle, killing at least 56 |website=Associated Press |last1=Magdy |first1=Samy |last2=Gambrell |first2=Jon |date=16 April 2023 |access-date=16 April 2023 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415102737/https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 |url-status=live }}</ref>. 16 красавіка 2023 года бакі, паводле прапановы [[ААН]], дамовіліся прыпыніць баявыя дзеянні з 16:00 да 19:00 па мясцовым часе штодня для бяспечнага праходу ў выпадку неадкладных гуманітарных сітуацый. У той жа час, як папярэдзілі прыхільнікі Бурхана, яны пакідаюць за сабой права рэагаваць, калі САП «здзейсняць якія-небудзь парушэнні»<ref>{{Cite web |title=Sudan approves passage for urgent humanitarian cases|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudanese army and RSF back 'urgent humanitarian ceasefire'|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254|access-date=2023-04-16 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref>. [[18 красавіка]] генерал Дагала заявіў, што яго ваенізаваныя фармаванні пагадзіліся на аднадзённае перамір’е, каб забяспечыць бяспечны праход грамадзянскіх асоб, у тым ліку параненых. Рашэнне было прынята пасля размовы з [[дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратаром ЗША]] [[Энтані Блінкен]]ам<ref>{{Cite web |title=RSF leader agrees to 24-hour armistice|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. УСС таксама пагадзіліся на 24-гадзіннае спыненне агню, якое пачалося ў 18:00 па мясцовым часе<ref>{{Cite web |title=Sudanese Army agrees to 24-hour ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Гэтыя дамоўленасці не былі выкананы, і ў пазначаныя тэрміны баявыя дзеянні працягваліся. УСС і САП выступілі з заявамі, у якіх абвінавачвалі адзін аднаго ў незахаванні рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |title=Fighting continues in Sudan hours after ceasefire was to begin|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/18/heavy-gunfire-shatters-khartoum-despite-sudan-truce-deal |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[21 красавіка]] САП заявілі, што будуць выконваць 72-гадзіннае спыненне агню, якое ўступіць у сілу ў 6:00 таго дня, у пачатак ісламскага свята Ід аль-Фітр (Ураза-байрам)<ref name="Eid">{{Cite news |title=Sudan's RSF announces 72-hour ceasefire amid Khartoum fighting |url=aljazeera.com/news/2023/4/21/sudans-rsf-announces-72-hour-ceasefire-amid-khartoum-fighting |access-date=2023-04-21 |work=Al Jazeera |language=en}}</ref>. Нягледзячы на тое, што ў другой палове дня армія пагадзілася на трохдзённае перамір’е, баявыя дзеянні працягваліся<ref>{{Cite news |title=Sudan's army says it agrees to three-day truce starting Friday |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-22 |work=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. 24-га бакі дамовіліся аб спыненні агню на 72 гадзіны. Перамір’е павінна было пачацца з паўночы<ref>{{Cite news |date=2023-04-24 |title=New Sudan ceasefire announced but doubts remain |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65380154 |access-date=2023-04-24 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425004413/https://www.bbc.com/news/world-africa-65380154 |url-status=live }}</ref>. У САП заявілі, што мэтай спынення агню было стварэнне гуманітарных калідораў для мірных жыхароў і эвакуцыі дыпламатычных місій<ref>{{Cite news |title=Sudan fighting in its 11th day: A list of key events |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/sudan-fighting-in-its-11th-day-a-list-of-key-events |access-date={{date|2023-04-25}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425094100/https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/sudan-fighting-in-its-11th-day-a-list-of-key-events|archive-date=2023-04-25}}</ref>. [[26 красавіка]] [[Міжурадавы орган па развіцці]] прапанаваў падоўжыць рэжым спынення агню яшчэ на 72 гадзіны<ref>{{Cite news |title=Sudan army chief backs ceasefire extension as skirmishes continue |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/27/sudan-army-chief-backs-ceasefire-extension-as-skirmishes-continue |access-date=27 April 2023 |work=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref>. [[30 красавіка]] варагуючыя сілы абвясцілі аб падаўжэнні рэжыму спынення агню яшчэ на 72 гадзіны<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/30/sudan-live-news-fighting-enters-third-week-un-warns-of-collapse|title=Sudan army says it agreed to extend truce with RSF|access-date=2023-04-30|date=2023-04-30|work=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/30/sudan-live-news-fighting-enters-third-week-un-warns-of-collapse|title=Humanitarian truce extended: RSF|access-date=2023-04-30|date=2023-04-30|work=Aljazeera}}</ref>. === Перамоўны працэс у Джыдзе === 1 мая 2023 года спецыяльны пасланнік ААН у Судане Фолькер Пертэс абвясціў, што бакі дамовіліся накіраваць прадстаўнікоў для перамоваў пры пасярэдніцтве міжнароднай арганізацыі, але не назваў дату і месца правядзення сустрэчы<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/5/1/sudan-conflict-live-un-warns-of-humanitarian-breaking-point|title=Rivals agree to send representatives to UN negotiations: AJ correspondent|access-date=2023-05-02|date=2023-05-02|work=Aljazeera}}</ref>. На наступны дзень варагуючыя фракцыі абвясцілі аб пачатку з 4 мая чарговага перамір’я тэрмінам на тыдзень<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361155|title=Sudan rivals agree 'in principle' to a week's truce|access-date=2023-05-02|date=2023-05-02|work=[[BBC]]}}</ref>. [[6 мая]] бакі сустрэліся на перамовах у саудаўскай [[Джыда|Джыдзе]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/6/rival-sudan-factions-meet-in-saudi-arabia-as-pressure-mounts|title=Rival Sudan factions meet in Saudi Arabia as pressure mounts|access-date=2023-05-06|date=2023-05-06|work=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan’s warring military factions to meet face-to-face for first time since conflict began |url=https://www.cnn.com/2023/05/06/world/sudan-conflict-talks-saudi-arabia-intl-hnk/index.html |website=CNN}}</ref>. [[11 мая]] варагуючыя фракцыі падпісалі пагадненне, якое дазваляла бяспечны праход людзям з зоны баявых дзеянняў. Аднак дамоўленасці аб перамір’і дасягнута не было<ref>{{Cite news |title=Sudan conflict: Army and RSF agree deal to protect civilians |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65569513 |access-date=12 May 2023 |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512095107/https://www.bbc.com/news/world-africa-65569513 |url-status=live }}</ref>. [[20 мая]] ў Джыдзе фракцыі канфлікту дамовіліся аб тыднёвым спыненні агню, пачынаючы з 21:45 22-га чысла<ref>{{Cite news |title=Sudan’s army, Rapid Support Forces sign 7-day ceasefire|work=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/21/sudans-army-rapid-support-forces-sign-7-day-ceasefire |access-date=21 May 2023}}</ref>. [[29 мая]] перамір’е падоўжана да [[3 чэрвеня]]<ref>{{Cite news|date=2023-05-29 |title=Sudan’s military, RSF agree ceasefire extension|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/29/fighting-continues-in-sudan-as-latest-ceasefire-close-to-expiring|access-date=2023-05-30}}</ref>. [[31 мая]] прадстаўнікі суданскай арміі прыпынілі свой удзел у перамовах у Джыдзе. Напярэдадні, як яны заявілі, праціўнік парушыў дамоўленасці і нанёс серыю артылерыйскіх і паветраных удараў<ref>{{Cite news|date=2023-05-31|title=Sudan army suspends participation in Jeddah ceasefire talks|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/31/sudan-army-suspends-participation-in-jeddah-ceasefire-talks|access-date=2023-06-01}}</ref>. Аднак потым бакі аднавілі перамоўны працэс<ref>{{Cite web |date=2023-06-06 |title=Sudan’s warring parties resume ceasefire talks in Jeddah |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/06/Sudan-s-warring-parties-resume-ceasefire-talks-in-Jeddah |access-date=2023-06-07 |website=Al Arabiya English |language=en}}</ref>. [[9 чэрвеня]] фракцыі дамовіліся аб перамір’і на суткі, пачынаючы з 6 раніцы 10-га чысла<ref>{{Cite news|date=2023-06-09|title= Mediators announce 24-hour Sudan ceasefire from early Saturday|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/9/saudi-arabia-us-announce-24-hour-sudan-ceasefire-from-saturday|access-date=2023-06-13}}</ref>. Яшчэ адзін рэжым спынення агню, у гэты раз на 72 гадзіны, пачаўся з 6:00 [[18 чэрвеня]]<ref name="seventeen">{{Cite news|date=2023-06-17|title= Sudan crisis: Five children among 17 killed in air strikes|language=en|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65938868|access-date=2023-06-18}}</ref>. [[27 чэрвеня]] абвешчана чарговае перамір’е з нагоды свята [[Курбан-байрам]]<ref>{{Cite news|date=27 June 2023|title=Sudanese army declares ‘unilateral’ ceasefire on first day of Eid|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/27/rsf-announces-two-day-unilateral-ceasefire-in-sudan-for-eid|access-date=27 June 2023}}</ref>. [[13 ліпеня]] падчас саміту ў [[Каір]]ы УСС, САП і лідары суседніх з Суданам дзяржаў дамовіліся аб новай ініцыятыве па ўрэгуляванні канфлікту. Прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што ініцыятыва будзе ўключаць у сябе ўсталяванне трывалага спынення агню, стварэнне бяспечных гуманітарных калідораў для дастаўкі дапамогі і пабудову дыялогавай платформы, у якой будуць удзельнічаць усе палітычныя партыі і дзеячы краіны. Ён таксама заклікаў бакі пачаць мірныя перамовы пад кіраўніцтвам Афрыканскага саюза<ref>{{Cite news|date=13 July 2023|title=Sudan’s neighbors meeting in Cairo for summit agree to Egypt’s initiative to try to end conflict|language=en|work=AP|url=https://apnews.com/article/egypt-sudan-summit-ethiopia-dam-6c2877b05df9fa045ca59b257e9e59e8|access-date=14 July 2023}}</ref>. [[15 ліпеня]] аднавіліся перамовы ў Джыдзе<ref>{{Cite news|date=15 July 2023|title=Sudan army returns for talks in Jeddah as war enters fourth month |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/15/sudan-army-returns-for-talks-in-jeddah-as-war-enters-fourth-month |access-date=16 July 2023}}</ref>, але [[27 ліпеня]] УСС іх зноў прыпынілі, абвінаваціўшы САП у новых парушэннях рэжыму спынення агню і запатрабаваўшы вываду войск Дагала з Хартума<ref>{{Cite news |date=29 July 2023 |title=Sudanese army’s return to negotiations hinges on RSF withdrawal from Khartoum: statement |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275554/ |access-date=31 July 2023 |archive-date=25 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225103718/https://sudantribune.com/article275554/ |url-status=dead }}</ref>. [[3 снежня]] новая хваля перамоў у Джыдзе была прыпынена бакамі<ref>{{Cite web |date=2023-12-03 |title=Mediators suspended Sudan’s ceasefire talks Indefinitely |url=https://sudantribune.com/article280013/ |access-date=2023-12-05 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. Станам на сярэдзіну снежня мірны працэс так і не атрымалася аднавіць<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/31/why-are-sudans-warring-factions-meeting-in-jeddah|title=Why are Sudan’s warring factions meeting in Jeddah?|website=Al Jazeera|date=31 October 2023|access-date=18 December 2023|last1=Lawal|first1=Shola}}</ref>. [[24 снежня]] Фарыс Эльнур, галоўны перамоўшчык ад САП на мірных працэсе, падаў у адстаўку, абвінаваціўшы праціўніка ў перашкодзе перамовам<ref>{{Cite news |date=2023-12-24 |title=RSF chief negotiator resigns to focus on ending Sudan’s war |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article280632/ |access-date=2023-12-25}}</ref>. Выступаючы перад войскамі [[12 красавіка]] 2024 года, Бурхан заявіў, што папярэдняй умовай перамоў з’яўляецца вывад САП з усіх буйных гарадскіх цэнтраў<ref>{{cite news |newspaper=Sudan Tribune |date=2024-04-12 |url=https://sudantribune.com/article284391/ |title=Sudan's military announces progress in restoring defence capabilities |access-date=13 April 2024 |archive-date=28 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428165106/https://sudantribune.com/article284391/ |url-status=live }}</ref>. Чакалася, што ў красавіку будуць адноўлены перамовы ў Джыдзе, але бакі выбралі новую пляцоўкі — [[Каір]]<ref name="Lodhi">{{cite news |work=Al Jazeera |last=Lodhi |first=Areesha |title=After a year of war in Sudan, what is the situation now? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand |date=2021-04-11 |access-date=12 April 2024 |archive-date=9 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609212541/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand |url-status=live }}</ref>. [[29 мая]] адбылася тэлефонная размова Бурхана з дзяржсакратаром ЗША Энтані Блінкенам, які запатрабаваў аднаўлення працэсу менавіта ў Джыдзе. Суданскі ўрад адмовіўся, спаслаўшыся на адсутнасць папярэдніх кансультацый<ref>{{Cite web |date=May 29, 2024 |title=Blinken and top general discuss need to end Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/africa/blinken-discusses-need-end-sudan-conflict-sudan-with-general-state-dept-says-2024-05-28/ |website=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |date=May 29, 2024 |title=Sudan's Agar refuses U.S. invitation to resume Jeddah talks |url=https://sudantribune.com/article286314/ |website=Sudan Tribune |access-date=31 May 2024 |archive-date=30 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530080447/https://sudantribune.com/article286314/ |url-status=live }}</ref>. === Далейшы працэс === У пачатку 2025 года прадпрымаліся намаганні па заключэнні перамір’я, але ў цэлым не ўвянчаліся поспехам. Мірныя перамовы, якія праходзілі ў [[Лондан]]е, [[Вашынгтон]]е і [[Жэнева|Жэневе]], не прывялі да дасягнення доўгатэрміновага пагаднення.<ref>{{Cite news |last=Gardner |first=Tom |date=12 November 2025 |title=A quick, dirty, Trump-backed ceasefire is possible in Sudan |url=https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/a-quick-dirty-trump-backed-ceasefire-is-possible-in-sudan |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251112112120/https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/a-quick-dirty-trump-backed-ceasefire-is-possible-in-sudan |archive-date=12 November 2025 |access-date=12 November 2025 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> У красавіку на канферэнцыі пад кіраўніцтвам Вялікабрытаніі ў Лондане была зроблена спроба стварыць кантактную групу для аднаўлення перамоў, але намаганні зайшлі ў тупік, калі ключавыя арабскія дзяржавы (асабліва Егіпет, Саудаўская Аравія і ААЭ) адмовіліся ўхваліць ініцыятыву.<ref name=":37">{{Cite news |last=Wintour |first=Patrick |date=15 April 2025 |title=UK conference on Sudan fails to set up contact group for ceasefire talks |url=https://www.theguardian.com/world/2025/apr/15/uk-conference-hopes-to-map-pathway-to-end-suffering-in-sudan |access-date=21 November 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Да верасня Злучаныя Штаты сумесна з Саудаўскай Аравіяй, Егіптам і ААЭ прадставілі афіцыйны план мірнага ўрэгулявання. Дарожная карта прадугледжвала трохмесячнае гуманітарнае перамір’е, за якім рушыць услед пастаяннае спыненне агню і дзевяцімесячны палітычны пераход да грамадзянскага кіравання. Аднак рэалізацыя плана заставалася нявызначанай: УСС выказалі сур’ёзныя сумневы, у прыватнасці, запатрабаваўшы вываду сіл праціўніка з грамадзянскіх раёнаў да ўступлення перамір’я ў сілу.<ref name=":39">{{Cite web |last1=Eltahir|first1=Nafisa |last2=Alashray |first2=Enas |editor1=Alexandra Hudson |editor2=Lisa Shumaker|date=12 September 2025 |title=US, Saudi Arabia, UAE, Egypt propose roadmap for Sudan peace |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-saudi-arabia-uae-egypt-propose-roadmap-sudan-peace-2025-09-12/}}</ref><ref name=":40">{{Cite web |date=6 November 2025 |last1=Khaled|first1=Fatma|agency=Associated Press |title=Sudan's paramilitary forces agree to truce proposed by U.S.-led mediator group |url=https://www.pbs.org/newshour/world/sudans-paramilitary-forces-agree-to-truce-proposed-by-u-s-led-mediator-group |access-date=21 November 2025 |website=PBS News |language=en-us}}</ref><ref name=":41">{{Cite web |date=7 November 2025 |last1=Abdelaziz|first1=Khalid|last2=Eltahir|first2=Nafisa|last3=Psaledakis|first3=Daphne|last4=Alashray|first4=Enas|editor1=Alex Richardson|editor2=Aidan Lewis|editor3=Diane Craft|title=Sudan's RSF agrees to US proposal for humanitarian ceasefire |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudans-rsf-agrees-us-proposal-humanitarian-ceasefire-2025-11-06/}}</ref> Тым часам лідары САП падтрымалі прапанову.<ref name=":40" /><ref name=":41" /><ref name=":43">{{Cite web |last=Rogers |first=Abby |title=RSF says it agrees to ceasefire in Sudan war |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/6/rsf-says-it-agrees-to-mediators-ceasefire-proposal-in-sudan-war |access-date=21 November 2025|date=6 November 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Прыхільнікі Бурхана сцвярджалі, што перамір’е дазволіць мяцежнікам замацаваць поспехі пасля падзення Эль-Фашыра.<ref name=":44">{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=6 November 2025|title=RSF agrees to US humanitarian ceasefire proposal |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/3878559/sudanese-rapid-support-forces-agrees-us-humanitarian-ceasefire-proposal/ |access-date=21 November 2025 |website=Washington Examiner |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 October 2025 |title=Sudan's RSF rebels say they captured army base in key city, as fears grow of split in war-torn nation |url=https://www.cnn.com/2025/10/27/africa/sudan-rsf-captures-el-fasher-base-intl |access-date=31 October 2025 |website=[[CNN]] |agency=[[Reuters]]}}</ref> == Замежны фактар == {{Асноўны артыкул|Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане}} === Міжнародная рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref name=":1" />, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref name=":1" />) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў [[11 мая]] 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. [[10 ліпеня]] Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Замежны ўдзел === [[File:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] Вечарам 15 красавіка стала вядома аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 |date=2023-04-15 |website=Twitter |language=ar | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415175509/https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 | archivedate=2023-04-15}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць Егіпет і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з Эфіопіяй<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News" />. 16-га чысла САП заявілі, што замежныя знішчальнікі атакавалі іх войскі ў Порт-Судане<ref name=egy1>{{cite news |title=الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=Al Arabiya |date=16 April 2023 |archive-date=17 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live }}</ref>. Як меркавалася, гэта былі егіпецкія самалёты. На наступны дзень спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. Акрамя [[ВПС]], у баях на баку арміі Бурхана верагодна заўважаны [[спецпрызн]]<ref name=egy2>{{cite news |last1=Rickett |first1=Oscar |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |access-date=18 April 2023 |publisher=Middle East Eye |quote="The Egyptians are already heavily involved," Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. "They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF." |date=18 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live }}</ref>. У інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» генерал суданскай арміі заявіў, што дзве суседнія краіны, якія ён не назваў, спрабавалі аказаць дапамогу САП<ref>{{Cite web |title=Sudanese Army agrees to 24-hour ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418085840/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |url-status=live }}</ref>. Асобныя крыніцы паведамлялі пра падтрымку з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. [[Лівійская нацыянальная армія]], якую таксама абвінавацілі ў супрацоўніцтве з САП, зрабіла аналагічную заяву<ref>{{cite news |title=Libya denies involvement in Sudan fighting |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=20 April 2023 |publisher=[[BBC]] |date=20 April 2023}}</ref>. Аднак, па паведамленнях The Wall Street Journal, лівійскі военачальнік [[Халіфа Хафтар]] пры падтрымцы [[ААЭ]] і «Вагнера» накіраваў як мінімум адзін самалёт з ваенным рыштункам для войск Дагала<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. 19 красавіка эфіопскія вайскоўцы атакавалі атрады УСС у памежным раёне Эль-Фашага. Паводле суданскіх уладаў, эфіопы ўзмацнілі сваю ваенную актыўнасць на агульнай мяжы з пачаткам сутыкненняў<ref name=eth1>{{cite news |title=عاجل (السُّوداني): الجيش يوقف غزواً إثيوبياً على الفشقة الصغرى ويُكبِّدهم خسائر فادحة في الأرواح والعتاد |url=https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |access-date=20 April 2023 |publisher=Al Sudani |date=19 April 2023 |quote=Ethiopian forces carried out an invasion and attack on Al-Fashqa Al-Sughra, reinforced by tanks, armored vehicles, and large crowds of infantry. Immediately, the armed forces units dealt with them with their various long-range fire systems, causing them heavy losses in personnel and equipment |archive-date=19 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204128/https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |url-status=dead }} {{Cite web |url=https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204128/https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |archive-date=19 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. Аднак прэм’ер-міністр Эфіопіі [[Абій Ахмед Алі]] адмаўляў факт якіх-небудзь баёў на мяжы<ref>[https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 «Ethiopian PM denies reports of clashes with Sudan forces»]</ref>. У той жа час захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. [[19 верасня]] тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю [[22 верасня]], што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 9 кастрычніка Дагала абвінаваціў Егіпет ва ўдзеле ў аперацыях УСС і нанясенні авіяўдараў па пазіцыях САП у Гара-Мая, што Каір адмаўляў. Ён таксама сцвярджаў, што ў канфлікце ўдзельнічалі тыграйскія, эрытрэйскія, азербайджанскія і ўкраінскія найміты<ref>{{Cite web |date=9 October 2024 |title=Egypt rejects RSF leader’s claim of military support for Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article291904/ |access-date=10 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 October 2024 |title=Sudan’s RSF accuses Egypt of involvement in air strikes on its forces |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/10/sudans-rsf-accuses-egypt-of-involvement-in-air-strikes-on-its-forces |access-date=10 October 2024 |website=Al Jazeera |language=en-us}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 10 чэрвеня УСС абвінавацілі ЛНА ў сумесным нападзе з САП у памежным трыкутніку Лівія—Егіпет—Судан.<ref>{{Cite web |date=10 June 2025 |title=Sudanese army accuses Libya's Haftar forces of border attack|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-military-says-rival-paramilitary-forces-backed-by-libyas-haftar-forces-2025-06-10/|access-date=11 June 2025 |website=[[Reuters]]}}</ref> 2 жніўня УСС і АСАД заявілі пра гібель у Эль-Фашыры камандзіра САП, які меў калумбійскае грамадзянства<ref>{{Cite news |title='Colombian commander slain' as RSF attack on North Darfur capital repelled |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-commander-slain-as-rsf-attack-on-north-darfur-capital-repelled |access-date=2025-08-03 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref>. 6 жніўня, паводле заявы Хартума, самалёт ВПС ААЭ з калумбійскімі наймітамі на борце быў збіты ВПС Судана пры пасадцы ў аэрапорце Ньяла, у выніку чаго загінулі 40 чалавек. Міністэрства замежных спраў Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў адмаўляе гэтае абвінавачванне і называе яго беспадстаўным і недаказаным.<ref>{{Cite web |title=Sudan says army destroys Emirati aircraft, killing 40 mercenaries |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/08/sudan-says-army-destroys-emirati-aircraft-killing-40-mercenaries |access-date=2025-08-07 |website=AL-Monitor |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-uae-darfur-72ae9367f898fe4861535ea0c31948d3|title= Sudanese airstrike hits Darfur airport, killing 40 suspected mercenaries|publisher= Associated Press|date=7 August 2025}}</ref> 5 верасня Судан падаў скаргу ў Савет Бяспекі ААН, абвінаваціўшы ААЭ ў вярбоўцы, фінансаванні і разгортванні сотняў калумбійскіх наймітаў для барацьбы на баку прыхільнікаў Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-09-05 |title=Sudan files UN complaint over alleged UAE-backed Colombian mercenaries in Darfur |url=https://sudantribune.com/article304689/ |access-date=2025-09-06 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref> === Эвакуацыя замежнікаў === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} {{Гл. таксама|Аперацыя «Сажытэр»|Аперацыя «Raus aus Khartum» (2023)|Аперацыя «Каверы»}} [[Файл:أثناء عمليات إجلاء السعودية لمواطنيها ورعايا الدول الشقيقة والصديقة لها.jpg|thumb|Саудаўскія жанчыны-вайскоўцы падчас вывазу замежнікаў у Джыду, 26 красавіка 2023.]] Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. == Гуманітарны крызіс == {{Main|Гуманітарны крызіс у Судане (2023)}} {{Гл. таксама|Суданскі крызіс бежанцаў (2023)}} Баявыя дзеянні ў Хартуме прывялі да таго, што многія жыхары апынуліся ў сваіх дамах без [[электрычнасць|электрычнасці]] і вады больш чым на 48 гадзін, што яшчэ больш пагоршылася гвалтам, які меў месца падчас поснага месяца [[Рамадан]]. Хартумцы праз вулічныя перастрэлкі не маглі выйсці за прадуктамі ў краму. У бальніцах адчуваўся недахоп персаналу і запасаў матэрыялаў з-за патоку параненых<ref>{{cite news |last1=Dahir |first1=Abdi Latif |title=As New Wave of Violence Hits Sudan’s Capital, Civilians Feel the Strain |url=https://www.nytimes.com/2023/04/17/world/africa/sudan-fighting-khartoum.html |access-date=17 April 2023 |publisher=[[The New York Times]] |date=17 April 2023}}</ref>. Жахлівае становішча склалася таксама ў Дарфуры<ref name="aj" />. Міжнародная федэрацыя таварыстваў [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] і Чырвонага Паўмесяца заявіла, што аказанне гуманітарнай дапамогі ў ваколіцах Хартума практычна немагчыма, і папярэдзіла, што сістэма аховы здароўя Судана знаходзіцца на мяжы калапсу<ref>{{Cite web |title=‘Almost impossible’ to provide aid in Sudanese capital: IFRC |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Больш за тое, [[Сусветная харчовая праграма]] абвясціла аб прыпыненні ўсіх аперацый у Судане пасля гібелі сваіх супрацоўнікаў<ref>{{Cite news |date=16 April 2023 |title=WFP temporarily halts operations in Sudan |language=en |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |access-date=2023-04-16 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415115739/https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |url-status=live}}</ref>. На 24 красавіка 2023 года краіну пакінулі больш за 30 000 чалавек<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Mersiha Gadzo,Usaid |title=Sudan updates: Army says foreign evacuations to begin |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/22/sudan-fighting-live-news-army-says-foreign-evacuations-to-begin |access-date=2023-04-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-04-24 |title=South Sudan receives about 10,000 refugees fleeing Sudan fighting |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/south-sudan-receives-about-10000-refugees-fleeing-sudan-fighting/articleshow/99734417.cms |access-date=2023-04-24 |issn=0971-8257}}</ref>. Першапачаткова асноўны паток бежанцаў прынялі суседнія Чад і Паўднёвы Судан<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Salih |first2=Zeinab Mohammed |last3=Ahmed |first3=Kaamil |date=2023-04-24 |title=Sudan: thousands flee Khartoum as civilian casualties escalate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/24/sudan-thousands-flee-khartoum-as-civilian-casualties-escalate |access-date=2023-04-24 |issn=0261-3077}}</ref>. Уцекачы пераважна прыбывалі з Хартума і Дарфура<ref>{{Cite news |date=2023-04-20 |title=UN says up to 20,000 have fled Sudan fighting for Chad |language=en |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/04/20/un-says-up-to-20-000-have-fled-sudan-fighting-for-chad_6023671_4.html |access-date=2023-04-24}}</ref>. На [[2 мая]] ў ААН паведамілі аб 334 000 унутрана перамешчаных асоб і 100 000 бежанцаў за мяжой<ref name="100k">{{cite news |title=Sudan crisis: Civilians facing 'catastrophe' as 100,000 flee fighting - UN|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65448691|access-date=2 May 2023 |work=[[BBC]] |date=2 May 2023}}</ref>. У маі на фоне канфлікту зафіксавана ўспышка [[туберкулёз]]у<ref>{{Cite web |date=2023-05-08 |title=Ukraine, Sudan conflicts fuel alarming surge in tuberculosis |url=https://www.ctvnews.ca/health/ukraine-sudan-conflicts-fuel-alarming-surge-in-tuberculosis-1.6389483 |access-date=2023-05-08 |website=CTVNews |language=en}}</ref>. Павелічэнне колькасці хворых у краіне адбылося адначасна з [[Украіна]]й, дзе на той момант пацверджана больш за 34 000 выпадкаў<ref>{{Cite journal |last=Hassanain |first=Sara A. |last2=Edwards |first2=Jeffrey K. |last3=Venables |first3=Emilie |last4=Ali |first4=Engy |last5=Adam |first5=Khadiga |last6=Hussien |first6=Hafiz |last7=Elsony |first7=Asma |date=2018-05-16 |title=Conflict and tuberculosis in Sudan: a 10-year review of the National Tuberculosis Programme, 2004-2014 |url=https://doi.org/10.1186/s13031-018-0154-0 |journal=Conflict and Health |volume=12 |issue=1 |pages=18 |doi=10.1186/s13031-018-0154-0 |issn=1752-1505 |pmc=5954449 |pmid=29785203}}</ref><ref name=eml>{{Cite web |first=Edith M. |last=Lederer |agency=The Associated Press |date=2023-05-08 |title=Ukraine, Sudan conflicts fuel alarming surge in tuberculosis |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2023-05-08/ukraine-sudan-conflicts-fuel-alarming-surge-in-tuberculosis |access-date=2023-05-08 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref>. Пра ўспышку ўпершыню паведаміла [[8 мая]] ААН. Было адзначана, што ад хваробы штодзённа паміраюць 4400 чалавек, у тым ліку 700 дзяцей<ref name=eml />. [[Файл:Screengrab of refugee camp from Number of Refugees Who Fled Sudan for Chad Double in Week.jpg|thumb|Лагер суданскіх бежанцаў у Чадзе.]] На працягу 2024 года назіралася праблема [[Голад у Судане (2024)|моцнага недаядання і тэхнагеннага голаду]], што было выклікана наступствамі ўнутранага канфлікту. Бедства закранула [[Дарфур]], Кардафан і суседнія краіны, якія прымалі бежанцаў, асабліва Чад. Голад часткова абумоўлены тым, што бакі перакрылі шляхі паставак ежы і гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/6/18/sudanese-refugees-in-chad-fleeing-starvation-as-much-as-theyre-fleeing-war|title=Starving to death is as scary as the war for Sudanese refugees in Chad|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-19}}</ref>. Станам на лета 2025 года ад голаду загінула 522 000 чалавек<ref>{{cite web|title=Khartoum: Destroyed buildings, cars covered in ash tell horrors of war in Sudan capital|url=https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|website=[[The New Arab]]|date=8 July 2025|quote=It caused one of the world’s biggest humanitarian crises and at least 150,000 people have been killed. Rights organisations say the number is likely to be much higher. The conflict has also triggered a widespread famine, impacting millions of Sudanese, especially children. An estimated 522,000 children have already died from starvation, the [[Sudan Tribune]] has reported.|access-date=14 August 2025|language=en|archive-date=8 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250808151915/https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |title=وفاة أكثر من 500 ألف طفل في السودان جراء سوء التغذية |trans-title=More than 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |quote=The Preparatory Committee of the [[Sudanese Doctors Syndicate]] revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |language=Arabic |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=Sudan war leaves 700,000 children facing life-threatening malnutrition |url=https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |access-date=29 July 2025 |website=UN News |language=en |archive-date=21 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821172953/https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |url-status=dead }}</ref>. == Шкода і страты == === Стан эканомікі === Паводле ацэнак ААН, эканамічная актыўнасць у Судане ўпала больш чым на траціну за першыя тры тыдні канфлікту<ref name="80m">{{cite news |date=12 September 2023|title=Sudan war causes daily economic loss of $80 million |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/daily-economic-loss-of-sudan-war-estimated-at-80-million |work=Radio Dabanga |access-date=12 September 2023}}</ref>. У ліпені суданскія эканамісты ацанілі агульную суму шкоды ў $9 млрд, або ў сярэднім у $100 млн<ref>{{cite news |date=18 July 2023|title=$49 billion of economic loss and looted property in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/49-billion-of-economic-loss-and-looted-property-in-sudan |work=Radio Dabanga|access-date=19 July 2023 |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719121727/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/49-billion-of-economic-loss-and-looted-property-in-sudan |url-status=live}}</ref>. У лютым 2024 года міністр фінансаў Джыбрыл Ібрагім заявіў, што з-за баявых дзеянняў у 2023 годзе эканоміка Судана скарацілася на 40 працэнтаў, а ў 2024 годзе чакаецца дадатковы спад на 28 працэнтаў. Дададзена, што дзяржаўныя даходы скараціліся на 80 адсоткаў<ref>{{cite news |date=29 February 2024 |title=Sudan's economy contracts 40% as war rages |url=https://www.africanews.com/2024/02/28/sudans-economy-contracts-40-as-war-rages/ |work=Africanews|access-date=1 March 2024 }}</ref>. === Сувязь і зносіны === У пачатку падзей суданская армія абвясціла аб закрыцці ўсіх аэрапортаў краіны<ref name=nyala>{{Cite web |date=2023-04-15 |title=استمرار الاشتباكات بين الجيش والدعم السريع بالخرطوم ومروي |url=https://www.darfur24.com/2023/04/15/استمرار-الاشتباكات-بين-الجيش-والدعم-ا/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415111108/https://www.darfur24.com/2023/04/15/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7/ |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |website=موقع دارفور٢٤ الاخباري |language=ar}}</ref>. Каля 13:00 17-га чысла ўпраўленне грамадзянскай авіяцыі цалкам закрыла паветраную прастору для палётаў<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Mersiha Gadzo, Usaid |title=Sudan's army orders RSF dissolved; claims control of state TV |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/17/sudan-fighting-live-news-nearly-100-killed-as-clashes-spread |access-date=2023-04-17 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. 16-га чысла тэлекамунікацыйны правайдэр MTN адключыў інтэрнэт-паслугі па ўсёй краіне па загадзе суданскага рэгулятара тэлекамунікацый<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Arwa Ibrahim,Usaid |title=Dozens of people killed as Sudan fighting enters second day |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>, а тэлеканал Sudan TB цалкам спыніў сваё вяшчанне<ref>{{Cite news |last=Abdelaziz |first=Khalid |last2=Eltahir |first2=Nafisa |last3=Eltahir |first3=Nafisa |date=2023-04-16 |title=Sudan's army pounds paramilitary bases with air strikes in power struggle |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-military-rivals-fight-power-killing-least-25-2023-04-16/ |access-date=2023-04-16}}</ref>. На [[23 красавіка]] паведамлялася амаль аб поўным адключэнні [[Інтэрнэт]]у<ref>{{Cite web |title=Convoy carrying French national attacked: RSF|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/23/sudan-fighting-internet-outage-reported-across-the-country |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>. На 1 мая 2023 года канфлікт прывёў да спынення паступлення суданскіх тавараў у Чад, што выклікала рост цэн у краіне<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V-Z23MmwyXI|title=Gunfire heard in Khartoum: Here is the situation on Monday, May 1, 2023|website=Al Jazeera|via=[[YouTube]]}}</ref>. У пачатку лютага 2024 года ў краіне адбылося масавае адключэнне інтэрнэту, якое закранула 65 % насельніцтва Судана<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=Sudan communications blackout widens amid accusations |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-telecom-networks-blackout-widens-amid-accusations |access-date=5 February 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. === Чалавечыя ахвяры === На дадзены момант паступаюць супярэчлівыя паведамленні аб ахвярах. Згодна з першапачатковай інфармацыяй тэлеканала «[[Аль-Джазіра]]», у ходзе першых сутыкненняў у Эль-Абейдзе і Хартуме прынамсі трое мірных жыхароў загінулі і дзясяткі атрымалі раненні<ref name="aj"/>. У Паўночным Дарфуры, паводле «Аль-Арабія», прынамсі двое мірных жыхароў былі забіты і 26 паранены. Яшчэ трое мірных жыхароў загінулі ад стрэлу гранатамёта. Адна жанчына была паранена куляй<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647232265762623488 مراسل العربية: مقتل شخصين وإصابة 26 آخرين من المدنيين في الخرطوم بحري #العربية_عاجل https://alarabiya.net]</ref>. У заяве Камітэта лекараў Судана гаворыцца, што двое мірных жыхароў былі забіты ў аэрапорце Хартума і адзін чалавек быў застрэлены ў штаце Паўночны Кардафан<ref>{{Cite web |title=Three killed, dozens injured: Doctors' committee|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/15/sudan-unrest-live-news-explosions-shooting-rock-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Падчас [[Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)|баёў у Фора-Баранзе]] ў Заходнім Дарфуры паведамлялася пра дзясяткі забітых і сотні параненых<ref>[https://www.darfur24.com/2023/04/15/سقوط-قتلى-وجرحي-جراء-اشتباكات-بين-الجي/ سقوط قتلى وجرحي جراء اشتباكات بين الجيش والدعم السريع بالفاشر], 15 April 2023</ref>. У Паўднёвым Дарфуры загінулі 5 чалавек<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/Elmosharaf_E/status/1647288341149151233?s=20}}</ref>. Сярод загінулых былі грамадзянін [[Індыя|Індыі]]<ref>[https://ria.ru/20230416/sudan-1865635280.html Во время столкновений в Судане погиб гражданин Индии]</ref>, грамадзянін [[ЗША]]<ref name="cbsnews.com">{{Cite web |title=1 American dead in Sudan as U.S. readies troops for potential embassy evacuation amid heavy fighting |url=https://www.cbsnews.com/news/sudan-american-dead-us-troops-embassy-evacuation-khartoum/ |access-date=2023-04-20 |website=www.cbsnews.com |language=en-US}}</ref>, грамадзянін [[Ірак]]а<ref name="cbsnews.com"/>, грамадзянін Егіпта<ref>{{Cite news |last=Reuters |date=2023-04-24 |title=Egypt’s foreign ministry says embassy staff killed in Khartoum |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/egypts-foreign-ministry-says-embassy-staff-killed-khartoum-2023-04-24/ |access-date=2023-04-25}}</ref> і двухгадовая дзяўчынка з [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{Cite web |title=Turkish toddler killed in ongoing clashes in Sudan|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/turkish-toddler-killed-in-ongoing-clashes-in-sudan/2875179 |access-date=2023-04-20 |website=www.aa.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>, а таксама 15 сірыйцаў<ref>{{cite web|url=https://english.aawsat.com/home/article/4296896/diplomat-says-15-syrians-killed-amid-clashes-sudan|title=Diplomat Says 15 Syrians Killed Amid Clashes in Sudan|work=Asharq Al-Awsat|date=27 April 2023|url-status=live|access-date=4 May 2023|archive-date=4 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504163158/https://english.aawsat.com/home/article/4296896/diplomat-says-15-syrians-killed-amid-clashes-sudan}}</ref>, 15 эфіопаў<ref>{{cite web|url=https://apanews.net/2023/04/23/at-least-15-ethiopians-killed-in-sudan-crossfires/|title=At least 15 Ethiopians killed in Sudan crossfires|work=Apa News|date=23 April 2023|access-date=29 мая 2023|archive-date=30 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183511/https://apanews.net/2023/04/23/at-least-15-ethiopians-killed-in-sudan-crossfires/|url-status=dead}}</ref>, 9 эрытрэйцаў<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting|title=Eritrea accused of forcibly repatriating civilians caught up in Sudan fighting|work=The Guardian|date=7 May 2023|access-date=12 May 2023|archive-date=12 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512004130/https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting|url-status=live}}</ref> і 10 студэнтаў з [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]]<ref>{{Cite news|date=2023-06-06|title=Air strikes on Sudan campus kill Congolese - government|language=en|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65495446|access-date=2023-06-06}}</ref>. На другі дзень паведамлялася, што ў Кабкабіі трое супрацоўнікаў Сусветнай харчовай праграмы былі забіты ў выніку перастрэлкі на ваеннай базе. Два іншыя супрацоўнікі былі сур’ёзна паранены, а байцы САП разрабавалі некалькі аўтамабіляў арганізацыі. Агулам на раніцу 56 чалавек загінулі і не менш за 595 атрымалі раненні па ўсёй краіне, з якіх 25, у тым ліку 17 мірных жыхароў, загінулі ў Хартуме<ref>{{Cite web |title=Sudan: Army and RSF battle over key sites, leaving 56 civilians dead|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945|publisher= BBC News|access-date=16 April 2023}}</ref>. На трэці дзень канфлікту Камітэт Суданскіх лекараў заявіў, што па меншай меры 97 чалавек былі забіты і 1100 паранены<ref>{{Cite web |title=Sudan fighting: RSF and army clash in Khartoum for third day|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65293538|access-date=2023-04-17|website=www.bbc.com|language=en |date=17 April 2023}}</ref>, адзначыўшы, што гэтая лічба не ўключае ўсіх пацярпелых, паколькі многія людзі не маглі дабрацца да бальніц<ref>{{Cite web |title=Nearly 100 people dead across Sudan|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/17/sudan-fighting-live-news-nearly-100-killed-as-clashes-spread|access-date=2023-04-17|website=www.aljazeera.com|language=en |date=17 April 2023}}</ref>. Са слоў спецпрадстаўніка ААН Фолькера Пертэса, на 18 красавіка прынамсі 185 чалавек былі забіты і больш за 1800 паранены<ref>{{Cite web |title=Sudan's generals battle for 3rd day; death toll soars to 185 |url=https://apnews.com/article/sudan-fighting-military-rsf-eafa3246b1e3004a1a9f2b9af9561362|access-date=2023-04-18 |website=www.apnews.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>. 19-га чысла прадстаўнікі [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]] (СААЗ) паведамілі, што па меншай меры 270 чалавек загінулі і больш за 2600 атрымалі раненні<ref>{{Cite web |title=Ceasefire crumbles amid chaos in Sudan as death toll reaches 270 |url=https://edition.cnn.com/2023/04/18/africa/sudan-fighting-intensifies-students-intl-hnk/index.html|access-date=2023-04-19 |website=www.cnn.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>. На наступны дзень колькасць ахвяр павялічалася да 330 і 3200 адпаведна<ref name="330dead">{{Cite news |date=20 April 2023 |title=Death toll now more than 300 |publisher=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023}}</ref>, на 21-га — 413 і 3551<ref name="413dead">{{Cite news |date=21 April 2023 |title=Sudan fighting live news: UN says more than 400 killed |publisher=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=21 April 2023}}</ref>, 23-га — 420 і 3700<ref>[https://edition.cnn.com/2023/04/22/africa/sudan-army-foreign-evacuations-intl/index.html First evacuations of foreign nationals stuck in Sudan announced]</ref>, 25-га — 459 (на наступны день — 559<ref name="CBS">{{Cite web |title=Sudan ceasefire eases fighting as army denies rumors about deposed dictator Omar al-Bashir's whereabouts |url=https://www.cbsnews.com/news/sudan-ceasefire-omar-al-bashir-fighting-eases-dictator-said-to-be-in-hospital/ |access-date=2023-04-26 |website=CBS News |language=en-US}}</ref>) і 4072<ref name="Biohazard">{{Cite news |date=25 April 2023 |title=WHO says ‘high risk of biological hazard’ after laboratory seized |publisher=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/25/sudan-live-news-sporadic-gunfire-in-khartoum-despite-new-truce|access-date=25 April 2023}}</ref>. На 9 мая паведамлялася пра 700 забітых<ref name="24th">{{Cite web |title=Sudan fighting in its 24th day: A list of key events |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/sudan-fighting-in-its-24th-day-a-list-of-key-events |access-date=2023-05-09 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> і 5100 параненых<ref name="5100abc">{{Cite news|date=9 May 2023|title=No sign Sudan warring parties ready to 'seriously negotiate': UN|publisher=ABC|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/sudans-death-toll-rises-warring-sides-continue-talks-99193665|access-date=9 May 2023}}</ref>, на 16-га — пра 1000<ref name="photos">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/gallery/2023/5/16/photos-sudanese-capital-devastated-by-a-month-of-brutal-fighting|title=Photos: Sudanese capital devastated by a month of brutal fighting|publisher=Aljazeera|date=16 May 2023}}</ref>, на 27-га — 1800<ref name="Perthes"/>. [[15 чэрвеня]] Праект даных аб месцазнаходжанні і падзеях узброеных канфліктаў паведаміў, што колькасць загінулых склала больш за 2000 чалавек<ref name="2,000">{{cite web|url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/26/1259/503117/War-in-Sudan/War-in-Sudan/Sudan-war-death-toll-surges-past-,-as-fighting-ent.aspx|title=Sudan war death toll surges past 2,000 as fighting enters third month|publisher=Ahram|date=15 June 2023|access-date=16 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616114444/https://english.ahram.org.eg/NewsContent/26/1259/503117/War-in-Sudan/War-in-Sudan/Sudan-war-death-toll-surges-past-,-as-fighting-ent.aspx|archive-date=16 чэрвеня 2023|url-status=dead}}</ref>. 21 красавіка [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]] паведаміла, што адзін з яе супрацоўнікаў быў забіты падчас перастрэлкі падчас падарожжа з сям’ёй каля Аль-Абейда<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Humanitarian worker killed in Sudan crossfire, IOM says |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-iom-idAFL8N36O3PT |access-date=2023-04-21}}</ref>. Станам на [[20 чэрвеня]], як заявіў міністр аховы здароўя Хайтам Ібрагім, загінула больш за 3000 чалавек, яшчэ 6000 паранены<ref name="3000jpost">{{Cite news|date=17 June 2023|title=More than 3,000 people killed, 6,000 injured in Sudan conflict|publisher=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-746662|access-date=20 June 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620061616/https://www.jpost.com/breaking-news/article-746662|url-status=live}}</ref>. Аднак султанат Дар Масаліт паведаміў, што толькі ў Заходнім Дарфуры налічвалася больш за 5000 загінулых і каля 8000 параненых<ref name="dabanga5k">{{Cite news |title=More than 5,000 reportedly killed in El Geneina ‘genocide’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/more-than-5000-reportedly-killed-in-el-geneina-genocide|date=20 June 2023 |access-date=23 June 2023 |work=Radio Dabanga}}</ref>. [[22 ліпеня]] амерыканскі тэлеканал [[CNN]] са спасылкай на правадыроў мясцовых плямён заявіў, што з пачатку канфлікту толькі ў Заходнім Дарфуры загінула 10 000 чалавек<ref name="10kcnn">{{Cite news|date=26 July 2023|title=10,000 reported killed in one West Darfur city, as ethnic violence ravages Sudanese region|publisher=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2023/07/26/africa/sudan-west-darfur-thousands-killed-intl/index.html|access-date=27 July 2023}}</ref>. [[16 кастрычніка]], паводле ацэнкі ААН, было заяўлена пра гібель 9000 чалавек за ўвесь час баёў<ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=16 October 2023 |title=UN aid chief says six months of war in Sudan has killed 9,000 people |language=en |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-conflict-khartoum-f12975eb72c830ed86ed6a7a49e9658d |access-date=18 October 2023 |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015214513/https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-conflict-khartoum-f12975eb72c830ed86ed6a7a49e9658d |url-status=live }}</ref>. На [[19 снежня]] арганізацыя паведаміла пра 12 000 загінулых і 33 000 пацярпелых<ref name="aa12">{{Cite web |date=19 December 2023 |title=UN humanitarian office raises alarm over fighting in eastern Sudanese state |url=https://www.aa.com.tr/en/world/un-humanitarian-office-raises-alarm-over-fighting-in-eastern-sudanese-state/3087061 |website=Anadolu Agency}}</ref>. Да 21 студзеня колькасць забітых павялічылася да 13 тысяч, заяўлена аб 26 тысячах пацярпелых<ref>[https://www.trtworld.com/africa/more-than-13000-people-killed-in-sudan-conflict-un-16729902 More than 13,000 people killed in Sudan conflict: UN]</ref>. 8 верасня, паводле ацэнак ААН, у выніку канфлікту загінула не менш за 20 000 чалавек<ref>{{cite news |title=UN official says Sudan’s war has killed at least 20,000 people |url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-war-f885e161c4eb4151377c25a20929de25 |access-date=8 September 2024 |work=Associated Press |date=8 September 2024 }}</ref>. На лістапад 2024 года заяўлена пра 61 000<ref name="ap20">{{cite news |last1=Yibeltal |first1=Kalkidan |last2=Rukanga |first2=Basillioh |date=14 November 2024 |title=Sudan death toll far higher than previously reported - study |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crln9lk51dro |access-date=15 November 2024 |publisher=[[BBC News]]}}</ref>-150 000<ref name="dabanga150">{{cite news |title=US Senate hears urgent plea from envoy to Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan |access-date=7 May 2024 |work=Radio Dabanga |date=2 May 2024 |archive-date=3 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503160346/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan |url-status=live}}</ref> загінулых. Падрыхтоўчы камітэт сіндыката суданскіх лекараў на 20 студзеня 2025 года паведаміў пра 522 000 загінулых<ref>{{cite news |title=More then 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |work=Sudan Tribune |quote=The Preparatory Committee of the Sudanese Doctors Syndicate revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref>. == Злачынствы і парушэнні == {{Асноўны артыкул|Ваенныя злачынствы падчас Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане}} [[File:Rassemblement stop au génocide au Soudan - Paris (FR75) - 2025-11-01 - 6.jpg|міні|Дэманстрацыя суданскай дыяспары ў Парыжы супраць ваенных злачынстваў, 1 лістапада 2025.]] Медыйныя арганізацыі абвінавацілі як УСС, так і САП у пагрозах, нападах і нават забойствах некалькіх журналістаў падчас канфлікту. Суданскі сіндыкат журналістаў толькі за другую палову мая задакументаваў больш за 40 такіх выпадкаў<ref>{{Cite news|date=6 June 2023|title=Violations against journalists in Sudan war|website=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violations-against-journalists-in-sudan-war|url-status=live|access-date=19 July 2023|archivedate=https://web.archive.org/web/20230629010338/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violations-against-journalists-in-sudan-war}}</ref>. Абодва бакі заўважаны ў нападах на медыцынскія ўстановы і медперсанал, пра што сведчыць BBC News Arabic. Па шпіталях неаднаразова наносіліся паветраныя і артылерыйскія ўдары<ref name=":3">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65718968|title=Sudan hospital strikes potential war crimes, BBC told|website=BBC News|date=2023-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816064253/https://www.bbc.com/news/world-africa-65718968|archive-date=2023-08-16|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Гэтыя напады сур’ёзна паўплывалі на стан сістэмы аховы здароўя краіны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/attacks-health-care-sudan-26july-08-august-2023|title=Attacks on Health Care in Sudan, 26July - 08 August 2023 - Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119192944/https://reliefweb.int/report/sudan/attacks-health-care-sudan-26july-08-august-2023|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-11-15|url-status=live}}</ref>, паставіўшы пад пагрозу дзейнасць бальніц<ref>{{Cite news|date=2023-07-21|title=Sudan: Attacks on health workers jeopardise remaining hospitals operating in Khartoum|language=en-GB|website=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development/2023/jul/21/sudan-attacks-on-health-workers-jeopardise-remaining-hospitals-operating-in-khartoum|access-date=2023-11-15|archivedate=https://web.archive.org/web/20231109185455/https://www.theguardian.com/global-development/2023/jul/21/sudan-attacks-on-health-workers-jeopardise-remaining-hospitals-operating-in-khartoum|url-status=live}}</ref>. У Дарфуры зафіксаваны шматлікія выпадкі масавых забойстваў. Урад Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.uk/government/news/minister-for-africa-statement-on-atrocities-in-sudan-22-august-2023|title=Atrocities in Sudan: Minister for Africa's statement, 22 August 2023|website=GOV.UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116195654/https://www.gov.uk/government/news/minister-for-africa-statement-on-atrocities-in-sudan-22-august-2023|archive-date=2023-11-16|access-date=2023-11-19|url-status=live}}</ref>, відавочцы і назіральнікі ахарактарызавалі гвалт у рэгіёне як этнічную чыстку ці нават [[генацыд]]. Галоўнымі ахвярамі забойстваў сталі неарабскія народы, напрыклад масаліты<ref name="auto42">{{Cite news |date=2023-06-19 |title=New killings reported in Darfur on second day of Sudan ceasefire |language=en |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html |url-status=live |access-date=2023-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629171052/https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html |archive-date=2023-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes/7182985.html|title=Sudan Violence Rages as Paramilitaries Deny Darfur War Crimes|website=www.voanews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719193559/https://www.voanews.com/amp/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes/7182985.html|archive-date=2023-07-19|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Са жніўня нарастае колькасць доказаў таго, што Сілы аператыўнай падтрымкі праводзяць у Дарфуры этнічную чыстку. Вярхоўны камісар ААН Філіпа Грандзі выпусціў папярэджанне аб патэнцыйным перарастанні гвалту ў поўнамаштабны генацыд<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/2023/11/11/un-sounds-alarm-on-darfur-warns-world-not-to-repeat-history-00126708|title=UN sounds alarm on Darfur, warns world not to repeat history|author=Ewing|first=Giselle Ruhiyyih|website=POLITICO|date=2023-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114055216/https://www.politico.com/news/2023/11/11/un-sounds-alarm-on-darfur-warns-world-not-to-repeat-history-00126708|archive-date=2023-11-14|access-date=2023-11-14|url-status=live}}</ref>. Падчас канфлікту вялікая колькасць жанчын сталі ахвярамі згвалтавання. Некаторыя трапілі ў [[сексуальнае рабства]]<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/sudan-war-crimes-rampant-civilians-killed-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks|title=Sudan: War crimes rampant as civilians killed in both deliberate and indiscriminate attacks - New Report|website=Amnesty|access-date=2023-11-21}}</ref>. Ахвярамі сталі як суданкі, так і замежніцы<ref name=":17">{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/14/dont-let-the-other-soldiers-watch-rape-as-a-weapon-of-war-in-sudan|title='Don't let the other soldiers watch': Rape as a weapon of war in Sudan|author=Abdelmoniem|first=Nils Adler,Dallia M.|website=www.aljazeera.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924063938/https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/14/dont-let-the-other-soldiers-watch-rape-as-a-weapon-of-war-in-sudan|archive-date=2023-09-24|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Асабліва часта пад сексуальны гвалт траплялі масаліткі і іншыя неарабкі<ref name=":18">{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/darfur-rapid-support-forces-allied-militias-rape-dozens-enar|title=Darfur: Rapid Support Forces, Allied Militias Rape Dozens [EN/AR] - Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119193245/https://reliefweb.int/report/sudan/darfur-rapid-support-forces-allied-militias-rape-dozens-enar|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Сярод асноўных злачынцаў названы арабскія апалчэнцы, саюзныя САП. Эксперты ААН сцвярджалі, што згвалтаванне выкарыстоўваецца як «інструмент пакарання»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2023/08/1139847|title=Rape by Sudan's RSF militia used to 'punish and terrorise' warn rights experts {{!}} UN News|website=news.un.org|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004053701/https://news.un.org/en/story/2023/08/1139847|archive-date=2023-10-04|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Арганізацыя выказала глыбокую заклапочанасць у сувязі з шырока распаўсюджаным сексуальным гвалтам падчас канфлікту<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/08/un-experts-alarmed-reported-widespread-use-rape-and-sexual-violence-against|title=UN experts alarmed by reported widespread use of rape and sexual violence against women and girls by RSF in Sudan|website=OHCHR|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929131348/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/08/un-experts-alarmed-reported-widespread-use-rape-and-sexual-violence-against|archive-date=2023-09-29|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. І ААН, і суданскія праваабарончыя арганізацыі заяўлялі, што гэтыя лічбы ўяўляюць сабой толькі невялікую частку рэальнага маштабу правапарушэнняў<ref name=":20">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66317210|title=Gang-raped and racially abused in Sudan|website=BBC News|date=2023-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015064311/http://www.bbc.com/news/world-africa-66317210|archive-date=2023-10-15|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паведамлялася, што САП і арабскія апалчэнцы таксама здзяйснялі рабаванні<ref name=":16">{{Cite news|date=25 July 2023|title=RSF accused of killings, robberies and sexual violence|website=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-accused-of-killings-robberies-and-sexual-violence|url-status=live|access-date=25 July 2023|archivedate=https://web.archive.org/web/20231004102426/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-accused-of-killings-robberies-and-sexual-violence}}</ref>. Мірныя жыхары краіны выказалі заклапочанасць з нагоды масавых крадзяжоў і рабаванняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/in-sudans-south-darfur-armed-men-pillage-loot-under-cover-of-fighting|title=In Sudan's South Darfur, armed men pillage, loot under cover of fighting|author=Nashed|first=Mat|website=www.aljazeera.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928073449/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/in-sudans-south-darfur-armed-men-pillage-loot-under-cover-of-fighting|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/shelling-looting-in-sudan-s-capital-as-military-factions-battle-for-8th-week/7123954.html|title=Shelling, Looting in Sudan's Capital as Military Factions Battle for 8th Week|website=www.voanews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616112826/https://www.voanews.com/amp/shelling-looting-in-sudan-s-capital-as-military-factions-battle-for-8th-week/7123954.html|archive-date=2023-06-16|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Сітуацыя дапаўнялася поўнай адсутнасцю прысутнасці паліцыі і праваахоўных органаў<ref>{{Cite news|date=2023-05-10|title=Sudan capital rocked by air strikes, looting|website=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-faces-displacement-crisis-truce-talks-yield-no-progress-2023-05-09/|access-date=2023-09-30|archivedate=https://web.archive.org/web/20230522100928/https://www.reuters.com/world/africa/sudan-faces-displacement-crisis-truce-talks-yield-no-progress-2023-05-09/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66637454|title=Shoes to TVs - looting spree ravages war-hit Sudan|website=BBC News|date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926072409/https://www.bbc.com/news/world-africa-66637454|archive-date=2023-09-26|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Суданская пракуратура зафіксавала больш за 500 выпадкаў знікнення людзей без вестак па ўсёй краіне з пачатку баёў<ref name=":15">{{Cite news |date=3 August 2023 |title=RSF accused of over 500 cases of enforced disappearance in Sudan |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275738/ |access-date=4 August 2023 |archive-date=12 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812201312/https://sudantribune.com/article275738/ |url-status=dead }}</ref>. Як заўлялася, войскі Дагала і іх саюзнікі наўмысна забівалі асобных юрыстаў, назіральнікаў за правамі чалавека, лекараў, правадыроў неарабскіх плямёнаў<ref>{{Cite web |last=Nashed |first=Mat |title=RSF atrocities pile up in Darfur after 100 days of Sudan fighting |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/24/after-one-hundred-days-of-sudan-war-rsf-atrocities-pile-up-in-darfur |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011083838/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/24/after-one-hundred-days-of-sudan-war-rsf-atrocities-pile-up-in-darfur |archive-date=11 October 2023 |access-date=2023-07-29 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{cite news |date=24 July 2023 |title=RSF and Kababish clash in North Kordofan |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-kababish-clash-in-north-kordofan |url-status=live |access-date=25 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006160937/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-kababish-clash-in-north-kordofan |archive-date=6 October 2023}}</ref>, чыноўнікаў<ref>{{Cite news |title=Sudan's warring sides trade blame over church attack |language=en-UK |work=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361197/page/3 |url-status=live |access-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144238/https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361197/page/3 |archive-date=16 May 2023}}</ref>, копскіх святароў<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/sudan-war-crimes-rampant-as-civilians-killed-in-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks-new-report/|title=War crimes and civilian suffering in Sudan|website=Amnesty International|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925175201/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/sudan-war-crimes-rampant-as-civilians-killed-in-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks-new-report/|archive-date=2023-09-25|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паступала шмат паведамленняў аб вярбоўцы дзяцей ва ўзброеныя групы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2023/09/1141012|title=Sudan: Children dying amid healthcare system collapse {{!}} UN News|website=news.un.org|date=2023-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030064905/https://news.un.org/en/story/2023/09/1141012|archive-date=2023-10-30|access-date=2023-11-19|url-status=live}}</ref>. Назіральнікі абвінавацілі войскі Дагала ў наборы ў свае атрады непаўналетнік ва ўзросце 14 гадоў. Некаторых з дзяцей-салдат бачылі на перадавой у Хартуме<ref name="childsoldier">{{Cite news |date=22 August 2023 |title=Child soldiers reported in Sudan battles |language=en |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuous-shelling-in-khartoum-and-omdurman-kills-more-than-eleven-in-fiercest-battles-yet |access-date=23 August 2023 |archive-date=23 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823125553/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuous-shelling-in-khartoum-and-omdurman-kills-more-than-eleven-in-fiercest-battles-yet |url-status=live }}</ref>. == Фэйкі == У ходзе канфлікту было адзначана некалькі выпадкаў дэзынфармацыі, накіраванай на маніпуляванне грамадскай думкай, распаўсюджванне ілжывай інфармацыі і стварэнне блытаніны. І УСС, і САП удзельнічалі ў кампаніях па дэзынфармацыі ў сацыяльных сетках. Прадстаўнікі бакоў выкарыстоўвалі [[Твітэр]] у [[інфармацыйная вайна|інфармацыйнай барацьбе]]<ref>{{cite web |last=Suleiman |first=Ali Sam |date=2023-05-19 |title=How Disinformation Campaigns Endanger Lives in Sudan |url=https://smex.org/how-disinformation-campaigns-endanger-lives-in-sudan/ |access-date=2023-07-28 |website=SMEX |language=en-US}}</ref>. Афіцыйная старонка «[[Бі-бі-сі]]» апублікавала відэа, дзе нібыта паказаны авіяналёт ВПС Судана на пазіцыі прыхільнікаў Дагала. Падраздзяленне маніторынгу і праверкі «[[Аль-Джазіра|Аль-Джазіры]]» заявіла, што відэа сфабрыкавана з выкарыстаннем кадраў з кампутарнай гульні «Arma 3», апублікаваных на платформе [[TikTok]] у сакавіку 2023 года. Іншае відэа, на якім камандуючы суданскай арміяй Абдэль Фатах аль-Бурхан інспектуе бранятанкавы корпус, знята яшчэ да пачатку баявых дзеянняў. Відэа, на якім, як паведамлялася, суданскія верталёты пралятаюць над Хартумам, аказалася датаваным лістападам 2022 года<ref name=":4">{{Cite web|lang=ar|url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/2023/4/16/%d9%88%d8%ad%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ad%d9%82%d9%82-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b2%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d8%b4%d8%b1-%d8%aa%d9%83%d8%b4%d9%81-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%a9-3|title=وحدة التحقق بالجزيرة مباشر تكشف حقيقة مقاطع فيديو نشرها الجيش السوداني ووسائل إعلام (فيديو)|website=mubasher.aljazeera.net|access-date=2023-04-26}}</ref>. Таксама высветлілася, што дзве фатаграфіі, шырока распаўсюджаныя ў сацыяльных сетках, на якіх знаходзіліся падпалены мост і разбомблены будынак у Хартуме, былі зроблены падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://pesacheck.org/partly-false-two-of-these-photos-are-not-from-the-april-2023-sudan-unrest-45c170e197de|title=PARTLY FALSE: Two of these photos are not from the April 2023 Sudan unrest|author=PesaCheck|website=Medium|date=2023-04-19|access-date=2023-04-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Другая грамадзянская вайна ў Судане]] * [[Дарфурскі канфлікт]] * [[Канфлікт у Паўднёвым Кардафане і Блакітным Ніле]] * [[Эфіопа-суданскі памежны канфлікт (2020—2022)]] * [[Сутыкненні ў Блакітным Ніле (2022)]] * [[Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)]] == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * Захар Бурак. [https://zviazda.by/sites/default/files/29kras-2023-11.pdf «Вароты Афрыкі» ў агні: Што адбываецца ў Судане?] // Звязда : газета. — 29 красавіка 2023. == Спасылкі == * [https://kp.ua/incidents/a667944-mid-rekomenduet-ukraintsam-vozderzhatsja-ot-poezdok-v-sudan-hde-vspykhnuli-boi МИД рекомендует украинцам воздержаться от поездок в Судан, где вспыхнули бои] * [https://fakty.com.ua/ru/svit/20230415-pid-chas-zbrojnyh-sutychok-u-sudani-poshkodzheno-litak-ukrayinskoyi-aviakompaniyi/ Во время вооруженных столкновений в Судане поврежден самолет украинской авиакомпании] * [https://d250hycyrk20dg.cloudfront.net/a/32365243.html У Судане ідуць баі паміж сілавымі структурамі краіны. Што не падзялілі і адкуль там украінскія самалёты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230417140045/https://d250hycyrk20dg.cloudfront.net/a/32365243.html |date=17 красавіка 2023 }} * [https://www.svaboda.org/a/32365079.html У Судане ваенізаваная групоўка «Сілы хуткай падтрымкі» заявіла пра захоп прэзыдэнцкага палацу і аэрапорту] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2023 года]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] itr0w21yluehycqi874jw0veovx3yj3 0 738951 5193134 5058210 2026-09-04T22:46:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193134 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гаўрыленя}} {{футбаліст}} '''Таццяна Сцяпанаўна Гаўрыленя''' (нар. {{ДН|24|4|1994}}, [[Бабруйск]], [[Беларусь]]) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Абаронца (футбол)|абаронца]]. Кандыдат у майстра спорту. Сястра беларускай футбалісткі [[Вольга Сцяпанаўна Гаўрыленя|Вольгі Гаўрылені]]. == Клубная кар’ера == На працягу двух гадоў займалася футболам у ДЮСШ № 1 г. Бабруйска ў трэнера-выкладчыка Віктара Вікенцьевіча Ганчарова. У 2009 годзе, у 9-м класе, ёй прапанавалі працягнуць навучанне ў [[Магілёўскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Магілёўскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]]. Займалася ў вучылішча алімпійскага рэзерву да 11-га класа, потым паступіла ў [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэтім. А. Куляшова]] на спартовым аддзяленні. Футбольную кар’еру пачынала ва ўзросце 16 гадоў у ЖФК «[[ЖФК Дняпро Магілёў|Надзея-ДЮСШАР № 7]]» у трэнераў [[Аляксандр Васілевіч Ластачкін|Аляксандра Васілевіча Ластачкіна]] і [[Уладзімір Пятровіч Шындзікаў|Уладзіміра Пятровіча Шындзікава]]. Пасля заканчэння ўніверсітэта паўгода працавала ў Магілёўскім клубе «Надзея-Дняпро», а потым вярнулася ў родны Бабруйск. У 2017 годзе працаўладкавалася ў ДЮСШ № 4 г. Бабруйска. У тым жа году пачала гуляць за ЖФК «[[ЖФК Бабруйчанка|Бабруйчанка]]». У 2017 годзе ўпершыню выступалі за «Бабруйчанку» на чэмпіянаце Беларусі па пляжным футболе. З 2022 года ўлучана ў склад [[Жаночая зборная Беларусі па пляжным футболе|зборнай Рэспублікі Беларусь па пляжным футболе]]<ref>{{Cite web |url=https://www.tribunapracy.by/2022/09/sportsmenki-komsomolki-i-prosto-krasavicy/ |title=Спортсменки, комсомолки и просто красавицы |access-date=11 мая 2023 |archive-date=4 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204024635/https://www.tribunapracy.by/2022/09/sportsmenki-komsomolki-i-prosto-krasavicy/ |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://fcminsk.by/player/tatjana-gavrilenja/ Татьяна Гавриленя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230511191727/https://fcminsk.by/player/tatjana-gavrilenja/ |date=11 мая 2023 }} * [https://mini-football.by/player/3331153 Гавриленя Татьяна Степановна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230511191724/https://mini-football.by/player/3331153 |date=11 мая 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаўрыленя Таццяна Сцяпанаўна}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Дняпро Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Бабруйчанка]] [[Катэгорыя:Ігракі ў пляжны футбол Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па пляжным футболе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага вучылішча алімпійскага рэзерву]] 35isvxy368kncl7hvtt80ll7uwj8vcu 0 742369 5193179 4525542 2026-09-05T04:57:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193179 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''У-ван''' ([[Кітайская мова|кіт.]] 周武王, [[піньінь]] WNG wáng, імя пры нараджэнні: 發, Fā) (тры варыянты датыроўкі жыцця: 1169—1115, 1087—1043, …-1025 гг да н. э.), заснавальнік кітайскай [[Чжоу|дынастыі Чжоу]]. Сын правадыра племя чжоусцаў {{нп3|Вэнь-ван (Чжоу)|Вэнь-вана|uk|Вень-ван (Чжоу)}}. Атрымаў перамогу над царскімі войскамі [[Шан (дынастыя)|Інь]] у {{нп3|Бітва пры Муе|бітве пры Муе|ru|Битва при Муе}} ў 1122 (1046, 1027?) годзе да н. э. і аб’яднаўшы шматлікія плямёны і народы Паўночнага [[Кітай|Кітаю]], У-ван стаў вярхоўным кіраўніком дзяржавы Чжоу. Большую частку заваяваных зямель ён раздаў у якасці надзелаў сваякам і набліжаным. У кітайскай канфуцыянскай гістарыяграфіі У-ван адлюстроўваўся мудрым і дабрадзейным кіраўніком. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.hrono.info/biograf/bio_u/u_van.html К.Рыжов — «Все монархи мира. Древний Восток»] * [https://books.google.ru/books?id=cHA7Ey0-pbEC&pg=PA307&lpg=PA307&dq=Luoyang+citadel&source=bl&ots=YZIumq9jXE&sig=1n1BmziqVpajg_4UB1D8jK2_tYE&hl=ru&ei=O6XDSrJHg4SaA9vD5a8G&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2#v=onepage&q=Luoyang%20citadel&f=false Michael Loewe, Edward L. Shaughnessy — The Cambridge history of ancient China: from the origins of civilization to 221 B.C.] * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/I/Syma_Tsjan/Tom_I/frametext3.htm Летопись Ши Цзи (3 глава, касающаяся У-ван)] * [http://www.eastudies.ru/IstorijaKitaja/Istochnikovedenie/BambukovyeAnnaly?v=qke А. Таркина — «Бамбуковые анналы» (Чжушу цзинянь) как источник по истории Китая в периоды Шан-Инь (XVI—XI вв. до н. э.) и Чжоу (1027—221 гг. до н. э.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305143617/http://www.eastudies.ru/IstorijaKitaja/Istochnikovedenie/BambukovyeAnnaly?v=qke |date=5 сакавіка 2016 }} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі XI стагоддзя да н.э.]] hwbmze3uk6twf9ynq85eeelbgd2lpsv 0 743002 5192979 5062387 2026-09-04T14:35:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192979 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Салей}} '''Сяргей Міхайлавіч Салей''' (нар. {{ДН|15|01|1973}}, г. [[Гродна]]) — беларускі [[гісторык]], [[грамадскі дзеяч]]. Спецыяліст па ўсходняму напрамку дыпламатыі ВКЛ у XVI ст. Магістр гісторыі [[Цэнтральна-Еўрапейскі ўніверсітэт|Цэнтральна-Еўрапейскага ўніверсітэта]]{{sfn|Марозаў|2022}}. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|15|01|1973}} года ў [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Марозаў|2022}}. Скончыў у 1995 годзе [[гістарычны факультэт ГрДУ]], пасля аспірантуру [[ГрДУ імя Я. Купалы]]. У 1995 годзе арганізатар і старшыня [[Гродзенскае абласное грамадскае аб'яднанне маладых навукоўцаў «ВІТ»|Гродзенскага абласнога грамадскага аб'яднання маладых навукоўцаў «ВІТ»]], якое рэалізавала шэраг даследчых і адукацыйных праектаў па гісторыі ВКЛ{{sfn|Марозаў|2022}}. У 1998 годзе скончыў магістратуру ў [[Цэнтральна-Еўрапейскі ўніверсітэт|Цэнтральна-Еўрапейскім універсітэце]] ў [[Будапешт|Будапешце]] па спецыяльнасці «Даследаванне Сярэднявечча»{{sfn|Марозаў|2022}}. У 1999—2005 гадах выкладчык, загадчык аддзела міжнародных сувязяў [[ГрДУ імя Я. Купалы]]{{sfn|Марозаў|2022}}. З 2005 года супрацоўнік і кансультант міжнародных арганізацый і праектаў. У 2016 годзе скончыў [[юрыдычны факультэт БДУ]]{{sfn|Марозаў|2022}}. == Навуковая дзейнасць == Напрамкі даследаванняў: дыпламатычная служба ВКЛ у XVI ст., узаемаадносіны ВКЛ з Маскоўскай дзяржавай, гравюра Гродна 1567 г. як гістарычная крыніца{{sfn|Марозаў|2022}}. Таксама спецыялізуецца ў пытаннях юрыдычнай клінічнай адукацыі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://rwi.lu.se/pyramid-publications/the-experience-of-legal-clinics-in-belarus/|title=The Experience of Legal Clinics in Belarus|website=The Raoul Wallenberg Institute of Human Rights and Humanitarian Law|date=2021-06-02|access-date=2023-12-30}}</ref> і адукацыі ў сферы правоў чалавека<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://vitngo.by/pragramy/prf-comp/actualnye-prapanovy-pp/adukacyia-prava/69-na-shlyahu-da-raspracok-standarta-adukacyynyh-pragram-u-galne-pravo-chalaveka-regene-abse.html|title=На шляху да распрацоўкі стандартаў адукацыйных праграм у галіне правоў чалавека ў рэгіёне АБСЕ|website=Гродзенскае абласное грамадскае аб'яднанне маладых навукоўцаў|access-date=2023-12-30|archive-date=30 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231230113228/https://vitngo.by/pragramy/prf-comp/actualnye-prapanovy-pp/adukacyia-prava/69-na-shlyahu-da-raspracok-standarta-adukacyynyh-pragram-u-galne-pravo-chalaveka-regene-abse.html|url-status=dead}}</ref>. == Грамадская дзейнасць == У 1995-2021 гадах заснавальнік, старшыня, сябар праўлення [[Гродзенскае абласное грамадскае аб'яднанне маладых навукоўцаў «ВІТ»|Гродзенскага абласнога грамадскага аб'яднання маладых навукоўцаў "ВІТ"]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://vitngo.by/|title=Гродзенскае абласное грамадскае аб'яднанне маладых навукоўцаў|access-date=2023-12-30|archive-date=30 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231230024641/https://vitngo.by/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.nastaunik.info/civil/school/9068|title=Грамадскія арганізацыі дапамагаюць настаўніку {{!}} Інфармацыйна-метадычны партал для настаўнікаў|website=www.nastaunik.info|access-date=2023-12-30|archive-date=30 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231230113227/https://www.nastaunik.info/civil/school/9068|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/22-12-2021-zachystka-pratsyagvaetstsa-u-goradni-likvidavau-adnu-z-najstarejshyh-gramadskih-arganizatsyj|title=Зачыстка працягваецца: у Горадні ліквідавалі адну з найстарэйшых грамадскіх арганізацый|website=belsat.eu|access-date=2023-12-30}}</ref>. У 1996-1999 гадах заснавальнік, старшыня праўлення Гродзенскай рэгіянальнай рады моладзевых арганізацый "23" (Рада-23), першага і адзінага ў Беларусі зарэгістраванага мясцовага савета маладзёжных арганізацый<ref>{{Кніга|аўтар=Зинченко, Я. Р.|загаловак=Рада: мое поколение|год=2016|месца=Мн.|выдавецтва=Ковчег|старонак=196|isbn=978-985-7162-09-3, УДК 329.78(476)}}</ref>. У 2011-2021 гадах заснавальнік, сябар праўлення Асацыяцыі дадатковай адукацыі і асветы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/29-07-2021-pachali-likvidatsyyu-asatsyyatsyi-dadatkovaj-adukatsyi-i-asvety|title=Пачалі ліквідацыю Асацыяцыі дадатковай адукацыі і асветы|website=belsat.eu|access-date=2023-12-30}}</ref>. == Бібліяграфія == * Ivan The Terrible’s imperial title and problem of its recognition in the West and in the East // Castrum, urbis et bellum: зборнік навуковых прац. Баранавічы, 2002. C. 320—341. ; Удзел у калектыўных працах * Жалудок. Гісторыя нашага краю. Гродна, 2020. * Канструкцыя і дэканструкцыя Вялікага княства Літоўскага: матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі, Гродна, 23-25 красавіка 2004 г. Мінск, 2007. * Вялікае княства Літоўскае: гісторыя вывучэння ў 1991—2003 гг.: матэрыялы міжнароднага круглага стала (Гродна, 16-18 мая 2003 г.). Мінск, 2006. * Вялікае княства Літоўскае: метадалогія і метады даследавання. Санкт-Пецярбург, 2003. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|САЛЕЙ Сяргей Міхайлавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салей Сяргей Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] sagpk0ddg828mz6fw8yx52r93qz5yue 0 743246 5193069 4534146 2026-09-04T18:33:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193069 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Тагбануа<br /> (''Tagbanwa'') | image = [[Выява:Coron Island, Palawan, Philippines.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 15000 (2023 г.) | popplace = [[Палаван]] | langs = мовы тагбануа | rels = [[політэізм]], [[хрысціянства]] | related = [[Батакі (Палаван)|батакі]], [[палаванцы]] }} '''Тагба́нуа''' (саманазва: ''Tagbanwa'') — карэнны народ вострава [[Палаван]] ([[Філіпіны]]). Агульная колькасць (2023 г.) — 15 000 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/10135/RP Tagbanwa, Aborlan in Philippines]</ref>. Некаторыя архаічныя рысы [[культура|культуры]] і даволі цёмны колер [[скура|скуры]] тагбануа спарадзіў сярод даследчыкаў [[гіпотэза|гіпотэзу]] пра тое, што іх непасрэдныя продкі папярэднічалі масавай міграцыі [[Аўстранезійцы|аўстранезійцаў]] на [[Філіпіны]] і такім чынам з'яўляюцца адным з найстаражытнейшых народаў гэтай краіны. Аднак пакуль гэтая здагадка не мае дастаткова пераканаўчых доказаў. Тагбануа традыцыйна насялялі цэнтральную і паўночную часткі Палавана, а таксама дробныя астравы на паўночны захад ад яго. Яны не мелі адзінай сацыяльнай арганізацыі накшталт [[племя|племяннога]] аб'яднання. Агульная назва была дадзена ім звонку і, відавочна, значыць «вясковыя жыхары». Вылучаюцца 3 розныя [[этнаграфія|этнаграфічныя]] групы. Кожная з іх размаўляе на асабістай [[мова|мове]] [[Аўстранезійскія мовы|аўстранезійскага]] паходжання. Мовы тагбануа вельмі блізкія [[Лексіка|лексічна]], аднак адрозніваюцца танальна, так што носьбіт адной мовы не заўсёды можа зразумець носьбіта іншай. Да прыходу [[Еўропа|еўрапейцаў]] тагбануа мелі актыўныя кантакты з дзяржавамі [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], ведалі [[метал]]ы, карысталіся асабістым [[пісьмо]]м на аснове старажытнага [[Індастан|індыйскага]] пісьма. Першы кантакт з еўрапейцамі адбыўся падчас наведвання Палавана экспедыцыяй [[Фернан Магелан|Магелана]]. Болей актыўнае ўзаемадзеянне з вонкавым светам пачалося з пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст., калі на землях тагбануа была пабудавана [[выпраўленчая калонія]]. У [[1902]] — [[1903]] гг. тубыльцы моцна пацярпелі ад [[эпідэмія|эпідэмічных]] захворванняў. Паступова яны выціскаліся з карэнных тэрыторый або былі вымушаны [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асімілявацца]]. У [[1910]] г. для іх былі вылучаны землі ў якасці [[Індзейская рэзервацыя|рэзервацыі]]. У [[1989]] г. на востраве [https://goo.gl/maps/8q9KLvRaXVXiNQcb7 Карон] была вылучана тэрыторыя (каля 22 тысяч га зямлі і мора), што набыла статус «родавай сядзібы». Традыцыйнымі заняткамі тагбануа былі падсечнае [[земляробства]], [[рыбалоўства]], [[збіральніцтва]] і [[паляванне]]. Такія прадукты збіральніцтва, як [[мёд]], [[смала]] і ратанг, звычайна абменьваліся на вонкавыя тавары. Палявалі з дапамогай духавой трубкі і [[страла|стрэл]]. [[Антоніа Пігафета]] апісаў звычай кроўнага яднання, калі дамова паміж двума бакамі замацоўвалася ўзаемным пацісканнем парэзаных далоней. У мінулым тагбануа спавядалі [[рэлігія|рэлігію]], заснаваную на веры ў багоў-заступнікаў, духаў прыроды і памерлых. У нашы дні шырока распаўсюджана [[хрысціянства]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.yodisphere.com/2022/09/Tagbanwa-Tribe-Palawan-Culture-Traditi.html Tagbanwa Tribe of Palawan: History, Culture and Arts, Customs and Traditions]{{Недаступная спасылка}} * [https://www.remotelands.com/travelogues/tribal-tagbanua-the-guardians-of-coron/ TRIBAL TAGBANUA: THE GUARDIANS OF CORON] * [https://www.noveltyjournals.com/upload/paper/The%20Modern%20World%20Exploring-1005.pdf The Modern World: Exploring the Culture of Tagbanua Tribe in Palawan] * [https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/tagbanua Tagbanua — Encyclopedia.com] [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Філіпінаў]] [[Катэгорыя:Аўстранезійцы]] 3pgz36xe8xbkhzumript0cdw750o9ub 0 746778 5193261 5028345 2026-09-05T11:04:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193261 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Уладзімір Мікалаевіч Сукалі́нскі'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|30|9|1951}} — {{ДС|13|3|2009}}<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|141816|Сукалінскі Уладзімір Мікалаевіч}}</ref>) — [[вучоны]] ў галіне [[Анкалогія|анкалогіі]] і [[Радыебіялогія|радыебіялогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1990), прафесар (1992). Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] (1998). == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Гомель]]. у 1974 годзе скончыў [[Мінскі медыцынскі інстытут]]. У 1983 годзе абараніў [[Кандыдат навцук|кандыдацкую]], у 1990 годзе — доктарскую дысертацыю. З красавіка 1984 года па май 1985 года ўзначальваў Гомельскі абласны клінічны анкалагічны дыспансер<ref name= "ГОКОД">[https://gokod.by/o-dispansere/istoricheskaya-spravka История учреждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230822070040/https://gokod.by/o-dispansere/istoricheskaya-spravka |date=22 жніўня 2023 }}{{ref-ru}} // Сайт Гомельскага абласнога клінічнага анкалагічнага дыспансера</ref>. З 1985 года па 31 ліпеня 2007 года працаваў у [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя М. М. Аляксандрава|Навукова-даследчаым інстытуце анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя М. М. Аляксандрава]] ў [[Мінск]]у, дзе з 1990 года{{sfn|БелЭн|2002}} займаў пасаду загадчыка аддзела абдамінальнай анкапаталогіі з [[Практалогія|практалагічнай]] групай. Памёр У. М. Сукалінскі 13 сакавіка 2009 года<ref name="НББ" />. == Навуковая дзейнасць == Аўтар шэрагу навуковых прац па распрацоўцы прэпаратаў [[антыаксідант]]нага дзеяння, новых спосабаў лячэння [[Злаякасная пухліна|злаякасных пухлін]], мадыфікатараў біялагічных рэакцый у нармальных і злаякасных [[клетка]]х. Аўтар шэрагу [[вынаходства]]ў. Уваходзіў у склад навукова-інавацыйнага цэнтра карпарацыі «Сібірскае здароўе», дзе прапрацаваў на працягу 5 гадоў. Сярод апублікаванага: * Результаты химиолучевого лечения местнораспространенного (неоперабельного) рака поджелудочной железы / В. Н. Суколинский, А. А. Лобинский // Медицинская радиология и радиационная безопасность. — 1998. — № 1 . — С. 55—57; * Сравнительная противоопухолевая эффективность антиоксидантного комплекса и 5-фторурацила при аденокарциноме желудка / А. И. Шмак, В. Н. Суколинский // Медицинская панорама. — 2003. — № 4 . — С. 42—44; * Применение лекарственных препаратов избирательного антиоксидантного действия в лечении больных злокачественными опухолями / В. Н. Суколинский, [[Андрэй Іванавіч Шмак|А. И. Шмак]], А. В. Камышников, [[Таццяна Сяргееўна Марозкіна|Т. С. Морозкина]] // Здравоохранение. — 2004. — № 5 . — С. 59—61; * Избирательное влияние комплекса витаминов E, A, C на антиоксидантную защиту опухолевых и нормальных тканей / Морозкина, Т. С., Суколинский, В. Н., Стрельников, А. В. // Вопросы медицинской химии — 1991, том 37, выпуск 6. — С. 59—61; * Сравнительная оценка противоопухолевой эффективности антиоксидантного комплекса АК и 5-фторурацил при аденокарциноме желудка / А. И. Шмак, В. Н. Суколинский // Сибирский онкологический журнал. — 2004. — № 4 . — С. 13—16; * Влияние антиоксидантного комплекса на пролиферативную активность клеток рака желудка и эффективность противоопухолевого лечения / А. И. Шмак, В. Н. Суколинский // Онкология: Научно-практический журнал. — 2005. — № 1 . — С. 27—29. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] 1998 года за цыкл прац «Вырашэнне праблемы павышэння эфектыўнасці лячэння анкалагічных хворых шляхам распрацоўкі і ўкаранення ў клінічную практыку новых спосабаў прамянёвай тэрапіі» (разам з [[Таццяна Сяргееўна Марозкіна|Т. С. Марозкінай]]<ref name="спб">[https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=famous_name&p=6 Гомель: известные имена // Сеть публичных библиотек города Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230822091638/https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=famous_name&p=6 |date=22 жніўня 2023 }}{{ref-ru}}</ref>). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сукалі́нскі Уладзімір Мікалаевіч||259}} * {{крыніцы/Рэгіёны Беларусі|Гомельская-2|}} == Спасылкі == * [https://gokod.by/o-dispansere/istoricheskaya-spravka История учреждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230822070040/https://gokod.by/o-dispansere/istoricheskaya-spravka |date=22 жніўня 2023 }}{{ref-ru}} // Сайт Гомельскага абласнога клінічнага анкалагічнага дыспансера * [https://bypatents.com/patents/sukolinskijj-vladimir-nikolaevich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230822064453/https://bypatents.com/patents/sukolinskijj-vladimir-nikolaevich |date=22 жніўня 2023 }}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/539612 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}} * [https://nagrady.by/persona/65600/ Суколинский Владимир Николаевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230822072144/https://nagrady.by/persona/65600/ |date=22 жніўня 2023 }}{{ref-ru}} // Сайт «Узнагароды Беларусі» * [https://rutube.ru/video/5d32d8ce5f3858f6111a38895a1d989b/ Лечение онкологии и не только. Профессор В. Н. Суколинский о НовоМине]{{ref-ru}} // Відэа на [[RUTUBE]] * [https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=famous_name&p=6 Гомель: известные имена // Сеть публичных библиотек города Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230822091638/https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=famous_name&p=6 |date=22 жніўня 2023 }}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сукалінскі Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Анколагі СССР]] [[Катэгорыя:Анколагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыёлагі СССР]] [[Катэгорыя:Радыёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] 5gwnfe7tg6bjew1kn4ec7orf2s19iey 0 750732 5192834 4826292 2026-09-04T12:33:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192834 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Казачок}}{{ДД}} '''Сяргей Адамавіч Казачок''' (нар. {{ДН|||1973}}, пас. [[Чырвоны Пільшчык]], [[Ельскі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларускі палітык. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1973 годзе ў пасёлку [[Чырвоны Пільшчык]] [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. Скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны]] па спецыяльнасці «Эканоміка і сацыялогія працы»; прайшоў перападрыхтоўку ў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news129383.html|title=Кадровые решения Президента Беларуси: новые руководители на Гомельщине|website=Информационный портал|access-date=2023-10-15|archive-date=15 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015071220/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news129383.html|url-status=dead}}</ref>. З 1995 па 2005 гады працаваў начальнікам аперацыйнага аддзела, галоўным інспектарам групы аналізу і кантролю, намеснікам дырэктара філіяла № 316 у г. п. [[Лоеў]], а затым дырэктарам філіяла № 304 у г. Гомелі «[[Беларусбанк|ААБ Беларусбанк]]»<ref name=":0" />. У 2005 годзе прызначаны намеснікам генеральнага дырэктара — дырэктарам [[ДАК (Гомель)|ДАКа]], у 2006 годзе — намеснікам генеральнага дырэктара па эканоміцы і маркетынгу ААТ «[[Гомельдрэў]]»<ref name=":0" />. З 2007 па 2011 гады ўзначальваў Цэнтр банкаўскіх паслуг па Гомельскай вобласці ЗАТ «АКБ „[[Белросбанк|Белрасбанк]]“», прадстаўніцтва ў г. Гомелі ЗАТ «Холдынгавая кампанія „[[Пінскдрэў]]“» і ТАА «[[Арнебія]]» (г. Гомель)<ref name=":0" />. У 2011 годзе прызначаны намеснікам начальніка ўпраўлення жыллёва-камунальнай гаспадаркі [[Гомельскі аблвыканкам|Гомельскага аблвыканкама]], у 2013 годзе — намеснікам генеральнага дырэктара жыллёва-камунальнай гаспадаркі Гомельскай вобласці<ref name=":0" />. 27 студзеня 2016 года прызначаны кіраўніком [[адміністрацыя Навабеліцкага раёна г. Гомеля|адміністрацыі Навабеліцкага раёна г. Гомеля]]<ref name=":0" />. Член Беларускай партыі «[[Белая Русь (партыя)|Белая Русь]]»<ref name=":02">[https://house.gov.by/by/deputies-by/view/kazachok-sjargej-1419/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]</ref>. У 2024 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|выбраны]] дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|VIII склікання]] ад Гомельскай-Навабеліцкай акругі № 36. Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі па жыллёвай палітыцы і будаўніцтве<ref name=":02" />. == Узнагароды == Узнагароджаны ганаровымі граматамі [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]], [[Гомельскі гарадскі выканаўчы камітэт|Гомельскага гарадскога выканаўчага камітэта]], [[Гомельскі абласны Савет дэпутатаў|Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў]], [[Гомельскі гарадскі Савет дэпутатаў|Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў]]<ref name=":02" />. == Сям'я == Жанаты, мае трох дачок<ref name=":02" />. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://house.gov.by/by/deputies-by/view/kazachok-sjargej-1419/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казачок Сяргей Адамавіч}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі адміністрацый гарадскіх раёнаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] 8q8r68qg7p2v7a2jwwvgpc2u2e3689y 100 753022 5193006 5192447 2026-09-04T15:51:39Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5193006 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Іосіф Пятровіч Хаўратовіч|2026-09-04T15:35:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|2026-09-04T12:23:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Томас Ройдс|2026-09-04T06:48:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|П’ер Жуль Жансен|2026-09-03T13:01:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эдуард Франкленд|2026-09-03T12:48:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Ян Карыбуцяк|2026-09-02T12:19:57Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Уільям Хайд Воластан|2026-09-02T11:36:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Андрэс Мануэль дэль Рыа|2026-09-02T10:12:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уільям Грэгар|2026-09-02T09:59:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Альберт Гіёрса|2026-09-02T06:29:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Стэнлі Джэральд Томпсан|2026-09-02T06:15:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Філіп Хаўгэ Эблсан|2026-09-02T05:46:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тэадор Рыхтэр|2026-09-01T12:04:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Жорж Урбэн|2026-09-01T11:49:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Фердынанд Райх|2026-09-01T11:11:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Джэйкаб Марынскі|2026-09-01T10:47:15Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5ajobwqv3eag3znc9xk2buua65djbpz 100 753274 5193005 5192446 2026-09-04T15:51:22Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5193005 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Абеокута|2026-09-04T10:15:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аркашон|2026-09-04T08:47:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рашаціха|2026-09-03T12:13:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Смоліна (Ніжагародская вобласць)|2026-09-03T12:07:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тонкіна|2026-09-03T11:59:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Спаскае (Спаскі раён)|2026-09-03T06:57:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уразаўка (Ніжагародская вобласць)|2026-09-03T06:53:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пачынкі (Пачынкаўскі раён)|2026-09-03T06:03:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзівеева|2026-09-03T05:57:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гагіна (Ніжагародская вобласць)|2026-09-03T05:52:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Колчэстэр|2026-09-03T05:39:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Грэнтэм|2026-09-02T13:10:33Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> si7qlgcjkb9u0iq2zxzlmxn0ui9eo18 100 753287 5193002 5192444 2026-09-04T15:50:46Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5193002 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Іосіф Пятровіч Хаўратовіч|2026-09-04T15:35:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|2026-09-04T12:23:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аксана Веніямінава|2026-09-02T11:13:02Z|Maxxammax1}} {{Новы артыкул|Леў Антонавіч Міхайлоўскі|2026-09-01T10:23:05Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Гомельскае духоўнае вучылішча|2026-08-31T16:33:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|TikTok у Беларусі|2026-08-31T16:04:21Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Майсей Шапшалевіч Ляхавіцкі|2026-08-30T22:30:59Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Мардэхай Гарэлік|2026-08-30T22:09:21Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Жаночая гімназія Мірановіч|2026-08-30T20:34:12Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Васіль Шыкуноў|2026-08-30T14:18:43Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Павел Іванавіч Кернажыцкі|2026-08-30T13:58:02Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Юзаф Франк|2026-08-30T10:00:44Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аршанская наступальная аперацыя|2026-08-30T09:03:48Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Акруга Слуцк|2026-08-30T08:37:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Леанід Пашкоўскі|2026-08-29T20:48:04Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Фонд Першага|2026-08-29T13:50:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9icpjoehrger82caivtunp2uequjua1 0 756211 5193102 5135169 2026-09-04T20:40:07Z Pabojnia 135280 афармленне 5193102 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ёрансан}} {{музыкант}} '''Людвіг Эміль Тумас Ёрансан''' ({{lang-sv|Ludwig Emil Tomas Göransson}}; нар. {{ДН|1|9|1984}}) — шведскі [[кампазітар]] і рытм-энд-блюз прадзюсар, уладальнік трох галоўных прэмій «[[Грэмі]]» 2019 года. Найбольш вядомы па працы над фільмамі: «[[Тэнэт (фільм, 2020)|Тэнэт]]», «[[Чорная пантэра (фільм, 2018)|Чорная пантэра]]», «[[Венам (фільм)|Венам]]», «Крыд: Спадчына Рокі» і «Крыд 2» і «[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]». Працы з хіп-хоп выканаўцам Childish Gambino былі намінаваныя на прэмію «Грэмі» агулам шэсць разоў. У лютым 2019 года атрымаў «[[Оскар]]» у намінацыі «Лепшая музыка да фільма» за фільм «Чорная пантэра». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ёрансан}} [[Катэгорыя:Кінакампазітары Швецыі]] im7lzopk7u5jf9h3pdo8bvvb5iafgyf 0 759438 5193100 4681651 2026-09-04T20:38:24Z Pabojnia 135280 афармленне 5193100 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жар}} {{Асоба}} '''Марыс Жар''' ({{lang-fr|Maurice Jarre}}; {{ДН|13|9|1924}} — {{ДС|28|3|2009}}) — французскі [[кампазітар]], лаўрэат трох прэмій «[[Оскар]]» (1963, 1966 і 1985), прэміі «[[Грэмі]]» (1967) і чатырох прэмій «[[Залаты глобус]]» (1966, 1985, 1989 і 1996) за музыку да фільмаў. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 верасня 1924 года ў [[Ліён]]е, Францыя. Спачатку вучыўся на інжынера-электрыка ў [[Ліёнскі ўніверсітэт|Ліёнскім універсітэце]], аднак пазней паступіў у [[Парыжская кансерваторыя музыкі і танца|Парыжскую кансерваторыю]], дзе займаўся па класе ўдарных інструментаў і кампазіцыі. Сярод яго выкладчыкаў быў кампазітар [[Арцюр Анегер]]. У 1946 годзе дэбютаваў як выканаўца ў тэатральнай кампаніі [[Жан-Луі Баро|Жана-Луі Баро]], граў у нестандартным дуэце з [[П’ер Булез|П’ерам Булезам]] (фартэпіяна і хвалі Мартэна). У пачатку пяцідзесятых працаваў музычным дырэктарам [[Нацыянальны Народны тэатр|Нацыянальнага Народнага тэатра]] ў [[Парыж]]ы. Аўтар музыкі да фільмаў рэжысёра [[Дэвід Лін|Дэвіда Ліна]]: «[[Лоўрэнс Аравійскі (фільм)|Лоўрэнс Аравійскі]]» (1962), «[[Доктар Жывага (фільм, 1965)|Доктар Жывага]]» (1965) і «Паездка ў Індыю» (1984). За музыку да гэтых фільмаў Жар атрымаў тры прэміі «Оскар». Пры працы над «Доктарам Жывага» стараўся імітаваць гучанне аркестра рускіх народных інструментаў, набраўшы ў Сан-Францыска выканаўцаў сярод рускіх эмігрантаў. Жар таксама з’яўляецца аўтарам музыкі да фільмаў «[[Ноч генералаў (фільм, 1967)|Ноч генералаў]]» (1967), «[[Таварыства мёртвых паэтаў]]» (1989) і «Прывід» (1990) (яго музыка па матывах знакамітага хіта Unchained Melody гучыць у фінальнай сцэне фільма). Жар напісаў музыку да больш чым 150 кінакарцін і супрацоўнічаў з такімі рэжысёрамі, як [[Альфрэд Хічкак]], [[Лукіна Вісконці]], [[Джон Х’юстан]], [[Джон Франкенхаймер]], [[Карэл Рэйш]], [[Пітэр Уір]]. Пісаў музыку і да тэлепраектаў («Ісус з Назарэта» рэжысёра [[Франка Дзэфірэлі]]). Аўтар пяці балетаў, самы вядомы з якіх, «Сабор Парыжскай Божай Маці», быў пастаўлены ў Парыжскай оперы ў 1965 годзе (балетмайстар [[Ралан Пеці]], сцэнаграфія Рэнэ Аліо, касцюмы [[Іў Сен Ларан|Іва Сен Ларана]]). З 1980-х гадоў Морыс Жар пачаў шмат увагі надаваць [[электронная музыка|электроннай музыцы]]. Сярод такіх яго твораў саўндтрэкі да фільмаў «Рокавая цяга» (1987), «Год небяспечнага жыцця» (1983) і «Няма выхаду» (1987). Блізкая стылёва яго электронная і акустычная музыка да фільмаў «Бераг маскітаў» (1986), «Гарылы ў тумане» (1988), «Таварыства мёртвых паэтаў» (1989) і «Лесвіца Якава» (1990). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма}} {{Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе}} {{Сусветная прэмія саўндтрэкаў за прыжыццёвыя дасягненні}} {{DEFAULTSORT:Жар Марыс}} pr5z9u4lfmqtpcidsipawhyidlgx7qc 10 761550 5193267 4934728 2026-09-05T11:58:49Z DBatura 73587 5193267 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |загаловак= Сучасныя колавыя [[БМП]], [[БТР]] і [[Бронеаўтамабіль|БА]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |група1 = 4 × 4 |спіс1 = * {{Сцяг|Беларусь}} [[Volat V1]] * [[Віцім (бронеаўтамабіль)|Віцім]] * [[Кайман (МБТС)|Кайман]] * [[Asilak]] * {{сцяг|Францыя}} [[Panhard AML|AML]] * [[Nexter Aravis|Aravis]] * [[ACMAT Bastion|Bastion]] * [[Peugeot P4]] * [[VAB]] * [[VBL (бронеаўтамабіль)|VBL]] * [[VXB]] * [[PVP (бронеаўтамабіль)|PVP]] * [[Sherpa Light]] * {{сцяг|Бразілія}} [[Agrale Marruá]] * {{сцяг|Польшча}} [[AMZ Dzik]] * [[AMZ Tur]] * [[AMZ Żubr]] * [[Tarpan Honker|Honker]] * {{Сцяг|Германія}} [[Dingo ATF|ATF Dingo]] * [[LIV (SO) Serval]] * [[Condor UR-425|Condor]] * [[LAPV Enok|Enok]] * [[KMW F2|F2]] * [[Фенек (бронеаўтамабіль)|Fennek]] * [[Grizzly APC|Grizzly]] * [[UR-416]] * [[Mungo ESK]] * {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Austin Champ]] * [[Ферэт (бронеаўтамабіль)|Ferret]] * [[Jackal (бронеаўтамабіль)|Jackal]] * [[Ацэлот (бронеаўтамабіль)|Ocelot]] * [[Saxon (БТР)|Saxon]] * [[Simba (БТР)|Simba]] * [[Land Rover Perentie]] * [[Land Rover Snatch]] * [[Land Rover Wolf]] * {{сцяг|Індыя}} [[Mahindra Axe|AXE]] * [[Mahindra Marksman|Marksman]] * [[OFB MPV]] * {{сцяг|Канада}} [[Roshel Senator]] * [[Streit Group Cobra]] * [[Streit Group Cougar|Cougar]] * [[Streit Group Spartan|Spartan]] * [[Terradyne Gurkha]] * {{сцяг|ЗША}} [[Cadillac Commando|Commando]] * [[Cheetah MMPV]] * [[Infantry Squad Vehicles|ISV]] * [[Future Tactical Truck System|FTTS]] * [[Oshkosh M-ATV|MXT-MV]] * [[Cougar]] * [[M1117 Armored Security Vehicle|M1117 Guardian]] * [[HMMWV|Humvee]] * [[M-ATV]] * [[International MaxxPro|MaxxPro]] * [[Oshkosh L-ATV]] * {{сцяг|Украіна}} [[Барс (бронеаўтамабіль)|Барс]] * [[Барс-8]] * [[Варта (бронеаўтамабіль)|Варта]] * [[Дазор-Б]] * [[Казак (бронеаўтамабіль)|Казак]] * [[Казак-2 (бронеаўтамабіль)|Казак-2]] * [[КрАЗ-Шрэк]] * [[Наватар (бронеаўтамабіль)|Наватар]] * {{сцяг|СССР}} {{сцяг|Расія}} [[КамАЗ-43269|БПМ-97]] * [[Т-98 Камбат]] * [[БРДМ-2]] * [[Тыгр (бронеаўтамабіль)|Тыгр]] * [[ВПК-3924]] * [[Воўк (бронеаўтамабіль)|Воўк]] * [[ГАЗ-3937|Воднік]] * [[Буран (бронеаўтамабіль)|Буран]] * {{сцяг|Югаславія}} {{сцяг|Сербія}} [[BOV]] * [[BOV M16 Miloš|M16 Miloš]] * [[Zastava NTV]] * {{Сцяг|ПАР}} [[Buffel (БТР)|Buffel]] * [[Mamba (БТР)|Mamba]] * [[Marauder (бронеаўтамабіль)|Marauder]] * [[Matador (бронеаўтамабіль)|Matador]] * [[Maverick (БТР)|Maverick]] * [[Casspir]] * [[Reva (БТР)|Reva]] * [[RG-12]] * [[RG-31|RG-31 Nyala]] * [[RG-32|RG-32 Scout]] * [[RG Outrider]] * [[RG-33]] * [[RG-34|RG-34 Iguana]] * [[RG-35]] * {{сцяг|Аўстралія}} [[Bushmaster]] * [[Hawkei]] * {{сцяг|Турцыя}} [[BMC Kirpi]] * [[BMC Vuran|Vuran]] * [[Otokar Cobra|Cobra]] * [[Otokar Kaya|Kaya]] * [[Katmerciler Hızır]] * [[Nurol Ejder]] * {{сцяг|Партугалія}} [[Bravia Chaimite|Chaimite]] * {{сцяг|Швейцарыя}} [[Mowag Duro|Duro III]] * [[Mowag Eagle|Eagle]] * {{сцяг|Егіпет}} [[Фахд (БТР)|Фахд]] * {{сцяг|Ізраіль}} [[Golan (бронеаўтамабіль)|Golan]] * [[Wolf (бронеаўтамабіль)|Wolf]] * [[AIL Storm|Storm]] * [[Plasan SandCat|Sand Cat]] * {{сцяг|Грузія}} [[Didgori]] * [[Didgori-2]] * {{сцяг|Славакія}} [[Aligator (бронеаўтамабіль)|Aligator]] * {{сцяг|КНР}} [[Dongfeng Mengshi]] * [[ZFB-05]] * {{сцяг|Паўднёвая Карэя}} [[Raycolt KLTV|KLTV]] * {{сцяг|Японія}} [[Komatsu LAV]] * {{сцяг|Італія}} [[Iveco LMV]] * [[FIAT 6614|Type 6614]] * [[Puma (БТР)|Puma]] * {{сцяг|Харватыя}} [[Lako oklopno vozilo|LOV]] * {{сцяг|Іспанія}} [[URO VAMTAC]] * {{сцяг|ААЭ}} [[Nimr|NIMR]] * [[Panthera F9]] * {{сцяг|Аўстрыя}} [[Pinzgauer]] * {{сцяг|Венесуэла}} [[Tiuna]] * {{сцяг|Шры-Ланка}} [[Unibuffel]] * {{сцяг|Францыя}} {{сцяг|Аргенціна}} [[VAE]] * {{сцяг|Аргенціна}} {{сцяг|Бразілія}} [[Gaucho|VLEGA Gaucho]] |група2 = 6 × 6 |спіс2 = * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віцім (бронеаўтамабіль)|Віцім]] * {{сцяг|Францыя}} [[ACMAT Bastion|ACMAT]] * [[AMX-10RC]] * [[VBMR Griffon|Griffon]] * [[EBRC Jaguar|Jaguar]] * [[VAB]] * [[ERC Sagaie|ERC 90 Sagaie]] * {{сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Al-Faris 8-400]] * {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Saracen (БТР)|Alvis Saracen]] * [[Land Rover Perentie]] * {{сцяг|Турцыя}} [[Otokar Arma|Arma]] * [[Nurol Ejder]] * {{сцяг|Фінляндыя}} [[Patria AMV]] * [[Panssari-Sisu]] * [[Protolab MiSu]] * {{сцяг|Канада}} [[AVGP]] * {{сцяг|ЗША}} [[Buffalo MPV|Buffalo H]] * [[Bull (бронеаўтамабіль)|Bull]] * [[Cougar]] * [[BAE Caiman]] * [[MTVR]] * {{сцяг|Швейцарыя}} [[Mowag Duro|Duro III]] * [[Mowag Piranha|Piranha]] * {{сцяг|Бразілія}} [[Engesa EE-9 Cascavel|EE-9 Cascavel]] * [[Engesa EE-11 Urutu|EE-11 Urutu]] * {{сцяг|Германія}} [[KMW F2|F2]] * [[Fuchs (БТР)|Fuchs]] * [[Mowag Duro|Rheinmetall YAK]] * [[Grizzly APC|Grizzly GFF4]] * {{сцяг|ААЭ}} [[Nimr|NIMR]] * {{сцяг|Аўстрыя}} [[Pandur I|Pandur 6×6]] * {{сцяг|Інданезія}} [[Anoa (БТР)|Anoa]] * {{сцяг|Іспанія}} [[BMR (БТР)|Pegaso BMR]] * [[VEC (БТР)|Pegaso VEC]] * {{сцяг|Італія}} [[Puma (БТР)|Puma]] * {{сцяг|ПАР}} [[Ratel (БМП)|Ratel]] * [[RG-33]] * [[RG-35]] * {{сцяг|Турцыя}} [[Nurol Ejder]] * {{сцяг|Румынія}} [[RN-94]] * {{сцяг|Славакія}} [[Tatrapan]] * {{сцяг|КНР}} [[WZ-551|WZ551 Type 92]] * [[WZ-523|WZ523 Type 93]] * [[ZFB-05|ZFB-08]] * {{сцяг|Японія}} [[Тып 87 (БРМ)|Тып 87]] * {{сцяг|Францыя}} {{сцяг|Аргенціна}} [[VAE]] * [[VAPE]] * {{сцяг|Італія}} {{сцяг|Бразілія}} [[VBTP-MR Guarani]] * {{сцяг|Славенія}} [[Pandur I|LKOV Valuk]] * {{сцяг|Украіна}} [[KrAZ Fiona]] * {{сцяг|Расія}} [[КамАЗ-63968 «Тайфун»|КамАЗ-6396]] * [[Тайфун (сямейства бронеаўтамабіляў)|КамАЗ-63969]] * [[Урал-63095]] * [[Тайфун (сямейства бронеаўтамабіляў)|Урал-63099]] |група3 = 8 × 8 |спіс3 = * {{сцяг|Беларусь}} [[Volat V2]] * {{сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Al-Fahd]] * {{сцяг|Турцыя}} [[Otokar Arma|Arma]] * [[FNSS Pars]] * {{сцяг|Польшча}} [[KTO Ryś]] * {{сцяг|Фінляндыя}} [[Patria AMV]] * {{сцяг|Сінгапур}} [[Terrex|AV-81 Terrex]] * {{сцяг|Канада}} [[LAV II]] * [[LAV-25]] * [[LAV III]] * {{сцяг|Германія}} [[Boxer (ББМ)|Boxer]] * [[SpPz 2 Luchs]] * {{сцяг|Украіна}} [[БТР-94]] * [[БТР-7]] * [[БТР-3]] * [[БТР-4]] * [[KrAZ Hurricane]] * {{сцяг|СССР}} {{сцяг|Расія}} [[БТР-60]] * [[БТР-70]] * [[БТР-80]] * [[БТР-82]] * [[БТР-90]] * [[Бумеранг (колавая платформа)|Бумеранг]] * {{сцяг|Італія}} [[Centauro|Centauro VBC]] * [[Фрэчыа (БМП)|Freccia]] * {{сцяг|Кітайская Рэспубліка}} [[CM-32 Yunpao]] * {{сцяг|Сербія}} [[Lazar BVT]] * {{сцяг|Швецыя}} [[Splitterskyddad EnhetsPlattform|SEP]] * {{сцяг|ЗША}} [[Logistics Vehicle System|LVS]] * [[Stryker]] * {{сцяг|Аўстрыя}} [[Pandur II|Pandur II 8×8]] * {{сцяг|Швейцарыя}} [[Mowag Piranha|Piranha]] * {{сцяг|ПАР}} [[Rooikat]] * {{сцяг|Румынія}} [[Saur 1]] * [[Saur 2]] * {{сцяг|Ізраіль}} [[Eitan]] * {{сцяг|Чэхаславакія}} {{сцяг|Польшча}} [[OT-64 SKOT]] * {{сцяг|КНР}} [[WZ-551|Type 92]] * [[ZBL-08]] * {{сцяг|Японія}} [[Тып 96 (БТР)|Тып 96]] * [[MCV|Тып 16]] * {{сцяг|Францыя}} [[VBCI]] * {{сцяг|Італія}} {{сцяг|Бразілія}} [[VBTP-MR Guarani]] |група4 = 10 × 10 |спіс4 = * {{сцяг|ЗША}} [[Logistics Vehicle System|LVSR]] * {{сцяг|Швейцарыя}} [[Mowag Piranha|Piranha]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Бранятэхніка]] </noinclude> 280u8dk4nqtub1h0aryz3oobokmcyvj 0 761951 5193172 5180801 2026-09-05T04:13:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193172 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака |Дата=[[22 сакавіка]] [[2024]] |Месца нападу=«[[Крокус Сіці Хол]]», [[Краснагорск (горад)|Краснагорск]], [[Маскоўская вобласць]], [[Расія]] |Час=19:58 — 20:11<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6594023|title=Совещание по мерам после теракта в «Крокусе». Что сказали Путин, Бастрыкин и Голикова|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-03-25|access-date=2024-03-26}}</ref> |Зброя=аўтаматычная зброя, выбухоўка |Загінулыя=145 |Параненыя=551 |Арганізатары=[[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22пкс]] [[Ісламская дзяржава]] |Выява=Elimination of the consequences of a fire in "Crocus City Hall" (March 25, 2024).jpg |Подпіс=Разбурэнні ўнутры канцэртнай залы. }} '''Тэракт у «Крокус Сіці Холе»''' — [[Тэрарызм|тэрарыстычны акт]], здзейснены [[22 сакавіка]] [[2024]] года ў 20 гадзін па маскоўскім часе ў канцэртнай зале «[[Крокус Сіці Хол]]» у [[Краснагорск (горад)|Краснагорску]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] перад пачаткам канцэрту гурта «[[Пикник]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/22/03/2024/65fdbd7a9a7947d15b83c69a|title=В «Крокус Сити Холл» произошла стрельба|website=[[РБК]]|access-date=2024-03-22}}</ref>. Падзеі сталі другім па колькасці ахвяр тэрактам у Расіі, саступіўшы толькі тэракту ў [[Беслан]]е 2004 года<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/03/23/po-dannym-sk-pri-napadenii-na-krokus-pogibli-133-cheloveka-eto-krupneyshiy-terakt-v-rossii-po-chislu-pogibshih-posle-beslana|title=По данным СК, при нападении на «Крокус» погибли 133 человека. Это крупнейший теракт в России по числу погибших после Беслана|date=2024-03-23|publisher=Meduza|access-date=2024-03-23|quote=Нападение на „Крокус Сити Холл“ стало крупнейшим терактом в России по числу погибших после Беслана. В результате захвата бесланской школы № 1 в сентябре 2004 года погибли 334 человека}}</ref>. Адказнасць за напад узяло на сябе падраздзяленне тэрарыстычнай арганізацыі «[[Ісламская дзяржава]]» — «Вілаят Харасан». == Напярэдадні == 7 сакавіка 2024 года [[Федэральная служба бяспекі Расіі]] абвясціла, што нейтралізавала ў Маскве звязаную з «Ісламскай дзяржавай» тэрарыстычную ячэйку, якая мела намер атакаваць [[сінагога|сінагогу]]<ref>{{cite news|title=Russia says it neutralized ISIS cell plotting attack on Moscow synagogue|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-neutralized-isis-cell-plotting-attack-moscow-synagogue-2024-03-07/|publisher=Reuters.com|date=7 March 2024|access-date=22 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240322221408/https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-neutralized-isis-cell-plotting-attack-moscow-synagogue-2024-03-07/|archive-date=22 March 2024|agency=[[Reuters]]|url-status=live}}</ref>. У той же дзень пасольства [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] ў [[Расія|Расіі]] перасцярагло турыстаў ад наведвання масавых мерапрыемстваў у [[Масква|Маскве]] і [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] ў бліжэйшыя 48 гадзін у сувязі з верагоднасцю тэрарыстычных актаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/us-warns-imminent-moscow-attack-extremists-urges-citizens-avoid-crowds-rcna142401|title=U.S. warns of imminent Moscow attack by 'extremists,' urges citizens to avoid crowds|website=NBC News|date=2024-03-08|access-date=2024-03-22}}</ref>. Амерыканскія спецслужбы перадалі ў прыватным парадку расійскім чыноўнікам разведданыя, што [[Вілаят Харасан]] (філіял групоўкі ІД у [[Афганістан]]е) рыхтуе напад у сталіцы<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2024/03/22/world/europe/isis-moscow-attack-concert-hall.html|title=U.S. Says ISIS Was Responsible for Deadly Moscow Concert Hall Attack|lang=en|author=Julian E. Barnes, Eric Schmitt|website=New York Times|date=2024-03-22}}</ref>. 19 сакавіка [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] назваў папярэджанні аб магчымых тэрарыстычных актах у Расіі «адкрытым шантажом»<ref>{{Cite web|url=https://t.me/Ateobreaking/114723|title=Ateo Breaking|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref>. == Ход падзей == 22 сакавіка 2024 года ў «Крокус Сіці Холе» быў запланаваны канцэрт гурта «Пікнік» сумесна з сімфанічным аркестрам<ref>{{cite web |author= |authorlink= |date=2024-03-23|url=https://www.piknik.info/news/view/id/728 |title=Пикник – В Москве – SOLD OUT! |format= |work= |website=piknik.info |publisher=Сайт группы «Пикник» |accessdate=2024-03-23 |lang=ru |description= }}</ref>. Было прададзена больш за 6000 квіткоў. Таксама ў зале праходзілі спаборніцтвы чэмпіянату і першынства Расіі па танцавальным спорце<ref>{{cite web |author= |authorlink= |date=2024-3-23|url=https://fdsarr.ru/dance/news/chempionat_i_pervenstvo_rossii_po_tantsevalnomu_sportu_startovali_v_mvts_krokus_ekspo/ |title=Чемпионат и первенство России по танцевальному спорту стартовали в МВЦ «Крокус Экспо» |format= |work= |website=fdsarr.ru |publisher=fdsarr.ru |accessdate=2024-3-23 |lang= |description= }}</ref>. Каля 20:00<ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2024/03/23/22613617.shtml|title=Раскрыта точная хронология теракта в «Крокусе»|first=Екатерина|last=Резанова-Яцкевич|subtitle=Shot: террористы пробыли в «Крокус Сити Холле» 18 минут|date=2024-03-23|publisher=Газета.ru|access-date=2024-03-23}}</ref>, незадоўга да пачатку канцэрта,<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/03/22/v-kontsertnom-zale-krokus-siti-holl-na-kontserte-gruppy-piknik-proizoshla-strelba|title=В концертном зале «Крокус Сити Холл» на концерте группы «Пикник» произошла стрельба|lang=ru|website=[[Meduza]]|date=2024-03-22|url-status=live}}</ref> да галоўнага ўваходу канцэртнай залы пад’ехала легкавая машына, з якой выйшлі некалькі чалавек (паводле звестак «Інтэрфакс» — да 5<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/moscow/951929|title=На Crocus City Hall напали до пяти человек с оружием|lang=ru|website=Interfax.ru|date=2024-03-22|access-date=}}</ref>) і адкрылі агонь з аўтаматаў<ref>{{Cite web|url=https://t.me/breakingmash/52652|title=Mash|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref>. Расстраляўшы ахову і некалькіх чалавек каля ўваходу<ref name=":7" />, тэрарысты атакавалі гледачоў у фае<ref name="NumTeror">{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/moscow/951929|title=На Crocus City Hall напали до пяти человек с оружием|lang=ru|website=Interfax.ru|date=2024-03-22|access-date=|archive-date=2024-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240322205218/https://www.interfax.ru/moscow/951929|url-status=live}}</ref>. У 20:03 нападнікі дайшлі да глядзельнай залы<ref name=":7" />. Там яны расстрэльвалі людзей ва ўпор<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20240322/krokus-1935074907.html|title=Террористы в "Крокус Сити Холле" расстреливали людей в упор|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2024-03-22|access-date=2024-03-23}}</ref> і сталі падпальваць крэслы, выкарыстоўваючы ёмістасці з бензінам<ref name=":7" />. У будынку прагучалі два выбухі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/23/03/2024/65fe700a9a794782910154ec|title=Минздрав Подмосковья сообщил о гибели троих детей при теракте в «Крокусе»|lang=ru|website=РБК|date=2024-03-23|access-date=2024-03-23}}</ref>. Пачаўся пажар<ref>{{cite web |author= |authorlink= |date=2024-3-22|url=https://t.me/mchs_official/17077 |title=Площадь пожара 12900 кв.м. |website=Telegram|publisher=МЧС России|accessdate=2024-3-22 |lang=ru}}</ref>. Людзі пачалі эвакуявацца праз выхады і падземную паркоўку на вуліцу і, па пераходах, — у суседні павільён № 2 і на станцыю метро «Мякініна». З павільёна № 3, у якім знаходзіцца канцэртная зала, былі эвакуіраваны ўдзельнікі і гледачы танцавальных спаборніцтваў, якія праходзілі ў зале № 19,<ref>{{cite web |author=Елизавета Самсонова |authorlink= |date=2024-03-20 |url=https://www.sovsport.ru/game_types/articles/spas-50-detej-v-goryashhem-krokus-ekspo-skandal-na-turnire-po-sportivnym-tanczam |title=Спас 50 детей в горящем «Крокус Экспо». Скандал на турнире по спортивным танцам |format= |work= |website=sovsport.ru |publisher=sovsport.ru |accessdate=2024-3-24 |lang= |description= |archive-date=2024-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324064638/https://www.sovsport.ru/game_types/articles/spas-50-detej-v-goryashhem-krokus-ekspo-skandal-na-turnire-po-sportivnym-tanczam |url-status=live }}</ref> госці і супрацоўнікі гатэля «Акварыум»<ref>{{cite web |author=Ирина Боброва |authorlink= |date=2024-3-24 |url=https://www.mk.ru/incident/2024/03/22/iz-otelya-akvarium-ryadom-s-krokus-siti-provedena-massovaya-evakuaciya.html |title=Из отеля «Аквариум» рядом с «Крокус Сити» проведена массовая эвакуация - МК |format= |work= |website=mk.ru |publisher=mk.ru |accessdate=2024-3-24 |lang= |description= |archive-date=2024-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324064826/https://www.mk.ru/incident/2024/03/22/iz-otelya-akvarium-ryadom-s-krokus-siti-provedena-massovaya-evakuaciya.html |url-status=live }}</ref>. Відавочцы адзначалі, што некаторыя эвакуацыйныя выхады былі заблакаваныя<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2024/03/23/razdalsia-khlopok-za-nim-avtomatnaia-ochered-okhranniki-skazali-nam-ukhodite-otsiuda|title=«Раздался хлопок, за ним автоматная очередь, охранники сказали нам: уходите отсюда…». Говорят очевидцы теракта в «Крокус Сити Холле»: видео|lang=ru|website=Новая газета|date=2024-03-23|access-date=2024-03-24|archive-date=2024-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323065913/https://novayagazeta.ru/articles/2024/03/23/razdalsia-khlopok-za-nim-avtomatnaia-ochered-okhranniki-skazali-nam-ukhodite-otsiuda|url-status=live}}</ref>. Агенцтва ТАСС у 20:33 паведаміла, што маскоўскія падраздзяленні САХР і АМАП былі паднятыя па трывозе і накіроўваюцца ў «Крокус Сіці Хол»<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/20320535|title=Сотрудники московского СОБР и ОМОН подняты по тревоге и направляются в "Крокус сити холл"|website=tass.ru|access-date=2024-03-22}}</ref>. Акрамя таго, прыбылі 70 брыгад хуткай дапамогі<ref name=":5">{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2024/03/22/v-podmoskovnom-kontsertnom-zale-krokus-siti-kholl-proizoshla-strelba-po-dannym-smi-est-pogibshie-i-ranenye|title=Теракт в «Крокус Сити Холле» под Москвой. Десятки погибших и более 100 пострадавших. Главное к этому моменту|website=Новая газета Европа|date=2024-03-23|access-date=2024-03-23|archive-date=2024-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323120438/https://novayagazeta.eu/articles/2024/03/22/v-podmoskovnom-kontsertnom-zale-krokus-siti-kholl-proizoshla-strelba-po-dannym-smi-est-pogibshie-i-ranenye|url-status=live}}</ref>. Усяго да працы пасля тэракту былі прыцягнутыя 719 спецыялістаў і 213 адзінак тэхнікі<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/65fe97919a794794df20b436|title=МЧС начало разбор завалов в «Крокусе» после теракта|lang=ru|website=РБК|date=2024-03-23|access-date=2024-03-23|archive-date=2024-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323120417/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/65fe97919a794794df20b436|url-status=live}}</ref>. Да 20:44 у будынку пачалося абвальванне даху<ref>{{Cite web|lang=русский|url=https://t.me/ostorozhno_novosti/24466|title=Обрушение кровли|date=22 марта 2024 года|publisher=Осторожно, новости|url-status=live}}</ref>, а тэрарысты здолелі пакінуць месца падзей<ref>{{Cite web|url=https://m.business-gazeta.ru/news/627230|title=Четыре террориста могли скрыться после стрельбы в «Крокус Сити Холле»}}</ref> на легкавым аўтамабілі<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/03/23/ria-novosti-uchastniki-napadeniya-na-krokus-siti-holl-predpolozhitelno-skrylis-na-belom-avtomobile-reno|title=РИА Новости: участники нападения на «Крокус Сити Холл», предположительно, скрылись на белом автомобиле «Рено»|publisher=Meduza}}</ref>. У 00:56 МНС Расіі паведаміла аб лакалізацыі пажару<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/20325887|title=МЧС сообщило о локализации пожара в "Крокус сити холле"|website=TACC|access-date=2024-03-22}}</ref>. Глядзельная зала была цалкам знішчаная пажарам, ратавальнікі прыступілі да распілоўвання і разборкі ацалелых металічных канструкцый<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/20331053|title=Зрительный зал в "Крокусе" полностью уничтожен огнем|website=TACC|access-date=2024-03-23}}</ref>. Паводле даных на 3 красавіка не менш за 145 асоб загінулі<ref name=":16">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/03/04/2024/660d02c39a79474459fe7bd8|title=Число погибших детей при теракте в «Крокусе» выросло до шести|lang=ru|website=РБК|date=2024-04-03}}</ref> і 551 паранены<ref name=":15">{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2024/03/29/chislo-postradavshih-pri-terakte-v-krokuse-prevysilo-550-chelovek/|title=Число пострадавших при теракте в «Крокусе» превысило 550 человек|lang=ru-Ru|website=Lenta.RU|access-date=2024-03-29}}</ref>. Пацярпелых прынялі 12 бальніц<ref name="deads">[https://nsn.fm/incident/chislo-zhertv-rastet-v-krokus-siti-holle-predvaritelno-pogiblo-bolee-80-chelovek Число жертв растет: В «Крокус Сити Холле», предварительно, погибло более 80 человек]</ref>. == Наступствы == У Маскве і [[Санкт-Пецярбург]]у экстранна перапынены ўсе канцэрты<ref>{{Cite web|url=https://t.me/DKNASASAL/5567|title=Данила Кашен|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref>, наведвальнікі некалькіх гандлёвых цэнтраў былі эвакуяваныя<ref>{{Cite web|url=https://t.me/mashmoyka/15661|title=Mash на Мойке|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref>. У гэтых гарадах, а таксама ў іншых рэгіёнах Расіі адменены масавыя, культурныя і спартыўныя мерапрыемствы, запланаваныя на наступныя выхадныя<ref>{{Cite web|url=https://t.me/tass_agency/238728|title=ТАСС|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref><ref name="fontanka-gubbe">{{cite news|last=Гюббе|first=Алина|title=Регионы России один за другим отменяют массовые мероприятия после нападения на «Крокус Сити холл»|url=https://www.fontanka.ru/2024/03/22/73371167/|accessdate=2024-03-22|publisher=Фонтанка|date=2024-03-22}}</ref>. Таксама ў некаторых навучальных установах суботнія заняткі адменены або пераведзены на дыстанцыйную форму<ref name="fontanka-gubbe" /><ref>{{Cite web|url=https://moe-online.ru/news/society/1184058|title=Контроль за общественным транспортом в Воронеже усилили после теракта с 40 погибшими|lang=ru|first=Екатерина|last=КОВАЛЕНКО|website=МОЁ! Online. Все новости Воронежа|date=23:47, сегодня|access-date=2024-03-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://moe-online.ru/news/society/1184057|title=Воронежским вузам и колледжам порекомендовали уйти на дистант после теракта в Подмосковье|lang=ru|first=Екатерина|last=КОВАЛЕНКО|website=МОЁ! Online. Все новости Воронежа|date=23:19, сегодня|access-date=2024-03-22}}</ref>. [[Расавіяцыя]] заявіла пра ўзмацненне мер бяспекі<ref>{{Cite web|lang=русский|url=https://t.me/favt_ru/1798|title=Усиление мер безопасности|date=22 марта 2024 года|publisher=Росавиация|url-status=live}}</ref>. У першыя гадзіны пасля тэракту, яшчэ да высвятлення ўсіх падрабязнасцяў справы, расійскі палітык Канстанцін Малафееў параўнаў трагедыю з Норд-Остам, і паказваючы на [[Украіна|Украіну]] заявіў, што трэба «скончыць [[Уварванне Расіі ва Украіну|гэтую вайну]] пераможным разгромам праціўніка»<ref>{{Cite web|url=https://t.me/kvmalofeev/2577|title=Константин Малофеев|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref>. У падобнай рыторыцы выказаўся таксама былы прэзідэнт Расіі [[Дзмітрый Мядзведзеў]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/medvedev_telegram/471|title=Дмитрий Медведев|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref>. Амерыканскія<ref>{{Cite web|url=https://t.me/tass_agency/238725|title=ТАСС|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref> і ўкраінскія<ref>[https://www.svoboda.org/a/hronika-voiny-v-ukraine/31715636.html Заявление советника офиса президента Украины о нападении на «Крокус Сити Холл»]</ref> ўлады адмаўлялі гэтую інфармацыю. Афіцыйны прадстаўнік ЗША паведаміў CBC News, што ёсць разведданыя аб датычнасці «Ісламскай дзяржавы»<ref>[https://www.cbsnews.com/news/mass-shooting-music-venue-crocus-city-hall-moscow-picnic-concert/ ISIS claims responsibility for Russia attack that killed at least 40 killed and injured dozens in shooting at Moscow concert hall]</ref>. Пазней групоўка афіцыйна прызнала сваю адказнасць за тэракт, апублікаваўшы заяву ў афіліраваным інфармацыйным агенцтве Amaq<ref name=":32">{{cite news|title=ISIS claims responsibility for attack in busy Moscow-area concert venue that left at least 40 dead|last2=Chernova|first2=Anna|url=https://www.cnn.com/2024/03/22/europe/crocus-moscow-shooting/index.html|work=[[CNN]]|date=22 March 2024|access-date=22 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240322192409/https://www.cnn.com/2024/03/22/europe/crocus-moscow-shooting/index.html|archive-date=22 March 2024|last1=Knight|first1=Mariya|last3=Tarasova|first3=Darya|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/world-68642036?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=65fdfa3fb26acd1fbf32f812%26Report%3A%20Islamic%20State%20claims%20responsibility%262024-03-22T21%3A41%3A57.713Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:f4bef7a3-a4b2-442a-9c48-27d6f3e8d27e&pinned_post_asset_id=65fdfa3fb26acd1fbf32f812&pinned_post_type=share|title=Report: Islamic State claims responsibility|language=en-gb|author=Wertheimer, Tiffany, ed.|website=[[BBC News]]|date=22 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323024104/https://www.bbc.com/news/live/world-68642036?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=65fdfa3fb26acd1fbf32f812%26Report%3A%20Islamic%20State%20claims%20responsibility%262024-03-22T21%3A41%3A57.713Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:f4bef7a3-a4b2-442a-9c48-27d6f3e8d27e&pinned_post_asset_id=65fdfa3fb26acd1fbf32f812&pinned_post_type=share|archive-date=23 March 2024|access-date=22 March 2024|url-status=live|editor-last=|editor-first=}}</ref>. == Нападнікі == Раніцай наступнага дня чацвёра падазраваных (грамадзяне [[Таджыкістан]]а<ref name=":13">{{Cite news|title=В МВД опровергли российское гражданство у подозреваемых в теракте|url=https://www.rbc.ru/politics/23/03/2024/65fee9f59a7947297940ef97|website=РБК}}</ref>) былі затрыманыя ў [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]]. Меркаваныя тэрарысты ехалі на белым «Рэно»<ref>[https://ria.ru/20240323/terakt-1935222017.html Задержаны участники теракта в «Крокусе»]</ref>. Усяго, разам з памагатамі, было затрымана 12 чалавек<ref name="rg1">{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/03/28/sk-zaderzhan-eshche-odin-podozrevaemyj-v-finansirovanii-terroristov-iz-krokusa.html|title=СК: Задержан еще один подозреваемый в финансировании террористов из "Крокуса"|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-03-28|access-date=2024-03-28}}</ref>. Гэтыя асобы названы ўладамі непасрэднімі выканаўцамі тэракту. Імі апынуліся Мухамадсабір Файзаў, Шамсідзін Фарыдуні, Далерджон Мірзоеў і Саідакрамі Рачабалізода. Ужо 24 сакавіка яны паўсталі перад Басманным раённым судом горада Масквы і былі абвінавачаны ў тэрарызме<ref name="rbc">{{Cite news |date=24 March 2024 |title=Суд назвал имена фигурантов дела о теракте в «Крокус Сити Холле» |trans-title=The court named the defendants in the case of the terrorist attack at Crocus City Hall |url=https://www.rbc.ru/society/24/03/2024/660064ad9a79471d61577e41?from=from_main_2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324215422/https://www.rbc.ru/society/24/03/2024/660064ad9a79471d61577e41?from=from_main_2 |archive-date=24 March 2024 |access-date=24 March 2024 |work=RBC |language=ru}}</ref>. Да падазраваных былі ўжыты катаванні<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/03/25/otvetom-na-varvarstvo-ne-dolzhno-stat-varvarstvo-komanda-protiv-pytok-osudila-pytki-podozrevaemyh-v-terakte-v-krokuse|title=«Ответом на варварство не должно стать варварство». «Команда против пыток» осудила пытки подозреваемых в теракте в «Крокусе»|date=2024-03-25|publisher=Meduza|access-date=2024-03-25|archive-date=2024-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240325131110/https://meduza.io/news/2024/03/25/otvetom-na-varvarstvo-ne-dolzhno-stat-varvarstvo-komanda-protiv-pytok-osudila-pytki-podozrevaemyh-v-terakte-v-krokuse|url-status=live}}</ref>. Паведамлялася, што нападнікі былі завербаваныя праз [[Telegram]]-канал «Голас Харасана»<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20240327/terakt-1936270949.html|title=Источник рассказал, как вербовали террористов, напавших на "Крокус"|website=РИА Новости|date=2024-03-27|access-date=2024-03-30}}</ref>. == Рэакцыя == [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] абвясціў 24 сакавіка агульнанацыянальную жалобу<ref name=":8">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/20334083|title=Путин объявил 24 марта днем общенационального траура|website=TACC|access-date=2024-03-23}}</ref>. Спачуванні загінулым і асуджэнне тэракту на розных дыпламатычных узроўнях выказалі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/951979|title=Власти стран мира выражают соболезнования России в связи с терактом в Crocus City Hall|lang=ru|website=Interfax.ru|date=2024-03-22|access-date=2024-03-22}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/20320557|title=Теракт в "Крокус сити холле". Факты|website=TACC|access-date=2024-03-22}}</ref> [[Еўрасаюз]], [[Аўстрыя]], [[Азербайджан]], [[Аргенціна]], [[Арменія]], [[Бахрэйн]], [[Беларусь]], [[Бельгія]], [[Балівія]], [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/20324335|title=Великобритания осудила теракт в Подмосковье|lang=ru|website=tass.ru|access-date=2024-03-22}}</ref>, [[Венесуэла]], [[Германія]], [[Грэцыя]], [[Палесціна]], [[Пакістан]], [[Партугалія]], [[Егіпет]], [[Ізраіль]], [[Іарданія]], [[Іран]], [[Італія]], [[Казахстан]], [[Катар]], [[Кыргызстан]], [[Калумбія]], [[Куба]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Мексіка]], [[Малдова]], [[Нідэрланды]], [[Нікарагуа]], [[Нарвегія]], [[ААЭ]], [[Саудаўская Аравія]], [[Сербія]], [[Сірыя]], [[Славакія]], [[ЗША]], [[Таджыкістан]], [[Турцыя]], [[Узбекістан]], [[Францыя]], [[Чарнагорыя]], [[Чылі]], а таксама групоўка [[ХАМАС]]<ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/3876243|title=Движение ХАМАС осудило теракт в «Крокус Сити Холле»|lang=ru|website=Движение ХАМАС осудило теракт в «Крокус Сити Холле»|access-date=2024-03-23|archive-date=23 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323122629/https://regnum.ru/news/3876243|url-status=dead}}</ref>, [[Рэспубліка Абхазія]], [[Рэспубліка Сербская]], [[Паўднёвая Асеція]]<ref>{{Cite web|url=https://presidentruo.org/alan-gagloev-vyrazil-soboleznovaniya-vladimiru-putinu-v-svyazi-s-teraktom-v-podmoskove/|title=Алан Гаглоев выразил соболезнования Владимиру Путину в связи с терактом в Подмосковье Официальный сайт Президента Республики Южная Осетия|website=presidentruo.org|access-date=2024-03-22}}</ref> і інш. == Суд == Судовы працэс у Другім Заходнім акружным ваенным судзе пачаўся 4 жніўня 2025 года. Паседжанні праходзілі ў адным з будынкаў Маскоўскага гарадскога суда, справа слухалася ў закрытым рэжыме. 12 сакавіка 2026 года 15 з 19 фігурантаў крымінальнай справы прысуджаны да пажыццёвых тэрмінаў. == Памяць == [[Файл:Памятник жертвам террористического акта в Крокус Сити Холле 22 марта 2024 года.jpg|міні|Помнік ахвярам трагедыі.]] 22 сакавіка 2025 года, у першую гадавіну тэракту, побач з будынкам адкрыты мемарыял у памяць аб ахвярах трагедыі<ref>{{Cite web|url=https://ura.news/news/1052906107|title=В Подмосковье открылся мемориал жертвам теракта в «Крокус Сити Холле». Видео|lang=ru|website=URA.RU|date=2025-03-22|access-date=2025-03-22|url-status=live}}</ref><ref name="автоссылка2025">{{Cite web|url=https://ria.ru/20250322/krokus-2006648431.html|title=Рядом с "Крокусом" открыли мемориал в память о жертвах теракта|lang=ru|website=[[РИА Новости]]|date=2025-03-22|access-date=2025-03-22|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/67de85f89a794760173018ff|title=У «Крокус Сити Холла» в первую годовщину теракта открыли мемориал|lang=ru|website=[[РБК]]|date=2025-03-22|access-date=2025-03-22|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2025/03/22/75253889/|title=Мемориал у «Крокус Сити Холла» открыли в Москве|lang=ru|website=[[Фонтанка.ру]]|date=2025-03-22|access-date=2025-03-22|url-status=live}}</ref>. Аўтарам праекта манумента з’яўляецца ўладальнік кампаніі Crocus Group Арас Агаларов<ref name="автоссылка2025"/>. Праект падвергнуўся крытыцы сваякоў з прычыны адсутнасці фатаграфій і імёнаў загінулых<ref>{{Cite web|url=https://bereg.io/feature/2025/03/22/god-teraktu-v-krokus-siti-holle-odnomu-iz-krupneyshih-v-sovremennoy-istorii-rossii|title=Bereg — Год теракту в «Крокус Сити Холле» — одному из крупнейших в современной истории России|website=bereg.io|access-date=2025-04-17}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Напады ў Дзербенце і Махачкале (2024)]] == Заўвагі == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Расіі]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты Ісламскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты, здзейсненыя ў Расіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 22 сакавіка]] [[Катэгорыя:Сакавік 2024 года]] [[Катэгорыя:2024 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты 2024 года]] dnzwhg68ejrktzfv6kloa1okxjk9svx 100 763680 5193007 5192448 2026-09-04T15:51:49Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5193007 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Інга Рыгораўна Артамонава|2026-09-04T09:58:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Валерый Данілавіч Акімаў|2026-08-24T10:37:09Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сяргей Уладзіміравіч Брылін|2026-08-21T05:24:08Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|California Games|2026-08-15T23:36:19Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Аляксандр Сталіевіч Партноў|2026-08-05T20:21:27Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|2032 год у гісторыі спорту|2026-08-05T12:00:47Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Соня (каралева)|2026-08-27T09:45:14Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Франка Барэзі|2026-07-31T18:03:30Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Пасляматчавыя пенальці|2026-07-26T16:55:36Z|~2026-41609-83}} {{Новы артыкул|Амкар|2026-07-23T12:21:11Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Армат (футбольны клуб)|2026-07-18T07:20:32Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Колас (футбольны клуб, Барвінкава)|2026-07-17T16:21:57Z|Саша Крись}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> oezchyodkjrkcnt7o8htfimbd16s350 0 765379 5193225 4746944 2026-09-05T08:27:47Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193225 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ototskop mit Ohrtrichtern.jpg|thumb|Атаскоп]] '''Атаскоп''' ({{lang-grc|-οὖς}} р.скл. {{lang-grc|ὠτός}} — «вуха» і {{lang-grc|σκοπέω}} — «аглядаць») — прылада, якая выкарыстоўваецца ЛОР-урачамі і акустыкамі па слыхавых апаратах для прагляду і агляду вонкавага слыхавога праходу, уключаючы [[барабанная перапонка|барабанную перапонку]] (атаскапія). Складаецца з ручкі, у якой знаходзіцца батарэйка або акумулятар, крыніца святла і вушная варонка, якая ўстаўляецца ў вуха. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} {{НК}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-05-22}} [[Катэгорыя:Медыцынскія прылады]] tikl3s6o8h2mtf57578x1wmwm7tco56 5193227 5193225 2026-09-05T08:29:25Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193227 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ototskop mit Ohrtrichtern.jpg|thumb|Атаскоп]] '''Атаскоп'''<ref>[https://verbum.by/tsbm/ataskop Атаскоп]</ref> ({{lang-grc|-οὖς}} р.скл. {{lang-grc|ὠτός}} — «вуха» і {{lang-grc|σκοπέω}} — «аглядаць») — прылада, якая выкарыстоўваецца ЛОР-урачамі і акустыкамі па слыхавых апаратах для прагляду і агляду вонкавага слыхавога праходу, уключаючы [[барабанная перапонка|барабанную перапонку]] (атаскапія). Складаецца з ручкі, у якой знаходзіцца батарэйка або акумулятар, крыніца святла і вушная варонка, якая ўстаўляецца ў вуха. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-05-22}} [[Катэгорыя:Медыцынскія прылады]] bm14joekk7wx4ksmvgwdf6jff8sf4vq 5193228 5193227 2026-09-05T08:30:31Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5193228 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ototskop mit Ohrtrichtern.jpg|thumb|Атаскоп]] '''Атаскоп'''<ref>[https://verbum.by/tsbm/ataskop Атаскоп]</ref> ({{lang-grc|-οὖς}} р.скл. {{lang-grc|ὠτός}} — «вуха» і {{lang-grc|σκοπέω}} — «аглядаць») — прылада, якая выкарыстоўваецца [[Оталарынголаг|ЛОР-урачамі]] і [[акустык]]амі па слыхавых апаратах для прагляду і агляду вонкавага слыхавога праходу, уключаючы [[барабанная перапонка|барабанную перапонку]] (атаскапія). Складаецца з ручкі, у якой знаходзіцца батарэйка або акумулятар, крыніца святла і вушная варонка, якая ўстаўляецца ў вуха. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-05-22}} [[Катэгорыя:Медыцынскія прылады]] kyihvqhkocjatwb5ruj4sy0tar2x8x9 0 766282 5193106 5096032 2026-09-04T20:48:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193106 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Тара́сава-Ра́тамскае патрыяты́чнае падпо́лле'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭГБ|2001}} — савецкае падполле для барацьбы з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі, якое дзейнічала ў ліпені 1941 — сакавіку 1942 года ў вёсцы [[Тарасава (Мінскі раён)|Тарасава]] і пасёлку [[Ратамка (аграгарадок)|Ратамка]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[БССР]]. Падпольная арганізацыя налічвала 28 членаў. Кіраўнікамі былі П. М. Бортнік, А. І. Вольскі, П. Ф. Кургаеў, В. І. Лошыцкі, Я. У. Саблер. Падпольшчыкі вялі агітацыю сярод насельніцтва, слухалі па радыё і распаўсюджвалі зводкі Саўінфармбюро, ратавалі і лячылі байцоў [[РСЧА|Чырвонай Арміі]], якія трапілі ў акружэнне. Па заданні [[Мінскі падпольны камітэт|Мінскага падпольнага камітэта]] збіралі зброю і боепрыпасы для стварэння [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскага]] атрада. Да канца сакавіка 1942 года група падпольшчыкаў і чырвонаармейцаў была падрыхтавана да выхаду ў лес. 3 красавіка 1942 года акупанты арыштавалі і пасля катавання расстралялі кіраўнікоў і большасць удзельнікаў падполля. Каля вёскі Тарасава ў памяць аб падпольшчыках пастаўлены помнік. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тара́сава-Ра́тамскае патрыяты́чнае падпо́лле||436}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тара́сава-Ра́тамскае патрыяты́чнае падпо́лле||503}} * ''Гусев А. И.'' Юность, опаленная войной — Мн.: Юнацтва, 1987. == Спасылкі == * [https://minskaya-rcb.by/ресурсы/краеведческие-ресурсы/ждановичский-сельский-совет/исторические-материалы-о-развитии-сельсовета-с-1941-года-до-1944-года Ждановичский сельский совет. Исторические материалы о развитии сельсовета с 1941 года до 1944 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240603091354/https://minskaya-rcb.by/%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%8B/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%8B/%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D1%81-1941-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B4%D0%BE-1944-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0 |date=3 чэрвеня 2024 }} // Мінская раённая цэнтральная бібліятэка * [https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/2517/ Тарасава-Ратамскае патрыятычнае падполле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240603091353/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/2517/ |date=3 чэрвеня 2024 }} // Цэнтр энцыклапедычных выданняў [[НАН Беларусі]]. Сайт «Беларуская энцыклапедыя» * [https://minoblprofmed.by/index.php/ru/1883-predsedatel-minskogo-obkoma-aleksandr-drejchuk-vozlozhil-tsvety-k-memorialu-v-pamyat-o-boevykh-dejstviyakh-podpolno-patrioticheskoj-gruppy Председатель Минского обкома Александр Дрейчук возложил цветы к мемориалу в память о боевых действиях подпольно-патриотической группы]{{ref-ru}} // Сайт Мінскай абласной арганізацыі [[Беларускі прафсаюз работнікаў аховы здароўя|Беларускага прафесійнага саюза работнікаў аховы здароўя]] * [https://www.sb.by/articles/evgeniya-partizanskaya-svyaznaya.html Воспоминания участницы Тарасово-Ратомского подполья]{{ref-ru}} // [[Советская Белоруссия]] № 89 (24719). Четверг, 14 мая 2015. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Антыфашысцкія падпольныя арганізацыі на Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Ратамка (аграгарадок)]] [[Катэгорыя:Тарасава (Мінскі раён)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1942 годзе]] 4414rvvvhc9dlaz0s9viuf56gri1nmm 0 766744 5193109 4785653 2026-09-04T20:53:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193109 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Таропецка-Холмская аперацыя |частка = [[Вялікая Айчынная вайна]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = 9 студзеня — 6 лютага 1942 года |месца = [[РСФСР]] |прычына = |casus belli = |вынік = перамога [[СССР]] |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|СССР}} |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}} |камандзір1 = {{Сцягафікацыя|СССР}}: [[Максім Аляксеевіч Пуркаеў|М. А. Пуркаеў]] ([[3-я ўдарная армія]]), [[Андрэй Іванавіч Яроменка|А. І. Яроменка]] ([[4-я ўдарная армія]]) |камандзір2 = {{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}}: [[Вільгельм фон Лееб]], [[Георг фон Кюхлер]] ([[група армій «Поўнач»]]) |сілы1 = больш за 122 тыс. чал.{{sfn|ВЭС|2007}} |сілы2 = невядома |страты1 = 10,4 тыс. чел. забітымі, каля 19 тыс. чал. параненымі{{sfn|ВЭС|2007}} |страты2 = больш за 12 тыс. забітымі<ref name="Вилинов">[https://web.archive.org/web/20041020051646/http://hist-battle.chat.ru/toropez.htm ''Вилинов М. А.'' Особенности Торопецко-Холмской наступательной операции. // Военно-исторический журнал. — 1988. — № 1. — С. 38—45.]{{ref-ru}}</ref> |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} '''Таро́пецка-Хо́лмская апера́цыя'''{{sfn|БелЭн|2002}} — наступальная аперацыя [[РСЧА|савецкіх войскаў]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з мэтай акружэння буйных груповак нямецкіх войскаў на завяршальным этапе [[Бітва за Маскву|бітвы за Маскву]]. Аперацыя праводзілася з 9 студзеня па 6 лютага 1942 года сіламі [[3-я ўдарная армія|3-й ударнай арміі]] (генерал-лейтэнант [[Максім Аляксеевіч Пуркаеў|М. А. Пуркаеў]]) і [[4-я ўдарная армія|4-й ударнай арміі]] (генерал-палкоўнік [[Андрэй Іванавіч Яроменка|А. І. Яроменка]]) [[Паўночна-Заходні фронт (Чырвоная Армія)|Паўночна-Заходняга фронту]] (з 22 студзеня ў складзе [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]]), якія налічвалі больш за 122 тыс. чалавек{{sfn|ВЭС|2007}} і займалі абарону на рубяжы ўсходні бераг возера [[Селігер]] — горад [[Асташкаў]] — паўночны бераг возера [[Волга (возера)|Волга]]. Ім процістаялі сілы 16-й арміі [[Група армій «Поўнач»|групы армій «Поўнач»]]{{sfn|ВЭС|2007}}. Мэтай аперацыі ставіўся разгром групоўкі войскаў [[Вермахт]]а на стыку груп армій «[[Група армій «Цэнтр»|Цэнтр]]» і «Поўнач»{{sfn|БелЭн|2002}}. == Ход і вынікі аперацыі == 9 студзеня 1942 года савецкія войскі перайшлі ў наступленне, прарвалі тактычную абарону праціўніка і да 12 студзеня прасунуліся на 25—30 км. 4-я ўдарная армія 16 студзеня вызваліла горад [[Асташкаў]], 21 студзеня горад [[Заходняя Дзвіна (горад)|Заходняя Дзвіна]], разам з партызанамі горад [[Таропец]] і перарэзала чыгунку [[Вялікія Лукі]]—[[Ржэў]]. 3-я ўдарная армія акружыла нямецкі гарнізон у горадзе [[Холм (Наўгародская вобласць)|Холм]]. У пачатку лютага 3-я ўдарная армія выйшла на подступы горада Вялікія Лукі, 4-я ўдарная армія выйшла да [[Веліж]]а і [[Дзямідаў (горад)|Дзямідава]], 249-я стралковая дывізія 3-й ударнай арміі — да [[Віцебск]]а. Каб спыніць наступ савецкіх войскаў, нямецкае камандаванне выставіла на гэтым напрамку 4 перакінутыя з Заходняй Еўропы пяхотныя дывізіі. У выніку войскі 3-й і 4-й ударных армій перайшлі да абароны. У выніку Таропецка-Холмскай аперацыі савецкія войскі прасунуліся да 250 км, абышлі з паўночнага захаду ржэўска-вяземскую, з поўдня дзямянскую групоўкі праціўніка, парушылі ўзаемадзеянне паміж войскамі груп нямецкіх армій «Поўнач» і «Цэнтр». У лініі нямецкага фронту паміж Веліжам і [[Усвяты|Усвятамі]] ўтварыліся так званыя «[[Віцебскія вароты]]». У наступленні савецкім войскам дапамагалі партызаны [[Суражская партызанская зона|Суражскай партызанскай зоны]]. Страты савецкіх войскаў у ходзе аперацыі склалі: незваротныя — 10,4 тыс. чалавек, санітарныя — каля 19 тыс. чалавек{{sfn|ВЭС|2007}}. Страты войскаў Вермахта склалі больш за 12 тыс. забітымі<ref name="Вилинов" />. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Таро́пецка-Хо́лмская апера́цыя 1942||442—443}} * {{Крыніцы/ВЭС (2007)|Торо́пецко-Хо́лмская опера́ция 1942|915—916}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20041020051646/http://hist-battle.chat.ru/toropez.htm ''Вилинов М. А.'' Особенности Торопецко-Холмской наступательной операции. // Военно-исторический журнал. — 1988. — № 1. — С. 38—45.]{{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/ops/toropetsko-kholmskaya-nastupatelnaya-operatsiya/ Торопецко-Холмская наступательная операция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240613150825/https://pamyat-naroda.ru/ops/toropetsko-kholmskaya-nastupatelnaya-operatsiya/ |date=13 чэрвеня 2024 }}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Аперацыі ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Бітвы Германіі]] [[Катэгорыя:Бітва за Маскву]] kd117f0k754n27ugz0qhxx0idfble5p 0 768238 5193137 4797742 2026-09-04T23:07:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193137 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Таўкані́ца'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}, таксама '''таўпеня'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}} — беларуская традыцыйная [[страва]], тоўчаная [[Бульба|бульбяная]] [[каша]]. Чышчаную бульбу вараць, адцэджваюць, таўкуць, заскварваюць [[сала]]м з цыбуляй. Ядуць з [[малако]]м, [[Агурок пасяўны|агуркамі]], капустай. З таўканіцы рабілі таўчонікі — [[галушкі]], якія падсмажвалі ў [[Сметанковае масла|сметанковым масле]], тлушчы або абкочвалі ў [[Каноплі|канапляным]] семі і [[Смажанне|падсмажвалі]] ў печы. Часта з таўканіцы рабілі [[Камы (страва)|камы]]. == Гл. таксама == * [[Бульбяное пюрэ]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Таўкані́ца|Вештарт Г. Ф.|458}} * {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Таўкані́ца|Вештарт Г. Ф.|493}} * ''[[Тадэвуш Антонавіч Навагродскі|Навагродскі, Т. А.]]'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/211640/1/Navagradski1.pdf Эвалюцыя традыцый харчавання беларусаў у XIX—XX стст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200612070038/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/211640/1/Navagradski1.pdf |date=12 чэрвеня 2020 }} Т. А. Навагродскі. — [[Мінск]] : [[БДУ]], 2015. — 243 с. — 100 экз. — ISBN 978-985-566-164-2. * [https://archive.org/details/ESBM_1978-2017/ESBM_13/page/257/mode/2up Таўкані́ца] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 13. С—Т / Уклад. М. Я. Абрагімовіч [і інш.]; гал. рэд. Г. А. Цыхун. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука,]] 2010. — С. 258. — З51с. — ISBN 978-985-08-0739-3, ISBN 978-985-081185-1 (т. 13). {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з бульбы]] 72x7g933zm6kdyoh9mu47cc44u42l7q 0 769633 5193247 5182816 2026-09-05T09:46:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193247 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ткачоў}} {{Мастак}} '''Уладзімір Віктаравіч Ткачо́ў'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|25|1|1947}}) — беларускі [[мастак]]. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь]] (2020)<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/70206/ |title=Ткачоў Уладзімір Віктаравіч // Узнагароды Беларусі |access-date=22 ліпеня 2024 |archive-date=22 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722080347/https://nagrady.by/persona/70206/ |url-status=dead }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся у вёсцы [[Нізок]] ([[Уздзенскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]). У 1967 годзе скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]]{{sfn|БСМ|1998}}, у 1974 годзе — [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]]. Вучань [[Леанід Васілевіч Лапчынскі|Л. Лапчынскага]], [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанкі]], [[Май Вольфавіч Данцыг|М. Данцыга]]{{sfn|БСМ|1998}}. Выкладаў у Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце ў 1974—1976 і 1978—1982 гадах. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза масткоў БССР]] з 1978 года{{sfn|БСМ|1998}}. Жыве ў [[Мінск]]у. == Творчасць == У мастацкіх выстаўках Уладзімір Ткачоў прымае ўдзел з 1976 года{{sfn|БСМ|1998}}. Працуе ў галіне [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога]] і [[Манументальнае мастацтва|манументальнага]] мастацтва, [[Станковы жывапіс|станковым жывапісе]]{{sfn|БСМ|1998}}. Творы мастака на тэмы рэлігіі, [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофы]], сучаснасці, вечнасці, мудрасці чалавечага быцця вылучаюцца своеасаблівым адлюстраваннем [[Этыка|этычных]] праблем, перададзеных вострай [[гратэск]]авай мовай{{sfn|БелЭн|2002}}. Сярод асноўных прац Уладзіміра Ткачова: * [[габелен]]ы «Музыка» ў будынку [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]] (1976, у сааўтарстве); * «Беларусь — край родны» ў [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] у Мінску; * габелены «Беларусь» для былога пасольства [[СССР]] у [[Вашынгтон]]е (беларуская прадстаўнічая зала); * [[вітраж]]ы «Песні Беларусі» і «Поры года» ў [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны тэатр юнага гледача|Беларускім рэспубліканскім тэатры юнага гледача]] (1978, у сааўтарстве з [[Віктар Віктаравіч Нямцоў|В. Нямцовым]]); * вітражы «Зямля Уздзенская» і жывапіснае пано «Знакамітыя людзі Уздзеншчыны» ў будынку [[Уздзенскі гісторыка-краязнаўчы музей|Уздзенскага гісторыка-краязнаўчага музея]] (1986); * жывапісныя палотны «Алегорыя лета» (1978), «Вечнае» (1980), «Тайная вячэра» (1990), «Вячэрняя рыбная лоўля з канцэртам Вато» (1996), «Прыбыццё», «Галгофа» (1997), «Стаўка» (2000), «Новая Галгофа» і «Эпіцэнтр развіцця» (2002); * трыпціхі «Ф. Скарыне прысвячаецца» (1988) і «Паўлюк Трус» (1993). Творы мастака знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Беларусі|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]], фондах [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза масткоў]], фондах [[Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі|Міністэрства культуры Расійскай Федэрацыі]], у [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва]] ў Мінску, [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускім дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]], [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскім абласным мастацкім музеі імя Паўла Масленікава]], [[Уздзенскі гісторыка-краязнаўчы музей|Уздзенскім гісторыка-краязнаўчым музеі]], [[Музей Беларускага Палесся|Музеі Беларускага Палесся]] ў [[Пінск]]у{{sfn|БСМ|1998}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Ткачо́ў Уладзімір Віктаравіч|Чэбан І. Л.|474—475}} * {{крыніцы/Беларускі саюз мастакоў|Ткачоў Уладзімір Віктаравіч||538}} * {{Крыніцы/Современное искусство Республики Беларусь|Ткачев Владимир Викторвич|384—385}} * {{крыніцы/ЭЛіМБел|5|Ткачо́ў Уладзімір Віктаравіч|257}} == Спасылкі == * [https://minsk-region.gov.by/novosti/novosti-oblasti/godu-maloy-rodiny-posvyaschaetsya/ Году малой Родины посвящается] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200928052040/http://www.minsk-region.gov.by/novosti/novosti-oblasti/godu-maloy-rodiny-posvyaschaetsya/ |date=28 верасня 2020 }}{{ref-ru}} // Сайт Мінскага абласнога выканаўчага камітэта * [http://uzdalib.by/вядомыя-асобы-ураджэнцы-вёскі-нізок/ Вядомы асобы, ураджэнцы вёскі Нізок // Віртуальны музей Паўлюка Труса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240722073716/http://uzdalib.by/%D0%B2%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%8F-%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B-%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B2%D1%91%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%BA/ |date=22 ліпеня 2024 }} на сайце Уздзенскай цэнтральнай раённай бібліятэкі імя П. Труса * [https://www.bsatu.by/ru/belorusskie-hudozhniki-yubilyary Белорусские художники-юбиляры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240722080412/https://www.bsatu.by/ru/belorusskie-hudozhniki-yubilyary |date=22 ліпеня 2024 }}{{ref-ru}} // Сайт [[БДАТУ]] * [https://www.sb.by/articles/vspominaya-prochitannoe.html ''Владимир Степан'' История одной фотографии художника Владимира Ткачева]{{ref-ru}} // [[СБ. Беларусь сегодня]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ткачоў Уладзімір Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] [[Катэгорыя:Мастакі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Беларусі]] 8usejtc94byxzzwkccffat4jn05lsxo 0 769961 5193143 4819349 2026-09-04T23:24:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193143 wikitext text/x-wiki {{Старажытны горад | загаловак = | беларуская назва = Тмутаракань | арыгінальная назва = | назва месца раскопак = | краіна = | вобласць = | дата заснавання = | дата разбурэння = XVI стагоддзе | даты без вікіфікацыі = | імя заснавальніка = [[Святаслаў Ігаравіч]] | прычыны разбурэння = | першае згадванне = | альтэрнатыўныя імёны = | сучасная лакацыя = {{Сцягафікацыя|Расія}}, [[Краснадарскі край]], станіца [[Тамань (станіца)|Тамань]] | фота руін = Hermonassa 2.JPG | шырыня фота = | подпіс фота = Месца раскопак гарадзішча | пазіцыйная карта = Расія Краснадарскі край | катэгорыя ў Commons = }} '''Тмутарака́нь'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-orv|Тъмуторокань}}, {{lang-el|Ταμάταρχα. Μάταρχα, Μάτραχα}}<ref name="ВРЭ">{{ВРЭ}}</ref>, {{lang-it|Matrega}}<ref name="ВРЭ" />, {{lang-ru|Тмутарака́нь}}) — старажытны [[горад]], які атаясняюць са сярэдневяковымі пластамі [[гарадзішча]] ў дэльце ракі [[Кубань|Кубані]] (цяпер на паўднёвым беразе [[Таманскі заліў|Таманскага заліва]] [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]]) на тэрыторыі станіцы [[Тамань (станіца)|Тамань]] [[Тэмрукскі раён|Тэмрукскага раёна]] [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] [[Расія|Расіі]]<ref name="ВРЭ" />. У VI стагоддзі на месцы Тмутаракані існаваў антычны горад Германаса, у VIII—IX стагоддзях — падпарадкаванае [[Хазарскі каганат|Хазарскаму каганату]] паселішча Таматарха. Пасля разгрому Хазарскага каганата кіеўскім князем [[Святаслаў Ігаравіч|Святаславам Ігаравічам]] імаверна{{sfn|БелЭн|2002}} на гэтым месцы было заснавана паселішча Тмутаракань, якое стала цэнтрам [[Тмутараканскае княства|Тмутараканскага княства]] і буйным гандлёвым горадам з [[Гавань|гаванню]]. Тут жылі [[касогі]], [[грэкі]], [[аланы]], [[славяне]], [[армяне]]. Праз Тмутаракань падтрымліваліся эканамічныя і палітычныя сувязі паміж княствамі Рурыкавічаў, народамі [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]] і [[Візантыя]]й{{sfn|ВСЭ|1977}}. У X стагоддзі паселішча было абнесена сцяной з [[Цэгла|цэглы]]{{sfn|ВСЭ|1977}}. У 1023 годзе князь [[Мсціслаў Уладзіміравіч]] пабудаваў у Тмутаракані царкву Багародзіцы. У канцы XI стагоддзя Тмутаракань захоплена [[Полаўцы|полаўцамі]], затым Візантыяй і страціла сувязь з Руссю. Пасля 1094 года не згадвалася ў летапісах, апошні раз згадана ў «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]»<ref name="ВРЭ" />. У XIII стагоддзі належала генуэзцам, пазней [[Залатая Арда|Залатой Ардзе]]{{sfn|БелЭн|2002}}. У XV стагоддзі на месцы Тмутаракані існавала генуэзская калонія Матрэга, якую ў 1475 годзе разбурылі турэцкія войскі{{sfn|БелЭн|2002}}. == Гл. таксама == * [[Тмутараканскі камень]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тмутарака́нь||479}} * {{ВСЭ3|Тмутарака́нское кня́жество; Тмутарака́нь|26|16}} * ''[[Віктар Мікалаевіч Чхаідзэ|Чхаидзе В. Н.]]'' [http://resource.history.org.ua/item/0007425 Тмутаракань — владение Древнерусского государства в 80-е гг. Х — 90-е гг. ХІ веков.] — М., 2010. — С. 20—37. — (Вестник Московского городского педагогического университета){{ref-ru}} * ''Чхаидзе В. Н.'' [http://resource.history.org.ua/item/0007424 Тмутаракань (80-е гг. X в. — 90-е гг. XІ в.): очерки историографии] / Международная академия наук. Армавирский государственный педагогический университет; Центр археологических исследований АГПУ. — Армавир, 2006. — C. 139—174. — (Материалы и исследования по археологии Северного Кавказа. — Вып. 6){{ref-ru}} * [https://archive.org/details/rad0en11kn1/page/275/mode/2up Тмутарака́нь] // Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1984. — Т. 11, кн. 1 : Стодола — Фітогеографія. — С. 274—275. — 606, [2] с., [22] арк. іл. : іл., портр., карти с.{{ref-uk}} * ''Чхаїдзе В. М.'' [https://www.printfriendly.com/p/g/Tt4kgy Тмуторока́нь] // [http://history.org.ua/LiberUA/978-966-00-1359-9/978-966-00-1359-9.pdf Енциклопедія історії України: Т. 10. Т — Я] / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка», 2013. — С. 104—105. — 784 с.: іл. — ISBN 978-966-00-1359-9.{{ref-uk}} == Спасылкі == * ''Устаева Э. Р., Финогенова С. И., Чхаидзе В. Н.'' [https://тамань-музей.рф/городище-гермонасса-тмутаракань/ Городище Гермонасса-Тмутаракань // Таманский музейный комплекс]{{ref-ru}} * [https://moya-planeta.ru/reports/view/tmutarakan_ona_suschestvuet Тмутаракань, она существует] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240726090831/https://moya-planeta.ru/reports/view/tmutarakan_ona_suschestvuet |date=26 ліпеня 2024 }}{{ref-ru}} // Тэлеканал «Моя планета» {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Русі]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Расіі]] [[Катэгорыя:Хазарскі каганат]] [[Катэгорыя:Генуэзскія калоніі]] [[Катэгорыя:Метафары]] [[Катэгорыя:Гісторыя Краснадарскага края]] o17ow3ttatmpug0loemii8rpdw12tr2 0 770340 5193177 4813265 2026-09-05T04:42:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193177 wikitext text/x-wiki '''Тэтрамерозы'''<ref name="ЭПБ">{{Крыніцы/ЭПБ|5|Тэтрамерозы}}. — С. 146</ref> — глісныя хваробы птушак, якія выклікаюцца паразітычнымі круглымі чарвямі роду {{bt-bellat|тэтрамерасы|Tetrameres}}. == Апісанне == Сустракаюцца ў дарослых свойскіх качак і курэй, часцей у маладняку<ref name="ЭПБ"/>. == Этыялогія == Птушкі заражаюцца пры заглынанні з вадой інвазійных прамежкавых (вадзяныя вослікі, рачкі-гамарусы) або рэзервуарных (рыбы сямейства карпавых) гаспадароў тэтрамерасаў<ref name="ЭПБ"/>. Энзаотыі адзначаюцца ў ліпені — жніўні<ref name="ЭПБ"/>. == Сімптомы == Хворыя птушкі трацяць апетыт, худзеюць, слабеюць, у іх парушаецца дзейнасць стрававальнай (панос), нервовай (прыгнечанасць), крывятворнай (анемія) сістэм. Маладняк адстае ў росце, пры значнай інвазіі гіне<ref name="ЭПБ"/>. == Прафілактыка і лячэнне == Мерамі прафілактыкі з’яўляюцца ізаляваная гадоўля маладняку на спрыяльных па тэтрамерозу вадаёмах або на сушы, змена вадаёмаў праз 1 — 2 гады, тэрмічнае абясшкоджванне корму<ref name="ЭПБ"/>. У лячэнні выкарыстоўваюць [[чатыроххлорысты вуглярод]]<ref name="ЭПБ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Петроченко В. И. Тетрамероз уток. — У кн.: Болезни птиц. 2 издание, М. 1971. == Спасылкі == * [https://bigenc.ru/c/tetrameroz-cc10bf Тетрамероз] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240616005142/https://bigenc.ru/c/tetrameroz-cc10bf |date=16 чэрвеня 2024 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Захворванні птушак]] [[Катэгорыя:Рабдытыдозы]] [[Катэгорыя:Рабдытыды]] 57vljkukgzzc3twfwvp4n6ed6b91uj4 0 775330 5193156 4859919 2026-09-05T00:28:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193156 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Трапа́нне'''{{sfn|БелЭн|2002}} — працэс ачысткі ад дамешкаў і разрыхлення валакністага матэрыялу ([[лён]], [[бавоўна]], [[шэрсць]] і іншых). Адзін з асноўных працэсаў [[Прадзенне|прадзення]] і першаснай апрацоўкі [[луб]]яных валокнаў{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ВСЭ|1977}}. У даўнейшым сялянскім побыце трапанне рабілася ўручную адбіваннем пры дапамозе [[Трапло|трапла]] (трапалкі). Пры гэтым разбураюцца сувязі паміж валокнамі і дамешкамі ([[Кастра|кастрой]]) і першапачатковая ачыстка ад дамешкаў. Далейшае раздзяленне валокнаў і дасканалая ачыстка адбываецца ў працэсе [[Часанне|часання]]. [[Файл:Dressed woman at the flax edit.jpg|thumb|left|Жанчына працуе з [[трапло]]м]] [[Файл:Zwingelmachine (1).JPG|thumb|Трапальная машына]] У прамысловых умовах апрацоўка выконваецца спецыяльнымі трапальнымі машынамі. Рабочыя органы такіх машын (асноўныя з іх — нажавыя, калковыя ці більныя барабаны і трапалы{{sfn|ВСЭ|1977}}) спачатку адбіваюць масу зыходнага матэрыялу, каб разрыхліць яго і аддзяліць ад кастры. Пасля валокны раздзяляюцца на дробныя пучкі і ачышчаюцца ад учэпістых дамешкаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Трапа́нне||515}} * {{крыніцы/ТСБМ|5-1|510|Трапа́нне; Трапа́ць; Трапа́ны; Трапа́ня; Трапа́шчык}} * {{Кніга|загаловак=Сельская гаспадарка: тэматычны слоўнік|адказны=Склад. В. Д. Астрэйка (і інш.); навук. рэд. В. П. Купцэвіч, Л. М. Курцова|месца=Мн.|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|год=2010|старонак=527|isbn=978-985-08-1230-8|ref=Сельская гаспадарка|тыраж=300|частка=Трапаць (лён)|старонкі=143—144}} * {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Трапло́||498}} * {{ВСЭ3|Трепа́ние|26|185|аўтар=Жоховский В. В.}} * {{Крыніцы/НПС (2000)|Трепа́ние|555}} == Спасылкі == * [https://neft-museum.ru/novosti/2022/10/1039/ Трепало // Нефтекамскй историко-креаведческий музей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241226124133/https://neft-museum.ru/novosti/2022/10/1039/ |date=26 снежня 2024 }}{{ref-ru}} {{Commonscat|}} {{Лён}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Льняная прамысловасць]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Лён]] qbu3sfx940f98fb3kqtx6umkylf3ddy 0 775960 5193147 5182356 2026-09-04T23:33:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193147 wikitext text/x-wiki {{Навуковец }} '''Томас Грыс''' ({{lang-de|Thomas Gries}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі інжынер, навуковец у галіне тэкстыльных тэхналогій, прафесар [[Рэйнска-Вестфальскі тэхнічны ўніверсітэт Ахена|Рэйнска-Вестфальскага тэхнічнага ўніверсітэта Аахена (RWTH Aachen)]]<ref>{{Cite web |url=https://www.ita.rwth-aachen.de/cms/ita/das-institut/team/institutsleitung/~nian/gries-thomas |title=Prof. Dr.-Ing. Thomas Gries – Institutsleitung |publisher=RWTH Aachen, Institut für Textiltechnik (ITA) |access-date=2024-10-22 |language=de }}</ref>, дырэктар Інстытута тэкстыльнай тэхнікі (ITA)<ref>{{Cite web |url=https://www.ita.rwth-aachen.de |title=Institut für Textiltechnik (ITA) |publisher=RWTH Aachen |access-date=2024-10-22 |language=de }}</ref>, ганаровы прафесар МДУ ім. Ламаносава (2013)<ref>{{Cite web |url=https://letopis.msu.ru/peoples/3218 |title=Грыс Томас — Почётные профессора МГУ |publisher=Летапіс Маскоўскага ўніверсітэта |access-date=2024-10-22 |language=ru }}</ref>. == Біяграфія == З 1984 па 1989 год вывучаў інжынерныя і эканамічныя навукі ў Рэйнска-Вестфальскім тэхнічным універсітэце Аахена і атрымаў стыпендыю {{не перакладзена 4|Liste ehemaliger Stipendiaten der Studienstiftung des deutschen Volkes|Студэнцкага фонду нямецкага народа|de|Liste ehemaliger Stipendiaten der Studienstiftung des deutschen Volkes}}. У 1995 годзе Грыс абараніў доктарскую дысертацыю ў галіне інжынерных навук з адзнакай. Пасля гэтага працаваў у кампаніі ''Lurgi'' і ўзначальваў кірунак тэкстыльных тэхналогій<ref>{{Cite web |url=https://www.exlibris.ch/de/buecher-buch/e-books-deutsch/fuege-und-oberflaechentechnologien-fuer-textilien/id/9783540372288 |title=Füge- und Oberflächentechnologien für Textilien |publisher=exlibris.ch |access-date=29 кастрычніка 2024 |archive-date=25 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925180513/https://www.exlibris.ch/de/buecher-buch/e-books-deutsch/fuege-und-oberflaechentechnologien-fuer-textilien/id/9783540372288 |url-status=dead }}</ref>. У 1999 годзе Грыс быў запрошаны на пасаду прафесара ў [[Рэйнска-Вестфальскі тэхнічны ўніверсітэт Ахена|Рэйнска-Вестфальскі тэхнічны ўніверсітэт Аахена (RWTH Aachen)]] як пераемнік Бурхарда Вульфхорста ў Інстытуце тэкстыльнай тэхнікі (ITA). У красавіку 2001 года ён быў прызначаны дырэктарам гэтага інстытута<ref name="Spr">{{Cite web |url=http://www.springerprofessional.de/ehrenprofessur-der-moscow-state-university-fuer-thomas-gries/3977270.html |title=Ehrenprofessur der Moscow State University für Thomas Gries |publisher=Springer Professional |access-date=2014-02-20 |url-status=dead |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924120013/http://www.springerprofessional.de/ehrenprofessur-der-moscow-state-university-fuer-thomas-gries/3977270.html }}</ref>. Томас Грыс захапляецца музыкай і грае на [[Альт (струнны інструмент)|альты]]. Ён выкарыстаў свой інжынерны досвед для стварэння струнных інструментаў з [[Вуглепластыкі|вугляроднага валакна]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aachener-zeitung.de/nrw-region/aachener-textiltechniker-bringt-carbon-zum-klingen_aid-24563721 |title=Region: Aachener Textiltechniker bringt Carbon zum Klingen |publisher=Aachener Zeitung |access-date=2018-09-25}}</ref>. == Узнагароды і прызнанне == * 2012 — Першае месца на конкурсе ZukunftErfindenNRW сумесна з Міхаэлем Главаніяй за адкрыццё цеплаправоднасці вугляродных валокнаў, супастаўнай з легаванай сталлю<ref>{{Cite web |url=https://idw-online.de/de/news514959 |title=idw-online.de |publisher=idw-online.de |access-date=29 кастрычніка 2024 |archive-date=14 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241214071247/https://idw-online.de/de/news514959 |url-status=dead }}</ref>. * 2013 — Прэмія за інавацыі JEC Innovation Award сумесна з Міхаэлем Главаніяй<ref>{{Cite web|url=https://medizin-und-technik.industrie.de/allgemein/quantensprung-im-leichtbau/ |title=medizin-und-technik.industrie.de |publisher=medizin-und-technik.industrie.de}}</ref>. * 2013 — Ганаровы прафесар [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ламаносава]]<ref name="Spr" />. * 2016 — Абраны членам {{не перакладзена 4|Deutsche Akademie der Technikwissenschaften|Акадэміі тэхнічных навук Германіі|de|Deutsche Akademie der Technikwissenschaften}}<ref>{{Cite web |url=https://www.acatech.de/person/thomas-gries-18575/ |title=Thomas Gries – acatech |publisher=Акадэмія тэхнічных навук Германіі (acatech) |access-date=2024-10-22 |language=de }}</ref>. * 2017 — Прэмія за інавацыі RWTH Aachen за праект «4D Textil»<ref>{{Cite web|url=http://www.rwth-aachen.de/cms/root/Die-RWTH/Aktuell/Pressemitteilungen/Februar-2017/~mzwm/Innovation-Award-der-RWTH-Aachen-verlieh/ |title=Innovation-Award der RWTH Aachen verlieh |publisher=RWTH Aachen}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-29}} {{DEFAULTSORT:Грыс Томас}} [[Катэгорыя:Інжынеры Германіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Ганаровыя прафесары МДУ]] t15ltd9f3zels1z4nqp3hyp8ypper5e 0 778494 5193176 4907229 2026-09-05T04:28:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193176 wikitext text/x-wiki '''Тэрытарыяльная абарона (тэрабарона)''' — комплекс узгодненых і ўзаемазвязаных мерапрыемстваў па ахове і абароне; адмысловая форма ўзброенай барацьбы. == Апісанне == Асноўная мэта — абарона аб’ектаў і камунікацый на тэрыторыі краіны (ваеннай акругі, адміністрацыйнага ўтварэння) ад дзеянняў праціўніка, дыверсійных і тэрарыстычных актаў і стварэнне спрыяльных умоў для функцыянавання дзяржаўных і ваенных органаў, прадпрыемстваў, камунікацый і жыццядзейнасці насельніцтва. Тэрабарона дасягаецца правядзеннем ахоўных, рэжымна-прававых, адміністрацыйна-абмежавальных і іншых мерапрыемстваў, аб’яднаных адзінай задумай і планам, а таксама дзеяннямі войскаў (сіл) па знішчэнні дэсантаў, дыверсійна-разведвальных груп, вайсковых груповак праціўніка, тэрарыстычных сіл і незаконных узброеных фарміраванняў (бандфармаванняў). Акрамя таго, тэрабарона прызначана дял забеспячэнне ўвядзення і падтрымання рэжымаў надзвычайнага і ваеннага палажэнняў. Неабходнасць арганізацыі тэрабароны зыходзіць з пагрозы прымянення праціўнікам (як пры падрыхтоўцы, так і ў ходзе агрэсіі) шырокамаштабных дзеянняў сіл спецыяльных аперацый, накіраваных на вывад з ладу важных ваенных і дзяржаўных аб’ектаў, камунікацый з мэтай падрыву баяздольнасці войскаў, эканамічнага патэнцыялу краіны, парушэння кіравання, зрыву пастаўкі мабілізацыйных рэсурсаў у войскі акругі. == Гл. таксама== * [[Тэрытарыяльныя войскі Беларусі]] == Літаратура == * Александров, В. И. [https://bigenc.ru/c/territorial-naia-oborona-927592 Территориальная оборона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241202164615/https://bigenc.ru/c/territorial-naia-oborona-927592 |date=2 снежня 2024 }} // Большая российская энциклопедия, 2023. {{ВС}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы]] 2w22gieviiwzg4c095birwrdab68d5j 0 781376 5193136 5170584 2026-09-04T23:07:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193136 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Таісія Паўлаўна Тро́цкая'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|29|11|1949}}) — [[вучоны]] ў галіне механізацыі [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай вытворчасці]], [[доктар тэхнічных навук]] (1999{{sfn|БелЭн|2002}}), [[прафесар]]<ref name="ГрДУ">[https://fbe.grsu.by/index.php/kafedry-fakulteta/kafedra-khimii-i-khimicheskoj-tekhnologii?id=147 Троцкая Таисия Павловна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413030136/https://fbe.grsu.by/index.php/kafedry-fakulteta/kafedra-khimii-i-khimicheskoj-tekhnologii?id=147 |date=13 красавіка 2025 }}{{ref-ru}} // Факультэт біялогіі і экалогіі [[ГрДУ]]</ref> (2012<ref name="РНТБ" />). == Біяграфія == Нарадзілася ў вёсцы Бобрына{{sfn|БелЭн|2002}} (у вёсцы Бабыніха<ref name="РНТБ">[http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-186259&strq=l_siz=20 Троцкая, Таисия Павловна (доктор технических наук; род. 1949)]{{ref-ru}} // Электронны каталог РНТБ</ref><ref name="См">[https://people.srbsmorgon.by/2018/10/08/троцкая-дудко-таисия-павловна/ Известные уроженцы и жители Сморгони. Троцкая (Дудко) Таисия Павловна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413043319/https://people.srbsmorgon.by/2018/10/08/%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D1%83%D0%B4%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=13 красавіка 2025 }}{{ref-ru}}</ref> [[Бялкоўшчынскі сельсавет|Бялкоўшчынскага сельсвета]]<ref name="См" />) [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] [[БССР]]. У 1972 одзе скончыла [[БДСГА|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]]. У 1972—1978 гадах працавала інжынерам у калгасах «Перамога» і «Радзіма» [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]]<ref name="См" />. З 1978 года Т. П. Троцкая ў [[Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|Гродзенскім сельскагаспадарчым інстытуце]] (асістэнт кафедры механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі, у 1985—1991 гадах старшы выкладчык<ref name="См" />, дэкан інжынерна-тэхналагічнага факультэта<ref name="РНТБ" />), з 1991 года ў [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па механізацыі сельскай гаспадаркі|Беларускім навукова-даследчым інстытуце механізацыі сельскай гаспадаркі]]. У 19984 годзе скончыла дактарантуру<ref name="См" />. У 1999—2000 гадах загадчык кафедры эксплуатацыі машынна-трактарнага парку [[БДАТУ|Беларускага дзяржаўнага агратэхнічнага ўніверсітэта]]. З 2002 года Т. П. Троцкая на пасадзе начальніка аддзела новых тэхналогій [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па харчаванні|Навукова-практычнага цэнтра НАН Беларусі па харчаванні]]<ref name="См" />. Прафесар кафедры тэхналогіі, фізіялогіі і гігіены харчавання [[ГрДУ|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Я. Купалы]]<ref name="РНТБ" />. Жыве ў [[Мінск]]у<ref name="См" />. == Навуковая дзейнасць і грам амдская == Асноўныя навуковыя працы ў галіне энергаэфектыўных тэхналогій у сельскай гаспадарцы і ў перапрацоўчай прамысловасці з выкарыстаннем [[азон]]у (сушка і захоўванне [[збожжа]] і іншых раслінных матэрыялаў, а таксама перадпасяўная апрацоўцы [[Насенне|насення]] збожжавых і [[Агародніна|агароднінных]] культур). Пад кіраўніцтвам Т. П. Троцкай у перапрацоўчай прамысловасці выкананы навукова-даследчыя работы па заданнях канцэрна «[[Белдзяржхарчпрам]]», ААТ «[[Камунарка (фабрыка)|Камунарка]]», выкананы праграмы «Фітапрэпараты» і іншыя. Аўтар 150 навуковых прац, у тым ліку адной [[Манаграфія|манаграфіі]]<ref name="См" /><ref name="ГрДУ" />. Мае 2 вынаходствы і 6 [[патэнт]]аў<ref name="См" /><ref name="ГрДУ" />. Член Савета па абароне дысертацый К 01.5501 пры Навукова-практычны цэнтры НАН Беларусі па харчаванні, член рэдакцыйнага савета часопіса «Пищевая промышленность. Наука и технологии»<ref name="ГрДУ" />. Старшыня атэстацыйнага савета пры аспірантуры Навукова-практычнага цэнтра НАН Беларусі па харчаванні і член камісіі па прыёме аспірантаў<ref name="ГрДУ" />. Член Усерасійскага азонавага таварыства<ref name="ГрДУ" />. Сярод апублікаваных прац: * Перспективы применения энергосберегающей сушки зерна активным вентилированием озонированным воздухом / Т. П. Троцкая, И. И. Гургенидзе // Моделирование и прогнозирование аграрных энергосберегающих процессов и технологий : материалы Международной научно-технической конференции, Минск, 22-24 апреля 1998 г. : в 2 ч. Ч. 1. — Минск : БАТУ, 1998. — С. 133—135; * Применение озонных технологий в народном хозяйстве / Т. П. Троцкая, А. Р. Генселевич // Энергосберегающие технологии и технические средства в сельскохозяйственном производстве: доклады Международной научно-практической конференции, Минск, 12—13 июня 2008 г.: в 2 ч. Ч. 2. — Минск: БГАТУ, 2008. — С. 263—268; * Озонная технология сушки зерна / Т. П. Троцкая, А. А. Литвинчук, А. М. Миронов, В. М. Грищук, О. Л. Сороко // Пищевая промышленность: наука и технологии, 2008, том 2, № 2. * Водоподготовка для предприятий пищевой промышленности / Т. П. Троцкая, А. М. Миронов, А. Г. Вабищевич // Переработка и управление качеством сельскохозяйственной продукции: доклады Междунар. науч.-практ. конф., Минск, 21—22 марта 2013 г. — Минск: БГАТУ, 2013. — С. 71—74; * Предпосевная обработка зерна озоном / В. М. Грищук, Т. П. Троцкая, О. В. Штольц // Переработка и управление качеством сельскохозяйственной продукции: доклады Междунар. науч.-практ. конф., Минск, 21—22 марта 2013 г. — Минск: БГАТУ, 2013. — С. 355—357. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тро́цкая Таісія Паўлаўна|Бароўка Л. В.|530}} * {{Крыніцы/Рэспубліка Беларусь: Энцыклапедыя ў 6 тамах|7}} — С. 270. * {{Крыніцы/Памяць/Смаргонскі раён||553—554}} == Спасылкі == * [https://people.srbsmorgon.by/2018/10/08/троцкая-дудко-таисия-павловна/ Известные уроженцы и жители Сморгони. Троцкая (Дудко) Таисия Павловна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413043319/https://people.srbsmorgon.by/2018/10/08/%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D1%83%D0%B4%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=13 красавіка 2025 }}{{ref-ru}} * [https://fbe.grsu.by/index.php/kafedry-fakulteta/kafedra-khimii-i-khimicheskoj-tekhnologii?id=147 Троцкая Таисия Павловна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413030136/https://fbe.grsu.by/index.php/kafedry-fakulteta/kafedra-khimii-i-khimicheskoj-tekhnologii?id=147 |date=13 красавіка 2025 }}{{ref-ru}} // Факультэт біялогіі і экалогіі [[ГрДУ]] * [http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-186259&strq=l_siz=20 Троцкая, Таисия Павловна (доктор технических наук; род. 1949)]{{ref-ru}} // Электронны каталог РНТБ * [https://by.patents.su/patents/trockaya-taisiya-pavlovna Троцкая Таисия Павловна // База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413030108/https://by.patents.su/patents/trockaya-taisiya-pavlovna |date=13 красавіка 2025 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Троцкая Таісія Паўлаўна}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] 5x2kxlrxc2mwe4if8ebwfzdsjl3qasq 0 784378 5193097 4948058 2026-09-04T20:36:12Z Pabojnia 135280 афармленне 5193097 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ньюман}} {{Музыкант}} '''Альфрэд Ньюман''' ({{lang-en|Alfred Newman}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі {{кампазітар|XX стагоддзя|ЗША}}, {{дырыжор|XX стагоддзя|ЗША}} і аранжыроўшчык, а таксама ўплывовы кіраўнік музычнага аддзела кінакампаніі «[[20th Century Fox]]», 9-разовы лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» за найлепшую музыку, а ўсяго ён быў намінаваны 45 разоў<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0000055/awards|title=Alfred Newman|website=IMDb|access-date=2020-01-28}}</ref>. [[Спіс рэкордаў «Оскара»|Адзін з васьмі кампазітараў]] у гісторыі сусветнага кінематографа, якія атрымалі гэтую ўзнагароду два гады запар. Бацька кінакампазітара [[Томаса Ньюман|Томаса Ньюмана]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{IMDb name|0000055}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма}} {{DEFAULTSORT:Ньюман Альфрэд}} i9m068k5z4txzz9fgy5uogpdapcgref 0 784380 5193186 4970232 2026-09-05T05:59:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193186 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Узброеныя сутыкненні ў Заходняй Сірыі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |дата = з 6 па 10 сакавіка 2025 года |месца =сірыйскія правінцыі Латакія і Тартус |вынік = |загаловак = |праціўнік1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} Прыхільнікі [[Башар Асад|Башара Асада]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Сірыя|1961}} [[Пераходны ўрад Сірыі]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }} [[6 сакавіка]] [[2025]] года абвастрылася абстаноўка ў Заходняй Сірыі, што было выклікана сутыкненнямі ў горадзе Джаблех пад [[Латакія|Латакіяй]]<ref>{{Cite news |date=6 March 2025 |title=Assad loyalists kill at least 13 police officers in ambush on Syrian forces in coastal town |url=https://apnews.com/article/syria-ambush-assad-jabel-alawites-sunnis-d33e9f12773c0e09e14a56c96235226f |work=Associated Press|access-date=10 March 2025}}</ref>. == Ход падзей == Пасля стварэння [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходнага ўрада]] пад кіраўніцтвам тагачаснага [[Хаят Тахрыр аш-Шам|эміра Хаят Тахрыр аш-Шама]] [[Ахмед Хусейн аш-Шараа|Ахмеда аш-Шараа]] пачаліся [[Сутыкненні ў Заходняй Сірыі|сутыкненні]] паміж урадавымі сіламі і праасадаўцамі, асабліва ў рэгіёнах са значнай колькасцю алавітаў<ref name="aae7march">{{Cite news |date=7 March 2025 |title=Monitor says Syria security forces 'executed' 52 Alawites in Latakia |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/03/07/monitor-says-syria-security-forces-executed-52-alawites-in-latakia- |access-date=7 March 2025 |work=[[Al Arabiya English]] |language=en}}</ref>. 5 сакавіка ў лясных раёнах правінцыі Латакія адбылося шмат пажараў, прычым пераходны ўрад абвінаваціў прыхільнікаў зрынутага прэзідэнта [[Башар Асад|Башара Асада]] ў падпалах<ref name="p877">{{Cite web|url=https://english.enabbaladi.net/archives/2025/03/damascus-government-accuses-remnants-of-previous-regime-of-starting-fires-on-syrian-coast/|title=Damascus government accuses "remnants of previous regime" of starting fires on Syrian coast|website=Enab Baladi|date=6 March 2025|access-date=10 March 2025}}</ref>. На наступны дзень узброеная праасадаўская групоўка, звязаная з [[Сухель Аль-Хасан|Сухелем аль-Хасанам]] (па мянушцы «Тыгр»), здзейсніла напад на горад Латакія. У адказ на гэтую атаку верталёты ВПС Сірыі нанеслі авіяўдары па вёсцы Бейт-Ана. У выніку сутыкненняў у вёсцы адзін супрацоўнік сіл бяспекі забіты і двое параненыя. Лідары алавітаў заклікалі да мірных пратэстаў супраць на авіяўдараў<ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Syria forces say clashing with gunmen loyal to Assad-era commander |url=https://jordantimes.com/news/region/syria-forces-say-clashing-gunmen-loyal-assad-era-commander |access-date=7 March 2025 |website=Jordan Times |language=en}}</ref><ref name="dne7march">{{Cite web |last=Samir |first=Mohamed |date=7 March 2025 |title=Syrian security forces clash with former regime loyalists in Latakia countryside |url=https://www.dailynewsegypt.com/2025/03/07/syrian-security-forces-clash-with-former-regime-loyalists-in-latakia-countryside/ |access-date=8 March 2025 |website=Daily News Egypt |language=en-US}}</ref>. [[Сірыйская абсерваторыя па правах чалавека|SOHR]] паведаміла пра засаду ў Джабле, недалёка ад горада Латакія, у выніку якой загінулі па меншай меры 16 супрацоўнікаў службы бяспекі і чатыры мірных жыхара, прычым дзесяткі байцоў, верных Асаду, былі забітыя або параненыя ў сутыкненнях. Урад заявіў, што ён арыштаваў лаяльнага былому рэжыму генерала Ібрагіма Хувейджы, кіраўніка разведвальнага ўпраўлення ВПС у 1987—2002 гадах і падазраванага ў забойстве ў 1977 годзе лідара ліванскіх друзаў Камаля Джумблата<ref name="i760">{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/syria-assad-hts-war-militias-iran/33339007.html|title=Syrian Forces Battle With Assad-Linked Fighters In New Surge Of Violence|author=Rickleton|first=Chris|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|date=6 March 2025|access-date=10 March 2025}}</ref><ref name="x665">{{Cite web|url=https://www.newarab.com/news/who-ibrahim-huweija-detained-killer-syrian-spy|title=Who is Ibrahim Huweija, the detained 'killer' Syrian spy?|author=Menmy|first=Dana Taib|date=7 March 2025|publisher=The New Arab|access-date=10 March 2025|last2=Ibrahim|first2=Sally|last3=Matar|first3=Sara|archive-date=7 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307183330/https://www.newarab.com/news/who-ibrahim-huweija-detained-killer-syrian-spy|url-status=dead}}</ref>. Сірыйскаму пераходнаму ўраду ўдалося вярнуць сабе некаторыя раёны, такія як ваенна-марскі каледж Джабла, але ў самім горадзе па-ранейшаму заставалася значная прысутнасць [[баас]]істаў, якія працягвалі здзяйсняць напады на ўрад. [[Сірыйскі народны супраціў]] заявіў, што ўзяў пад кантроль шматлікія вёскі ў Джабаль-аль-Алавііне і пашырыў сферу сваіх аперацый да [[Мас’яф]]а ў сельскай мясцовасці Хамы<ref name="isw7march">{{Cite web|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-march-7-2025|title=Iran Update, March 7, 2025|website=Institute for the Study of War|accessdate=8 March 2025}}</ref> 8 сакавіка Сірыйская сетка па правах чалавека (SNHR) паведаміла, што ў перыяд з 6 па 8 сакавіка праўрадавыя ўзброеныя апалчэнцы забілі 164 мірныя жыхары. Групы лаяльных Асаду забілі 26 мірных жыхароў і 121 паліцэйскага Службы агульнай бяспекі Сірыі<ref name="auto1">{{Cite news |date=8 March 2025 |title=311 casualties among government forces and civilians in Syrian coast |url=https://english.enabbaladi.net/archives/2025/03/311-casualties-among-government-forces-and-civilians-in-syrian-coast/ |work=Enab Baladi}}</ref>. Сірыйская абсерваторыя па правах чалавека (SOHR) заявіла, што [[Узброеныя сілы Сірыі|сірыйскія сілы бяспекі]] і праўрадавыя баевікі ўчынілі забойства больш за 700 мірных жыхароў алавітаў у частках сельскай мясцовасці Латакіі ў папярэднія дні<ref name="france24">{{cite news |title=Syria forces beef up security amid reports of mass killings of Alawites |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250308-340-alawite-civilians-killed-by-syrian-security-forces-allies-monitor |work=France 24 |date=8 March 2025|access-date=8 March 2025}}</ref>. У пошуках прытулку мірныя алавіты беглі на расійскую авіябазу Хмеймім<ref name="aljazeera-alawites">{{cite news |title=Fighting continues as Syria’s president calls on Alawite to lay down arms |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/8/fighting-continues-as-syrias-president-calls-on-alawite-to-lay-down-arms |work=Al Jazeera English|date=8 March 2025}}</ref>. Тым часам сірыйскі журналіст Муса аль-Амар паведаміў заб завяршэнні ваенных дзеянняў у прыбярэжным рэгіёне Сірыі<ref>https://x.com/MousaAlomar/status/1899043720466469043</ref>. Раніцай 10 сакавіка Мінабароны Сірыі абвясцілі аб завяршэнні ваеннай аперацыі ў гэтым раёне<ref name="Figaro100325">[https://www.lefigaro.fr/international/syrie-le-ministere-de-la-defense-annonce-la-fin-de-l-operation-militaire-dans-l-ouest-du-pays-20250310 Syrie : le ministère de la Défense annonce la fin de l'opération militaire dans l’ouest du pays], ''Le Figaro avec AFP'', 10 mars 2025.</ref> == Гл. таксама == * [[Масавыя забойствы сірыйскіх алавітаў (2025)]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Сакавік 2025 года]] lneb7kkcrtjf168jcwuaaxoqlg15bx3 0 791775 5193263 5144167 2026-09-05T11:19:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193263 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лук’янаў}} {{ДД}} '''Уладзімір Міхайлавіч Лук’янаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі гаспадарчы дзеяч і дэпутат. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 мая 1972 года ў [[Берлін]]е ([[ГДР]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/lukjjanov-vladimir-630/|title=Лукьянов Владимир Михайлович — Члены Совета Республики — Официальный сайт Совета Республики|website=Совет Рэспублікі|access-date=2025-09-03}}</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Інстытут дзяржаўнай службы Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. Працоўную дзейнасць пачаў у 2000 годзе намеснікам дырэктара вытворчага гандлёвага прыватнага унітарнага прадпрыемства «Візус Экспрэс». У 2004−2010 гадах працаваў дырэктарам ТАА «ОйлКомпані» і намеснікам дырэктара ТАА «АктыўКомпані»<ref name="kru">{{Cite web |url=https://krupki.by/index.php/novosti-oblasti/16433-zasluzhennaya-nagrada-za-trud-aleksandr-turchin-vruchil-pochetnuyu-gramotu-vladimiru-lukyanovu |title=Заслуженная награда за труд. Александр Турчин вручил Почетную грамоту Владимиру Лукьянову |access-date=20 мая 2026 |archive-date=20 мая 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520201419/https://krupki.by/index.php/novosti-oblasti/16433-zasluzhennaya-nagrada-za-trud-aleksandr-turchin-vruchil-pochetnuyu-gramotu-vladimiru-lukyanovu |url-status=dead }}</ref>. З 2010 года працаваў намеснікам дырэктара<ref name="kru"/>, першым намеснікам дырэктара па птушкагадоўлі і камерцыйнай дзейнасці<ref name=":0"/>, з 2014 года — дырэктарам дзяржаўнага прадпрыемства «Племптушказавод „Беларускі“»<ref name="kru"/>. З 2016 года — генеральны дырэктар ААТ «Агракамбінат „Дзяржынскі“»<ref name="kru"/>. Быў членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га склікання]]<ref name=":0"/>. З’яўляўся намеснікам старшыні Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па рэгіянальнай палітыцы і мясцовым самакіраванні<ref name="kru"/>. 29 студзеня 2026 года [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Лукашэнка]] публічна адкланіў просьбу [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] і прапанову [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] аб пераводзе Лук’янава на працу ва Урадзе з улікам таго, што ён добра спраўляецца са сваімі абавязкамі па месцы працы<ref>[https://president.gov.by/be/events/doklad-general-nogo-direktora-oao-agrokombinat-dzerzinskij-vladimira-luk-anova-1769696937 Даклад генеральнага дырэктара ААТ «Агракамбінат „Дзяржынскі“» Уладзіміра Лук’янава]</ref>. == Узнагароды == * Ганаровая грамата [[Міжпарламенцкая асамблея дзяржаў — удзельніц СНД|Міжпарламенцкай Асамблеі дзяржаў — удзельніц СНД]], * юбілейны медаль «[[МПА СНД. 30 гадоў]]», * юбілейны медаль «[[100 гадоў прафсаюзнаму руху Беларусі]]», * [[медаль «За працоўныя заслугі»]] (2018), * [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2022)<ref name="kru"/>, * [[Ордэн Працоўнай Славы (Беларусь)|ордэн Працоўнай Славы]] (2025)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32500389 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 4 лістапада 2025 года № 389 «Аб узнагароджанні»]</ref>. Мае [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|падзяку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], падзяку і падзячны ліст старшыні [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт|Мінскага аблвыканкама]], падзякі старшыні [[Дзяржынскі райвыканкам|Дзяржынскага райвыканкама]], падзяку Кіраўніка [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2025)<ref>[https://fanipol.by/novosti/ofitsialno/blagodarnost-glavy-administratsii-prezidenta-obyavlena-generalnomu-direktoru-agrokombinata-dzerzhins/ Благодарность Главы Администрации Президента объявлена генеральному директору агрокомбината «Дзержинский» Владимиру Лукьянову]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Удастоены ганаровага звання «[[Чалавек года Міншчыны]] — 2018»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лук’янаў Уладзімір Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання]] qcx4rhu51ydfal1nagpqcfq8vspjo21 0 792477 5193095 5086311 2026-09-04T20:33:45Z Pabojnia 135280 афармленне 5193095 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Тэлевізійны двухсерыйны мастацкі фільм}} {{Фільм}} '''«Не пакідай…»''' — тэлевізійны двухсерыйны [[мастацкі фільм]], зняты [[Леанід Аляксеевіч Нячаеў|Леанідам Нячаевым]] паводле аднайменнай п’есы {{Не перакладзена 5|Георгій Ісідаравіч Палонскі|Георгія Палонскага|ru|Полонский, Георгий Исидорович}}, напісанай паводле казак [[Уільям Мейкпіс Тэкерэй|Уільяма Тэкерэя]] «Кольца і ружа». == Сюжэт == Дзеянне адбываецца ў казачным каралеўстве Абідонія. 16 гадоў таму [[кароль]] Анры Другі і [[каралева]] Эма, загінулі пры загадкавых абставінах, і з тых часоў на троне сядзіць кароль Тэадор — былы кавалерыйскі [[палкоўнік]], вялікі знаўца і аматар коней. На пасад ён узышоў дзякуючы жаніцьбе на сястры нябожчыцы каралевы — Флоры. Фактычна ж краінай кіруюць [[канцлер]] граф Давіль і яго жонка Атылія — ​​яшчэ адна сястра нябожчыцы каралевы. Іх стараннямі ў краіне душыцца ўсякае іншадумства. Дачка каралеўскай пары [[прынцэса]] Альбіна марыць выйсці замуж за замежнага прынца і вырвацца нарэшце з аднастайнага палацавага жыцця, дзе адзінай яе кампаніяй з’яўляецца нямы [[паэт]] Патрык — выхаванец каралевы, які страціў бацькоў у дзяцінстве. Ён закаханы ў Альбіну і не хавае гэтага, але дзяўчына не ўспрымае яго сур’ёзна з-за невысакароднага паходжання і нематы. У Патрыка, у сваю чаргу, самаахвярна закахана служанка Марсэла, але той занадта заняты сваімі пачуццямі да Альбіны. У Абідонію з візітам на вышэйшым узроўні накіроўваецца Пенап’ю, наследны [[прынц]] суседняга каралеўства Пенагонія. Усім відавочна, што мэтай візыту будзе сватаўство. Але прынца пераследуюць няўдачы: па шляху ў Абідонію яго картэж трапляе ў [[разбой]]ніцкую засаду, ахоўнікі здаюцца або разбягаюцца, а прынц ледзь не гіне. Яго ратуюць вандроўныя артысты Жак і Марта. Бацька Жака, Жан-Жак Вяснушка — сябар нябожчыка караля Абідоніі, Анры Другога — пры Тэадоры быў сасланы на востраў Берцовай Косці, дзе і памёр. Перад спасылкай Жан-Жак паспеў закапаць свой тэатральны {{Не перакладзена 5|Рэквізіт|рэквізіт|ru|Реквизит}}, і цяпер Жак і Марта адкапалі куфар з лялькамі Вяснушкі, а на зваротным шляху наткнуліся на Пенап’ю, які вісеў над прорвай. Пенап’ю ўгаворвае выратавальнікаў адвезці яго да двара абідонскага караля, абяцаючы папрасіць у таго для артыстаў дазвол выступаць у каралеўстве. Пасля прыезду ў сталіцу кампанія амаль адразу аказваецца ў руках каралеўскай [[Паліцыя|паліцыі]]. Прынцу Пенап’ю атрымоўваецца патрапіць на допыт да караля, якому прынц распавядае пра выкрадзенага разбойнікамі жарабца Мілорда (яго везлі, каб падарыць Тэадору, калі сватаўство атрымаецца). Кароль, гарачы аматар коней, прызнае Пенап’ю і прымае яго пры двары. Аднак на вочы каралю трапляецца куфар з фурманкі артыстаў. Пазнаўшы знаёмых [[Лялька|лялек]] (адна з якіх адлюстроўвае самога караля, а іншая — канцлера), кароль распараджаецца пасадзіць артыстаў у падзямелле, а рэквізіт даручае Марсэле з тым, каб яна спаліла змесціва куфра Вяснушкі. Але ні ў Марсэлы, ні ў Патрыка, які застаў яе і вырашыў дапамагчы, не паднімаецца рука спаліць лялек. Яны пераносяць [[куфар]] у пакой Патрыка і знаходзяць у ім засохлую блакітную {{Не перакладзена 5|Ружа (кветка)|ружу|ru|Роза}}. Па легендзе, водар гэтай ружы прымушае любога які ўдыхнуў яго казаць праўду. Марсэла ставіць кветку ў вазу з вадой, у надзеі, што ружа ажыве. Тым часам у палацы пачынаецца абед у гонар госця з Пенагоніі. Каралеўская сям’я крыху здзіўлена наіўнасцю і прастадушнасцю заморскага прынца, але госць усё ж ім падабаецца. Аднак у той вечар у палацы пачынаюць адбывацца дзіўныя рэчы. Усе яго насельнікі раптам становяцца дзіўна адкрытыя адзін з адным. Кароль прызнаецца, што яго гвардзейцы адбілі ў разбойнікаў Мілорда і таемна прывезлі ў каралеўскія стайні. Затым сціплая Марсэла адважваецца Альбіне, якая выводзіць Патрыка. Нарэшце, сам Патрык нечакана вылечваецца ад нематы… Неўзабаве высвятляецца, што віной усяму — блакітная ружа, якая зноў квітнее і дорыць свой чароўны водар. Палкоўнік Удылак з’яўляецца да караля з нечуванай просьбай: выпусціць з [[Турма|турмы]] артыстаў, каб тыя павесялілі гвардзейцаў, якія гулялі ў гонар здабыцця Мілорда. Так Пенап’ю даведаецца, што яго сябры не з’ехалі на гастролі ў суседняе каралеўства, а зачынены па загадзе караля. Тым часам Тэадор і Атылія, пад уздзеяннем водару ружы, расказваюць каралеве Флоры і Альбіне, што 16 гадоў таму кароль Анры і каралева Эма былі забітыя ў выніку змовы Тэадора, канцлера і Атыліі. Адзіным чальцом сям’і, які выратаваўся, быў Патрык — законны спадчыннік пасаду, які страціў голас і памяць у той дзень, калі стаў сведкам забойства бацькоў. Флоры дазволілі выхоўваць хлопчыка толькі пры ўмове, што яго правы на пасад будуць таямніцай для ўсіх. Альбіна абвінавачвае канцлера і яго саўдзельнікаў у тым, што яны «аднялі іх з Патрыкам адзін у аднаго», шкадуючы аб тым, што з-за свайго гонару адпрэчвала каханне сапраўднага прынца, прыгажуна і паэта. Канцлер хоча ўтрымаць адыходзячую Альбіну, але яго спыняе кароль Тэадор. Удыхнуўшы чароўнага водару, ён прызнаецца, што не жадае ні ўлады, ні ўшанаванняў, шкадуе, што страціў сям’ю, і марыць аб простым жыцці. Патрык, Пенап’ю і Марсела, аб’яднаўшыся з Удылакам і гвардзейцамі, вызваляюць са зняволення Жака і Марту, а затым адпраўляюцца ў горад, дзе пануе незвычайная весялосць, дзе людзі ўпершыню за многія гады не баяцца адзін аднаго і ўладаў. Удосталь нагуляўшыся, уся кампанія вяртаецца ў палац. Канцлер даведаецца, у чым прычына адкрыцця, якое напала на ўсіх у палацы, — Марсэла распавядае яму аб ружы (сам ён не паддаўся чарам кветкі з-за катару). У апошняй спробе вярнуць усё таму канцлер страляе ў кветку, але трапляе ў Марсэлу. Разумеючы, што гульня прайграна, ён [[Самагубства|канчае з сабой]]. Усім ясна, што Марсэла смяротна параненая. Да таго ж для яе не знаходзяць дактары. Патрык спявае ёй песню аб надзеі, і ўсе прысутныя слухаюць яе са слязамі на вачах. Раптам на твары Пенап’ю выяўляецца здзіўленне: ружа на грудзях у Марсэлы паступова з блакітнай ператвараецца ў чырвоную. Магчыма, гэта намёк, што Марсэла засталася жывая. == У галоўных ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Лідзія Мікалаеўна Федасеева-Шукшына|Лідзія Федасеева-Шукшына|ru|Федосеева-Шукшина, Лидия Николаевна}}|каралева|Флора|}} {{УРолях|[[Вячаслаў Міхайлавіч Нявінны|Вячаслаў Нявінны]]|кароль|Тэадор|}} {{УРолях|Варвара Уладзімірава|прынцэса|Альбіна|(агучанне Вольга Машная, спявае Наталля Астравая)}} {{УРолях|Ігар Красавін||Патрык|(агучванне і вакал — Анатоль Тукіш)}} {{УРолях|Святлана Селязнёва|служанка|Марсэла|(агучвае іншая актрыса, вакал — Наталля Астравая)}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Рэгіна Разума|Рэгіна Разума|ru|Разума, Регина}}|жонка графа Давіля|Адтылія|(спявае — Наталля Астравая)}} {{УРолях|[[Альберт Леанідавіч Філозаў|Альберт Філозаў]]|граф|Давіль,|канцлер}} {{УРолях|Арцём Тынкасаў|прынц|Пенап’ю|}} {{УРоляхНіз}} === У галоўных ролях === {{УРоляхВерх}} {{УРолях|Алена Антонава||Марта Вяснушка|}} {{УРолях|Уладзімір Ставіцкі||Жак Вяснушка|(агучвае {{Не перакладзена 5|Барыс Ігаравіч Шувалаў|Барыс Шувалаў|ru|Шувалов, Борис Игоревич}})}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Анатоль Радзівонавіч Рудакоў|Анатоль Рудакоў|ru|Рудаков, Анатолий Родионович}}|палкоўнік|Удылак|}} {{УРолях|Юрый Багінян|лысы лёкай||(агучвае [[Леанід Аляксеевіч Нячаеў|Леанід Нячаеў]])}} {{УРолях|[[Аляксандр Пятровіч Дзянісаў|Аляксандр Дзянісаў]]|атаман разбойнікаў||(вакал — {{Не перакладзена 5|Павел Фёдаравіч Бабакоў|Павел Бабакоў|ru|Бабаков, Павел Фёдорович}})}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Валянцін Паўлавіч Букін|Валянцін Букін|ru|Букин, Валентин Павлович}}|гаспадар карчмы||(агучвае {{Не перакладзена 5|Какшэнаў, Міхаіл Міхайлавіч|Міхаіл Какшэнаў|ru|Кокшенов, Михаил Михайлович}})}} {{УРолях|Аляксандр Занька||Гіпакрат|}} {{УРолях|Вікторыя Яблонская||Ніка|}} {{УРоляхНіз}} == Здымачная група == * аўтар сцэнарыя: {{Не перакладзена 5|Георгій Ісідаравіч Палонскі|Георгій Палонскі|ru|Полонский, Георгий Исидорович}}; * рэжысёр: [[Леанід Аляксеевіч Нячаеў|Леанід Нячаеў]]; * аператар-пастаноўшчык: [[Анастасія Аляксандраўна Суханава|Анастасія Суханава]]; * мастак: Уладзімір Голубеў; * кампазітар: [[Яўген Паўлавіч Крылатаў|Яўген Крылатаў]]; * тэкст песень: {{Не перакладзена 5|Леанід Пятровіч Дзербянёў|Леанід Дзербянёў|ru|Дербенёв, Леонид Петрович}}. == Гісторыя стварэння == Казка-п’еса, па якой пастаўлены фільм, была напісана Георгіем Палонскім у 1984 годзе па матывах казкі [[Уільям Мейкпіс Тэкерэй|Уільяма Тэкерэя]] «Кольца і ружа». Здымкі фільма праходзілі ў 1988—1989 гадах у [[Талін]]е, Закарпацці, Львове і [[Ялта|Ялце]]. Лялькі-марыянеткі былі спецыяльна выраблены для фільма Марынай Грыбанавай (цяпер дырэктар Маскоўскага тэатра дзіцячай кнігі «Волшебная лампа»). Для выканаўцы ролі Патрыка Ігара Красавіна гэта была адзіная роля ў кіно. Ён не меў ні акцёрскай адукацыі, ні якой-небудзь сцэнічнай падрыхтоўкі, на момант здымак вучыўся ў 10 класе сярэдняй школы. Леанід Нячаеў запрасіў яго на здымкі, выпадкова ўбачыўшы ў мінскім метро. == Прызнанне == Прэм’ера фільма на тэлеэкране адбылася на Цэнтральным тэлебачанні ў першым выпуску абноўленай перадачы «{{Не перакладзена 5|У гасцях у казкі|У гасцях у казкі|ru|В гостях у сказки}}» — яна стала называцца «У свеце казак і прыгод» — у верасні 1989 года. Фільм адразу стаў папулярны, у 1990 годзе Ігар Красавін увайшоў у пяцёрку лепшых акцёраў па версіі часопіса «{{Не перакладзена 5|Советский экран|Советский экран|ru|Советский экран}}», нараўне з [[Віктар Цой|Віктарам Цоем]] і тройкай «{{Не перакладзена 5|Гардэмарыны, наперад!|гардэмарынаў|ru|Гардемарины, вперёд!}}»: {{Не перакладзена 5|Дзмітрый Вадзімавіч Харацьян|Дзмітрыем Харацьянам|ru|Харатьян, Дмитрий Вадимович}}, {{Не перакладзена 5|Сяргей Віктаравіч Жыгуноў|Сяргеем Жыгуновым|ru|Жигунов, Сергей Викторович}}, {{Не перакладзена 5|Уладзімір Аляксеевіч Шавелькаў|Уладзімірам Шавелькавым|ru|Шевельков, Владимир Алексеевич}}. Але праз два гады пасля выхаду фільм надоўга знік з экранаў. Забыццю паспрыяла нізкая якасць каляровай плёнкі, на якой быў зняты фільм. Толькі ўвосень 1996 гады ён паўторна мінуў на адным з федэральных каналаў, а ў сярэдзіне 2000-х гадоў ізноў перыядычна стаў з’яўляцца ў эфіры дзіцячых кабельных каналаў. У 2009 годзе, у год 20-годдзя фільма, Ігар Красавін памёр у мінскай бальніцы пасля перанесенай аперацыі па выдаленні анеўрызмы сасудаў галаўнога мозга. У тым жа годзе памёр і [[Вячаслаў Міхайлавіч Нявінны|Вячаслаў Нявінны]]. У снежні 2019 года фільм быў аблічбаваны і адрэстаўраваны. Рэстаўрацыя была прымеркавана да 95-годдзя кінастудыі «Беларусьфільм» і 30-годдзя фільма<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCfSsm2mNRlTrEQwt8Bcisog|title=Belarusfilm Digital|publisher=YouTube|lang=ru|access-date=2020-01-23|archive-date=2020-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802044306/https://www.youtube.com/channel/UCfSsm2mNRlTrEQwt8Bcisog|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VhCCq1TljDA|title=фильм "Не покидай ...", 1989г. (1-я серия) HD 1080p|access-date=2020-10-17|archive-date=2020-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018055414/https://www.youtube.com/watch?v=VhCCq1TljDA|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=h54Ic6gvZV8|title=фильм "Не покидай ...", 1989г. (2-я серия) HD 1080p|access-date=2020-10-17|archive-date=2020-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022101852/https://www.youtube.com/watch?v=h54Ic6gvZV8|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} * [http://community.livejournal.com/ne_pokidai/ Супольнасць] у [[LiveJournal]], прысвечанае фільму «Не пакідай…» і творчасці [[Леанід Аляксеевіч Нячаеў|Леаніда Нячаева]] * [http://pesnifilm.ucoz.ru/load/ne_pokidaj/79 Відэаурыўкі з песнямі з фільма] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных казак]] 0nx0jn27axye7kf1l27pwq7ye15kqkc 0 794521 5193249 5054760 2026-09-05T09:57:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193249 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дважачак}} {{навуковец}} '''Уладзімір Дважа́чак''' ({{lang-pl|Włodzimierz Dworzaczek}}; {{ДН|15|10|1906}}, [[Мінск]] — {{ДС|23|9|1988}}, [[Познань]]) — польскі [[гісторык]] і [[генеалог]]<ref name=":0">{{vkl.by|822}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 кастрычніка 1906 года ў [[Мінск]]у<ref name=":0" />. Яго бацька, [[Уладзімір Дважачак (1868—1950)|Уладзімір Дважачак]] (3 чэрвеня 1868, Варшава — 12 лютага 1950, Познань), да рэвалюцыі быў рэдактарам польскамоўных выданняў «[[Nad Świsłoczą]]» і «[[Pogoń]]». Маці, Марыя Антаніна з Земянцкіх (1883—1932), была дачкой віленскага лекара<ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/pw/article/view/5973|аўтар=[[Дарыюш Тарасюк|Dariusz Tarasiuk]]|загаловак=Włodzimierz Dworzaczek – wydawca, redaktor, publicysta (1905-1918)|год=2020-06-30|выданне=[[Przegląd Wschodnioeuropejski]]|том=11|выпуск=1|старонкі=95–103|issn=2081-1128|doi=10.31648/pw.5973}}</ref>. У сувязі з [[Вызваленне Мінска (1920)|бальшавіцкім наступам у 1920 годзе]] перапыніў навучанне ў гімназіі і разам з сям’ёй пакінуў Мінск, пераехаўшы спачатку ў [[Лодзь]], а потым у [[Познань]], дзе ў 1925 годзе здаў экзамен на атэстат сталасці ў Гімназіі імя Караля Марцінкоўскага<ref name="LK">{{Cite web|author=Leszek Krajkowski|title=Profesor Włodzimierz Dworzaczek (1905–1988)|url=http://gen-her.pl/page/prof-dworzaczek.php|miejsce=Poznań|website=[[Towarzystwo Genealogiczno-Heraldyczne w Poznaniu]]|accessdate=2023-03-05}}</ref>{{odn|Pokrzywniak|1990|s=112–113}}. Вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Пазнанскі ўніверсітэт|Пазнанскім універсітэце]], які скончыў з адзнакай. У 1932 годзе абараніў доктарскую дысертацыю пра жыццё і дзейнасць [[Ксаверый Дзялынскі|Ксаверыя Дзялынскага]], падрыхтаваную пад кіраўніцтвам [[Адам Скалкоўскі|Адама Скалкоўскага]]{{odn|Pokrzywniak|1990|s=113}}, і атрымаў ступень доктара<ref name=":0" />. У 1927 годзе малады Уладзіміра Дважачак наведаў барона [[А. Рэйскі|А. Рэйскага]]. Ён быў добра прыняты, ён правёў у Рэйскага два тыдні<ref name=":1">А. А. Бовкало. [https://vgd.ru/images/gv59_2.pdf К 110-летию со дня смерти А. Бонецкого] // Генеалогический вестник. Вып. 59. СПб. 2019. С. 71-77.</ref>. Барон завяшчаў Дважачку ўсе свае генеалагічныя матэрыялы<ref name=":1" />, у тым ліку вялізныя генеалагічныя матэрыялы [[Адам Банецкі|Адама Банецкага]], падрыхтаваныя для няскончанага «[[Польскі гербоўнік|Польскага гербоўніка]]»<ref name=":0" />. Яны былі сістэматызаваныя да літары Ż<ref name=":1" />. Ад таго часу прысвяціў сябе генеалагічным даследаванням шляхты [[Польшча|Польшчы]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name=":0" />. Польскае геральдычнае таварыства выступіла з ініцыятывай працягнуць выданне «Гербоўніка», даручыўшы гэтую працу Дважачку. Ён перавёз усе матэрыялы ў Познань і пачаў рыхтаваць іх да друку<ref name=":1" />. У пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Дважачак прывёз у [[Варшава|Варшаву]] падрыхтаваны да друку XVII том, які захоўваўся ў ягонай кватэры<ref name=":1" />. У час [[Нямецкая акупацыя Польшчы|нямецкай акупацыі]] вясной і летам 1943 года ён праводзіў даследаванні ў [[Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве|Варшаўскім Галоўным архіве старажытных актаў]]{{odn|Pokrzywniak|1990|s=112–113}}. Пасля пачатку [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў пачатку жніўня 1944 года Дважачак перавёз усе рукапісныя матэрыялы ў падвалы бібліятэкі [[Палац Красінскіх (Варшава)|маёнтка Красінскіх]], дзе яны згарэлі ў кастрычніку 1944 года<ref name=":1" />. З 1945 года працаваў у [[Пазнанскі ўніверсітэт|Пазнанскім універсітэце]], дзе выкладаў гісторыю<ref name=":0" />. Працаваў спачатку бясплатна, але ўжо з 1946 года як малодшы асістэнт гістарычнага семінара, а праз некалькі месяцаў — як [[дацэнт]]{{odn|Pokrzywniak|1990|s=113}}. У 1947 годзе ён прайшоў [[Габілітацыя|габілітацыю]], але па палітычных прычынах яна не была зацверджана цэнтральнымі ўладамі. З 1957 года займаў пасаду надзвычайнага прафесара. У 1958—1973 гадах узначальваў цэнтр гісторыі польскай культуры (да 1969 года — кафедру) філалагічнага аддзялення{{odn|Pokrzywniak|1990|s=113}}. У 1968 годзе атрымаў званне прафесара звычайнага<ref name=":0" />. 30 верасня 1975 года пвыйшаў на пенсію. Да свайго 70-годдзя атрымаў званне [[Заслужаны настаўнік ПНР|Заслужанага]] [[Заслужаны настаўнік ПНР|настаўніка ПНР]]. Быў пахаваны на могілках [[Міластова (могілкі)|Міластова]] ў Познані<ref>[https://www.um.poznan.pl/mim/public/necropolis/plan.html?mtype=cemeteries&cm_id=1&id=954106&surname=Dworzaczek&name=W%C5%82odzimierz#OpenMap Dworzaczek Włodzimierz — miejsce pochówku] [dostęp 2019-02-05].</ref> (поле 44, квартал 2, рад 12, магіла 19). [[Файл:Grób prof. Włodzimierza Dworzaczka i Jolanty Dworzaczkowej.jpg|thumb|злева|Магіла Уладзіміра Дважачка і яго жонкі Яланты]] == Навуковая дзейнасць == Даследаваў сацыяльныя адносіны ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], гісторыю [[магнатэрыя|магнатэрыі]] і структуры шляхецкага грамадства. Адзін з найаўтарытэтнейшых польскіх генеалогаў XX стагоддзя<ref name=":0" />. У 1959 годзе выдаў першы ў польскай літаратуры дапаможнік «Генеалогія», да якога дадаў 183 генеалагічныя табліцы польскіх манархічных родаў, суседніх дзяржаў і польскай шляхты. Быў адным з рэдактараў выдання «''Liber chamorum»'' [[Валяр'ян Неканда-Трэпка|Валяр’яна Неканды-Трэпкі]] (1963). Працоўваў над сучасным гербоўнікам «''Гісторыка-генеалагічныя матэрыялы да гісторыі буйной уласнасці ў Велікапольшчы»''. Не паспеў яго завяршыць, але пакінуў больш за 200 тысяч крынічных запісаў, якія цяпер знаходзяцца ў [[Курніцкая бібліятэка|Курніцкай бібліятэцы]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] і апублікаваны ў электронны варыянце форме як «Нататкі Дважачка»<ref>[http://teki.bkpan.poznan.pl ''Teki Dworzaczka''].</ref>. == Узнагароды == У 1955 годзе атрымаў [[Срэбны Крыж Заслуг]] за навуковую і выкладчыцкую працу<ref>{{Monitor Polski|1954|112|1589}}.</ref>. == Сям’я == Быў у шлюбе з [[Яланта Дважачкова|Ялантай Дважачковай]], даследчыцай гісторыі Рэфармацыі і Контррэфармацыі, спецыялісткай па [[Чэшскія браты|чэшскіх братах]]. == Памяць == 15 кастрычніка 2007 года ў Дзяржаўным архіве ў Познані была адкрыта мемарыяльная дошка ў гонар Уладзіміра Дважачка, а таксама арганізавана выстаўка, прысвечаная яго асобе. У 2014 годзе ягонае імя атрымаў суседні сквер. == Асноўныя працы == * Dobrowolne poddaństwo chłopów. — Warszawa, 1952. * Genealogia. — Warszawa, 1959. * Leliwici Tarnowscy: Z dziejów możnowładztwa małopolskiego, wiek XIV—XV. — Warszawa, 1971. * Hetman Jan Tarnowski. — Warszawa, 1985. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Wysocka B. Włodzimierz Dworzaczek // Wybitni historycy wielkopolscy. — Poznań, 1989. * {{Citation | last = Pokrzywniak | first = Józef Tomasz | year = 1990 | title = Włodzimierz Dworzaczek 15 X 1906 – 23 IX 1988 | journal = Biuletyn Polonistyczny | volume = 33 | issue = 1–2 | pages = 112–117 | url = https://bazhum.muzhp.pl/media//files/Biuletyn_Polonistyczny/Biuletyn_Polonistyczny-r1990-t33-n1_2_(116_117)/Biuletyn_Polonistyczny-r1990-t33-n1_2_(116_117)-s112-117/Biuletyn_Polonistyczny-r1990-t33-n1_2_(116_117)-s112-117.pdf | access-date = 8 лістапада 2025 | archive-date = 5 ліпеня 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240705230116/https://bazhum.muzhp.pl/media//files/Biuletyn_Polonistyczny/Biuletyn_Polonistyczny-r1990-t33-n1_2_(116_117)/Biuletyn_Polonistyczny-r1990-t33-n1_2_(116_117)-s112-117/Biuletyn_Polonistyczny-r1990-t33-n1_2_(116_117)-s112-117.pdf | url-status = dead }} == Спасылкі == * {{vkl.by|822}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дважачак Уладзімір}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Генеалогі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1988 годзе]] o6wq5k0r5u0143rn5w256vmnp2c2gyl 0 796446 5193148 5082211 2026-09-04T23:37:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193148 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Камусэла}} {{навуковец}} '''Томаш Камусэла''' ({{lang-pl|Tomasz Kamusella}}, нар. 24 снежня 1967 г.) — еўрапейскі навуковец сілезскага паходжання, які займаецца міждысцыплінарнымі даследаваннямі ў галіне моўнай палітыкі, нацыяналізму і этнічнай прыналежнасці. == Біяграфія == Вучыўся ў Сілезскім універсітэце ў Катавіцах, Польшча (1985-1992), у Потчэфструмскім універсітэце (цяпер частка Паўночна-Заходняга ўніверсітэта) у Потчэфструме, Паўднёвая Афрыка (1991) і ў Цэнтральна-Еўрапейскім універсітэце (1993-1994) у Празе, Чэхія. Атрымаў ступень доктара паліталогіі ў Інстытуце заходніх спраў (''Instytut Zachodni'') у Познані, Польшча, і ступень габілітацыі па культуралогіі ў Варшаўскай школе сацыяльных і гуманітарных навук у Варшаве, Польшча<ref>[https://www.st-andrews.ac.uk/history/people/tdk2/ Dr Tomasz Kamusella]</ref><ref>[https://research-portal.st-andrews.ac.uk/en/persons/tomasz-kamusella/ Tomasz Kamusella.]</ref>. Працаваў ва Універсітэце Аполе ў горадзе Аполе, Польшча; у Еўрапейскім універсітэцкім інстытуце ў Фларэнцыі, Італія; у Бібліятэцы Кангрэса ў Вашынгтоне, ЗША; у Інстытуце гуманітарных навук (Institut für die Wissenschaften vom Menschen, IWM) у Вене, Аўстрыя; у Інстытуце Гердэра ў Марбургу, Германія; у Трынці-каледжы ў Дубліне, Ірландыя; ва Універсітэце эканомікі ў Кракаве, Польшча; у Цэнтры славісцкіх даследаванняў пры Універсітэце Хакайда ў Сапара, Японія. Дацэнт ва Універсітэце Святога Андрэя ў Шатландыі<ref>[https://www.st-andrews.ac.uk/history/people/tdk2/ Dr Tomasz Kamusella]</ref><ref>[https://research-portal.st-andrews.ac.uk/en/persons/tomasz-kamusella/ Tomasz Kamusella.]</ref>. == Дзейнасць == Аўтар публікацый і манаграфій па гісторыі Цэнтральнай Еўропы. Вядомы ў Беларусі сваёй працай «Непольская Польшча. 1989 год і ілюзія вернутай гістарычнай пераемнасці»<ref>{{Cite web |url=https://knihi.by/be/kamusela-tomas-niapolskaja-polsca |title=Няпольская Польшча |access-date=16 снежня 2025 |archive-date=11 лютага 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211164442/https://knihi.by/be/kamusela-tomas-niapolskaja-polsca |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://tn.by/product/niapolsca/ |title=Няпольская Польшча Томаш Камусэла Томаш Камусэла. |access-date=16 снежня 2025 |archive-date=6 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251106232245/https://tn.by/product/niapolsca/ |url-status=dead }}</ref>. == Бібліяграфія == * 2025: ''Няпольская Польшча. 1989 год і ілюзія вернутай гістарычнай пераемнасці'' [Пераклад з англійскай мовы Мар'ян Гарэвіч; навуковы рэдактар Генадзь Сагановіч]. Мінск: Тэхналогія, 188 с. {{ISBN|9789854583969}}, * 2024: ''Papusza / Bronisława Wajs. Tears of Blood: A Poet’s Witness Account of the Nazi Genocide of Roma'' (рэдагавана і перакладзена з цыганскай мовы сумесна з Вольгай Барташ і Віктарам Шапавалам). Paderborn: Brill Schöningh, 422 с. {{ISBN|9783657791316}}. * 2021: ''Politics and the Slavic Languages''. 2021. London: Routledge, 350 с. {{ISBN|9780367569846}} {{doi|10.4324/9781003100188}} * 2021: [https://muse.jhu.edu/book/97875 ''Words in Space and Time: A Historical Atlas of Language Politics in Modern Central Europe'']. Budapest and New York: CEU Press, 310 с. {{ISBN|9789633864173}} * 2021: (з Аснаке Кефале і Крыстаферам Ван дэр Бекенам) ''Eurasian Empires as Blueprints for Ethiopia: From Ethnolinguistic Nation-State to Multiethnic Federation''. London: Routledge, 162 с. {{ISBN|9781003158097}} * 2018: ''Ethnic Cleansing During the Cold War: The Forgotten 1989 Expulsion of Turks from Communist Bulgaria'' (Ser: Routledge Studies in Modern European History). London: Routledge, 328 с. {{ISBN|9781138480520}}. * 2015: ''Creating Languages in Central Europe During the Last Millennium''. Basingstoke: Palgrave Pivot, 168 с. {{ISBN|9781137507839}}. * 2014: ''Ślōnsko godka / The Silesian Language''. Zabrze: NOS, 196 с. {{ISBN|9788360540220}}. * 2014: ''Warszawa wie lepiej – Ślązaków nie ma. O dyskryminacji i języku śląskim'' [Warsaw Knows Better – The Silesians Don’t Exist: On Discrimination and the Silesian Language]. Zabrze, Poland: NOS, 174 с. {{ISBN|9788360540213}}. * 2009: ''The Politics of Language and Nationalism in Modern Central Europe''. Basingstoke, UK: Palgrave Macmillan, 1168 с. {{ISBN|9780230583474}}. * 2007: ''Silesia and Central European Nationalisms: The Emergence of National and Ethnic Groups in Prussian Silesia and Austrian Silesia, 1848–1918''. 2007. West Lafayette, IN: Purdue University Press, 386 с. {{ISBN|9781557533715}} * 2001: ''Schlonzsko: Horní Slezsko, Oberschlesien, Górny Śląsk. Esej o regionie i jego mieszkańcach''. Elbląg: Elbląska Oficyna Wydawnicza, 108 с. {{ISBN|83-9134522X}}. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-12-17}} {{DEFAULTSORT:Томаш Камузэла}} [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Дактары палітычных навук]] bs4eppl4aafsi9t8wg4oi2t5fqtbw7b 4 798401 5193212 5191744 2026-09-05T07:55:23Z Emilia Noah 155537 5193212 wikitext text/x-wiki {{Архіў}} == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == {{закрыта}} #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Відавочна, што ў ёсць раздзяленне на кітайскую нацыю і этнас хань, які хоць і складае большасць у КНР, але не з’яўляецца адзіным (дый самі ханьцы ўнутры сябе яшчэ драбяцца на падгрупы, але не пра гэта мова). Таксама, відаць, варта з катэгорыяй папрацаваць, зрабіць катэгорыю для нацыі і падкатэгорыю для хань. Калі нехта хоча заняцца — запрашаю! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:33, 1 верасня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == {{закрыта}} Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, аргументы верныя [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:22, 8 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пачаў перайменаванне згодна з абмеркаваннем. Калі нешта не перайменаваў, пераймяноўвайце смела! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:24, 1 верасня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == {{Закрыта}} Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === "Пісьменнікі на X" — не самая ўдалая канструкцыя, тут моцна бракуе ўдакладнення "якія пішуць на". Прапанаваны варыянт "ідышамоўныя пісьменнікі", "эсперантамоўныя пісьменнікі" гучыць лепей, мы ўжо маем у мове падобныя канструкцыі, [https://prajdzisvet.org/history-day/11/29/ тут] ёсць прыклад ужывання "ідышамоўны". З масавым перайменаваннем спяшацца не трэба, але прапанаваныя вышэй катэгорыі праблем не ствараюць. Перайменавана. {{Не падпісана|Ueschar|26 жніўня 2026, 14:59}} == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == {{закрыта}} Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Беларускамоўных крыніц з перакладам назвы знайсці не ўдалося, таму і прыдумляць ровар не варта. Перанесена пад міжнародную назву [[ICANN]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:48, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == {{закрыта}} ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, перайменавана. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:36, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == {{Закрыта}} Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:29, 7 жніўня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Аргументы валідныя, кансэнсус ёсць. Перайменавана! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:19, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == {{Закрыта}} Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Мінулы падзел і перасылкі былі вынікам памылковага даслоўнага перакладу. Аргументаў супраць прыведзена не было, таму зрабіў перанос старонкі пад назву [[сустаў]] з захаваннем перасылкі. Паправіў вікідыныя гэтага артыкула і артыкула [[злучэнне (анатомія)]]. Спадзяюся, цяпер усё працуе як мае быць. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:13, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == {{Закрыта}} Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:08, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Больш распаўсюджаная назва. З «Нармандскай дэсантнай аперацыі» зрабіў перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:50, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == {{закрыта}} Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] пры рэдагаванні артыкулаў звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле. НАН у такім разе тут ні пры чым, маеш рацыю [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 19 чэрвеня 2026 (+03) :Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Намінацыя знята ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 2 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Аргументацыя дастатковая. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Неабходны кансэнсус ёсць. Крыніцы ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:50, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == {{закрыта}} Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменаваў на "[[Слайс жыцця]]", бо нават скрылёк, а не тое што кавалачак ці шматочак, дакладна не перадае -- слайса як тонкага зрэзу. Калі б была крыніца беларускамоўная прафесійная, была б іншая справа, не да выбару. -- == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == {{закрыта}} У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) ::Згодная з такім падыходам. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:39, 2 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Зараз у намінацыі разглядаецца вельмі шырокі спектр імён. Іх правапіс і найменне могуць залежыць ад транскрыпцыі, традыцыі ўжывання ў крыніцах, пэўных нарматыўных дакументаў. Вось так шырока падвесці вынік за перайменаванне усіх Юліюшаў будзе не зусім лагічна. Таму я прапаную пакуль зачыніць гэтае абмеркаванне і пры жаданні аўтара выносіць іх кожнага паасобку. Тым больш што цікавыя аргументы, якія можна далучыць да намінацыі, тут ужо існуюць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:41, 22 мая 2026 (+03) == [[Бэтмен]] → [[Бэтмэн]] == {{закрыта}} Існуе на дадзены момант блытаніна паміж двума назвамі (мянушкамі) персанажа. [https://comicsby.live/manga/absalutny-batman/ Перакладныя коміксы] і [[БелЭн]] выдаюць Бэтмэн. Прапаную з улікам гэтага перайменаваць усе артыкулы, якія маюць «Бэтмен». --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:24, 20 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул ужо мае назву «[[Бэтмэн]]». --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 21 мая 2026 (+03) :У такой сітуацыі [[Бэтмен (фільм, 2022)]], [[Лега Фільм: Бэтмен]] можна пераймяноўваць? [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:52, 21 мая 2026 (+03) :: Так, па ўніфікацыі можна перайменаваць (са спасылкай на гэты вынік). Толькі скажыце калі ласка на які БелЭн вы спасылаецеся, бо ў 3 томе 96-го я нічога не бачу такога. Ды і дзіўна, калі б там было, шчыра кажучы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:11, 21 мая 2026 (+03) :::[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%91%D1%8D%D1%82%D0%BC%D1%8D%D0%BD т. 8, с. 397] БелЭн мае за сабой здольнасць здзіўляць![[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:21, 22 мая 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:43, 1 мая 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) ::Трэба называць паводле артыкулаў пра гарады. Значыць Сейненскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:30, 7 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, АК ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:52, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == {{закрыта}} Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) ::{{зроблена}} [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 13:20, 13 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Застаўляем старую назву згодна з [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:50, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == {{закрыта}} Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Відавочная памылка. Выпраўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == {{закрыта}} Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Датычна ўжывання слова «Аўдыя» існуе пэўны навуковы кансэнсус, які мы таксама пожам пабачыць [https://daviedka.bnkorpus.info/5-audyjavizualny/ вось тут]. Згодна з кансэнсусам у Вікі, а таксама ўжываннем слова па за межамі — прынята рашэнне заставіць форму «Аўдыя» ў якасці асноўнай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == {{закрыта}} Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хоць форма «Леан» з’яўляецца больш дакладнай транслітарацыяй польскага імя Leon і сустракаецца ў энцыклапедычных выданнях 1990-х гадоў (ЭГБ, БелЭн), у сучаснай беларускай навуковай літаратуры назіраецца вяртанне да формы «Лявон». Вырашальным аргументам тут выступае шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі» (2017), падрыхтаванае НАН Беларусі, дзе выкарыстоўваецца варыянт «Лявон Бароўскі».<br /><br />Паколькі Вікіпедыя павінна абапірацца на найбольш актуальныя аўтарытэтныя крыніцы, цяперашняя назва захоўваецца. Пры гэтым у першым сказе артыкула мыабавязкова пазначаем арыгінальнае польскае напісанне і варыянт «Леан» як раўнапраўны для пошуку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:06, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == {{закрыта}} Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па выніках абмеркавання прынята рашэнне не пераймяноўваць артыкул. Нягледзячы на тое, што назва «Зімовая вайна» з’яўляецца агульнапрынятым міжнародным гістарыяграфічным тэрмінам і сустракаецца ў сучасных беларускамоўных крыніцах, яна ўсё яшчэ саступае апісальнай назве «Савецка-фінляндская вайна» ў плане інфарматыўнасці для шырокага кола чытачоў. Падчас дыскусіі ўдзельнікі адзначылі, што апісальная назва адназначна акрэслівае бакі канфлікту, што з’яўляецца важным для энцыклапедычнага рэсурсу. Аргументы за ўніфікацыю з еўрапейскай традыцыяй і скарачэнне назвы былі прызнаныя важкімі і мы павінны іх улічваць. Паколькі сярод удзельнікаў не было дасягнута відавочнага кансэнсусу на карысць змены назвы, артыкул застаецца пры цяперашнім найменні. Пры гэтым назва «Зімовая вайна» павінна быць абавязкова пазначана ў прэамбуле як раўнапраўная, а таксама выкарыстоўвацца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:05, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == {{закрыта}} Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Падчас абмеркавання ўдзельнікі прыйшлі да згоды, што цяперашняя форма «Грын» з’яўляецца вынікам памылковай асацыяцыі з англійскім словам green. На самой справе прозвішча актрысы мае шведскае паходжанне і паходзіць ад шведскага слова gren. У шведскай мове яно вымаўляецца як [ɡreːn], а ў французскай (роднай мове актрысы) — як [ɡʁɛn]. Лачіным будзе перайменаваць прозвішча ў «Грэн»<br /><br />Што датычна імя, дык тут адназначнага кансэнсусу наконт змены на «Эва» дасягнута не было. Добрыя заўвагі з двух бакоў. Прынята рашэнне пакінуць імя ў традыцыйным/кансэнсусным для Вікі напісанні. Калі будуць новыя аргументы — можна зноў адкрыць гэтую тэму.<br /><br />Ранейшая назва «Ева Грын» захаваецца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:29, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Каханне і галубы]] → [[Любоў і галубы]] == {{закрыта}} [[Вікіпедыя:Да_выдалення#Каханне_і_галубы|Прапануецца]] перайменаваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:49, 17 верасня 2025 (+03) :уласна, мая прапанова, таму мой голас {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:31, 17 верасня 2025 (+03) : СМІ (а часам адно і тое ж смі) пішуць як "любоў" [https://www.zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/07/28lip-1.indd_.pdf], так і "каханне" [https://zviazda.by/editions/news/yak-vyadomaya-kinagistoryya-kakhanne-i-galuby-mozha-vyglyadats-na-teatralnay-stsene/]. Трэба паглядзець што там з АК. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:31, 20 верасня 2025 (+03) ::калі няма больш-менш трывалай формы, мне здаецца, трэба глядзець на змест і сэнс назвы. Мне здаецца, што больш шырокае «любоў» лепш перадае атмасферу, змест фільма. Там рамантычны складнік моцны, але там яшчэ і сям’я вельмі важная прынамсі, і нават я бы так сказаў, што там, па маіх успамінах, важны канфлікт сям’і і кахання, дзе выхадам з’яўляецца любоў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:03, 21 верасня 2025 (+03) ::: Т. В. Пешына ў артыкуле пра рэжысёра ў БЭ т. 11 піша «Каханне і галубы». --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:37, 21 верасня 2025 (+03) ::::Калі ў БЭ ёсць, то лепей пакінуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:19, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можа і спрэчна, але нібы ў АК больш перавага слову «каханне» тут, таму версію з «любоў» зрабіў перасылкай проста. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:24, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Царква Святога Доната]] → [[Царква Святога Даната]] (або: [[Святы Данат Задарскі]] → [[Святы Донат Задарскі]]) == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Царква Святога Доната#Правапіс імя|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:22, 10 верасня 2025 (+03) :Я так разумею, што трэба арыентавацца на арыгінал імя Donatus на лаціне для імя чалавека, а не на сучаснае прачытанне на харвацкай. Адносна будынку, здаецца ў нас прынята ўтвараць назвы ад імя, а не транскрыбіраваць з мясцовай назвы. Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} артыкул пра царкву. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 18 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне павісла, таму перайменаваў. Я не эксперт у лаціне, але нібы па правілах у слове Donatus ідзе націск на «a». Таму, кіруючыся гэтым і аргументацыяй вышэй, зрабіў усё ў адпаведнасці з гэтым вымаўленнем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Януш Валуш]] → [[Януш Валусь]] або [[Януш Валюсь]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Януш Валуш|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) :згодны. Бліжэй нібыта «Ва́люсь» [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:52, 18 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} Паводле польска-беларускай практычнай транскрыпцыі мае быць "Валюсь". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:49, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана ў [[Януш Валюсь]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:13, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Ілукстэ]] → [[Ілукшта]] == {{закрыта}} Традыцыйная назва, раз пераймяноўваем літоўскія і украінскія гарады, то будзе паслядоўна па ўсіх бегчы, калі канечне традыцыйная назва сапраўды функцыянуе ў беларускай шырэй, чым сучасная. У Google Scholar Ілукшта 3 разы сустракаецца, Ілукстэ — 2, можна яшчэ крыніц пашукаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 24 сакавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} Але ўвогуле, трэба сістэмная праца з назвамі Латвіі, бо ізноў пануе савецкая практыка, а беларуская традацыя адкідаецца.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:04, 28 сакавіка 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} Выключэнне было зроблена для горада Вільня, усё астатняе мусіла быць аформлена ў выглядзе дапаўнення да правіл наймення артыкулаў, каб азначыць межы прымянення, але яго не з'явілася дагэтуль - кожны ўдзельнік трымае ў галаве нейкае сваё правіла наймення літоўскіх тапонімаў і межы прымянення гэтых правіл. Не трэба гэты сыры прадукт распаўсюджваць далей да фармальнага афармлення зразумелых правіл. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:20, 1 красавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, якія "выключэнні"? Гэта ж нават на слых умоўна "я чуў", а крыніцы прывялі ўжэ. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:42, 11 красавіка 2025 (+03) :таксама звяртаю ўвагу, што пасля перайменавання, варта будзе падняць пытанне пра назву горада [[Даўгаўпілс]] і патэнцыйна іншых населеных пунктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:34, 21 лістапада 2025 (+03) ::Пераназывайце ўжо і закрывайце абмеркаванне. Год вісіць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:18, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Большасць выказалася «за», таму перайменаваў. Заўважу, што гэта ўсё ўказвае на тое, што пасля перайменавання НП у Літве будзе паслядоўным пераймяноўваць многія населеныя пункты ўва ўсіх суседніх краінах калі ёсць традыцыйная функцыянальная беларуская назва, зафіксаваная ў АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:07, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Рональд Коўз]] → [[Рональд Коўс]] == {{закрыта}} Прозвішча чытаецца як [kəʊs]. І ў нашай [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|сістэме транскрыпцыі]], і ў [[:ru:Англо-русская практическая транскрипция|сістэме]] ад ру вікі, гук [s] заўсёды перадаецца як «с». Літара «з» — паўстаў імаверна ад няправільнага прачытання імя раней у рускай мове. Калі ў нас няма АК з Коўз, то прапаную перайменаваць. Дарэчы на вымаўленне слова ў беларускай мове напісанне не ўплывае, гэта чыста выпраўленне для паслядоўнасці менавіта пісьма. — [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 22 студзеня 2025 (+03) : "З" тут яўна артэфакт няправільнае расійскае перадачы (як які-небудзь гішпанскі Радрыгез умоўна), таму не мусіць існаваць. {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:00, 19 лютага 2025 (+03) :{{Каментарый}} Не можа быць Коўс, гэта супярэчыць правілам: Гук [у] не чаргуецца з [ў] у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:33, 28 сакавіка 2025 (+03) ::У арыгінале «Coase» — гэта этымалагічна не ёсць -ус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:06, 28 сакавіка 2025 (+03) :::Мы прымяняем правілы да беларускай транслітарацыі, а не да арыгінальнай назвы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:55, 1 красавіка 2025 (+03) ::::Вы не правы тут. Гэта правіла тычыцца іменна лацінскіх канчаткаў. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:24, 11 красавіка 2025 (+03) :::::Не толькі лацінскіх канчаткаў: страус, соус. [[Удзельнік:Burzuchius|Burzuchius]] ([[Размовы з удзельнікам:Burzuchius|размовы]]) 22:08, 13 красавіка 2025 (+03) ::::::Страус, соус. Я, само-сабою, няправільна выказаўся, недакладна — не канчаткаў як такіх а фіналяў. Так, страус і г. д., але ж вы пэўна зразумелі, што гэтта вялося іменна пра лацінскія канчаткі, фіналі ў словах з другіх моў тут ні пры чым. (У Правілах пра -ум, -ус акурат пра іх, пра лаціну, гэта калі здаровы глузд не выкідваць на абочыну; так дык Правілы наагул слаба распрацаваныя) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 06:02, 20 красавіка 2025 (+03) ::Падтрымаю варыянт з "Коус". Самому гэтае правіла падаецца дзіўным, але як ні круці, сказана проста "у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус", без удакладнення паходжання. Маем, зрэшты, [[Штраус]], дзе прозвішча хіба не лацтнскае. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:20, 22 снежня 2025 (+03) :{{перайменаваць}} у «Коус». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:54, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} Сістэмная перадача ў беларускай мове.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:16, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выглядае на тое, што кансэнсус склаўся бліжэй да формы «Коус», таму перайменавана пад такую форму. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:59, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Шнеўр Залман з Лядаў]] → [[Шнеер Залман з Лядоў]] == {{закрыта}} У тапоніме націск падае на канчатак, граматычная база дае два варыянты роднага склону: Лядоў і Ляд. Імя прапаную перадаваць з ідыша, Шнеер ці Шнэер.--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:07, 10 верасня 2025 (+03) :наконт прозвішча згодны, наконт імя — не магу пацвярдзіць, бо слаба чытаю на ідышы і няма версіі з агаласоўкамі пад рукой. Нямецкая вікі падае версія Schneur (Шнэур), хіба на ідышы не мусіць быць так жа? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 11 верасня 2025 (+03) :у польскім вікіслоўніку, напрыклад [[:pl:wikt:שניאור]] -[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 15:17, 15 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} У БелЭн і БСЭн "ШнЕер", штопраўда, у дачыненні ягонага нашчадка [[Залман Шнеур]]. Якога, дарэчы, таксама трэба перайменаваць, бо форма "Шнеур" немагчымая. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:46, 27 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з абмеркаваннем. У БелСЭ і БелЭн не знайшоў сам. Калі @[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] зможа дадаць спасылкі з пазнакамі старонак у тамах, то будзем вельмі ўдзячныя! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Onliner.by]] → [[Onliner]] == {{закрыта}} Больш вядомы пад гэтай назвай. А са старой назвы заставіць перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:16, 15 кастрычніка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з сайтам, менавіта такая ў выдання афіцыйная назва, без дамена. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:22, 29 кастрычніка 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з сайтам. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена згодна з абмеркаваннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:33, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Элекцыя Viritim]] → [[Electio viritim]] == {{закрыта}} Варта перайменаваць з сумесі кірыліцызаванай польскай і латыні на нешта аднастайнае — або цалкам на лаціне (што вынесена ў загаловак як самае відавочнае), або ўжо па-беларуску (не рызыкну прапанаваць варыянты). У сучасным выбарчым праве падобнае называецца [[Прамыя выбары|прамымі выбарамі]] (то-бок непасрэдныя, не за прадстаўніка на выбары, а непасрэдна за кандыдата на пасаду). Толькі цяпер гэта ўсеагульныя выбары, а тут усеагульна-саслоўныя. Адзіная знойдзеная праз Гугл беларуская крыніца[https://knihi-online.com/duch-casu-jury-viesialkouski.html], дзе ўжываецца слова «вірытым», ускосна дае «выбары ад вірытым», але па-мойму толькі бо аўтар (або арганізатары тых выбараў) не ведалі як гэта па-беларуску называецца ў сучаснасці. Калі ласка, вашы думкі на гэты конт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:21, 20 лістапада 2025 (+03) :мне здаецца, лепш першай назвай выкарыстоўваць лацінскі арыгінал і дадаваць беларускія пераклады па меры ўзнікнення ў крыніцах, а таксама можна ў дужках падаць кароткі пераклад назвы на беларускую з тлумачэннем этымалогіі, як гэта робіцца ў іншых артыкулах. Таму {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:38, 27 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} на лацінскую назву. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:51, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, нехта ўжо перайменаваў. Лід пажадана палепшыць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:31, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Храм Гроба Гасподняга]] → [[Храм Труны Гасподняй]] == {{закрыта}} Такі варыянт выкарыстоўваецца ў БелЭн; т.7 с.172, т.1, с. 309 --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:57, 19 студзеня 2026 (+03) :Тут БЭ можа і не зусім і аўтарытэтнай будзе. Перасылка ёсць і, відаць, трэба яўна напісаць у артыкуле які варыянт дае БЭ. Ёсць традыцыя, беларускія пераклады Новага Запавету, адкуль уласна гэтае паняцце. Пагатоў, труна -- гэта ж пэўны прадмет і тут гаворка не пра яго адназначна. Трэба комплекс крыніц браць і каб усё ж бліжэйшых да хрысціянскай тэматыкі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:32, 24 студзеня 2026 (+03) ::тут хутчэй сапраўды будзе «гроб» па значэнні бліжэй, як польскае «grób». {{не пераймяноўваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:48, 3 лютага 2026 (+03) :::Мо я неяк няправільна шукаю, але слова "гроб" няма ані ў ТСБМ, ані ў ТСЛБМ, ані ў граматычнай базе інстытута мовазнаўства. Адкуль тады браць значэнне? [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:57, 3 лютага 2026 (+03) ::::тут ужо трэба ставіць пытанне па крыніцах у [[Гроб Гасподні|гэтым артыкуле]]. Я не магу знайсці лепшага адпаведніка для беларускай мовы. Не выключаю, што ў рэлігійнай тэрміналогіі слоўнікі могуць адставаць. Да таго ж, гэта досыць дыскусійнае поле па сённяшні дзень. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:04, 3 лютага 2026 (+03) :::::Таксама ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html Новым Запавеце Чарняўскага] бачым гроб, а ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html рэдакцыі 99-га] — магіла. Не выключаю, што гэта не было ініцыятывай самога Чарняўскага. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:28, 3 лютага 2026 (+03) ::::::У Евангеллі Мацвея (разд. 27, 60) выдання Рымска-каталіцкай царквы, 2017, Пераклад Біблейскай Камісіі ::::::пры Бел. Экзархаце РПЦ, перакладзе Сёмухі 2002, А. Бокуна 2023, паўсюдна магіла. А ў рэдакцыі Чарняўскага ад 2017, якая была ўжо пасля смерці аўтара, ужываецца слова «склеп». Усе прыведзеныя варыянты кнігі зручна сабраныя [https://www.biblija.by/online/ тут], як што. ::::::Ёсць падставы прапанаваць паўсюдна замяніць на «Магілу Гасподнюю». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:41, 3 лютага 2026 (+03) :::::::З пададзенай аргументацыяй згодны, "Магіла гасподня" выглядае найбольш правільным варыянтам. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:25, 14 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодна з абмеркаваннем, перакладзена ў адпаведнасці з большасцю перакладаў Бібліі у [[Храм Магілы Гасподняй]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:26, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Дамброва Бяластоцка]] → [[Дуброва-Беластоцкая]] == {{закрыта}} Назва, якая шырока выкарыстоўваецца тамтэйшымі беларусамі, сапраўдная нештучная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:47, 15 студзеня 2026 (+03) : Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], тут яўна ёсць патрэба глядзець шырэй на рэчы — перадача назваў паселішчаў [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыны]] датычыць шматлікіх кейсаў. Адзінкавы перанос засведчыць усяго толькі нашую непаслядоўнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 15 студзеня 2026 (+03) ::Гэта не адзінкавы перанос. Буду выстаўляць паступова пад нармальныя замацаваныя назвы. Ужо крыху прайшоўся вёскамі Сакольскага павета. Не зусім разумею, адкуль узялася практыка выкарыстоўваць нейкія прыдуманыя для беларускай мовы назвы, гэта так нідзе не робіцца. З тапонімамі Літвы крыху разгроб, цяпер вось будзем Польшчу глядзець. Для значных паселішчаў ёсць крыніцы кшталту Гістарычнага атласа. Для маленькіх глядзець ужыванне ў беларускай прэсе. Дарэчы, менавіта так складаўся тапанімічны даведнік Рапановіча ў Беларусі, які потым стаў асновай для даведніка Лемцюговай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:06, 15 студзеня 2026 (+03) ::: Праграмная рада тыднёвіка "Ніва" шмат гадоў і паслядоўна падае на яго старонках беларускія назвы паселішчаў, але белвікіпедысты аддаюць перавагу інструкцыі па транслітэрыцыі, гл. напр. у арт. [[Бельск Падляскі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:11, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Гэта вялікая бяда, што калісьці аматары мёртвых інструкцый транслітарацыі дабраліся да тапаніміі і ім ніхто нічога не сказаў па справе. Да таго ж, інструкцыі тычацца назваў, якія не замацаваныя ў мове. Цяпер выпраўляць — вельмі цяжкая праца, але за яе трэба брацца. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:58, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Дубічы Цэркеўнэ]], гміна дзе беларусы ў абсалютнай перавазе, еднак трохэ з польскего мувён. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:54, 16 студзеня 2026 (+03) ::::::Але вы падтрымайце іншыя перайменаванні, ці як. Правёў сур’ёзную працу дзеля выпраўлення тапаніміі Падляшша. Хіба ўсе назвы з створаных выправіў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:13, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[Эсфір (дачка Амінавада)]] → [[Эсфір (дачка Амінадава)]] або [[Эсфір]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Эсфір (дачка Амінавада)#Амінадава?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 19:19, 8 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: відавочная абдрукоўка. У некаторых моўных версіях ёсць удакладненне - [https://de.wikipedia.org/wiki/Ester_(Bibel) Эсфір (Біблія)], або [https://sk.wikipedia.org/wiki/Ester_(biblick%C3%A1_postava) Эсфір (біблійны персанаж)], аднак старонак неадназначнасці (спасылак на артыкулы пра іншых Эсфір) нават там не знайшоў. І ў нас таксама падобнае ўдакладненне лічу непатрэбным. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:50, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: няма патрэбы ва ўдакладненні, пагатоў такім, мякка кажучы старамодным :) --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:17, 17 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана пад назву [[Эсфір]], а таксама дададзена дадатковая старонка перасылкі. На старонцы размоў асобна адзначана праблема перадачы імя Амінадаў/Абігаіл/... у беларускай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Адольф Гітлер Уунона]] → [[Адольф Уунона]] == {{закрыта}} Асоба афіцыйна змяніла імя ([https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/11/28/namibian-politician-named-adolf-hitler-wins-re-election/ крыніца]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:36, 28 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, але важна пакінуць у лідзе ягонае папярэдняе імя, бо яно вельмі медыйнае [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:04, 30 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Асоба афіцыйна змяніла імя. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:41, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Страдзівары]] → [[Страдывары]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_192 т. 15, с. 192]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 00:32, 11 студзеня 2026 (+03) :Раз у БелЭн, то {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:59, 19 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена як у крыніцы, перасылка пакінута, бо памылка папулярная і не арфаграфічная. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:02, 23 студзеня 2026 (+03) == [[Анатоль Аляксеевіч Стэпусь]] → [[Анатоль Аляксеевіч Сцепусь]] == {{закрыта}} Напісанне прозвішча ''Сцепусь'' даеца на сайтах [https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/b797e4897c39802e.html МЗС Беларусі], [https://bel.sputnik.by/20170408/dyplamatyya-kultury-u-ehstonii-prahodzic-vystava-belaruskih-mastakou-1028215799.html Sputnik Беларусь], [https://www.sb.by/articles/glytok-pavetra-z-batska-shchyny-estoniya.html СБ Беларусь сегодня] і іншых. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:09, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Памылка ў назве. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:18, 23 студзеня 2026 (+03) {{закрыта}} == [[Руска-турэцкія войны]] → [[Расійска-турэцкія войны]] == У артыкулах вядзецца пра расійска-турэцкія войны, а не пра рускія.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:36, 30 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, згодна з меркаваннем ніжэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:04, 1 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:27, 15 студзеня 2026 (+03) == [[Ідзанакі і Ідзанамі]] → [[Ідзанагі і Ідзанамі]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Ідзанакі і Ідзанамі|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) : Вось тут неадназначна, бо можа ў пытаннях вымаўлення аўтар і правы, але ж мы тут заўсёды аддаем перавагу АК. Калі там напісана "Ідзанакі", а іншых прыкладаў у бел АК няма - хутчэй за ўсё назва застанецца. Не падводжу вынік, хачу пачуць што думаюць іншыя ўдзельнікі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:37, 7 верасня 2025 (+03) ::Я бы пакінуў «Ідзанакі», бо АК, але варта было б адзначыць арыгінальнае вымаўленне з транскрыпцыяй на беларускую. Але ёсць сумневы, што варта перадаваць японскае -gi- ў беларускай як -кі-, бо насамрэч да выбухнога ґ бліжэй к, а не фрыкатыўны г. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 18 верасня 2025 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} Усё ж такі перавагу трэба аддаваць беларускім крыніцам. Тым болей, як было зазначана вышэй, бягучы варыянт нельга лічыць памылкай. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:09, 22 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прыкладаў іншага напісання ў беларускіх аўтарытэтных крыніцах не прыведзена. Артыкул пакінуты пад цяперашняй назвай. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:43, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Небаскроб Мэры-Экс]] → [[Сент-Мэры Экс 30]] == {{закрыта}} У цяперашняй назве ўжыта няпоўная назва вуліцы. Варта таксама пазначыць нумар будынка, бо там ёсць і іншыя хмарачосы, напрыклад [https://en.wikipedia.org/wiki/70%20St%20Mary%20Axe Сент-Мэры Экс 70]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 07:28, 22 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Аргументацыя слушная, супраць ніхто не выступаў. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:21, 11 студзеня 2026 (+03) gyjjtizz6o06n267pdevmqicd132jic 5193214 5193212 2026-09-05T07:56:52Z Emilia Noah 155537 /* */ 5193214 wikitext text/x-wiki {{Архіў}} == Сысуны і млекакормячыя == {{закрыта}} У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пачаў перайменаванне ў «млекакормячыя», але ўсё, можа адразу не апаную. Пераймяноўвайце смела таксама! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:37, 1 верасня 2026 (+03) :Таксама звярну ўвагу, што ў змесце артыкулаў, на мой погляд, могуць і далей выкарыстоўвацца «сысуны», але ў лідзе лепш усё ж пісаць «млекакормячыя», каб чытач не зблытаўся зусім. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:39, 1 верасня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == {{закрыта}} #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Відавочна, што ў ёсць раздзяленне на кітайскую нацыю і этнас хань, які хоць і складае большасць у КНР, але не з’яўляецца адзіным (дый самі ханьцы ўнутры сябе яшчэ драбяцца на падгрупы, але не пра гэта мова). Таксама, відаць, варта з катэгорыяй папрацаваць, зрабіць катэгорыю для нацыі і падкатэгорыю для хань. Калі нехта хоча заняцца — запрашаю! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:33, 1 верасня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == {{закрыта}} Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, аргументы верныя [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:22, 8 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пачаў перайменаванне згодна з абмеркаваннем. Калі нешта не перайменаваў, пераймяноўвайце смела! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:24, 1 верасня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == {{Закрыта}} Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === "Пісьменнікі на X" — не самая ўдалая канструкцыя, тут моцна бракуе ўдакладнення "якія пішуць на". Прапанаваны варыянт "ідышамоўныя пісьменнікі", "эсперантамоўныя пісьменнікі" гучыць лепей, мы ўжо маем у мове падобныя канструкцыі, [https://prajdzisvet.org/history-day/11/29/ тут] ёсць прыклад ужывання "ідышамоўны". З масавым перайменаваннем спяшацца не трэба, але прапанаваныя вышэй катэгорыі праблем не ствараюць. Перайменавана. {{Не падпісана|Ueschar|26 жніўня 2026, 14:59}} == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == {{закрыта}} Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Беларускамоўных крыніц з перакладам назвы знайсці не ўдалося, таму і прыдумляць ровар не варта. Перанесена пад міжнародную назву [[ICANN]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:48, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == {{закрыта}} ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, перайменавана. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:36, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == {{Закрыта}} Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:29, 7 жніўня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Аргументы валідныя, кансэнсус ёсць. Перайменавана! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:19, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == {{Закрыта}} Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Мінулы падзел і перасылкі былі вынікам памылковага даслоўнага перакладу. Аргументаў супраць прыведзена не было, таму зрабіў перанос старонкі пад назву [[сустаў]] з захаваннем перасылкі. Паправіў вікідыныя гэтага артыкула і артыкула [[злучэнне (анатомія)]]. Спадзяюся, цяпер усё працуе як мае быць. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:13, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == {{Закрыта}} Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:08, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Больш распаўсюджаная назва. З «Нармандскай дэсантнай аперацыі» зрабіў перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:50, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == {{закрыта}} Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] пры рэдагаванні артыкулаў звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле. НАН у такім разе тут ні пры чым, маеш рацыю [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 19 чэрвеня 2026 (+03) :Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Намінацыя знята ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 2 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Аргументацыя дастатковая. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Неабходны кансэнсус ёсць. Крыніцы ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:50, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == {{закрыта}} Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменаваў на "[[Слайс жыцця]]", бо нават скрылёк, а не тое што кавалачак ці шматочак, дакладна не перадае -- слайса як тонкага зрэзу. Калі б была крыніца беларускамоўная прафесійная, была б іншая справа, не да выбару. -- == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == {{закрыта}} У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) ::Згодная з такім падыходам. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:39, 2 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Зараз у намінацыі разглядаецца вельмі шырокі спектр імён. Іх правапіс і найменне могуць залежыць ад транскрыпцыі, традыцыі ўжывання ў крыніцах, пэўных нарматыўных дакументаў. Вось так шырока падвесці вынік за перайменаванне усіх Юліюшаў будзе не зусім лагічна. Таму я прапаную пакуль зачыніць гэтае абмеркаванне і пры жаданні аўтара выносіць іх кожнага паасобку. Тым больш што цікавыя аргументы, якія можна далучыць да намінацыі, тут ужо існуюць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:41, 22 мая 2026 (+03) == [[Бэтмен]] → [[Бэтмэн]] == {{закрыта}} Існуе на дадзены момант блытаніна паміж двума назвамі (мянушкамі) персанажа. [https://comicsby.live/manga/absalutny-batman/ Перакладныя коміксы] і [[БелЭн]] выдаюць Бэтмэн. Прапаную з улікам гэтага перайменаваць усе артыкулы, якія маюць «Бэтмен». --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:24, 20 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул ужо мае назву «[[Бэтмэн]]». --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 21 мая 2026 (+03) :У такой сітуацыі [[Бэтмен (фільм, 2022)]], [[Лега Фільм: Бэтмен]] можна пераймяноўваць? [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:52, 21 мая 2026 (+03) :: Так, па ўніфікацыі можна перайменаваць (са спасылкай на гэты вынік). Толькі скажыце калі ласка на які БелЭн вы спасылаецеся, бо ў 3 томе 96-го я нічога не бачу такога. Ды і дзіўна, калі б там было, шчыра кажучы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:11, 21 мая 2026 (+03) :::[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%91%D1%8D%D1%82%D0%BC%D1%8D%D0%BD т. 8, с. 397] БелЭн мае за сабой здольнасць здзіўляць![[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:21, 22 мая 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:43, 1 мая 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) ::Трэба называць паводле артыкулаў пра гарады. Значыць Сейненскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:30, 7 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, АК ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:52, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == {{закрыта}} Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) ::{{зроблена}} [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 13:20, 13 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Застаўляем старую назву згодна з [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:50, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == {{закрыта}} Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Відавочная памылка. Выпраўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == {{закрыта}} Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Датычна ўжывання слова «Аўдыя» існуе пэўны навуковы кансэнсус, які мы таксама пожам пабачыць [https://daviedka.bnkorpus.info/5-audyjavizualny/ вось тут]. Згодна з кансэнсусам у Вікі, а таксама ўжываннем слова па за межамі — прынята рашэнне заставіць форму «Аўдыя» ў якасці асноўнай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == {{закрыта}} Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хоць форма «Леан» з’яўляецца больш дакладнай транслітарацыяй польскага імя Leon і сустракаецца ў энцыклапедычных выданнях 1990-х гадоў (ЭГБ, БелЭн), у сучаснай беларускай навуковай літаратуры назіраецца вяртанне да формы «Лявон». Вырашальным аргументам тут выступае шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі» (2017), падрыхтаванае НАН Беларусі, дзе выкарыстоўваецца варыянт «Лявон Бароўскі».<br /><br />Паколькі Вікіпедыя павінна абапірацца на найбольш актуальныя аўтарытэтныя крыніцы, цяперашняя назва захоўваецца. Пры гэтым у першым сказе артыкула мыабавязкова пазначаем арыгінальнае польскае напісанне і варыянт «Леан» як раўнапраўны для пошуку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:06, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == {{закрыта}} Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па выніках абмеркавання прынята рашэнне не пераймяноўваць артыкул. Нягледзячы на тое, што назва «Зімовая вайна» з’яўляецца агульнапрынятым міжнародным гістарыяграфічным тэрмінам і сустракаецца ў сучасных беларускамоўных крыніцах, яна ўсё яшчэ саступае апісальнай назве «Савецка-фінляндская вайна» ў плане інфарматыўнасці для шырокага кола чытачоў. Падчас дыскусіі ўдзельнікі адзначылі, што апісальная назва адназначна акрэслівае бакі канфлікту, што з’яўляецца важным для энцыклапедычнага рэсурсу. Аргументы за ўніфікацыю з еўрапейскай традыцыяй і скарачэнне назвы былі прызнаныя важкімі і мы павінны іх улічваць. Паколькі сярод удзельнікаў не было дасягнута відавочнага кансэнсусу на карысць змены назвы, артыкул застаецца пры цяперашнім найменні. Пры гэтым назва «Зімовая вайна» павінна быць абавязкова пазначана ў прэамбуле як раўнапраўная, а таксама выкарыстоўвацца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:05, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == {{закрыта}} Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Падчас абмеркавання ўдзельнікі прыйшлі да згоды, што цяперашняя форма «Грын» з’яўляецца вынікам памылковай асацыяцыі з англійскім словам green. На самой справе прозвішча актрысы мае шведскае паходжанне і паходзіць ад шведскага слова gren. У шведскай мове яно вымаўляецца як [ɡreːn], а ў французскай (роднай мове актрысы) — як [ɡʁɛn]. Лачіным будзе перайменаваць прозвішча ў «Грэн»<br /><br />Што датычна імя, дык тут адназначнага кансэнсусу наконт змены на «Эва» дасягнута не было. Добрыя заўвагі з двух бакоў. Прынята рашэнне пакінуць імя ў традыцыйным/кансэнсусным для Вікі напісанні. Калі будуць новыя аргументы — можна зноў адкрыць гэтую тэму.<br /><br />Ранейшая назва «Ева Грын» захаваецца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:29, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Каханне і галубы]] → [[Любоў і галубы]] == {{закрыта}} [[Вікіпедыя:Да_выдалення#Каханне_і_галубы|Прапануецца]] перайменаваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:49, 17 верасня 2025 (+03) :уласна, мая прапанова, таму мой голас {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:31, 17 верасня 2025 (+03) : СМІ (а часам адно і тое ж смі) пішуць як "любоў" [https://www.zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/07/28lip-1.indd_.pdf], так і "каханне" [https://zviazda.by/editions/news/yak-vyadomaya-kinagistoryya-kakhanne-i-galuby-mozha-vyglyadats-na-teatralnay-stsene/]. Трэба паглядзець што там з АК. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:31, 20 верасня 2025 (+03) ::калі няма больш-менш трывалай формы, мне здаецца, трэба глядзець на змест і сэнс назвы. Мне здаецца, што больш шырокае «любоў» лепш перадае атмасферу, змест фільма. Там рамантычны складнік моцны, але там яшчэ і сям’я вельмі важная прынамсі, і нават я бы так сказаў, што там, па маіх успамінах, важны канфлікт сям’і і кахання, дзе выхадам з’яўляецца любоў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:03, 21 верасня 2025 (+03) ::: Т. В. Пешына ў артыкуле пра рэжысёра ў БЭ т. 11 піша «Каханне і галубы». --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:37, 21 верасня 2025 (+03) ::::Калі ў БЭ ёсць, то лепей пакінуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:19, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можа і спрэчна, але нібы ў АК больш перавага слову «каханне» тут, таму версію з «любоў» зрабіў перасылкай проста. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:24, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Царква Святога Доната]] → [[Царква Святога Даната]] (або: [[Святы Данат Задарскі]] → [[Святы Донат Задарскі]]) == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Царква Святога Доната#Правапіс імя|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:22, 10 верасня 2025 (+03) :Я так разумею, што трэба арыентавацца на арыгінал імя Donatus на лаціне для імя чалавека, а не на сучаснае прачытанне на харвацкай. Адносна будынку, здаецца ў нас прынята ўтвараць назвы ад імя, а не транскрыбіраваць з мясцовай назвы. Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} артыкул пра царкву. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 18 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне павісла, таму перайменаваў. Я не эксперт у лаціне, але нібы па правілах у слове Donatus ідзе націск на «a». Таму, кіруючыся гэтым і аргументацыяй вышэй, зрабіў усё ў адпаведнасці з гэтым вымаўленнем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Януш Валуш]] → [[Януш Валусь]] або [[Януш Валюсь]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Януш Валуш|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) :згодны. Бліжэй нібыта «Ва́люсь» [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:52, 18 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} Паводле польска-беларускай практычнай транскрыпцыі мае быць "Валюсь". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:49, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана ў [[Януш Валюсь]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:13, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Ілукстэ]] → [[Ілукшта]] == {{закрыта}} Традыцыйная назва, раз пераймяноўваем літоўскія і украінскія гарады, то будзе паслядоўна па ўсіх бегчы, калі канечне традыцыйная назва сапраўды функцыянуе ў беларускай шырэй, чым сучасная. У Google Scholar Ілукшта 3 разы сустракаецца, Ілукстэ — 2, можна яшчэ крыніц пашукаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 24 сакавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} Але ўвогуле, трэба сістэмная праца з назвамі Латвіі, бо ізноў пануе савецкая практыка, а беларуская традацыя адкідаецца.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:04, 28 сакавіка 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} Выключэнне было зроблена для горада Вільня, усё астатняе мусіла быць аформлена ў выглядзе дапаўнення да правіл наймення артыкулаў, каб азначыць межы прымянення, але яго не з'явілася дагэтуль - кожны ўдзельнік трымае ў галаве нейкае сваё правіла наймення літоўскіх тапонімаў і межы прымянення гэтых правіл. Не трэба гэты сыры прадукт распаўсюджваць далей да фармальнага афармлення зразумелых правіл. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:20, 1 красавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, якія "выключэнні"? Гэта ж нават на слых умоўна "я чуў", а крыніцы прывялі ўжэ. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:42, 11 красавіка 2025 (+03) :таксама звяртаю ўвагу, што пасля перайменавання, варта будзе падняць пытанне пра назву горада [[Даўгаўпілс]] і патэнцыйна іншых населеных пунктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:34, 21 лістапада 2025 (+03) ::Пераназывайце ўжо і закрывайце абмеркаванне. Год вісіць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:18, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Большасць выказалася «за», таму перайменаваў. Заўважу, што гэта ўсё ўказвае на тое, што пасля перайменавання НП у Літве будзе паслядоўным пераймяноўваць многія населеныя пункты ўва ўсіх суседніх краінах калі ёсць традыцыйная функцыянальная беларуская назва, зафіксаваная ў АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:07, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Рональд Коўз]] → [[Рональд Коўс]] == {{закрыта}} Прозвішча чытаецца як [kəʊs]. І ў нашай [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|сістэме транскрыпцыі]], і ў [[:ru:Англо-русская практическая транскрипция|сістэме]] ад ру вікі, гук [s] заўсёды перадаецца як «с». Літара «з» — паўстаў імаверна ад няправільнага прачытання імя раней у рускай мове. Калі ў нас няма АК з Коўз, то прапаную перайменаваць. Дарэчы на вымаўленне слова ў беларускай мове напісанне не ўплывае, гэта чыста выпраўленне для паслядоўнасці менавіта пісьма. — [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 22 студзеня 2025 (+03) : "З" тут яўна артэфакт няправільнае расійскае перадачы (як які-небудзь гішпанскі Радрыгез умоўна), таму не мусіць існаваць. {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:00, 19 лютага 2025 (+03) :{{Каментарый}} Не можа быць Коўс, гэта супярэчыць правілам: Гук [у] не чаргуецца з [ў] у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:33, 28 сакавіка 2025 (+03) ::У арыгінале «Coase» — гэта этымалагічна не ёсць -ус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:06, 28 сакавіка 2025 (+03) :::Мы прымяняем правілы да беларускай транслітарацыі, а не да арыгінальнай назвы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:55, 1 красавіка 2025 (+03) ::::Вы не правы тут. Гэта правіла тычыцца іменна лацінскіх канчаткаў. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:24, 11 красавіка 2025 (+03) :::::Не толькі лацінскіх канчаткаў: страус, соус. [[Удзельнік:Burzuchius|Burzuchius]] ([[Размовы з удзельнікам:Burzuchius|размовы]]) 22:08, 13 красавіка 2025 (+03) ::::::Страус, соус. Я, само-сабою, няправільна выказаўся, недакладна — не канчаткаў як такіх а фіналяў. Так, страус і г. д., але ж вы пэўна зразумелі, што гэтта вялося іменна пра лацінскія канчаткі, фіналі ў словах з другіх моў тут ні пры чым. (У Правілах пра -ум, -ус акурат пра іх, пра лаціну, гэта калі здаровы глузд не выкідваць на абочыну; так дык Правілы наагул слаба распрацаваныя) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 06:02, 20 красавіка 2025 (+03) ::Падтрымаю варыянт з "Коус". Самому гэтае правіла падаецца дзіўным, але як ні круці, сказана проста "у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус", без удакладнення паходжання. Маем, зрэшты, [[Штраус]], дзе прозвішча хіба не лацтнскае. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:20, 22 снежня 2025 (+03) :{{перайменаваць}} у «Коус». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:54, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} Сістэмная перадача ў беларускай мове.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:16, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выглядае на тое, што кансэнсус склаўся бліжэй да формы «Коус», таму перайменавана пад такую форму. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:59, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Шнеўр Залман з Лядаў]] → [[Шнеер Залман з Лядоў]] == {{закрыта}} У тапоніме націск падае на канчатак, граматычная база дае два варыянты роднага склону: Лядоў і Ляд. Імя прапаную перадаваць з ідыша, Шнеер ці Шнэер.--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:07, 10 верасня 2025 (+03) :наконт прозвішча згодны, наконт імя — не магу пацвярдзіць, бо слаба чытаю на ідышы і няма версіі з агаласоўкамі пад рукой. Нямецкая вікі падае версія Schneur (Шнэур), хіба на ідышы не мусіць быць так жа? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 11 верасня 2025 (+03) :у польскім вікіслоўніку, напрыклад [[:pl:wikt:שניאור]] -[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 15:17, 15 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} У БелЭн і БСЭн "ШнЕер", штопраўда, у дачыненні ягонага нашчадка [[Залман Шнеур]]. Якога, дарэчы, таксама трэба перайменаваць, бо форма "Шнеур" немагчымая. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:46, 27 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з абмеркаваннем. У БелСЭ і БелЭн не знайшоў сам. Калі @[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] зможа дадаць спасылкі з пазнакамі старонак у тамах, то будзем вельмі ўдзячныя! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Onliner.by]] → [[Onliner]] == {{закрыта}} Больш вядомы пад гэтай назвай. А са старой назвы заставіць перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:16, 15 кастрычніка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з сайтам, менавіта такая ў выдання афіцыйная назва, без дамена. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:22, 29 кастрычніка 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з сайтам. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена згодна з абмеркаваннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:33, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Элекцыя Viritim]] → [[Electio viritim]] == {{закрыта}} Варта перайменаваць з сумесі кірыліцызаванай польскай і латыні на нешта аднастайнае — або цалкам на лаціне (што вынесена ў загаловак як самае відавочнае), або ўжо па-беларуску (не рызыкну прапанаваць варыянты). У сучасным выбарчым праве падобнае называецца [[Прамыя выбары|прамымі выбарамі]] (то-бок непасрэдныя, не за прадстаўніка на выбары, а непасрэдна за кандыдата на пасаду). Толькі цяпер гэта ўсеагульныя выбары, а тут усеагульна-саслоўныя. Адзіная знойдзеная праз Гугл беларуская крыніца[https://knihi-online.com/duch-casu-jury-viesialkouski.html], дзе ўжываецца слова «вірытым», ускосна дае «выбары ад вірытым», але па-мойму толькі бо аўтар (або арганізатары тых выбараў) не ведалі як гэта па-беларуску называецца ў сучаснасці. Калі ласка, вашы думкі на гэты конт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:21, 20 лістапада 2025 (+03) :мне здаецца, лепш першай назвай выкарыстоўваць лацінскі арыгінал і дадаваць беларускія пераклады па меры ўзнікнення ў крыніцах, а таксама можна ў дужках падаць кароткі пераклад назвы на беларускую з тлумачэннем этымалогіі, як гэта робіцца ў іншых артыкулах. Таму {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:38, 27 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} на лацінскую назву. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:51, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, нехта ўжо перайменаваў. Лід пажадана палепшыць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:31, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Храм Гроба Гасподняга]] → [[Храм Труны Гасподняй]] == {{закрыта}} Такі варыянт выкарыстоўваецца ў БелЭн; т.7 с.172, т.1, с. 309 --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:57, 19 студзеня 2026 (+03) :Тут БЭ можа і не зусім і аўтарытэтнай будзе. Перасылка ёсць і, відаць, трэба яўна напісаць у артыкуле які варыянт дае БЭ. Ёсць традыцыя, беларускія пераклады Новага Запавету, адкуль уласна гэтае паняцце. Пагатоў, труна -- гэта ж пэўны прадмет і тут гаворка не пра яго адназначна. Трэба комплекс крыніц браць і каб усё ж бліжэйшых да хрысціянскай тэматыкі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:32, 24 студзеня 2026 (+03) ::тут хутчэй сапраўды будзе «гроб» па значэнні бліжэй, як польскае «grób». {{не пераймяноўваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:48, 3 лютага 2026 (+03) :::Мо я неяк няправільна шукаю, але слова "гроб" няма ані ў ТСБМ, ані ў ТСЛБМ, ані ў граматычнай базе інстытута мовазнаўства. Адкуль тады браць значэнне? [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:57, 3 лютага 2026 (+03) ::::тут ужо трэба ставіць пытанне па крыніцах у [[Гроб Гасподні|гэтым артыкуле]]. Я не магу знайсці лепшага адпаведніка для беларускай мовы. Не выключаю, што ў рэлігійнай тэрміналогіі слоўнікі могуць адставаць. Да таго ж, гэта досыць дыскусійнае поле па сённяшні дзень. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:04, 3 лютага 2026 (+03) :::::Таксама ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html Новым Запавеце Чарняўскага] бачым гроб, а ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html рэдакцыі 99-га] — магіла. Не выключаю, што гэта не было ініцыятывай самога Чарняўскага. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:28, 3 лютага 2026 (+03) ::::::У Евангеллі Мацвея (разд. 27, 60) выдання Рымска-каталіцкай царквы, 2017, Пераклад Біблейскай Камісіі ::::::пры Бел. Экзархаце РПЦ, перакладзе Сёмухі 2002, А. Бокуна 2023, паўсюдна магіла. А ў рэдакцыі Чарняўскага ад 2017, якая была ўжо пасля смерці аўтара, ужываецца слова «склеп». Усе прыведзеныя варыянты кнігі зручна сабраныя [https://www.biblija.by/online/ тут], як што. ::::::Ёсць падставы прапанаваць паўсюдна замяніць на «Магілу Гасподнюю». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:41, 3 лютага 2026 (+03) :::::::З пададзенай аргументацыяй згодны, "Магіла гасподня" выглядае найбольш правільным варыянтам. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:25, 14 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодна з абмеркаваннем, перакладзена ў адпаведнасці з большасцю перакладаў Бібліі у [[Храм Магілы Гасподняй]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:26, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Дамброва Бяластоцка]] → [[Дуброва-Беластоцкая]] == {{закрыта}} Назва, якая шырока выкарыстоўваецца тамтэйшымі беларусамі, сапраўдная нештучная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:47, 15 студзеня 2026 (+03) : Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], тут яўна ёсць патрэба глядзець шырэй на рэчы — перадача назваў паселішчаў [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыны]] датычыць шматлікіх кейсаў. Адзінкавы перанос засведчыць усяго толькі нашую непаслядоўнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 15 студзеня 2026 (+03) ::Гэта не адзінкавы перанос. Буду выстаўляць паступова пад нармальныя замацаваныя назвы. Ужо крыху прайшоўся вёскамі Сакольскага павета. Не зусім разумею, адкуль узялася практыка выкарыстоўваць нейкія прыдуманыя для беларускай мовы назвы, гэта так нідзе не робіцца. З тапонімамі Літвы крыху разгроб, цяпер вось будзем Польшчу глядзець. Для значных паселішчаў ёсць крыніцы кшталту Гістарычнага атласа. Для маленькіх глядзець ужыванне ў беларускай прэсе. Дарэчы, менавіта так складаўся тапанімічны даведнік Рапановіча ў Беларусі, які потым стаў асновай для даведніка Лемцюговай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:06, 15 студзеня 2026 (+03) ::: Праграмная рада тыднёвіка "Ніва" шмат гадоў і паслядоўна падае на яго старонках беларускія назвы паселішчаў, але белвікіпедысты аддаюць перавагу інструкцыі па транслітэрыцыі, гл. напр. у арт. [[Бельск Падляскі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:11, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Гэта вялікая бяда, што калісьці аматары мёртвых інструкцый транслітарацыі дабраліся да тапаніміі і ім ніхто нічога не сказаў па справе. Да таго ж, інструкцыі тычацца назваў, якія не замацаваныя ў мове. Цяпер выпраўляць — вельмі цяжкая праца, але за яе трэба брацца. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:58, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Дубічы Цэркеўнэ]], гміна дзе беларусы ў абсалютнай перавазе, еднак трохэ з польскего мувён. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:54, 16 студзеня 2026 (+03) ::::::Але вы падтрымайце іншыя перайменаванні, ці як. Правёў сур’ёзную працу дзеля выпраўлення тапаніміі Падляшша. Хіба ўсе назвы з створаных выправіў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:13, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[Эсфір (дачка Амінавада)]] → [[Эсфір (дачка Амінадава)]] або [[Эсфір]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Эсфір (дачка Амінавада)#Амінадава?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 19:19, 8 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: відавочная абдрукоўка. У некаторых моўных версіях ёсць удакладненне - [https://de.wikipedia.org/wiki/Ester_(Bibel) Эсфір (Біблія)], або [https://sk.wikipedia.org/wiki/Ester_(biblick%C3%A1_postava) Эсфір (біблійны персанаж)], аднак старонак неадназначнасці (спасылак на артыкулы пра іншых Эсфір) нават там не знайшоў. І ў нас таксама падобнае ўдакладненне лічу непатрэбным. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:50, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: няма патрэбы ва ўдакладненні, пагатоў такім, мякка кажучы старамодным :) --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:17, 17 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана пад назву [[Эсфір]], а таксама дададзена дадатковая старонка перасылкі. На старонцы размоў асобна адзначана праблема перадачы імя Амінадаў/Абігаіл/... у беларускай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Адольф Гітлер Уунона]] → [[Адольф Уунона]] == {{закрыта}} Асоба афіцыйна змяніла імя ([https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/11/28/namibian-politician-named-adolf-hitler-wins-re-election/ крыніца]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:36, 28 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, але важна пакінуць у лідзе ягонае папярэдняе імя, бо яно вельмі медыйнае [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:04, 30 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Асоба афіцыйна змяніла імя. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:41, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Страдзівары]] → [[Страдывары]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_192 т. 15, с. 192]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 00:32, 11 студзеня 2026 (+03) :Раз у БелЭн, то {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:59, 19 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена як у крыніцы, перасылка пакінута, бо памылка папулярная і не арфаграфічная. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:02, 23 студзеня 2026 (+03) == [[Анатоль Аляксеевіч Стэпусь]] → [[Анатоль Аляксеевіч Сцепусь]] == {{закрыта}} Напісанне прозвішча ''Сцепусь'' даеца на сайтах [https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/b797e4897c39802e.html МЗС Беларусі], [https://bel.sputnik.by/20170408/dyplamatyya-kultury-u-ehstonii-prahodzic-vystava-belaruskih-mastakou-1028215799.html Sputnik Беларусь], [https://www.sb.by/articles/glytok-pavetra-z-batska-shchyny-estoniya.html СБ Беларусь сегодня] і іншых. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:09, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Памылка ў назве. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:18, 23 студзеня 2026 (+03) {{закрыта}} == [[Руска-турэцкія войны]] → [[Расійска-турэцкія войны]] == У артыкулах вядзецца пра расійска-турэцкія войны, а не пра рускія.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:36, 30 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, згодна з меркаваннем ніжэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:04, 1 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:27, 15 студзеня 2026 (+03) == [[Ідзанакі і Ідзанамі]] → [[Ідзанагі і Ідзанамі]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Ідзанакі і Ідзанамі|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) : Вось тут неадназначна, бо можа ў пытаннях вымаўлення аўтар і правы, але ж мы тут заўсёды аддаем перавагу АК. Калі там напісана "Ідзанакі", а іншых прыкладаў у бел АК няма - хутчэй за ўсё назва застанецца. Не падводжу вынік, хачу пачуць што думаюць іншыя ўдзельнікі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:37, 7 верасня 2025 (+03) ::Я бы пакінуў «Ідзанакі», бо АК, але варта было б адзначыць арыгінальнае вымаўленне з транскрыпцыяй на беларускую. Але ёсць сумневы, што варта перадаваць японскае -gi- ў беларускай як -кі-, бо насамрэч да выбухнога ґ бліжэй к, а не фрыкатыўны г. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 18 верасня 2025 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} Усё ж такі перавагу трэба аддаваць беларускім крыніцам. Тым болей, як было зазначана вышэй, бягучы варыянт нельга лічыць памылкай. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:09, 22 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прыкладаў іншага напісання ў беларускіх аўтарытэтных крыніцах не прыведзена. Артыкул пакінуты пад цяперашняй назвай. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:43, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Небаскроб Мэры-Экс]] → [[Сент-Мэры Экс 30]] == {{закрыта}} У цяперашняй назве ўжыта няпоўная назва вуліцы. Варта таксама пазначыць нумар будынка, бо там ёсць і іншыя хмарачосы, напрыклад [https://en.wikipedia.org/wiki/70%20St%20Mary%20Axe Сент-Мэры Экс 70]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 07:28, 22 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Аргументацыя слушная, супраць ніхто не выступаў. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:21, 11 студзеня 2026 (+03) 0ke7k9cwqn11o9seou8xr30z1we4hmz 0 804291 5193149 5113707 2026-09-04T23:37:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193149 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ненартовіч}} {{Навуковец}} '''То́маш Ненарто́віч''' ({{lang-lt|Tomaš Nenartovič}}; нар. 1985, [[Вільнюс|Вільня]])&nbsp;— літоўскі [[гісторык]] і даследчык, спецыяліст па гісторыі [[Картаграфія|картаграфіі]], [[Геапалітыка|геапалітыцы]] і гісторыі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1985 годзе ў [[Вільня|Вільні]]. Пачатковую і сярэднюю адукацыю атрымаў у віленскай сярэдняй школе імя Яна Паўла II, якую скончыў у 2004 годзе. З 2004 па 2008 год вучыўся ў [[Вільнюскі педагагічны ўніверсітэт|Віленскім педагагічным універсітэце]], дзе атрымаў ступень бакалаўра па спецыяльнасці «нямецкая філалогія». Пазней пераехаў у [[Германія|Германію]] для працягу адукацыі<ref name="academia">{{cite web |url=https://uni-giessen.academia.edu/Toma%C5%A1Nenartovi%C4%8D |title=Tomaš Nenartovič |publisher=Academia.edu |lang=en |accessdate=17 сакавіка 2026}}</ref>. З 2008 па 2011 год навучаўся ў магістратуры [[Гісенскі ўніверсітэт імя Юстуса Лібіха|Гісенскага ўніверсітэта імя Юстуса Лібіха]] ў межах міждысцыплінарнай праграмы, якая ахоплівала гісторыю Усходняй Еўропы, [[Славістыка|славістыку]] і [[Паліталогія|паліталогію]]. Яго магістарская праца была прысвечана дзейнасці [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] на [[Віленшчына|Віленшчыне]] і сутыкненню савецкай, польскай, літоўскай і [[Беларуская гістарыяграфія|беларускай гістарыяграфій]] і гістарычных культур у гэтым пытанні. Пасля паспяховай абароны атрымаў ступень магістра гуманітарных навук<ref name="pofota">{{cite web |url=https://www.polenforschung.de/assets/downloads/Polenforschung/PoFoTa2011/PoFoTa2011Reader.pdf |title=Zweite Tagung Die Mitte Europas Kommunikation – Konstruktion – Kooperation. Reader. Zusammenfassungen und Biogramme |publisher=Deutsche Polenforschung |date=2011 |location=Darmstadt |pages=10 |lang=de |accessdate=17 сакавіка 2026 |archive-date=11 лютага 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211065551/https://www.polenforschung.de/assets/downloads/Polenforschung/PoFoTa2011/PoFoTa2011Reader.pdf |url-status=dead }}</ref>. З 2011 па 2015 год праходзіў дактарантуру пры Гісенскім універсітэце і паралельна з'яўляўся стыпендыятам Вышэйшай школы імя Лейбніца пры [[Інстытут Гердэра|Інстытуце Гердэра]] ў [[Марбург]]у. Падчас навучання працаваў над дысертацыяй, прысвечанай гісторыі картаграфіі і тэрытарыялізацыі ў Паўночна-Усходняй Еўропе на прыкладзе [[Віленскі край|Віленскага края]]. Паспяхова абараніў працу і атрымаў навуковую ступень доктара<ref name="academia" />. == Навуковая дзейнасць == Асноўны кірунак даследаванняў Томаша Ненартовіча&nbsp;— аналіз польскіх, літоўскіх і савецка-беларускіх канцэпцый тэрытарыялізацыі, а таксама ўплыў экспертных ведаў (географаў, геолагаў, этнографаў) на [[Геапалітыка|геапалітыку]] ў памежных рэгіёнах Усходняй Еўропы ў перыяд 1890—1939 гадоў. У сваіх працах ён даследуе ўзаемадзеянне [[Картаграфія|картаграфічных практык]] і тэрытарыяльных ідэнтычнасцей, асабліва ў рэгіёнах, якія знаходзіліся пад уплывам імперскай і транснацыянальнай дынамікі<ref name="pofota" />. Асаблівую ўвагу ён надае балцка-славянскай прасторы, былому расійскаму [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняму краю]], вывучаючы адносіны паміж польскімі, літоўскімі, беларускімі, расійскімі і нямецкімі картаграфічнымі экспертнымі культурамі і іх сувязі з палітычнымі працэсамі. Ненартовіч выкарыстоўвае транснацыянальную перспектыву, каб прасачыць геапалітычныя дыскурсы і прааналізаваць, як нацыянальныя, моўныя і рэлігійныя (каталіцкія, праваслаўныя, іўдзейскія) аргументы выкарыстоўваліся ў картаграфіі для легітымізацыі тэрытарыяльных прэтэнзій<ref name="pofota" />. У 2016 годзе ў [[Мюнхен]]е выйшла яго фундаментальная манаграфія «Імператарска-расійскія, нямецкія, польскія, літоўскія, беларускія і савецкія картаграфічныя ўяўленні і тэрытарыяльныя праекты ў кантактным рэгіёне Вільні 1795—1939» (ням.: ''Kaiserlich-russische, deutsche, polnische, litauische, belarussische und sowjetische kartographische Vorstellungen und territoriale Projekte zur Kontaktregion von Wilna 1795-1939''). == Бібліяграфія == * ''Nenartovič, Tomaš''. Die «Heimatarmee» (Armia Krajowa) im Wilnagebiet. Sowjetische, polnische, litauische und belarussische Historiographien und Geschichtskulturen im Widerstreit. (Магістарская праца). — Gießen: Justus-Liebig Universität, 2011. * {{кніга |аўтар=Nenartovič, Tomaš |загаловак=Kaiserlich-russische, deutsche, polnische, litauische, belarussische und sowjetische kartographische Vorstellungen und territoriale Projekte zur Kontaktregion von Wilna 1795-1939 |месца=München |выдавецтва=Collegium Carolinum |год=2016 |старонак=738 |isbn=978-3-486-73595-5 |lang=de}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ненартовіч Томаш}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1985 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі картаграфіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гісенскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Акадэміі асветы ўніверсітэта Вітаўта Вялікага]] lny2chnuk1pu4o9dy77y8mze4z45zb3 0 806860 5193204 5148136 2026-09-05T07:21:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193204 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Куліковіч}} {{Навуковец}} '''Уладзімір Іванавіч Куліковіч''' ({{ВД-Прэамбула}})  — беларускі [[мовазнаўца]] і [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2001), [[дацэнт]] (2004). Галоўны рэдактар часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» (2007—2009). == Біяграфія == Нарадзіўся 10 чэрвеня 1967 года ў вёсцы [[Станцыя Ашмяны (Жупранскі сельсавет)| Станцыя Ашмяны]]. У 1984 годзе скончыў Дакурнішскую сярэднюю школу, у 1991 годзе — [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[БДУ]], у 1994 годзе — аспірантуру [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 1991 па 1998 год працаваў выкладчыкам Мінскай сярэдняй спецыялізаванай школы пры БДУ (цяпер — [[Ліцэй БДУ]]), выкладчыкам кафедры сучаснай беларускай мовы БДУ. З 1998 па 2007 год быў старшым выкладчыкам, пасля — дацэнтам гэтай кафедры. У 2001 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па лінгвістычных поглядах [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Са жніўня 2007 года і да восені 2009 года быў галоўным рэдактарам часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]». Пачынаючы з 1994 года ён быў адным са сталых аўтараў гэтага выдання, надрукаваўшы ў ім дзясяткі публікацый. Нават у 2026 годзе паспелі ўбачыць свет дзве публікацыі з яго аўтарскага цыкла «Міфы і рэальнасць беларускай арфаграфіі», што друкаваўся ўвесь мінулы год<ref name="рс">На развітанне з Уладзімірам Куліковічам //[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. — 2026.— № 5. — С.47.</ref>. З 2009 года працаваў дацэнтам, загадчыкам кафедры рэдакцыйна-выдавецкіх тэхналогій [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]]. З 2024 года дактарант кафедры беларускага мовазнаўства БДУ. Быў аўтарам больш як 500 навуковых, навукова-папулярных і навукова-метадычных работ, у тым ліку дзвюх манаграфій, каля 50 вучэбна-метадычных дапаможнікаў для вучняў, настаўнікаў, студэнтаў, рэдакцыйна-выдавецкіх работнікаў. Памёр 23 красавіка 2026 года ў Мінску. Пахаваны ў Ашмянскім раёне<ref name="рс"/>. == Выбраныя працы == * Адметнасці моўнай кампетэнцыі студэнцкай моладзі ў дачыненні да паняцця «арфаграфія» / У. І. Куліковіч // Роднае слова. — 2025. — № 1. — С. 49-52. * Арфаграфічныя правілы і моўныя тэндэнцыі ў дачыненні да новай запазычанай лексікі / У. І. Куліковіч // Роднае слова. — 2025. — № 7. — С. 53-57. * Асноўныя тыпалагічныя характарыстыкі хрэстаматый XXI ст. для вывучэння беларускага пісьма / У. І. Куліковіч // Журналістыка-2025: стан, праблемы і перспектывы : матэрыялы 27-й Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 14 лістап. 2025 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. В. Бяляеў (гал. рэд.) [i iнш.]. — Мінск : БДУ, 2025. — С. 390—394. * Асаблівасці мультымедыйных праектаў арфаграфічнай тэматыкі на сучасным этапе / У. І. Куліковіч // Труды БДТУ. Сер. 4, Принт- и медиатехнологии. — 2024. — № 1 (279). — С. 45-51. * Праблемныя аспекты аўтаматычнага перакладу з рускай мовы на беларускую: парады рэдактару / У. І. Куліковіч // Слова ў кантэксце часу: матэрыялы 5-й Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 11 сак. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. В. Бяляеў (гал. рэд.) [i iнш.]. — Мінск : БДУ, 2024. — С. 159—164. * Рэлігійная лексіка ў «Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», як сведчанне поліканфесійнасці грамадства / У. І. Куліковіч // Беларуская думка. — 2021. — № 4. — С. 96-99. * Практыкум па беларускай арфаграфіі для рэдактараў : вучэбны дапаможнік / У. І. Куліковіч. — Мінск : РІВШ, 2021. — 292 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web |author = |authorlink = |date =2019- 01-24 |url =https://www.osh.by/?p=50242 |title =Трактарыст-філолаг пра мову, мора і мары |publisher =Ашмянскі веснік |access-date = |language = |archive-date =16 лістапада 2019 |archive-url =https://web.archive.org/web/20191116234247/http://www.osh.by/?p=50242 |url-status =dead }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Куліковіч, Уладзімір Іванавіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] ro9s1g26ylh48spu4n4d48z3d3wftub 5 807799 5192978 5141082 2026-09-04T14:32:47Z ~2026-48075-02 173595 /* Што гэта? */ Адказ 5192978 wikitext text/x-wiki == Што гэта? == Старонка размоў для магчымых пытанняў удзельнікаў Вікі любіць Зямлю-2026. Каб была, але хто будзе адказваць не ведаю. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03) :Дзе вынікі? [[Адмысловае:Contributions/~2026-48075-02|~2026-48075-02]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-48075-02|размова]]) 17:32, 4 верасня 2026 (+03) teeta9gax9jud4trw4j5our0ha5p7q2 0 808349 5192859 5188751 2026-09-04T12:53:21Z ~2026-48042-10 173590 /* Працы */ 5192859 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Працягнуў адукацыю ў аспірантуры [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], якую скончыў у 2004 годзе. У перыяд з 2001 па 2005 год працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце гісторыі НАН Беларусі ў Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Пазней пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw"/>. З 2008 года Юрый Грыбоўскі перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), дзе пачаў працаваць на пасадзе [[ад’юнкт]]а, а пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw"/><ref name="nlb"/>. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad"/>. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова з’яўляецца галоўным рэдактарам навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатарам па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw"/>. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) * Grzybowski J.Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J.Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J.Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowejCerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1, 2011 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku//Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.)"Запісы БІНіМ" 2016, t. 38, , 2016 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 rokuEuropa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951//Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowejStudia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej : zarys problemu. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944)Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939-1948Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie.Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021 * Grzybowski, Jerzy. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski//1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час//Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 * Grzybowski J. W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 // 2024, «Res Historica» nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J.Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] et9e22wg37714vbvdlruhkf3n9ncj62 5192883 5192859 2026-09-04T13:13:00Z ~2026-48042-10 173590 /* Біяграфія */ 5192883 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Працягнуў адукацыю ў аспірантуры [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], якую скончыў у 2004 годзе. У перыяд з 2001 па 2005 год працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце гісторыі НАН Беларусі ў Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Первша друкована праца: "Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны" (Мінск, 2003) (в соавт.). Друга праца: "Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацвержана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. - Мінск, 2005. - 145, [33] л.". Наступнга праца: «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918–1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пазней пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw"/>. З 2008 года Юрый Грыбоўскі перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), дзе пачаў працаваць на пасадзе [[ад’юнкт]]а, а пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw"/><ref name="nlb"/>. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad"/>. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова з’яўляецца галоўным рэдактарам навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатарам па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw"/>. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) * Grzybowski J.Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J.Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J.Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowejCerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1, 2011 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku//Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.)"Запісы БІНіМ" 2016, t. 38, , 2016 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 rokuEuropa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951//Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowejStudia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej : zarys problemu. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944)Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939-1948Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie.Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021 * Grzybowski, Jerzy. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski//1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час//Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 * Grzybowski J. W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 // 2024, «Res Historica» nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J.Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] 1bgksxujpxydh2kd550n7yod024f440 5192889 5192883 2026-09-04T13:16:31Z ~2026-48042-10 173590 /* Працы */ 5192889 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Працягнуў адукацыю ў аспірантуры [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], якую скончыў у 2004 годзе. У перыяд з 2001 па 2005 год працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце гісторыі НАН Беларусі ў Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Первша друкована праца: "Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны" (Мінск, 2003) (в соавт.). Друга праца: "Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацвержана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. - Мінск, 2005. - 145, [33] л.". Наступнга праца: «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918–1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пазней пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw"/>. З 2008 года Юрый Грыбоўскі перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), дзе пачаў працаваць на пасадзе [[ад’юнкт]]а, а пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw"/><ref name="nlb"/>. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad"/>. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова з’яўляецца галоўным рэдактарам навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатарам па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw"/>. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) * Grzybowski J.Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J.Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J.Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowejCerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1, 2011 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku//Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 rokuEuropa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Między Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. - Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2015. - 335 с. - (Druga Europa ; t. 7) * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.)"Запісы БІНіМ" 2016, t. 38, , 2016 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowejStudia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944)Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939-1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, Jerzy. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski// 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 * Grzybowski J. W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 // 2024, «Res Historica» nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J.Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] 14hjl6ukntygaknxzwgetr3o1f8rngl 5192902 5192889 2026-09-04T13:21:15Z ~2026-48042-10 173590 /* Працы */ 5192902 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Працягнуў адукацыю ў аспірантуры [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], якую скончыў у 2004 годзе. У перыяд з 2001 па 2005 год працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце гісторыі НАН Беларусі ў Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Первша друкована праца: "Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны" (Мінск, 2003) (в соавт.). Друга праца: "Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацвержана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. - Мінск, 2005. - 145, [33] л.". Наступнга праца: «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918–1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пазней пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw"/>. З 2008 года Юрый Грыбоўскі перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), дзе пачаў працаваць на пасадзе [[ад’юнкт]]а, а пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw"/><ref name="nlb"/>. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad"/>. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова з’яўляецца галоўным рэдактарам навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатарам па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw"/>. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) * Grzybowski J.Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J.Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J.Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowejCerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1, 2011 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 rokuEuropa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Między Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. - Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2015. - 335 с. - (Druga Europa ; t. 7) * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // "Запісы БІНіМ" 2016, t. 38, , 2016* Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939-1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, Jerzy. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] 6yn3u31p6pdg956n6vfvetwogsxqk0x 0 808944 5193052 5150952 2026-09-04T17:29:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193052 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Сіньхайская рэвалюцыя'' — [[рэвалюцыя]] [[1911]] года, у выніку якой замест [[Імперыя Цын|Імперыі Цын]] паўстала [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайская Рэспубліка]]<ref>[https://bigenc.ru/c/sin-khaiskaia-revoliutsiia-923315 Синьхайская революция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260412122512/https://bigenc.ru/c/sin-khaiskaia-revoliutsiia-923315 |date=12 красавіка 2026 }}{{ref-ru}}</ref>. ''¹Назва: ад «Сінь-хай» ({{lang-zh|辛亥}}) — абазначэнне [[1911|1911 года]] ў традыцыйным цыкле [[Кітайскі каляндар|кітайскага календара]].'' == Гісторыя == Рэвалюцыйныя хваляванні пачаліся ў горадзе [[Ухань|Учан]], але затым хутка распаўсюдзіліся на іншыя рэгіёны краіны. {{Загатоўка раздзела}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Кітая]] s7kk4vs2c7l57snemyktxmq5umpat1p 0 810360 5193105 5189517 2026-09-04T20:46:16Z 5193105 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Аляксеевіч Круцкіх'''<ref>[https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid07ZrpNvPNSoqES8R91s7YtSty141E5eJ6a6iog4JzjawrriodQ6fggSFxsSdw4CWMl?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZZe2mcImv3ThmKu5x8O5CLMhQnFsi14cUbOYk5X2RKsIJkouIiMlayJ4DD1xBQwg9lzQGW0uuB7HdZucKeA2khMMp5BmBzARqzj3RZwgnXbejgWm91bclmKVhCZtdXuPTT2AiovfTkEe4lanhJrGG0hGm6ErO1c7iQEDxB5t9hvqUJwY_R_rMBxLNJIG7sLWk64UpQLLW1n_XOcztuwtVveCgaGEuQvrNM35mMNkaOTuA&__tn__=%2CO*F Пасведчанне Беларускага саюза кінематаграфістаў]</ref> ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. Летам 2017 года стаў Ганаровым донарам крыві ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/chamu-donarstva-u-belarusi-music-stac-byasplatnym-yak-u-polshchy|title=Чаму донарства ў Беларусі мусіць стаць бясплатным, як у Польшчы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-06-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21|archive-date=21 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260721144858/https://av.by/news/taras-tarnalickij|url-status=dead}}</ref>, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў<ref>{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}</ref>. У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Прафесійная дзейнасць == Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс аўтакласіфайда av.by<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25|archive-date=21 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260721144858/https://av.by/news/taras-tarnalickij|url-status=dead}}</ref>, партал Tut.by (праекты "Афіша"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014035240/https://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|url-status=dead}}</ref> і "Ледзі"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title="Я приходила домой и плакала от усталости". Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25|archive-date=18 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518055241/https://lady.tut.by/news/life/606230.html|url-status=dead}}</ref>), The Village Belarus<ref>{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскі партал film.ru<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскі анлайн-часопіс "25-ты кадр"<ref>{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}</ref>, IGN Russia<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Віртуальныя радасці"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс Сitydog<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на "Линии Сталина"|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Probusiness<ref>{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт выдання "Наша Ніва"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал пра беларускую культуру "Будзьма беларусамі"<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}</ref>, экалагічны партал Greenbelarus.info<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс Relax.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, аналітычны анлайн-часопіс "Беларусский журнал"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт арганізацыі "Цэнтр новых ідэй"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне "Брэсцкая газета"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}</ref>, студэнцкі часопіс ECLAB "Енот"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне GPress<ref>{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Zerkalo<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс "Сойка"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт тэлеканала "Белсат"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс "Большой"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Новы час"<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс 34Mag.net<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Dev.by<ref>{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне 2doc.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, праект Dom.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал Onliner<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}</ref>, бізнес-выданне "Ежедневник"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс "Дырэктар"<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Беларусы і рынак"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, украінскае бізнес-выданне Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title="Лирическое" наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}</ref>, будаўнічы партал Stroyka.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне kyky.org<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс "Культпрасвет"<ref>{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, дзяржгазета "Культура"<ref>{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Mediakritika.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by<ref>{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, экспертны партал Fashionbank.by<ref>{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by<ref>{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Reform.news<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/324744-kak-prohodit-festival-sprava-v-derevne-belaja-cerkov-fotoreportazh|title=Как проходит фестиваль SPRAVA в деревне Белая Церковь — фоторепортаж — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне "Эканамічная газета"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/kachestvo-v-rossii-nikogo-ne-interesuet/|title=Качество в России никого не интересует. — Как белорусская посуда продается в других странах?|website=neg.by|access-date=2026-07-25}}</ref> ды інш. Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сам канал у пачатку 2025 года быў даданы ў Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://baj.media/ru/jekstremistskij-spisok-mininformacii-sajt-narodnye-novosti-vitebska-i-telegram-kanal-svjatoj-belavud/|title=«Народные новости Витебска» в «экстремистском списке»|website=Белорусская ассоциация журналистов|date=2025-01-14|access-date=2026-08-04}}</ref>. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Запрашаўся на дзяржаўныя (АНТ, Беларусь-1<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JVPz3II05pM|title=Продолжение следует... Форум|last=NEWS.BY: новости Беларуси и мира|date=2016-10-10|access-date=2026-07-25}}</ref>) і незалежныя тэлеканалы і медыя ("Белсат", Еўрарадыё)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/nacionalnyy-konkurs-na-listopade-chto-dalshe|title=Национальный конкурс на "Листопаде": что дальше {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-11-12|access-date=2026-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://belsat.eu/programs/ministerstva-kultury-patratsits-na-geta-milyony-dolarau/|title=Міністэрства культуры патраціць на гэта мільёны долараў|access-date=2026-07-25}}</ref> для абмеркавання пытанняў культуры і кіно. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}</ref>. У 2022 і 2023 запрашаўся ў склад журы фестывалю "Нефільтраванае кіно"<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://shortmovie.club/programmes/2022-8/jury/|title=The jury of the VIII Short Movie Club Film Festival "Nefiltravanae Kino". - Short Movie Club|website=Short Movie Club|access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://shortmovie.club/programmes/2023-9/jury/|title=One moment, please...|website=shortmovie.club|access-date=2026-07-28}}</ref>. Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі "Як мы захочам" беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова<ref>{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры "Luna"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. Вясной 2026 года выйшаў са складу арганізатараў прэміі<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid0dU7vEQLMWZdy6KUrDueM4ZHeE1vxMZ3Q4XxU7Zxi5kaiuFFV2GneTBrf3fY5tMjel|title=Болей не ў камандзе прэміі "Чырвоны верас"|author=Taras Tarnalitsky|website=facebook.com|date=2026-05-29}}</ref>. У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17|archive-date=18 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718154819/http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|url-status=dead}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17|archive-date=18 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718163421/http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17|archive-date=17 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260717200404/http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|url-status=dead}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}</ref>. У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага "На ABBA падалі ў польскую пракуратуру"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}</ref>, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » "Беларускае кіно на зломе эпох"|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}</ref>, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref> для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]] (выйшаў са складу вясной 2026 года<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid02for48ia9tvkChYsaw4ED2411Z5MEPw1yk4PQeXsQZ5QJsZicF1v49JemzyehUpKl|title=Выйшаў сёння са складу Беларускай незалежнай кінаакадэміі. Яна ж Belarusian independent film academy. Яна ж проста BIFA.|author=Taras Tarnalitsky|website=facebook.com|date=2026-05-19}}</ref>), [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} s5a0kr13a2b114mk25l810o7tiso4g1 0 810536 5193028 5181889 2026-09-04T16:42:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193028 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бельскі}} {{Пісьменнік}} '''Сільвестр Бельскі''' ({{lang-pl|Sylwestr Bielski}}; {{ВДП}}) — беларускі рэлігійны дзеяч, [[іераманах]] [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-ўніяцкай царквы]], асветнік і педагог. {{нп5|Кандыдат універсітэта|Кандыдат філасофіі|ru|Кандидат университета}}. [[Прафесар]] усеагульнай гісторыі. Эканом [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча|Жыровіцкага грэка-ўніяцкага духоўнага вучылішча]]. Стваральнік і наглядчык {{нп5|Мікалаеўскі Мілецкі мужчынскі манастыр|Мілецкага духоўнага вучылішча|uk|Миколаївський Милецький чоловічий монастир}}. == Біяграфія == Бельскі Сільвестр, сын Яна, нарадзіўся ў 1796 годзе ў [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] Мінскай губерні ў шляхецкай сям’і<ref name=":0">{{Cite web|url=https://genealogia.club/lib/35-spisok-dvorjan-minskoi-gubernii.html|title=Список дворян Минской губернии // Genealogia Club}}</ref><ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/library/material/3191/|загаловак=А. Х. [Протоирей Александр Хотовицкий]. К истории Милецкого духовного училища // Волынские епархиальные ведомости. 1894. № 28. 1 окт.|выданне=}}</ref><ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/library/material/8302/|загаловак=В память столетия Волынской духовной семинарии (14 мая 1896 г.): (продолжение) // Волынские епархиальные ведомости. 1896. № 26. 11 сент|выданне=}}</ref>. Пачатковую адукацыю атрымаў у [[Свята-Дабравешчанская царква і базыльянскі кляштар (Малыя Ляды)|Лядзенскай базыльянскай школе]] (цяпер Смалявіцкі раён). З 1809 года навучаўся арыфметыцы і геаграфіі ў [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Тараканскім грэка-каталіцкім (уніяцкім) манастыры]] (цяпер вёска Імянін Драгічынскага раёна). У 1814 годзе пастрыжаны ў манахі. У 1816—1818 гг. вывучаў рыторыку і матэматыку ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім базыльянскім манастыры]]. Скончыў фізіка-матэматычны факультэт (1821) і адначасова навучаўся на факультэце літаратуры і вольных мастацтваў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://genealogia.lt/pdfs/uwlf.pdf|загаловак=Lista Uczniów Uniwersytetu Wilenskiego Oddziału Fizycznego z r. 1820/1: <nowiki>[Bielski Sylwester]</nowiki> // Welcome to Forum Rodów Grodzieńskich.}}</ref><ref name=":3">{{Кніга|загаловак=Księga Wpisowa Uczniow Uniwersytetu Imperatorskiego Wilenskiego z roku 1819/20 // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Вільнюскага ўніверсітэта. F2-КC 79. Арк. 157}}</ref> , атрымаў ступень кандыдата філасофіі<ref name=":0" />. У 1820 годзе рукапаложаны ў іераманахі. З 1821 па 1824 год працаваў настаўнікам, затым быў прэфектам Жыровіцкага павятовага вучылішча. У 1824—1828 гг. — настаўнік фізікі і прапаведнік у Жыровічах. Паводле візітацыі 1823 года ў Жыровіцкі манастыр, «настаўнікам арыфметыкі, геаграфіі, маральных навук і рэлігіі ў двух малодшых класах… быў айцец Сільвестр Бельскі, якому тады было 28 гадоў… Крыніцы за 1826 год сведчаць, што ён і надалей займаў гэтыя пасады»<ref name=":4">{{Кніга|спасылка=|загаловак=Pawluczuk, U. A. Zakonnicy monasteru w Żyrowicach w świetle wizytacji sporządzonej w 1823 roku // Saeculum Christianum. Pismo historyczne. Warszawa, 2021. T. 28, nr. 2. S. 191}}</ref>. Імя Сільвестра Бельскага фігуруе ў апошнім складзе выкладчыкаў грэка-ўніяцкай (базыльянскай) гімназіі ў Жыровічах<ref>{{Кніга|спасылка=https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=152485|загаловак=Charkiewicz, W. Placyd Jankowski (John of Dycalp): zycie i tworczosc / W. Charkiewicz. Wilno, 1928. S. 184}}</ref>, якая існавала ў перыяд кіравання літоўскага правінцыяла [[:ru:Каминский, Цезарь Францович|Цэзары Каменскага]]. У 1828—1830 гадах — вікарый [[Пінскі Лешчанскі манастыр|Лешчанскага базыльянскага манастыра]] (каля Пінска). У 1830—1832 гадах быў наглядчыкам Барунскага павятовага вучылішча і прафесарам усеагульнай гісторыі. З 1832 года — эканом Літоўскай грэка-ўніяцкай духоўнай семінарыі ў Жыровічах. 7 чэрвеня 1833 года [[Грэка-ўніяцкая духоўная калегія|Грэка-ўніяцкай духоўнай калегіяй]] прызначаны наглядчыкам {{нп5|Мікалаеўскі Мілецкі мужчынскі манастыр|Мілецкага духоўнага вучылішча|uk|Миколаївський Милецький чоловічий монастир}}<ref>{{Кніга|спасылка=https://izdatsovet.by/images/pdf-files/Zapiski_mitropolita_Iosifa_Semashko_T3.pdf|загаловак=Бѣльскій, Сильвестръ — іеромонахъ, смотритель Мелецкаго духовнаго училища // Записки Іосифа, митрополита Литовскаго, изданныя Императорскою Академіею Наукъ по завѣщанію автора. Т. III. СПб., 1883. Стб. 1301}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://orthrozhische.at.ua/publ/milecke_dukhovne_uchilishhe_jak_oseredok_pravoslavnoji_osviti_na_volini/1-1-0-1|загаловак=Хоміч, Д. В. Милецьке духовне училище як осередок православної освіти на Волині // Рожищенське Благочиння}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/library/material/8302/|загаловак=В память столетия Волынской духовной семинарии (14 мая 1896 г.): (продолжение) // Волынские епархиальные ведомости. 1896. № 10/11. 1 и 11 апр|выданне=}}</ref> на Валыні, заснаванага ініцыятывай епіскапа [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфа Сямашкі]] для навучання дзяцей уніяцкага духавенства і падпарадкаванага [[Літоўская ўніяцкая епархія|Літоўскай грэка-ўніяцкай епархіі]]. У жніўні 1839 года іераманах Бельскі падаў прашэнне аб вызваленні ад манаства і пераходзе ў свецкае званне. Знаходзіўся шэсць месяцаў у [[Быценскі манастыр|Быценскім манастыры]]<ref name=":1" />, пасля быў сасланы ў [[:ru:Курский Знаменский Богородицкий монастырь|Курскі манастыр]]<ref>{{Кніга|спасылка=http://elib.bsu.by/handle/123456789/243685|загаловак=Теплова, В. А. Репрессивные меры против униатского духовенства, не принявшего определений Полоцкого церковного собора 1839 г. // Беларусь у эпоху геапалітычных і сацыяльных зрухаў Новага і Навейшага часу. Да 25-годдзя кафедры гісторыі Беларусі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта: матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 22 ліст. 2019 г. / Бел. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. Г. Каханоўскі (старш.) [і інш.]. Мн., 2019. С. 180.|archive-date=8 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908085624/https://elib.bsu.by/handle/123456789/243685}}</ref>. У запісе ад 2 студзеня 1841 года мітрапаліт Іосіф (Сямашка) паведамляў: «Іераманахі даверанай майму кіраванню Літоўскай епархіі — Сільвестр Бельскі, Ваніфацый Тарасевіч, Іаан Овельт, Антоній Валансевіч і Фабіян Мажальскі — звярнуліся да мяне з прашэннямі аб вызваленні іх з манаства і пераводзе ў свецкае саслоўе. …усе яны, за выключэннем Бельскага, пагадзіліся далучыцца да Праваслаўнай Царквы менавіта пры той умове, што будуць вызвалены ад манаства»<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Iosif_Semashko/zapiski-iosifa-mitropolita-litovskogo-tom-3/2|загаловак=Святейшему Правительствующему Синоду, от 15 января за № 50, с представлением об увольнение в светское звание иеромонахов Бельского, Тарасевича, Овельта, Волонсевича и Мажальского // Записки Иосифа, митрополита литовского. Т. 3}}</ref>. У 1841 годзе Сільвестр Бельскі пакінуў духоўны сан і перайшоў у свецкае званне. У 1845 годзе атрымаў асабістае [[Ганаровыя грамадзяне|ганаровае грамадзянства]]<ref>{{Кніга|загаловак=Дело канцелярии попечителя Белорусского учебного округа: о введении уволенного из духовного звания б. иеромонаха Сильвестра Бельского в личное Почетное Гражданство // Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 567. Воп. 2. Спр. 5611}}</ref>. Удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|падзей 1863 года]] ў Польшчы, Літве і Беларусі. == Асветніцкая дзейнасць і погляды == Іераманах Сільвестр Бельскі свядома абраў манаскі шлях служэння Богу. У 18-гадовым узросце ўступіў у [[Ордэн Базыльян|Ордэн святога Васіля (Базыля) Вялікага (базыльянскі ордэн)]]<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://bazylianie-prowincji-litewskiej.uws.edu.pl/pl/index-baz|title=Bielski Sylwester // Indeks bazylianów: Alfabetyczny indeks nazwisk zakonników litewskie prowincji bazylianów}}</ref>. На працягу многіх гадоў займаўся педагагічнай дзейнасцю. Належаў да ўніяцкага духавенства, якое спалучала тэалагічную і свецкую адукацыю. Выкладанне ім дакладных навук сведчыць пра мадэрнізацыйныя тэндэнцыі ў базыльянскай школьнай практыцы першай паловы XIX стагоддзя. Значную ўвагу надаваў пытанням асветы і выхавання на роднай мове. Улічваючы пажаданні бацькоў навучэнцаў, у рапарце ад 22 верасня 1833 года ён як кіраўнік Мілецкага духоўнага вучылішча звярнуўся да Праўлення Літоўскай грэка-ўніяцкай духоўнай семінарыі з просьбай дазволіць навучанне дзяцей на «зразумелай для іх … айчыннай мове польскай» і забяспечыць вучылішча неабходнымі падручнікамі на гэтай мове<ref name=":2" />. Аднак кіраўніцтва семінарыі адмовіла, матывуючы гэта тым, што «няма ніякай патрэбы ўводзіць новы прадмет выкладання»<ref name=":2" />. Жыццёвы лёс Сільвестра Бельскага ў многім характэрны для базыльянскага манаства ў перыяд ліквідацыі [[Царкоўная унія|царкоўнай ўніі]]. Спачатку ён, як і большасць духавенства Літоўскай епархіі, далучыўся да Праваслаўнай Царквы, пра што сведчыць «Спіс службовых асоб Літоўскай грэка-ўніяцкай епархіі, якія ўласнаручнымі падпіскамі абавязаліся далучыцца да Праваслаўнай Грэка-Расійскай Царквы» (руск.: «Список должностным лицам Литовской Греко-Униатской епархии, обязавшимся собственноручными подписками присоединиться к Православной Греко-Российской Церкви»), які змешчаны ў другім томе «Запісак Іосіфа, мітрапаліта Літоўскага» (1883)<ref>{{Кніга|спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Iosif_Semashko/zapiski-iosifa-mitropolita-litovskogo-tom-2/1|загаловак=Записка подробная от 3 октября 1837 г., о состоянии обеих Униатских епархий во всех отношениях // Записки Иосифа, митрополита литовского. Т. 2}}</ref>. Аднак пазней Сільвестр Бельскі змяніў сваю пазіцыю. Застаючыся верным рэлігійнай традыцыі, у якой быў выхаваны, ён разам з іншымі чатырма іераманахамі-базыльянамі звярнуўся з просьбай аб звальненні з манаскага стану і пераводзе ў свецкае званне. Гэтае рашэнне засведчана ў афіцыйным звароце мітрапаліта Іосіфа (Сямашкі) у Свяцейшы Сінод, дзе ён хадайнічаў аб вызваленні Сільвестра Бельскага і яшчэ некалькіх клірыкаў ад манаскіх абавязкаў з наданнем ім права самастойна выбраць месца жыхарства<ref name=":5" />. Асабісты выбар Сільвестра Бельскага ва ўмовах складаных царкоўна-рэлігійных і грамадскіх перамен сведчыць пра яго імкненне дзейнічаць у адпаведнасці з уласнымі поглядамі і перакананнямі. == Цікавыя факты == У Віленскім універсітэце Сільвестр Бельскі вучыўся ў адзін час з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], [[:be-tarask:Тамаш Зан|Тамашом Занам]], [[:be-tarask:Ігнат Дамейка|Ігнатам Дамейкам]] і іншымі [[Таварыства філаматаў|філаматамі]]<ref name=":3" />. Сільвестр Бельскі — дзед прафесара педагогікі [[:uk:Більський Фома Антонович|Фамы Бельскага]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://fppd.msu.by/index.php/kafedry/kafedra-pedagogiki/istoriya-kafedry/lichnosti-v-istorii-kafedry/209-belskij-foma-antonovich|загаловак=Профессор Бельский Фома Антонович (1890—1952) — заведующий кафедрой педагогики и психологии (1935—1936 гг.) // Могилёвский государственный университет имени А. А. Кулешова. Кафедра педагогики: личности в истории кафедры}}</ref>, добра знаёмага з ідэйна-асветніцкай дзейнасцю філаматаў. Фама Антонавіч здолеў захаваць томікі паэтычнай спадчыны Адама Міцкевіча як у сталінскія 1930-я гады, так і падчас Вялікай Айчыннай вайны, калі ад нямецкай бомбы згарэў яго дом і амаль цалкам быў знішчаны кніжны збор<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.grsu.by/doc/54478|загаловак=Бельскі, А. Асветніцкая дзейнасць Фамы Бельскага ў дыскурсе філамацкіх ідэй // Хоревские чтения: сб. науч. работ / под ред. С. Ф. Мусиенко. Гродно, 2019. Вып. 3. С. 246—254}}</ref>. Сільвестр Бельскі даводзіцца прадзедам доктару філалагічных навук, прафесару Георгію Яталю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-889745|загаловак=Ятель Георгій Прокопович|год=2025-07-02|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України|выдавецтва=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України|том=Online 2025|isbn=978-966-02-2074-4}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Георгий Ятель: лингвист и дидакт: статьи, воспоминання, страницы дневника = Георгій Ятель: лінгвіст і дидактик: статті, спогади, сторінки щоденника / сост., коммент. и предисл. A. И. Бельского. Мн., 2020. 288 с}}</ref>, а таксама прафесару і пісьменніку [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алесю Бельскаму]]<ref>{{Артыкул|спасылка=|загаловак=Верабей, А. Яго ліпеньскі поўдзень // Літаратура і мастацтва. 2013. 26 ліп. С. 4|выданне=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|title=Давыденко, Н. Известный писатель, уроженец Копыльщины Алесь Бельский отмечает 60-летний юбилей // Слава працы {{!}} Копыль Online|access-date=9 ліпеня 2026|archive-date=9 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709201035/https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Климов, С. М. Базилиане: [история ордена св. Василия Великого (базилиан)]. Могилев, 2011. 147 с. * Лаўрэш, Л. Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях: жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі; пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк, 2025. 326 с. * Лісейчыкаў, Д. В. Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720—1839 гг. Мн., 2011. 198 с. * Лыч, Л. Уніяцкая царква Беларусі: этнакультурны аспект. 2-е выд. Мн., 2011. 128 с. * Марозава, С. В. «Сваёй веры ламаць не будзем…»: супраціў дэўнізацыі ў Беларусі (1780—1839 гг.). Гродна, 2014. 217 с. * Марозава, С. В. Уніяцкая царква ў этнакультурным развіцці Беларусі (1596—1839 гады) / пад навук. рэд. У. М. Конана. Гродна, 2001. 352 с. * Падокшын, С. А. Унія. Дзяржаўнасць. Культура (філасофска-гістарычны аналіз). Мн., 1998. 111 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельскі Сільвестр}} 1hp5oavys77icll7fhsz290payfywfb 0 811679 5193074 5181914 2026-09-04T18:46:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193074 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Тадэвуш Міцінскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Tadeusz Miciński}} |Фота = Tadeusz micinski.jpg |Шырыня = |Подпіс = Тадэвуш Міцінскі ў 1913 годзе<br>(аўтар здымка: [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]]) |Дата нараджэння = {{ДН|9|11|1873}} |Месца нараджэння = [[Лодзь]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = люты 1918 |Месца смерці = пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]], [[Магілёўская губерня]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Род дзейнасці = [[паэт]], [[пісьменнік]], [[драматург]], [[публіцыст]], [[перакладчык]] |Гады творчасці = 1896—1918 |Мова твораў = [[польская мова|польская]] |Жанр = містычны [[раман]], [[паэма]], [[верш]], [[п’еса]] |Кірунак = [[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]], [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізм]] }} '''Тадэ́вуш Міці́нскі''' ({{lang-pl|Tadeusz Miciński}}; {{ДН|9|11|1873}}, [[Лодзь]]&nbsp;— люты [[1918]], пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]]) — [[Польшча|польскі]] [[паэт]], [[драматург]], [[празаік]], [[публіцыст]] і [[перакладчык]]. Прадстаўнік літаратурнага кірунку «[[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]]». Аўтар містычных раманаў, паэм прозай і кантэмпляцыйных вершаў. Адзін з вядучых пісьменнікаў польскага [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізму]], папярэднік [[Сюррэалізм|сюррэалізму]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся ў сям’і Рудольфа і Ванды з [[Прускія|Прускіх]]. Навучаўся ў V гімназіі ў [[Варшава|Варшаве]]. У 1893—1895 гадах вывучаў гісторыю і філасофію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] ў [[Кракаў|Кракаве]]<ref name="VLE">{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/tadeusz-micinski/ |title=Tadeusz Miciński |publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija |lang=lt |accessdate=26 ліпеня 2026}}</ref>. Пазней працягнуў адукацыю ў [[Лейпцыг]]у і [[Берлін]]е, дзе пазнаёміўся са [[Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіславам Пшыбышэўскім]]. У студэнцкія гады захапіўся [[акультызм]]ам, [[сатанізм]]ам і кнігамі таемных ведаў. З’яўляўся членам Варшаўскага тэасофскага таварыства<ref name="Hass">{{кніга |аўтар=Hass L. |загаловак=Ambicje rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905–1928 |месца=Warszawa |год=1984 |с=89}}</ref>. У 1897—1898 гадах падарожнічаў па [[Іспанія|Іспаніі]], дзе глыбока зацікавіўся іспанскай містыкай, жывапісам [[Франсіска Гоя|Франсіска Гоі]] і драматычнай паэзіяй [[Педра Кальдэрон дэ ла Барка|Педра Кальдэрона дэ ла Баркі]]<ref name="VLE"/>. Быў блізкім сябрам [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч|Станіслава Ігнацы Віткевіча]] і кампазітара [[Караль Шыманоўскі|Караля Шыманоўскага]]. У 1910—1913 гадах жыў у раёне Хелерау ў [[Дрэздэн]]е, дзе пазнаёміўся з мясцовым тэатральным авангардам<ref name="Jastrzabek_2012a">{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego |выданне=Folia Litteraria Polonica |год=2012 |нумар=15 |старонкі=159–160}}</ref>. У жніўні 1912 года ўдзельнічаў у з’ездзе ў [[Закапанэ]], на якім быў створаны Польскі ваенны скарб ({{lang-pl|Polski Skarb Wojskowy}})<ref name="Kiedrzynska">{{артыкул |аўтар=Kiedrzyńska W. |загаловак=Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914 |выданне=Niepodległość |год=1936 |том=XIII |нумар=1 (33) |старонкі=80}}</ref>. У 1913 годзе працаваў карэспандэнтам тыднёвіка «[[Świat]]» у [[Сафія|Сафіі]] падчас адной з [[Балканскія войны|Балканскіх войнаў]]{{sfn|Ławski|2018|с=160}}. === Першая сусветная вайна і знаходжанне ў Расіі === Т. Міцінскі прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]<ref name="Marlega">{{cite web |url=http://mloda-polska.klp.pl/a-8473-2.html |title=Tadeusz Miciński – biografia |author=Marlęga K. |lang=pl |accessdate=15 студзеня 2015}}</ref>, шмат падарожнічаў. Ён займаў выразную антыгерманскую і праенную пазіцыю{{sfn|Ławski|2018|с=157}}. Ад жніўня 1915 года знаходзіўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], куды эвакуіраваўся з Варшавы перад наступам нямецкіх войскаў{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}. Хутка пасля заснавання ў верасні 1915 года тыднёвіка «[[Рэха Польскае]]» (звязанага з Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыяй і [[Аляксандр Лядніцкі|Аляксандрам Лядніцкім]]) стаў яго публіцыстам{{sfn|Ślisz|1968|с=82}}. Таксама супрацоўнічаў з літаратурным аддзелам «Газеты Польскай» — галоўнага выдання [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|Нацыянальнай дэмакратыі]] ў Расіі{{sfn|Ślisz|1968|с=88}}. У 1916 годзе жыў у [[Масква|Маскве]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}, дзе апублікаваў серыю тэкстаў на старонках штодзённіка «[[Утро России]]», органа праеннай Прагрэсіўнай партыі{{sfn|Ławski|2018|с=158–159}}{{sfn|Bajko|2020|с=790}}. Падтрымліваў сяброўскія адносіны з рускім паэтам [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|Канстанцінам Бальмонтам]]{{sfn|Bajko|2020|с=792}}, удзельнічаў у працы Маскоўскага рэлігійна-філасофскага таварыства (яго выступленне згадваў [[Вячаслаў Іваноў]] у эсэ «Польскі месіянізм як жывая сіла»)<ref name="Ivanov">{{артыкул |аўтар=Иванов Вяч. И. |загаловак=Польский мессианизм, как живая сила |выданне=Собрание сочинений |том=4 |месца=Брюссель |год=1987 |старонкі=659–665}}</ref>. У сваіх тэкстах паказваў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] як рэалізацыю ідэі свабоды, за якую, на яго думку, і павінна была ісці вайна{{sfn|Ławski|2018|с=163–164}}. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] заставаўся палітычна актыўным. У 1917 годзе падчас святкавання гадавіны [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]] ў Саюзе ваенных палякаў выступіў з рэфератам, у якім супрацьпаставіў марксісцкай [[Клас (сацыялогія)|барацьбе класаў]] ідэю салідарызму{{sfn|Grosfeld|1956|с=18}}. Улетку 1917 года, падчас [[Карнілаўскае выступленне|путчу Карнілава]], быў карэспандэнтам выдання «Polskie Siły Zbrojne» пры [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]], а яго панэгірычны артыкул пра генерала [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Лаўра Карнілава]] выклікаў падазрэнні ва ўдзеле Галоўнага польскага ваеннага камітэта (Нацполя) ў спробе звяржэння [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] і сустрэў рэзкі адказ [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]] на старонках газеты «Трыбуна»{{sfn|Ślisz|1968|с=146–147}}{{sfn|Grosfeld|1956|с=53}}{{sfn|Bajko|2020|с=788}}. У жніўні 1917 года ўдзельнічаў у палітычным з’ездзе, арганізаваным у Маскве [[Польскі нацыянальны камітэт (1917—1919)|Польскім нацыянальным камітэтам]], пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] выступаў лектарам мясцовага Нацыянальнага клуба{{sfn|Bajko|2020|с=794}}. З сярэдзіны 1917 года браў удзел у фарміраванні [[Першы польскі корпус|І-га Польскага корпуса]] пад камандаваннем генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]] ў якасці афіцэра па асвеце і прапагандзе. Наведваў падраздзяленні, размешчаныя на тэрыторыі Беларусі і [[Украіна|Украіны]], у прыватнасці ў раёне [[Кіеў|Кіева]], [[Быхаў|Быхава]] і [[Магілёў|Магілёва]]{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}. === Сям'я === Яго сынам быў [[Яраслаў Тадэвуш Міцінскі]] (1898–1971), рэжысёр і мастацкі кіраўнік, працаўнік тэатра «Рэдута», а пляменнікам — эсэіст [[Баляслаў Міцінскі]] (1911–1943)<ref name="BolMic">{{cite web |url=https://filmpolski.pl/fp/index.php?film=429540 |title=Bolesław Miciński |publisher=filmpolski.pl |lang=pl |accessdate=17 студзеня 2021}}</ref>. == Абставіны смерці == У лютым 1918 года Міцінскі разам з жонкай, дачкой і сынам выехаў праз [[Смаленск]] у Польшчу. Ён знік без вестак пры нявысветленых абставінах падчас знаходжання ў сваёй сваячкі Марыі Дорн-Бараноўскай на Беларусі{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}<ref name="Shastakou">{{артыкул |аўтар=Шастакоў Я. |загаловак=Таямніца адной смерці |выданне=Літаратура і мастацтва |год=2018 |нумар=30 |старонкі=11}}</ref>. 5 жніўня 1925 года ў газеце «[[Kurier Warszawski]]» быў апублікаваны артыкул [[Станіслаў Струмпф-Вайткевіч|Станіслава Струмпф-Вайткевіча]], у якім падаваліся дзве розныя рэляцыі смерці пісьменніка{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Яны не ва ўсім супадалі, але часткова дапаўнялі адна адну{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. * Першая версія: расказана Баляславам Ц., які сам звярнуўся ў рэдакцыю, выконваючы «апошнюю волю памерлага»{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Падчас вайны Баляслаў Ц. знайшоў прытулак у маёнтку [[Выдранка]], які належаў баранэсе Дорн і знаходзіўся на мяжы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губерняў{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Міцінскі дапамагаў хворай баранэсе да самай яе смерці ў Чэрыкаве і арганізаваў пахаванне{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З-за пагрозы ён разам з Баляславам Ц. уцёк, перайшоўшы раку [[Сож]]. Падчас уцёкаў ён перадаў спадарожніку свае вершы, пасля чаго пайшоў адзін і трапіў на бальшавіцкі патруль на лузе каля [[Чачэрск]]а{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З яго сарвалі вопратку, але ён адмовіўся аддаваць рукапіс паэмы. Гэта раззлавала салдат, і яны забілі яго прыкладамі зброі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Мясцовыя католікі пахавалі яго з удзелам ксяндза{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}<ref name="Shastakou"/>. * Другая версія: паходзіла ад Зоф’і Хруцкай. Паводле яе слоў, Міцінскія выехалі з Масквы і даведаліся ў дарозе пра паміраючую сваячку. Міцінскі паехаў у Чэрыкаў, а яго сям'я — у [[Гомель]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. У 1923 годзе Хруцкая наведала месца яго смерці і сустрэлася з людзьмі, якія яго хавалі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Паводле іх версіі, у Чачэрску Міцінскі папрасіў у бальшавіцкіх уладаў коней, каб дабрацца да станцыі [[Буда-Кашалёўская]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Транспарт яму далі мясцовыя браты-злачынцы, якія забілі яго з мэтай рабавання. Цела было знойдзена на беразе ракі [[Чачора (рака)|Чачоры]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Ён быў пахаваны на каталіцкіх могілках у паселішчы [[Малынічы|Малыя Малынічы]] (у арыгінале Малыя Матынічы, але такога населенага пункта не існавала) пад Чачэрскам{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}<ref name="Khmialnitski">{{артыкул |аўтар=Хмяльніцкі М. |загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы |выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження |год=2014 |нумар=11 |старонкі=46}}</ref>. Крыж і таблічку з імем бальшавікі знішчалі тройчы{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Таксама ў 1922 годзе пісьменніца [[Ганна Загорская]] сцвярджала, што Міцінскі спрабаваў супакоіць сялян, якія агрэсіўна блакавалі пахаванне баранэсы ў Чэрыкаве. Пасля таго, як ён выехаў конна ў бок [[Рагачоў|Рагачова]], на яго напалі бандыты і забілі<ref name="HZ">{{артыкул |аўтар=Zahorska H. |загаловак=Ofiara bolszewików. Wspomnienie pośmiertne o Tadeuszu Micińskim |выданне=Przegląd Wieczorny |год=1922 |нумар=229 |старонкі=3}}</ref>. У наступныя гады ў Польшчы хадзілі чуткі, што ён нібыта выжыў і кінуў сям'ю{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Аднак пазней у [[Другая Рэч Паспалітая|ІІ Рэчы Паспалітай]] пра яго пісалі выключна як пра афіцэра ўсходняга корпуса, забітага бальшавікамі<ref name="Siedlecki">{{артыкул |аўтар=Grzymała-Siedlecki A. |загаловак=Dwa poematy Micińskiego |выданне=Kurier Warszawski |год=1931 |нумар=167 |старонкі=4}}</ref>. Магіла ў Малых Малынічах, як адзначаў беларускі літаратуразнавец [[А. Лойка]], з'яўляецца важным месцам памяці ў кантэксце беларуска-польскага літаратурнага памежжа<ref name="Loyka">{{кніга |аўтар=Лойка А. |загаловак=Роўнакутны трохвугольнік, або Ад Палямона да Максіма Танка. Дапаможнік па спецкурсе "Беларуска-руска-польскія літаратурныя сувязі" |месца=Мінск |год=2003 |старонак=214 |с=155}}</ref>. == Творчасць і светапогляд == Герметычная і цяжкая для ўспрымання проза Міцінскага грунтавалася на «аб'яўленай праўдзе». Аўтар выказваў у ёй ідэі гнозісу і [[фаталізм]]у, а таксама погляд, што толькі выбраным адзінкам ([[Звышчалавек|звышчалавеку]]) дадзена мець душу і вечнае жыццё. Міцінскі быў праціўнікам тэорыі выпадковасці: ён лічыў, што свет і ўсе яго элементы існуюць з неабходнасці, хоць яны і непасціжныя да канца. Разам з тым ён абвяшчаў прымат разумнага, навуковага вывучэння таемных ведаў («магаў Індыі», «зорказнаўцаў Халдэі») над верай. Міцінскі, як і [[Станіслаў Выспянскі]], быў працягвальнікам паэтычнага містэрыйнага тэатра. Яго часта лічаць папярэднікам [[Сюррэалізм|сюррэалізму]] або чыстым [[Экспрэсіянізм (тэатр)|экспрэсіяністам]]. Ён распрацаваў уласную двухпланавую драматычную форму, дзе рэальная драма пераплятаецца з драмай палітычных і гісторыясофскіх ідэй у містэрыйным, алегарычным вымярэнні. Напісаў некалькі п'ес, у якіх спалучаюцца ідэі філасофіі гісторыі з тагачаснымі тэхнікамі сучасных медыя (фільма, праекцыі). Аўтар таксама разглядаў тэму [[сатанізм]]у. Абапіраючыся на сярэднявечных гностыкаў, ён сцвярджаў, што зямны свет стварыў не Бог, а Сатана, з мэтай стварэння карыкатуры на Неба (традыцыйныя сімвалы сатанізму, такія як казёл ці перакулены крыж, з'яўляюцца карыкатурамі на хрысціянскія святыні). Адшукваючы аналогіі ў літаратурных біяграфіях, ён сцвярджаў, што [[Ісус Хрыстос]], [[Люцыфер]] і [[Фенікс (міфалогія)|Фенікс]] — гэта тры імі адной і той жа істоты. У рамане «Xiądz Faust» (Ксёндз Фаўст) аўтар стварыў адзін з нямногіх у літаратуры «Маладой Польшчы» прыкладаў, дзе паслядоўнікі Антыхрыста здольныя пабудаваць дзеючае і арганізаванае грамадства, знаходзячы шчасце ў граху і вызваляючыся ад суровых законаў Бога. Міцінскі паказаў так званае «царства смерці», што было своеасаблівай варыяцыяй на тэму тагачаснага капіталізму. Міцінскі быў залучаны ў стварэнне праекта «Кодэкса Яснай Гары», які павінен быў стаць асновай для свецкага Ордэна Сонечных Братоў. Хоць сам ён не быў іх прыхільнікам (крытыка падобных арганізацый ёсць у яго рамане «Nietota»), гэтыя ідэі знайшлі адлюстраванне ў яго творчасці. Ён таксама пісаў тэксты, звязаныя з польскім народам, у якіх разглядаў філасофію генезісу [[Юліуш Славацкі|Юліуша Славацкага]]. Выказваў прыхільнасць да [[панславізм]]у і [[Антыгерманізм|антыгерманізму]]. Перакладаў творы [[Джалаладзін Румі|Румі]], [[Тэрэза Авільская|Святой Тэрэзы Авільскай]] і армянскіх паэтаў. Яго апошнім вядомым празаічным творам з'яўляецца неапублікаваная навела з антыбальшавіцкім зместам пад назвай «Król Duch» (снежань 1917), дзе апісваецца аблога польскага маёнтка ўзбунтаванымі сялянамі{{sfn|Bajko|2020|с=791}}. == Уплыў і адлюстраванне ў мастацтве == Яшчэ пры жыцці Міцінскага ахутвала легенда «паэта-мага». [[Станіслаў Выспянскі]] ў сатырычнай форме вывеў яго ў драме «Вызваленне» (вобразы Самотніка і Маскі V). [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]] адлюстраваў яго ў рамане «622 падзенні Бунга» (як мага Хільдэрыка), а таксама прысвяціў яму свой раман «Ненасытнасць». Творы Міцінскага неаднаразова станавіліся асновай для музычных кампазіцый: * У 1904 годзе [[Кароль Шыманоўскі]] напісаў «Чатыры песні» op. 11 на вершы з паэмы Міцінскага «Карсар»; твор быў прысвечаны паэту. У 1909 годзе Шыманоўскі стварыў «Песні» op. 20 на шэсць фрагментаў са зборніка «У змроку зорак» («W mroku gwiazd»), а партытуру сваёй Уверцюры E-dur op. 12 ён суправадзіў уступам з паэмы «Віцязь Уласт». * [[Людамір Ружыцкі]] напісаў «Восем песень на словы Тадэвуша Міцінскага» op. 9 (1904) і «Шэсць песень...» op. 16 (1906). * Кампазітар [[Рыгор Фітэльберг]] напісаў песню на верш «O nocy cicha, nocy błękitna…» (твор лічыцца згубленым)<ref name="Jastrzabek_2012b">{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie „Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego” |выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2012 |нумар=1 |старонкі=58–76}}</ref>. == Ацэнкі сучаснікаў і даследчыкаў == Яшчэ пры жыцці Т. Міцінскі быў названы [[Юзаф Катарбінскі|Юзафам Катарбінскім]] «найбольш загадкавым з сучасных паэтаў» (1907)<ref name="Kotarbinski">{{артыкул |аўтар=Kotarbiński J. |загаловак=Poeta o poecie |выданне=Kurier Warszawski |год=1907 |нумар=340 |старонкі=2}}</ref>, а Янам Ларэнтовічам — «адным з самых аўтэнтычных польскіх паэтаў» (1915)<ref name="Lorentowicz">{{артыкул |аўтар=Lorentowicz J. |загаловак=A poeci?... |выданне=Nowa Gazeta |год=1915 |нумар=37 |старонкі=2}}</ref>. {{цытата|Тадэвуш Міцінскі жыў ідэяй вялікіх усеславянскіх аб'яднанняў... Ён пісаў пра будучыя пагадненні славяншчыны, знаходзіў супольныя падземныя цячэнні сярод яе. (...) не быў зразуметы пры жыцці. Містыкаў раздражняла змешванне рэалізму з тагасветнасцю, рэалістаў — абсалютны ірацыяналізм канструкцыі і зместу.{{арыгінальны тэкст|pl|Tadeusz Miciński żył z ideą wielkich zjednoczeń wszechsłowiańskich. (...) pisał o przyszłych porozumieniach słowiańszczyzny, wynajdywał wspólne podziemne wśród niej nurty. (...) nie był rozumiany za życia. Mistyków raziło pomieszanie realizmu z zaświatowością, realistów absolutny irracjonalizm konstrukcji i treści.}}|<ref name="HZ"/>|аўтар=[[Ганна Загорская]]}} {{цытата|Міцінскі можа быць альбо пісьменнікам геніяльным, альбо ніякім. Альбо прарок, альбо шарлатан; альбо маг, альбо містыфікатар; альбо "бард польскай душы", альбо "смешны п'еро"; альбо выдатны эрудыт, альбо інтэлектуальны ашуканец; альбо эпігон, альбо папярэднік...{{арыгінальны тэкст|pl|Miciński może być albo pisarzem genialnym, albo żadnym. Albo prorok, albo szarlatan; albo mag, albo mistyfikator; albo ''bard duszy polskiej'', albo ''śmieszny pierrot''; albo wybitny erudyta, albo intelektualny szalbierz; albo epigon, albo prekursor...}}|<ref name="Wroblewska">{{кніга |аўтар=Wróblewska T. |загаловак=Studia o Tadeuszu Micińskim |месца=Kraków |выдавецтва=Wyd. Literackie |год=1979 |с=7}}</ref>|аўтар=[[Тэрэза Урублеўская]]}} {{цытата|Творчасць Тадэвуша Міцінскага захапляе сваёй шматслойнасцю... музычнасць фраз, феерыя фарбаў, жудаснасць фантастычных вобразаў...{{арыгінальны тэкст|pl|Twórczość Tadeusza Micińskiego fascynuje swoją wielowarstwowością. Tym, co przede wszystkim rzuca się w oczy, są jej warstwy poetyckie: muzyczność fraz, feeria barw, niesamowitość fantastycznych obrazów...}}|<ref name="Nowicki">{{кніга |аўтар=Nowicki A. |загаловак=Nietota. Księga tajemna Tatr |раздзел=Tadeusz Miciński i wiele Polsk |месца=Warszawa |год=2004 |с=389–392}}</ref>|аўтар=[[Анджэй Навіцкі]]}} {{цытата|Тон абсалютна чысты, моцны, арыгінальны — тон, па якім заўсёды і ўсюды мы можам яго пазнаць, вылучыць і ніколі ўжо не забыць.{{арыгінальны тэкст|pl|Ton absolutnie czysty, mocny, oryginalny – ton, po którym zawsze i wszędzie możemy go poznać, wyróżnić i nigdy już nie zapomnieć.}}|<ref name="Lesmian">{{артыкул |аўтар=Leśmian B. |загаловак=W Mrokach Złotego Pałacu. Recenzja |выданне=Kurjer Warszawski |год=1909 |нумар=158 |старонкі=3–5}}</ref>|аўтар=[[Баляслаў Лесьмян]]}} == У масавай культуры == * 9 лістапада 2013 года ў Варшаве, да 140-годдзя пісьменніка, была заснавана Экспрэсіяністычная прэмія «Фенікс» імя Тадэвуша Міцінскага<ref name="Feniks">{{cite web |url=http://bizneszklasa.pl/2017/07/31/nagroda-ekspresjonistyczna-feniks-im-tadeusza-micinskiego/ |title=Nagroda Ekspresjonistyczna „Feniks” im. Tadeusza Micińskiego |publisher=bizneszklasa.pl |lang=pl |accessdate=27 лютага 2018 |archive-date=28 лютага 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228161501/http://bizneszklasa.pl/2017/07/31/nagroda-ekspresjonistyczna-feniks-im-tadeusza-micinskiego/ |url-status=dead }}</ref>. * Творчасцю паэта натхняўся Раман Кастшэўскі — вакаліст і аўтар тэкстаў хэві-метал-гурта «Kat». * Вершы Міцінскага неаднаразова аранжыраваліся сучаснымі музыкамі: ** «Twoja postać» (альбом [[Марэк Грахута|Марэка Грахуты]] 1970 г. і Гжэгажа Турнау 2006 г.). ** «Purpurowe ciepłe słońce» і «Izis» выконвала [[Эва Дэмарчык]]<ref name="Demarczyk">{{cite web |url=https://demarczyk.pl/wp/izis/ |title=Ewa Demarczyk » Izis |lang=pl |accessdate=14 чэрвеня 2020 |archive-date=14 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614170542/http://demarczyk.pl/wp/izis/ |url-status=dead }}</ref>. ** «Lucifer» (альбом «Evangelion» гурта [[Behemoth]]). ** «Delirium Tremens» (гурт «Kat»). ** «Lucifer», «Kain», «Witeź Włast» (праект «Nirnaeth»). ** «Droga Mleczna», «Ananke» ды іншыя (гурт «Radogost»)<ref name="Radogost">{{cite web |url=http://www.radiorevolta.pl/2015/09/radogost-wywiad.html |title=Radogost – wywiad – Radio Revolta |publisher=Radio Revolta |lang=pl |accessdate=19 студзеня 2016 |archive-date=25 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125213844/http://www.radiorevolta.pl/2015/09/radogost-wywiad.html |url-status=dead }}</ref>. ** Творы Міцінскага таксама выкарыстоўвалі гурты «Lux Occulta», «Śmiałek», польскі дэз-метал-гурт «Sickroom». == Бібліяграфія == * «Łazarze» (1896) — паэма. * «Nauczycielka» (1896) — навела. * «W mroku gwiazd» (1902) — зборнік паэзіі. * «Noc rabinowa» (1904) — драма. * «Kniaź Patiomkin» (1906) — драма. * «Do źródeł duszy polskiej» (1906) — зборнік публіцыстыкі. * «Wrogowie duchów» (1907) — драма. * «Życie nowe» (1907) — паэма. * «W mrokach złotego pałacu, czyli Bazylissa Teofanu» (1909) — драма. * «Nietota. Księga tajemna Tatr» (1910) — раман. * «Walka o Chrystusa» (1911) — зборнік публіцыстыкі. * «Dęby czarnobylskie» (1911) — зборнік апавяданняў. * «Xiądz Faust» (1913) — аповесць. * «Widmo Wallenroda» (1914) — паэма. * «Nowy Konrad Wallenrod» (1915) — паэма. * «Wita» (1926) — аповесць. * «Niedokonany» (1931) — паэма (выдадзена пасмяротна). * «Termopile polskie» — драма (нескончаная, прэм'ера адбылася ў 1970 г.). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Bajko M. |загаловак=Tadeusz Miciński i Rosja: lata I wojny światowej |выданне=Slavia Orientalis |год=2020 |том=69 |нумар=4 |старонкі=783–797 |ref=Bajko}} * {{кніга |аўтар=Grosfeld L. |загаловак=Polskie reakcyjne formacje wojskowe w Rosji 1917–1919 |месца=Warszawa |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1956 |ref=Grosfeld}} * {{артыкул |аўтар=Ławski J. |загаловак=Kosmografia wolności. „Nowe” pisma Tadeusza Micińskiego z lat 1914–1917 |выданне=Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza |год=2018 |том=53 |старонкі=157–170 |ref=Ławski}} * {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Tadeusz Miciński, teatr polski i Polacy w Moskwie w latach 1915–1918 (na marginesie wojennej publicystyki poety) |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=1 |старонкі=203–216 |ref=Sobieraj (1)}} * {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Polityczne konteksty twórczości Tadeusza Micińskiego. Sprawa polska a Rosja w dobie Wielkiej Wojny |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=2 |старонкі=247–268 |ref=Sobieraj (2)}} * {{артыкул |аўтар=Strumph-Wojtkiewicz S. |загаловак=Śmierć Micińskiego (dwie relacje) |выданне=Kurier Warszawski |год=1925 |нумар=217 |старонкі=4–5 |ref=Strumph-Wojtkiewicz}} * {{кніга |аўтар=Ślisz A. |загаловак=Prasa polska w Rosji w dobie wojny i rewolucji (1915–1919) |месца=Warszawa |выдавецтва=Książka i Wiedza |год=1968 |ref=Ślisz}} * {{кніга |аўтар=Gutowski W. |загаловак=Wprowadzenie do Xięgi Tajemnej: studia o twórczości Tadeusza Micińskiego |месца=Bydgoszcz |выдавецтва=Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego |год=2002}} * {{кніга |аўтар=Linkner T. |загаловак=Zanim skończyło się maskaradą: ze studiów nad twórczością Tadeusza Micińskiego |месца=Gdańsk |выдавецтва=Wydawn. Uniwersytetu Gdańskiego |год=2003}} * {{кніга |аўтар=Czabanowska-Wróbel A. |загаловак=Poezja Tadeusza Micińskiego: interpretacje |месца=Kraków |выдавецтва=Księgarnia Akademicka |год=2004}} * {{кніга |аўтар=Próchniak P. |загаловак=Pęknięty płomień: o pisarstwie Tadeusza Micińskiego |месца=Lublin |выдавецтва=Wydawnictwo KUL |год=2006}} * {{артыкул|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/30-2018.pdf|аўтар=Шастакоў Я.|загаловак=Таямніца адной смерці|выданне=Літаратура і мастацтва|год=2018|нумар=30|старонкі=11}} * {{артыкул|спасылка=https://eprints.zu.edu.ua/18707/1/7.pdf|аўтар=Хмяльніцкі М.|загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы|выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження|год=2014|нумар=11|старонкі=44—52}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Міцінскі, Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1873 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лодзі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чачэрскім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Польшчы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Драматургі Польшчы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]] n5cefz263h1glfi5gvvqfrg2j3m7v8y 10 812000 5192988 5192634 2026-09-04T15:03:35Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5192988 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * [[Нажоўшчык]] * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Загартоўка||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Плакіраванне||ru|Плакирование}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскачка||d|Q111372226}} * [[Абцугі|Абцугі (клешчы)]] * {{нп3|Барадок|Барадок (прабойнік)||Pritchel}} * [[Горан]] * [[Зубіла]] * [[Кавадла]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * [[Падбойнік]] * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * [[Тачыла (інструмент)|Тачыла]] * {{нп3|Фулер|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> qk6t24e9vkh96r1s4v19qz98o4pxqbx 5193032 5192988 2026-09-04T16:49:11Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5193032 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * [[Нажоўшчык]] * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Загартоўка||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Плакіраванне||ru|Плакирование}} * [[Барадок|Прабіванне]] * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскачка||d|Q111372226}} * [[Абцугі|Абцугі (клешчы)]] * [[нп3|Барадок|Барадок (прабойнік)]] * [[Горан]] * [[Зубіла]] * [[Кавадла]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * [[Падбойнік]] * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * [[Тачыла (інструмент)|Тачыла]] * {{нп3|Фулер|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> kj2bwbw2fspgy9gkbbhyj9ltl1yavl1 5193208 5193032 2026-09-05T07:48:02Z ~2026-47983-35 173620 вікіфікацыя 5193208 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * [[Нажоўшчык]] * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Загартоўка||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Плакіраванне||ru|Плакирование}} * [[Барадок|Прабіванне]] * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскачка||d|Q111372226}} * [[Абцугі|Абцугі (клешчы)]] * [[Барадок|Барадок (прабойнік)]] * [[Горан]] * [[Зубіла]] * [[Кавадла]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * [[Падбойнік]] * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * [[Тачыла (інструмент)|Тачыла]] * {{нп3|Фулер|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> qdtje8nqb6tdp6qx0w9dprq7iymg4mm 0 812526 5193174 5185296 2026-09-05T04:19:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193174 wikitext text/x-wiki [[Выява:TerraformedVenus.jpg|міні|Канцэптуальная выява [[Венера (планета)|Венеры]] ў выпадку яе тэрафармавання. Цікавыя хмарныя ўтварэнні і наяўнасць палярных шапак характарызуюць яе атмасферу. Дзве ячэйкі Хэдлі, уласцівыя гэтай планеце, заканчваюцца на 70-й паралелі паўночнай і паўднёвай шыраты, таму палярныя рэгіёны аказваюцца адрэзанымі ад патокаў цёплага паветра. Акрамя таго, павольнае вярчэнне планеты прыводзіць да таго, што хмары імкліва аблятаюць яе — асабліва на экватары, — каб згладзіць розніцу тэмператур паміж дзённым і начным бакамі.]] '''Тэрафармаванне Венеры''' — гіпатэтычны працэс стварэння ўмоў, прыдатных для [[Жыццё|жыцця]] чалавека на [[Венера (планета)|Венеры]]. {{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаваная|ru|Терраформирование}} Венера можа ўяўляць сабой [[Планета|планету]] з цёплым і вільготным [[клімат]]ам. Падлічана, што калі б венерыянская атмасфера мела зямны састаў, то яе сярэдняя тэмпература была б каля {{Num|26|°C}} (на Зямлі {{Num|15|°C}})<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://it-day.ru/space/52-earth.html|title=Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом|access-date=2009-07-11|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206085812/http://it-day.ru/space/52-earth.html|url-status=live}}</ref>. ==Сучасныя ўмовы на Венеры== Сярэдняя [[тэмпература]] + 467 °C ([[Венера (планета)|Венера]] — адна з самых гарачых [[Планета|планет]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]), [[атмасферны ціск]] — каля 93 атм ([[Бар (адзінка вымярэння)|бар]]), склад атмасферы: [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслы газ]] — 96,5 %, [[азот]] — 3,5 %, [[Монааксід вугляроду|угарны газ]] і {{Не перакладзена 5|Аксід серы|сярністы газ|ru|Оксид серы(IV)}} — 0,197 %, {{Не перакладзена 5|Вадзяны пар|вадзяны пар|ru|Водяной пар}} — 0,003 %. ==Прывабнасць асваення== #Венера — сястра-блізнюк нашай планеты: сярэдні дыяметр Венеры {{Num|12103,6|км}} ({{Num|95|%}} ад сярэдняга дыяметра [[Зямля|Зямлі]]), маса 4,87{{E|24}} кг ({{Num|81,5|%}} ад масы Зямлі), паскарэнне вольнага падзення {{Num|8,9|м/с²}} ({{Num|90,4|%}} ад зямной). #Венера — самая блізкая да Зямлі планета. #На Венеру трапляе шмат сонечнай энергіі, якую можна выкарыстоўваць для тэрафармавання. == Цяжкасці асваення і тэрафарміравання == #На Венеры вельмі горача — сярэдняя тэмпература на паверхні +{{Num|467|°C}} (гарачэй, чым на [[Меркурый|Меркурыі]]). #Ціск на паверхні Венеры 93 [[Атмасфера (адзінка вымярэння)|атмасферы]]. #Атмасфера Венеры складаецца на 96,5 % з CO₂. #На Венеры амаль няма вады, таму яе трэба альбо даставіць з [[Камета|камет]] ці астэроідаў, альбо сінтэзаваць (напрыклад, з атмасфернага CO₂ і вадароду). #Венера круціцца ў зваротны бок у параўнанні з Зямлёй і іншымі планетамі Сонечнай сістэмы, нахіл восі кручэння да вектару кутняй хуткасці кручэння вакол Сонца — 178 °. З-за такога незвычайнага спалучэння напрамкаў і перыядаў кручэння і абарачэння вакол Сонца адны суткі на Венеры доўжацца 116 дзён і 18 гадзін, а працягласць дзённага і начнога часу складае па 58 дзён і 9 гадзін. #[[Магнітасфера|Магнітасферы]] ў Венеры няма, акрамя таго, Венера размешчана бліжэй да Сонца, чым Зямля. З прычыны гэтага падчас тэрафармавання (пры памяншэнні масы атмасферы) узровень радыяцыі на паверхні планеты можа апынуцца падвышаным у параўнанні з Зямлёй. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Жыццё на Венеры|Жыццё на Венеры|ru|Жизнь на Венере}} *[[Каланізацыя Венеры]] *{{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаванне|ru|Терраформирование}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== *[https://web.archive.org/web/20031015225932/http://www.geocities.com/alt_cosmos/index.html An approach to terraforming Venus] *[http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/phpBB2/viewtopic.php?t=407 Терраформирование] — обсуждение на форуме журнала «Новости космонавтики». *[https://web.archive.org/web/20070928003349/http://forum.membrana.ru/forum/space.html?parent=1052201440 Терраформирование Венеры] — обсуждение на сайте «Мембрана.ру». * [http://it-day.ru/space/52-earth.html Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101206085812/http://it-day.ru/space/52-earth.html |date=6 снежня 2010 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Венера}} {{Даследаванне Венеры АМС}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] [[Катэгорыя:Венера (планета)]] 0f1m038a4lf39ikj1ovfezovdhjpfow 0 813075 5193098 5185050 2026-09-04T20:36:55Z Pabojnia 135280 афармленне 5193098 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Джон Бары''' ({{lang-en|John Barry}}, урожд. Джон Бары Прэндэргаст; [[3 лістапада]] [[1933]], Ёрк, Англія — [[30 студзеня]] [[2011]], Глен-Коў, штат Нью-Ёрк, ЗША) — ангельскі кампазітар, аўтар музыкі да фільмаў, уладальнік узнагарод «Залаты глобус» і BAFTA, пяціразовы лабары. Афіцэр ордэна Брытанскай імперыі (OBE). Найбольш вядомы аўтарствам музыкі да 11 фільмаў пра [[Джэймс Бонд|Джэймса Бонда]]; аказаў вялікі ўплыў на запамінальны стыль серыі фільмаў пра агента 007. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма}} [[Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда]] [[Катэгорыя:Кампазітары Вялікабрытаніі]] {{DEFAULTSORT:Бары Джон}} izf71xmkytfyzt1o2reoq5kokae0j7e 0 813200 5193087 5186069 2026-09-04T19:18:57Z Rotondus 11765 /* Гісторыя */ афармленне 5193087 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Святога Станіслава Косткі і калегіум езуітаў |Выява = Roman-Catholic church of St. Peter and Paul (Babrujsk, modern condition).JPG |Подпіс выявы = Сучасны стан былога езуіцкага касцёла |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Бабруйск]], тэрыторыя [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]] |lat_deg = 53 |lat_min = 8 |lat_sec = 12.72 |lon_deg = 29 |lon_min = 14 |lon_sec = 54.24 |На карце = Беларусь Бабруйск |Канфесія = [[Рымска-каталіцкая царква]] |Ордэнская прыналежнасць = [[Таварыства Ісуса]] |Тып будынка = касцёл і калегіум |Архітэктурны стыль = [[барока]] |Аўтар праекта = [[Тамаш Жаброўскі]] |Пачатак будаўніцтва = 1732 |Заканчэнне будаўніцтва = 1747 |Сучасны стан = часткова захаваўся }} '''Касцёл Святога Станіслава Косткі і калегіум езуітаў''' — колішні [[езуіты|езуіцкі]] [[рымска-каталіцкая царква|рымска-каталіцкі]] комплекс у [[Бабруйск]]у, помнік архітэктуры XVIII стагоддзя. Знаходзіцца ў старой частцы горада, на тэрыторыі [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]. Былы касцёл быў узведзены ў стылі [[барока]] і асвечаны ў гонар Святога Станіслава Косткі.<ref name="Budzma2023">[https://budzma.org/news/ezuitski-kastsyel-u-babruysku.html Як сёння выглядае знутры былы езуіцкі касцёл у Бабруйску? Распавядае і паказвае блогер Validol] // Будзьма беларусамі!. — 2 сакавіка 2023.</ref> Комплекс не варта блытаць з парафіяльным [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|касцёлам Святых Апосталаў Пятра і Паўла]], які стаяў побач і канчаткова згарэў у 1885 годзе.<ref name="Malinowski2012">Маліноўскі В. [https://media.catholic.by/nv/n61/art9.htm ...Толькі касцёл] // ''Наша вера''. — 2012. — № 3 (61).</ref> == Гісторыя == Езуіцкая прысутнасць у Бабруйску сфарміравалася ў першай палове XVII стагоддзя пры мясцовым фарным касцёле. Місіянерская дзейнасць ордэна ў горадзе пачалася ў 1618 годзе, а ў 1631 годзе была заснаваная езуіцкая рэзідэнцыя.<ref name="Budzma2023" /> З 1630 года дзейнічала езуіцкая рэзідэнцыя з калегіяй і драўляным храмам, спаленым падчас вайны 1648—1651 гадоў.<ref name="HistoryBelarus">[https://history-belarus.com/pages/arch_mohilew/mohilew_bobrujsk.php Касцёл езуіцкі. Бабруйск, Магілёўскі край] // History-belarus.com, праект «Arch-спадчына».</ref><ref name="Habrus2001">Габрусь Т. [https://media.catholic.by/nv/n15/art11.htm Наша «езуіцкае» барока] // ''Наша вера''. — 2001. — № 1 (15).</ref> На пачатку XX стагоддзя былы езуіцкі канвент апісваўся як размешчаны там, дзе была крэпасць; з мясцовай езуіцкай місіяй звязвалі дзейнасць пазней кананізаванага [[Андрэй Баболя|Андрэя Баболі]].<ref name="Nasze1914">Żyskar F. J. [https://polona.pl/item-view/8ad20a47-6801-4f12-9155-90153723f8a6?page=15 ''Nasze kościoły: opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych''. T. 2: ''Djecezja mińska''. Z. 15: ''Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski'']. — Warszawa — Petersburg, 1914. — S. 251—252.</ref> Мураваны езуіцкі касцёл быў узведзены ў XVIII стагоддзі побач з парафіяльным касцёлам Святых Апосталаў Пятра і Паўла. Аўтарам праекта называецца віленскі архітэктар [[Тамаш Жаброўскі]].<ref name="Budzma2023" /> Будаўніцтва мураванага храма пачалося ў 1732 годзе, паводле іншых звестак — у 1735 годзе; касцёл фундаваўся на сродкі рэчыцкага суддзі Францішка Дзерналовіча і быў кансэкраваны ў 1747 годзе.<ref name="HistoryBelarus" /> У працах пры езуіцкім комплексе ў розны час удзельнічалі таксама архітэктары [[Уладзіслаў Дзягілевіч]] (1699—1700), Казімір Мацелякоўскі (1735—1736), Тамаш Жаброўскі (1746), Габрыэль Лянкевіч (1747—1748) і Францішак Карава (1757—1758). Вядома пра ўдзел у будаўніцтве муляра Якуба Руофа ў 1732—1747 гадах.<ref name="Habrus2001" /> Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1773 годзе касцёл перайшоў у распараджэнне свецкіх уладаў.<ref name="Malinowski2012" /> Пасля гэтага ў будынку размяшчаўся павятовы суд і праходзілі пасяджэнні павятовых соймаў.<ref name="1387Confusion2024">[https://1387.io/ezuiczki-czi-svyatyh-pyatra-i-paula-chamu-my-blytaem-babrujskiya-kasczyoly/ Езуіцкі, ці святых Пятра і Паўла? Чаму мы блытаем бабруйскія касцёлы?] // 1387.io. — 19 жніўня 2024.</ref> У 1798 годзе будынак былога езуіцкага касцёла быў моцна пашкоджаны.<ref name="HistoryBelarus" /> Падчас будаўніцтва [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]] былы езуіцкі касцёл у 1810 годзе быў прыстасаваны пад артылерыйскі [[цэйхгаўз]].<ref name="Malinowski2012" /> Падчас гэтай перабудовы былі разабраныя франтон, вежы-званіцы і амаль палова вышыні муроў цэнтральнага нефа. Пасля пабудовы новага цэйхгаўза ў 1818—1819 гадах будынак планавалі знесці, але праект не быў ажыццёўлены.<ref name="HistoryBelarus" /> У выніку перабудоў касцёл страціў вежы, а будынак калегіума быў знішчаны.<ref name="Habrus2001" /> У савецкі час у будынку былога касцёла размяшчаліся склад і гаўптвахта. Пасля ліквідацыі гаўптвахты ў 2005 годзе будынак перайшоў на баланс горада. З пачатку 2000-х гадоў ён пуставаў; у 2011 і 2012 гадах у будынку адбыліся моцныя пажары.<ref name="SpadczynaCollapse">[https://t.me/spadczyna/16135 У Бабруйску абвалілася сцяна паўночнай сакрыстыі былога езуіцкага касцёла — найстарэйшага захаванага будынка горада] // Тэлеграм-канал «Спадчына». — 22 ліпеня 2026; [https://reform.news/u-babrujsku-abvalilasja-scjana-najstarjejshaga-budynka-gorada-kascjola-ezuita-xviii-stagoddzja У Бабруйску абвалілася сцяна найстарэйшага будынка горада — касцёла езуітаў XVIII стагоддзя] // Reform.news. — 22 ліпеня 2026.</ref> У сярэдзіне мая 2025 года абвалілася сцяна паўночнай сакрысціі былога езуіцкага касцёла. Пра абвал стала шырэй вядома ў ліпені 2026 года, калі былі апублікаваныя здымкі з месца падзеі.<ref name="SpadczynaCollapse" /><ref name="SpadczynaCollapseFollowup">[https://t.me/spadczyna/16138 Абвал сцяны паўночнай сакрыстыі былога езуіцкага касцёла ў Бабруйску адбыўся яшчэ вясной 2025 года] // Тэлеграм-канал «Спадчына». — 23 ліпеня 2026.</ref> 30 верасня 2025 года помнік архітэктуры, які ў афіцыйных дакументах фігуруе пад назвай «Гаўптвахта», быў бязвыплатна перададзены з камунальнай уласнасці ў прыватную ўласнасць ТАА «Эйчэмсі груп», звязанаму з бізнесоўцам [[Аляксандр Мікалаевіч Зайцаў (бізнесмен)|Аляксандрам Зайцавым]]. Па ўмовах дагавора новы ўласнік абавязаны выканаць рамонтна-рэстаўрацыйныя працы да 30 верасня 2028 года. У сакавіку 2026 года Міністэрства культуры выдала кампаніі дазвол на выкананне навукова-даследчых і праектных прац па рэканструкцыі аб'екта са змяненнем яго прызначэння.<ref name="SpadczynaTransfer">[https://t.me/spadczyna/16342 Руіны былога езуіцкага касцёла ў Бабруйску бязвыплатна перадалі кампаніі «Эйчэмсі груп», якая належыць бізнесоўцу Аляксандру Зайцаву] // Тэлеграм-канал «Спадчына». — 15 жніўня 2026; [https://reform.news/be/ruiny-byloga-ezuickaga-kascjola-babrujsku-bjazvyplatna-peradali-kampanii-jakaja-nalezhyc-bizneso-cu-aljaksandru-zajcavu Руіны былога езуіцкага касцёла ў Бабруйску бязвыплатна перадалі кампаніі, якая належыць бізнесоўцу Аляксандру Зайцаву] // Reform.news. — 15 жніўня 2026.</ref> == Архітэктура == Касцёл быў помнікам архітэктуры [[барока]]. Гэта была трохнефавая базіліка без трансепта з паўкруглым завяршэннем [[прэзбітэрый|прэзбітэрыя]] і дзвюма сіметрычнымі [[сакрысція]]мі па баках вімы.<ref name="Habrus2001" /> Галоўны фасад меў дзве вежы. На адной з іх быў гадзіннік з боем, на другой — матэматычны компас. Вежы падзяляліся на тры ярусы, паміж верхнімі чацверыкамі размяшчаўся фігурны франтон з валютамі.<ref name="Habrus2001" /> Унутры нефы былі перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з распалубкамі на здвоеных падпружных арках, якім на фасадах адпавядалі здвоеныя пілястры. Пры ўваходзе размяшчаўся мураваны хор на двух філярах са сходамі з абодвух бакоў; невялікія хоры былі таксама над сакрысціямі.<ref name="Habrus2001" /> Галоўны алтар уключаў восем познебарочных скульптур святых. Акрамя яго, у касцёле было шэсць бакавых алтароў, амбон і драўлянае сакральнае начынне, выкананае майстрамі Язэпам Шылам і Антонам Марціноўскім. Сцены былі аздоблены фрэскамі; сярод абразоў знаходзіліся сармацкія данатарскія партрэты караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III Вазы]] і [[Пётр Трызна|Пятра Трызны]].<ref name="Habrus2001" /> == Галерэя == <gallery> Файл:Babrujsk, Rynak. Бабруйск, Рынак (1800).jpg|Езуіцкі касцёл, абмеры 1800 года Файл:Babrujsk, Rynak, Jezuicki. Бабруйск, Рынак, Езуіцкі (1800).jpg|Абмеры комплексу, 1800 год Файл:Babrujsk, Biarezina. Бабруйск, Бярэзіна (1810).jpg|Фара і вежа езуіцкага касцёла, 1810 год Файл:Roman-Catholic church of St. Peter and Paul (Babrujsk, modern condition).JPG|Сучасны стан, выгляд спераду Файл:Roman-Catholic church of St. Peter and Paul (Babrujsk, modern condition)-2.JPG|Сучасны стан, выгляд збоку File:17-школа-поваров-008a.jpg|Стан у 2012 годзе </gallery> == Гл. таксама == * [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)]] * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)]] * [[Бабруйская езуіцкая рэзідэнцыя]] * [[Бабруйская крэпасць]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Габрусь Т. В.'' Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. — Мінск : Ураджай, 2001. — 287 с. — ISBN 985-04-0499-X. * ''Малiноўскi В. Л.'' I будуць расчынены брамы : гісторыя касцёлаў Бабруйска. — Мінск : Про Хрысто, 2008. — 112 с., [24] л. фат. — ISBN 978-985-6628-99-9. * Żyskar F. J. ''Nasze kościoły: opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych''. T. 2: ''Djecezja mińska''. Z. 15: ''Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski''. — Warszawa — Petersburg, 1914. == Спасылкі == * {{radzima|2533}} * {{ГБ|http://globustut.by/bobrujsk/index2.htm#kostel_barokko}} [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока|Бабруйск]] [[Катэгорыя:Касцёлы Бабруйска]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Бабруйску]] [[Катэгорыя:Ордэн езуітаў на Беларусі]] 3k4emjxgnldp3endt2r3fc6u8cihoxv 0 813489 5192993 5192397 2026-09-04T15:31:34Z Ігар Бортнік 154852 5192993 wikitext text/x-wiki {{Картка гістарычнага парламента|глава_палаты1=[[Чернов, Виктор Михайлович|Виктор Михайлович Чернов]]|Entity_type=Государство|Entity={{Флаг|Россия}} [[Российская Республика]]|эмблема=Russian_coa_1917.svg}}'''Усерасійскі Устаноўчы сход''' — прадстаўнічы орган улады ў [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспубліцы]], абраны ў лістападзе 1917 г. на аснове [[Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнага выбарчага права]] і скліканы 5 студзеня 1918 г. для вызначэння дзяржаўнага ўладкавання Расіі. Быў разагнаны 6 студзеня 1918 г. паводле рашэння [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|Усерасійскага Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта]] (УЦВК) [[Саветы|Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. == Перадумовы і падрыхтоўка выбараў == Лозунг склікання Устаноўчага сходу на аснове ўсеагульнага і прапарцыйнага выбарчага права быў агульным патрабаваннем розных палітычных сіл у барацьбе з [[Самадзяржаўе|самадзяржаўем]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з канца 19 ст. Яго ўключалі ў свае праграмныя дакументы ўсе асноўныя апазіцыйныя палітычныя партыі і арганізацыі падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] Пасля перамогі [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] амаль усе палітычныя сілы сыходзіліся на тым, што прыняцце рашэнняў аб будучым дзяржаўна-палітычным уладкаванні Расіі павінна належыць Устаноўчаму сходу. 3 сакавіка 1917 г. [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] апублікаваў дэкларацыю, якая абвяшчала аб адмене ўсіх [[Саслоўе|саслоўных]], [[Рэлігія|рэлігійных]] і [[Нацыя|нацыянальных]] абмежаванняў і аб неадкладнай падрыхтоўцы да склікання Устаноўчага сходу «на пачатках усеагульнага, роўнага, таемнага і прамога галасавання», але не згадвала аб распаўсюджванні выбарчых правоў на жанчын<ref>Юкина И.И.&#x20;На пути к женскому гражданству в России: 1860-е - 1917 год&#x20;// Интеракция. Интервью. Интерпретация: журнал.&#x20;- 2021.&#x20;- Т. 13, № 3.&#x20;- С. 92—111.</ref>. Аднак пад націскам [[Фемінізм|фемінісцкіх]] арганізацый кіраўніцтва Часовага ўрада выказалася ў падтрымку жаночых палітычных правоў і гарантавала, што ўрад распаўсюдзіць усеагульнае выбарчае права на жанчын<ref>Юкина И.И.&#x20;Как мы получили избирательные права&#x20;// Посиделки. Информационный листок.&#x20;- 1997.&#x20;- № 2(14).&#x20;— С. 1—2.</ref>. 25 сакавіка 1917 г. Часовы ўрад стварыў [[Асобая нарада па выпрацоўцы законапраекта аб выбарах ва Ўстаноўчы сход|Асобую нараду па выпрацоўцы законапраекта аб выбарах ва Ўстаноўчы сход]]. Склад гэтага органа фармаваўся больш за месяц; да працы ён прыступіў 25 мая. У склад Асобай нарады уваходзіла 82 члены, яе кіраўніком быў юрыст, адзін з відных дзеячоў [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі]] [[Фёдар Какошкін]]. Праца над праектам Палажэння аб выбарах ва Устаноўчы сход была завершана ў жніўні 1917 г. У выніку быў прыняты адзін з самых дэмакратычных у свеце на той час выбарчы закон аб выбарах. Згодна з ім, выбары праводзіліся на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Быў устаноўлены нізкі для таго часу ўзроставы цэнз у 20 гадоў. Выбарчыя правы былі прадастаўлены жанчынам і вайскоўцам. Палажэнне аб выбарах ва Устаноўчы сход не прызнавала маёмаснага [[Цэнз|цэнзу]], цэнзу аселасці і пісьменнасці, абмежаванняў па саслоўнай, веравызнаўчай або нацыянальнай прыкметах. Выбарчых правоў пазбаўляліся зняволеныя і дэзертыры. Такім чынам, выбарчыя правы атрымалі каля 85-86 млн. чалавек<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 82-85.</ref>. Прадугледжвалася [[прапарцыйная сістэма выбараў]]: галасаванне не за асобных кандыдатаў, а за пэўныя кандыдацкія спісы ад партый, арганізацый, груп грамадзян і г.д. Прызначаўся кворум на адкрыццё Сходу - 1/3 ад ліку абраных дэпутатаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 59-81.</ref>. Непасрэднае кіраўніцтва працэсам правядзення выбараў было ўскладзена Часовым урадам на [[Усерасійская камісія па справах выбараў ва Ўстаноўчы сход|Усерасійскую камісію па справах выбараў ва Ўстаноўчы сход]], створаную 7 жніўня 1917 г. у складзе 16 чалавек на чале з кадэтам, прафесарам [[Маскоўскі камерцыйны інстытут|Маскоўскага камерцыйнага інстытута]] [[Мікалай Авінаў|Мікалаем Авінавым]]<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 86-87.</ref>. Правядзенне выбараў у сувязі са складанай грамадска-палітычнай і сацыяльна-эканамічнай сітуацыяй, працягам удзелу Расіі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] зацягвалася. Першапачаткова выбары былі прызначаны Часовым урадам на 17 верасня, але потым (9 жніўня) перанесены на 12-14 лістапада, а скліканне Сходу - на 28 лістапада<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 95.</ref>. Сітуацыя ўскладнілася пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], у выніку якой улада перайшла да [[Саветы|Саветаў]], прадстаўнікі якіх сфарміравалі ўрад - [[Савет Народных Камісараў СССР|Савет народных камісараў]] (СНК), што складаўся з бальшавікоў, са снежня 1917 г. у кааліцыі з [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў|левымі сацыялістамі-рэвалюцыянерамі]] (эсэрамі). Тым не менш першапачаткова гэты ўрад лічыўся часовым, а ўсе дэкрэты, прынятыя ім і [[УЦВК Саветаў]], атрымлівалі юрыдычную сілу да іх зацвярджэння Устаноўчым сходам. 27 кастрычніка 1917 г. СНК пацвердзіў правядзенне выбараў 12 лістапада<ref name=":0">Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref><ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 145.</ref>.[[Файл:Избирательный_бюллетень_по_голосованию_в_Учредительное_собрание_1917.png|міні|420x420пкс|<center>Выбарчы бюлетэнь са спісам [[РСДРП(б)]]</center>]] == Выбары == Уся тэрыторыя [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспублікі]] была падзелена на 81 шматмандатную [[Выбарчая акруга|выбарчую акругу]] (73 грамадзянскія і 8 вайсковыя), а таксама адмысловыя экстэрытарыяльныя акругі для вайсковых і флоцкіх злучэнняў. Кожная выбарчая акруга мела сваю квоту, якая зыходзіла з прапорцыі 1 мандата на 200 тыс. чалавек. Пры гэтым маланаселеным рэгіёнам Сібіры была прадастаўлена перавага - квота прадугледжвала аднаго дэпутата на 179 тыс. чалавек<ref name=":1">Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 82-85.</ref>. Упершыню ў гісторыі былі сфармаваныя вайсковыя і марскія акругі, дзе вайскоўцы абіралі да 80 дэпутатаў<ref>Базанов, С.Н. Итоги выборов в Учредительное Собрание в действующей армии в ноябре 1917 года (правда и вымысел) // Общество и власть в Императорской России, СССР и Современной Российской Федерации. Материалы международной научной конференции, посвященной памяти доктора исторических наук, почетного профессора МПГУ и РГУ им. С. А. Есенина, заслуженного деятеля науки РФ Э. М. Щагина / под общей научной редакцией А.Б. Ананченко. — 2018. — С. 117-125.</ref>. Прычым франтавыя акругі атрымалі ільготны статус: адзін дэпутат выбіраўся ад 100 тыс. вайскоўцаў<ref name=":1" />. Прынцып прапарцыйнасці таксама выкарыстоўваўся і для падвядзення вынікаў выбараў. Так, была запазычаная бельгійская сістэма прапарцыйнага прадстаўніцтва<ref>Чудаков&#x20;М.Ф. Конституционное право зарубежных стран: учебник.&#x20;— Минск: Вышейная школа, 2018.&#x20;— С.&#x20;257.&nbsp;</ref>. Галоўнай асаблівасцю сістэмы стаў той факт, што яна дазваляла прадстаўляць інтарэсы не толькі большасці, але і меншасці насельніцтва краіны. У маланаселеных землях было ўтворана 12 акруг, а выбары праводзіліся па мажарытарнай сістэме прадстаўніцтва<ref name=":02">Radkey О.Н''.''&#x20;Russia goes to the polls: the election to the all-Russian Constituent Assembly, 1917.&#x20;— London: Cornell univ. press, 1989.&#x20;— С.&#x20;161.</ref>. Кожная партыя мела свой бюлетэнь са спісам кандыдатаў, агульнага спісу не было. Выбаршчык альбо атрымліваў загадзя, альбо на выбарчым участку копіі розных партыйных спісаў. Выбаршчык выбіраў адзін спіс, укладваў яго ў канверт, запячатваў і апускаў у скрыню. Калі якое-небудзь імя было выкраслена, голас лічыўся несапраўдным<ref name=":02" />. Для правядзення выбараў было запланавана стварэнне па краіне 112 тыс. выбарчых участкаў і камісій, 652 павятовыя і 127 гарадскіх (у гарадах з насельніцтвам звыш 50 тыс. чалавек) выбарчых камісій. Склад камісій замяшчаўся у асноўным прадстаўнікамі органаў мясцовага самакіравання ([[Земства|земстваў]] і [[Гарадская дума|гарадскіх дум]]) і судовых устаноў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 89-90.</ref>. Пачынаючы з лета 1917 г. на тэрыторыі Расіі аж да канца выбараў разгарнулася шырокая выбарчая кампанія. У верасні 1917 г. управы гарадскіх дум і земстваў пачалі складаць спісы выбаршчыкаў, у кастрычніку былі апублікаваны кандыдацкія спісы палітычных партый<ref name=":2">Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref>. У барацьбу ўключылася 13 агульнарасійскіх і 34 нацыянальныя партыі, якія сумарна вылучылі больш за 7 тыс. кандыдатаў14]. Асноўная канкурэнцыя разгарнулася паміж левымі сацыялістычнымі партыямі. Фаварытамі перадвыбарчай кампаніі былі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (ПСР), якая карысталася падтрымкай большасці сялян, і [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў)]] (РСДРП(б)), што мела найбольшую папулярнасць сярод салдат і рабочых буйных індустрыяльных цэнтраў. Адметна, што падчас выбарчай кампаніі ў ПСР адбыўся раскол і з яе вылучылася [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (ПЛСР), якая пайшла на саюз з бальшавікамі і са снежня 1917 г. уваходзіла з імі ва ўрадавую кааліцыю. Аднак, нягледзячы на ​​гэта, раскол адбыўся толькі ў верхавіне партыі, і мясцовыя аддзяленні дзейнічалі разам да пачатку 1918 г. Адпаведна выбаршчыкі галасавалі за адзіны партыйныя спісы ПСР. Пэўным уплывам карысталіся [[Меншавікі|Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная)]] (РСДРП(а)) і ліберальная [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя]] (КДП). У шэрагу нацыянальных рэгіёнаў дамінавалі мясцовыя нацыянальныя партыі<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 99-139.</ref>. У ходзе правядзення выбараў камісіі сутыкнуліся з мноствам тэхнічных, арганізацыйных і камунікацыйных праблем. Нягледзячы на тое, што фармальна выбары праводзіліся 12-14 лістапада 1917 г., у рэальнасці яны расцягнуліся амаль на тры месяцы. У тэрмін выбары адбыліся толькі ў 39 выбарчых акругах. У некаторых акругах выбары і падлік галасоў праходзілі ўжо пасля склікання і разгону Ўстаноўчага сходу (на [[Кубань|Кубані]] да лютага 1918 г.), у некаторых, асабліва ў аддаленых рэгіёнах, не адбыліся наогул<ref name=":2" /><ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 151-158.</ref>. === Выбары на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] === На неакупаванай тэрыторыі Беларусі і на Заходнім фронце было вылучана 56 дэпутацкіх месц, размеркаваных па чатырох выбарчых акругах: [[Мінск|Мінская]], [[Віцебск|Віцебская]], [[Магілёў|Магілёўская]], [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходні фронт]]. Тэрытарыяльныя межы выбарчых акруг у асноўным адпавядалі межам губерняў. У склад Мінскай акругі ўвашла неакупаваная германскімі войскамі частка [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. За дэпутацкія месцы змагалася 545 кандыдатаў, высунутых па 45 кандыдацкіх спісах. 33 спісы высунулі асобныя партыі (часам яны ішлі разам з беспартыйнымі арганізацыямі), 3 - губернскія саюзы [[Землеўладальнік|землеўладальнікаў]], 7 - аб'яднанні палітычных партый і арганізацый (у асноўным [[Палякі|польскіх]] і [[Яўрэі|яўрэйскіх]]), 2 - беспартыйныя аб'яднанні<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref><ref>Воробьев А.А. Выборы во Всероссийское Учредительное собрание на территории Беларуси и соседних российских губерний. - Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2010. - С. 46-92.</ref>. Выбары на тэрыторыі Беларусі і на Заходнім фронце прайшлі пераважна арганізавана. Найбольш тыповымі парушэннямі былі кантроль за працай выбарчых участкаў з боку Саветаў, ваенна-рэвалюцыйных камітэтаў, прадстаўнікоў шэрагу партый, удзел у галасаванні не ўнесеных у спісы асоб, адсутнасць неабходнай колькасці бюлетэняў. Мелі месца выпадкі падлогу, падмены бюлетэняў, уіску на выбаршчыкаў, дыктату, самавольства і г.д.<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref> == Вынікі выбараў == Існуюць розныя падыходы да падліку вынікаў выбараў, звязаныя з розначытаннем вынікаў выбаркамаў або немагчымасці дакладнай праверкі інфармацыі. Так, паводле дадзеных Л.Г. Пратасава, удзел у выбарах у 68 грамадзянскіх і 8 франтавых акругах прынялі 48 401 962 выбаршчыкі, у выніку чаго яўка склала крыху больш за 67%<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 164, 197.</ref>. Галасы выбаршчыкаў размеркаваліся наступным чынам: [[эсэры|сацыялісты-рэвалюцыянеры]] - 19 110 074 (39,5%); [[бальшавікі]] - 10 889 437 (22,5%); [[кадэты]] - 2 180 488 (4,5%); [[меншавікі]] - 1 522 467 (3,2%); [[народныя сацыялісты]] - 439 200 (0,9%); нацыянальныя і рэгіянальныя спісы сацыялістычнай арыентацыі - 7 030 тыс. (14,5%); нацыянальныя і рэгіянальныя спісы несацыялістычнай арыентацыі - 4 670 тыс. (9,6%); іншыя (канфесіі, казакі, кааператывы, праваліберальныя і кансерватыўныя спісы) - (каля 5%)<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 164.</ref>. Па дадзеных Л.Г. Пратасава, сярод 767 дэпутатаў (з 808 запланаваных) было абрана 347 эсэраў, 180 бальшавікоў, 81 ўкраінскі эсэр, 16 меншавікоў, 15 кадэтаў, 11 ўкраінскіх сацыял-дэмакратаў, 4 народных сацыяліста, 62 мусульманіна, 18 нацыянальных сацыялістаў, 16 казакоў, 16 дэпутатаў ад нацыянальных спісаў і 1 ад царквы. Пры гэтым адзначаецца, што агульная колькасць эсэраў складае каля 450 дэпутатаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 299-300.</ref>. Па дадзеных А. Абармоўскага, было абрана 370 эсэраў, 175 бальшавікоў, 86 дэпутатаў ад нацыянальных груп, 40 левых эсэраў, 17 кадэтаў, 15 меншавікоў, 2 народныя сацыялісты, 1 незалежны<ref>Абрамовский А. Механизм формирования Учредительного Собрания // Журнал о выборах. - 2013. - № 1. - С. 56-60.</ref>. === Вынікі выбараў на тэрыторыі Беларусі === У выбарах у Віцебскай акрузе прыняла ўдзел 560 538 выбаршчыкаў, у Магілёўскай акрузе - 725 052, у Мінскай акрузе - 917 248, на Заходнім фронце - 976 000<ref>https://www.electoralgeography.com/new/ru/countries/r/russia/1917-uchreditelnoe-sobranie-russia.html</ref>. Такім чынам, усяго ў адзначаных акругах удзельнічала больш за 3 178 838 чалавек ці больш за 60% усіх выбаршчыкаў (яўка па акругах вагалася ад 49% у Мінскай акрузе да 80% на Заходнім фронце). Найбольшая актыўнасць выбаршчыкаў была на фронце і ў вёсцы, найменшая - у гарадах<ref name=":0" />. Галасы выбаршчыкаў размеркаваліся наступным чынам: ==== Віцебская акруга ==== [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] - 150 279 (26,8%) [[Працоўная народна-сацыялістычная партыя]] - 3 600 (0,6%) [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя]] - 8 132 (1,5%) Латышская сацыялістычная партыя працоўнага народа - 5 118 (0,9%) [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў)]] - 288 146 (51,3%) [[Беларускі народны саюз|Віцебскі беларускі народны саюз]] і Саюз праваслаўных і аднаверчых прыходаў [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]] - 9 025 (1,6%) Яўрэйскі нацыянальны выбарчы камітэт - 24 790 (4,4%) Віцебскі губернскі [[саюз зямельных уласнікаў]] і таварыства старавераў Віцебскай губерні - 6 098 (1,1%) [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) (меншавікі)]] і [[Бунд]] - 12 421 (2,2%) Спіс аб'яднаных польскіх арганізацый - 10 546 (1,9%) Спіс сацыялістаў-федэралістаў і сялян [[Латгалія|Латгаліі]] - 26 990 (4,8%) Спіс латышоў дэмакратаў-нацыяналістаў - 5 881 (1,1%) Спіс сялян Віцебскай губерні - 9755 (1,7%) Спіс грамадзян [[Болецкая воласць|Болецкай воласці]] [[Гарадоцкі павет|Гарадоцкага павета]] - 752 (0,1%)<ref>Воробьев А.А. О некоторых аспектах выборов во Всероссийское Учредительное собрание в Витебской губернии // Вестник Полоцкого государственного универстета. Сер. А, Гуманитарные науки. – 2006. – № 4. – С. 47–50.</ref><ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 276-277.</ref>. ==== Магілёўская акруга ==== Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў і Савет сялянскіх дэпутатаў - 511 998 (70,6%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) і Бунд - 21 664 (3%) [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная партыя]] - 4 004 (0,6%) [[Паалей Цыён|Паалей-Цыён]] - 2 596 (0,4%) [[Усерасійскі саюз зямельных уласнікаў]] - 10 136 (1,4%) Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - 19 316 (2,7%) Яўрэйская народная партыя і Пазапартыйны яўрэйскі дэмакратычны камітэт - 1 737 (0,2%) [[Беларуская сацыялістычная грамада]] - 2 523 (0,3%) Яўрэйскі нацыянальны выбарчы камітэт - 42 037 (5,8%) Магілёўская губернская польская рада - 15 981 (2,2%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 93 060 (12,8%)<ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 292.</ref> ===== Мінская акруга ===== [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная партыя]] - 4 880 (0,5%) Яўрэйскі нацыянальны выбарчы камітэт - 65 046 (7,1%) [[Усерасійскі саюз зямельных уласнікаў]] (кааліцыя) - 3 537 (0,4%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) і Бунд - 16 277 (1,8%) Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - 10 724 (1,2%) Польскі выбарчы камітэт - 36 382 (4%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 579 087 (63,1%) [[Паалей Цыён|Паалей-Цыён]] - 6 136 (0,7%) [[Расійская дэмакратычная партыя]] - 10 040 (1,1%) Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў і Савет сялянскіх дэпутатаў - 181 673 (19,8%) [[Беларуская сацыялістычная грамада]] - 2 988 (0,3%)<ref>Воробьев А.А. Выборы в Учредительное собрание на территории северо-западных губерний России (Витебской, Могилевской, Минской и Смоленской). - Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2013. - С. 34-43.</ref><ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 291.</ref> ====== Заходні фронт ====== Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў - 180 582 (18,5%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) - 9 700 (1%) Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - 16 750 (1,7%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 653 430 (66,9%) Спіс украінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў - 56 818 (5,8%) Беларуская сацыялістычная грамада і [[з'езд беларусаў-воінаў Заходняга фронту]] - 4 380 (0,4%)<ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 326-327.</ref> Такім чынам, вынікі выбараў засведчылі абсалютную перамогу бальшавікоў у Мінскай і Віцебскай акругах і асабліва на Заходнім фронце. У той жа час у Магілёўскай акрузе яшчэ больш пераканаўчай была перамога эсэраў. Выбары паказалі таксама даволі значны патэнцыял яўрэйскіх, а на Заходнім фронце ўкраінскіх нацыянальных партый. У той жа час беларускія партыі і арганізацыі, у тым ліку Беларуская сацыялістычная грамада, прадэманстравалі вельмі нізкія паказчыкі, што сведчыла аб нізкім узроўні беларускай нацыянальнай свядомасці сярод выбаршчыкаў. Паводле вынікаў выбараў ад чатырох адзначаных акруг былі абраны 56 дэпутатаў. У тым ліку па Віцебскай акрузе абраны 9 дэпутатаў, з іх 6 бальшавікоў і 3 эсэры; па Магілёўскай акрузе - 16 дэпутатаў, з іх 12 эсэраў, 2 бальшавікі, 2 прадстаўнікі Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта; па Мінскай акрузе - 14 дэпутатаў, з іх 9 бальшавікоў, 4 эсэры, 1 прадстаўнік Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта; па Заходнім фронце - 17 дэпутатаў, з іх 12 бальшавікоў, 3 эсэры, 2 украінскія сацыялісты-рэвалюцыянеры<ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 276-327.</ref>. === Спіс дэпутатаў з заходніх губерняў і Заходняга фронту === ==== Віцебская акруга ==== [[Болдыш Максім Данілавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, селянін [[Булат Андрэй Андрэевіч]] (Булота Андрус) - сацыяліст-рэвалюцыянер, дзеяч [[Літоўскае нацыянальнае абуджэнне|літоўскага нацыянальнага руху]], дэпутат [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Другой]] і [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Трэцяй Дзяржаўнай Думы]] [[Гізэці Аляксандр Аляксеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, гісторык, літаратуразнаўца, супрацоўнік газеты "Дело народа" [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Дзяржынскі Фелікс Эдмундавіч]] - бальшавік, старшыня [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|Усерасійскай надзвычайнай камісіі па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам]] [[Леў Барысавіч Каменеў|Каменеў Леў Барысавіч]] - бальшавік, адзін з лідэраў РСДРП(б), член Прэзідыўма і старшыня (25 кастрычніка - 4 лістапада 1917 г.) [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Пінсан Барыс Давыдавіч]] - бальшавік, старшыня Віцебскага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта, камісар працы СНК Заходняй вобласці [[Рыўкін Залман Ашэравіч]] - бальшавік, кіраўнік бальшавіцкай арганізацыі ў [[Веліж|Веліжы]] [[Саркісьянц Саркіс Мнацаканавіч]] - бальшавік, член Віцебскага ВРК Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў [[Чэшэйка-Сахацкі Стэфан Вацлававіч]] - бальшавік, старшыня выканаўчага камітэта [[Даўгаўпілс|Дзвінскага]] Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў ==== Магілёўская акруга ==== [[Буслаў Анатоль Яфімавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Быхаў|Быхаўскага]] Савета сялянскіх дэпутатаў, брат дэпутата [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Першай Дзяржаўнай Думы]] [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Буслава Фёдара Яфімавіча]] [[Васілеўскі Цярэнцій Якаўлевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, настаўнік, дэлегат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] [[Воранаў Парамон Міхайлавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня Магілёўскага губернскага зямельнага камітэта [[Закрэўскі Ягор Макаравіч]] - левы сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Сянно|Сенненскага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Засорын Міхаіл Фёдаравіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня выканаўчага камітэта Магілёўскага губернскага Савета сялянскіх дэпутатаў, гласны Магілёўскай гарадской думы [[Каварскі Ілья Мікалаевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Маскоўскага камітэта ПСР, намеснік гарадскога галавы [[Масква|Масквы]], урач [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Кагановіч Лазар Маісеевіч]] - бальшавік, старшыня Палескага камітэта РСДРП(б) [[Леплеўскі Гірш Маісеевіч]] - бальшавік, старшыня [[Гомель|Гомельскага]] губернскага ваканкама Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў [[Мазэ Якаў Ісаевіч]] - галоўны [[рабін]] [[Масква|Масквы]], абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта [[Малееў Іван Герасімавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Ветка|Веткаўскага]] Савета [[Малышыцкі Сцяпан Маісеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер [[С. Ан-скі|Рапапорт Шлойма-Зайнвел (С. Ан-скі)]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, яўрэйскі [[пісьменнік]], паэт, [[драматург]], [[этнограф]], публіцыст, гласны Пецярбургскай гарадской думы [[Хрысаненкаў Лук'ян Афанасьевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Горкі|Горацкага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў, старшыня Горацкага павятовага зямельнага камітэта [[Цвятаеў Аляксандр Аляксеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Гомель|Гомельскага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Шышаеў Раман Лук'янавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член выканкама Гомельскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў, дэлегат Гомельскага павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў, гласны [[Мсціслаў|Мсціслаўскай]] гарадской думы, дэлегат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] [[Фрыдман Нафталь Маркавіч|Фрыдман Нафталі Маркавіч]] - абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта, юрыст, адвакат, дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Трэцяй]] і [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|Чацвёртай Дзяржаўнай Думы]] ад [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] ===== Мінская акруга ===== [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] - бальшавік, сакратар Прэзідыума Выканкама [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Савета народных камісараў Заходняй вобласці і фронту]], камісар працы [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзаху]] [[Балай Восіп Сямёнавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, віленскі губернскі камісар [[Бруцкус Юдэль-Лейб Давыдавіч]] - [[Сіянізм|сіяніст]], абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта, член [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] ўпаўнаважання па ўладкаванні бежанцаў [[Гамсахурдзіа Пётр Яраславіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, дэлегат [[Першы Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|І Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] (ад [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]), член Выканаўчага камітэта [[Усерасійскі Савет сялянскіх дэпутатаў|Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў]], удзельнік [[Дэмакратычная нарада|Усерасійскай дэмакратычнай нарады]] і [[Перадпарламент|Перадпарламента]] ў 1917 г. [[Грамашэўскі Леў Васільевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэта Заходняга фронта, урач [[Дрызо Уладзімір Ісакавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Паўночна-Заходняга абласнога камітэта ПСР, урач [[Кажуро Уладзімір Фёдаравіч|Кажура Уладзімір Фёдаравіч]] - бальшавік, кіраўнік ваеннай арганізацыі пры Кіеўскім камітэце РСДРП(б) [[Мікалай Іванавіч Крывашэін|Крывашэін Мікалай Іванавіч]] - бальшавік, член [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], член часовага бюро [[Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту|ВРК Заходняга фронту]], старшыня выканкама Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерні, ганаровы старшыня Мазырскага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Карл Іванавіч Ландэр|Ландэр Карл Іванавіч]] - бальшавік, старшыня [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], старшыня [[ВРК Заходняга фронту]], старшыня [[СНК Заходняй вобласці і фронту]], член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] і яго Прэзідыума [[Несцераў Іван Пятровіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, гласны Мінскай гарадской думы, дэлетат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Селязнёў Уладзімір Сяргеевіч]] - бальшавік, камісар Заходняга фронта [[Таганаў Андрэй Іванавіч]] - бальшавік, старшыня [[Лунінец|Лунінецкага]] Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў [[Фрэйман Васіль Мікалаевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Шлегель Нікадзім Валяр'янавіч]] - бальшавік, чыгуначны рабочы ====== Заходні фронт ====== [[Анучын Сяргей Андрэевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэту армій Заходняга фронту [[Апэтэр Іван Андрэевіч]] - бальшавік, начальнік і камісар Ваенна-палітычнага і грамадзянскага ўпраўлення Цэнтральнага камітэта дзеючай арміі і флота пры Стаўцы Вярхоўнага галоўнакамандавання [[Базяк Ісак Рыгоравіч]] - [[Украінская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|украінскі сацыяліст-рэвалюцыянер]], абраны ад спісу ўкраінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і [[Украінская сацыял-дэмакратычная партыя|сацыял-дэмакратаў]], член [[Украінская цэнтральная рада|Украінскай цэнтральнай рады]] [[Васільеў Міхаіл Міхайлавіч]] - бальшавік, дэлетат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], старшыня камітэта 15-й Сібірскай дывізіі [[Гжэльшчак Франц Іванавіч]] - бальшавік, член [[Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы|Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы]], удзельнік [[Дэмакратычная нарада|Усерасійскай дэмакратычнай нарады]] і [[Перадпарламент|Перадпарламента]] ў 1917 г., член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Зэтэль-Зусман Іцка Лейбавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Ксенафонтаў Іван Ксенафонтавіч]] - бальшавік, дэлегат Першага і [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], сакратар [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|Усерасійскай надзвычайнай камісіі па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам]] [[Куконаў Васіль Рыгоравіч|Куконкаў Васіль Рыгоравіч]] - бальшавік, член [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімірскага]] Савета рабочых дэпутатаў, дэлегат Першага [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Лебядзінец Міхаіл Маісеевіч]] - [[Украінская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|украінскі сацыяліст-рэвалюцыянер]], абраны ад спісу ўкраінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і [[Украінская сацыял-дэмакратычная партыя|сацыял-дэмакратаў]], старшыня Украінскай ваеннай рады Заходняга фронта, член армейскага камітэта 2-й арміі [[Лысякоў Яфім Іванавіч]] - бальшавік, член ваенна-рэвалюцынага камітэта 2-й арміі Заходняга фронта [[Моргенштэрн Віктар Фёдаравіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер [[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў|Мяснікоў Аляксандр Фёдаравіч]] - бальшавік, старшыня [[Паўночна-Заходні абласны камітэт РКП (б)|Паўночна-Заходняга абласнога камітэта]] [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РСДРП(б)]], з лістапада 1917 г. галоўнакамандуючы [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронтам]], са снежня 1917 г. выконваючы абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага, са студзеня 1918 г. старшыня [[Аблвыканкамзах|Аблвыканкамзаха]] [[Нікалаеў Міхаіл Канстанцінавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Мікалай Уладзіміравіч Рагазінскі|Рагазінскі Мікалай Уладзіміравіч]] - бальшавік, старшыня ВРК 2-й арміі і член бюро [[ВРК Заходняга фронту]], старшыня Прэзідыума [[Аблвыканкамзах|выканкома Саветаў Заходняй вобласці і фронту]], са снежня 1917 г. старшыня ВРК пры [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]] [[Ціхменеў Мікалай Сяргеевіч]] - бальшавік, ваенны ўрач 4-га [[Нясвіж|Нясвіжскага]] палка [[Федзенеў Інакенцій Паўлавіч]] - бальшавік, вайсковец [[Якаўлеў Аляксандр Іванавіч]] - бальшавік, вайсковец == Скліканне Устаноўчага сходу == У выніку выбараў бальшавікі, якія знаходзіліся ва ўладзе, атрымалі меншасць месцаў ва Устаноўчым сходзе. Нават разам з левымі эсэрамі (40 дэпутатаў), якія былі абраныя па агульным спісе ПСР, але да моманту выбараў фактычна адасобіліся і ўступілі ў кааліцыю з бальшавікамі, яны атрымлівалі толькі каля траціны галасоў. Першапачаткова сярод бальшавікоў і іх саюзнікаў не было адзінства ў сваім стаўленні да Устаноўчага сходу. З аднаго боку, ажыццяўляліся спробы яшчэ да склікання Устаноўчага сходу правесці яго частковыя перавыбары. Гэту мэту пераследаваў прыняты [[УЦВК|УЦВК Саветаў]] 21 лістапада 1917 г. дэкрэт аб праве адклікання дэпутатаў, які дэклараваў магчымасць праводзіць "перавыбары ва ўсе гарадскія, земскія і ўвогуле ва ўсе магчымыя прадстаўнічыя органы, не выключаючы Устаноўчага сходу"<ref name=":3">Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 267-268.</ref>. Пры гэтым права адклікання надавалася Саветам, прычым яшчэ да адкрыцця Устаноўчага сходу. У некаторых рэгіёнах ([[Пскоў]], [[Смаленск]]) мясцовыя Саветы спрабавалі ажыццявіць адкліканне абраных дэпутатаў-эсэраў, аднак, масавая дзейнасць у гэтым накірунку не мела шанцаў на поспех у сувязі са сцісласцю тэрмінаў, якія засталіся да склікання Сходу<ref name=":3" />. З другога боку, бальшавіцкія ўлады імкнуліся ўзяць пад свой кантроль усе пытанні, звязаныя са скліканнем Устаноўчага сходу, і ў апоры на адміністрацыйны рэсурс, аслабіць сваіх праціўнікаў. Так, дэкрэтам [[СНК РСФСР|СНК]] ад 16 лістапада 1917 г. была распушчана [[Пецярбургская гарадская дума]], у якой пераважалі памяркоўныя сацыялісты (хаця яе пасяджэнні працягвалі неафіцына праходзіць да сярэдзіны 1918 г.)<ref>Рабинович А. Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде. - Москва: Прогресс. - С. 120-121.</ref>. 23 лістапада 1917 г. было арыштавана кіраўніцтва Камісіі па справах выбараў ва Устаноўчы сход (каля 12-15 чалавек) па абвінавачванні ў "сабатажы" (арыштаваных адпусцілі праз чатыры дні), а новым яе кіраўніком прызначаны бальшавік [[Майсей Урыцкі]]. 26 лістапада кіраўнік СНК [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімір Ленін]] падпісаў дэкрэт "Да адкрыцця Устаноўчага сходу", які патрабаваў для яго адкрыцця кворуму ў 400 чалавек, прычым адкрываць Сход павінна была, паводле дэкрэта, асоба, упаўнаважаная Саўнаркамам<ref>Рабинович А. Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде. - Москва: Прогресс. - С. 122.</ref>. Антыбальшавіцкая апазіцыя на чале з эсэрамі, актывізавала сваю дзейнасць пад лозунгам "Уся ўлада Устаноўчаму сходу". 22-23 лістапада 1917 г. пры апоры на фракцыі памяркоўных сацыялістаў у Саветах, органах мясцовага самакіравання, прафсаюзах, ваенных частках і розных грамадскіх арганізацыях, быў створаны [[Камітэт абароны Устаноўчага сходу]] на чале з абраным дэпутатам ад Паўднёва-Заходняга фронта эсэрам [[Васіль Філіпоўскі|Васілём Філіпоўскім]]<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 269.</ref>. == Разгон Устаноўчага сходу == == Зноскі == [[Катэгорыя:Усерасійскі ўстаноўчы сход]] [[Катэгорыя:Колішнія заканадаўчыя органы]] [[Катэгорыя:1918 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Студзень 1918 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 5 студзеня]] [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі (1917—1991)]] [[Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917]] lh38celse8srgthe5iqxej7brw4vnht 5193079 5192993 2026-09-04T19:00:41Z Ігар Бортнік 154852 5193079 wikitext text/x-wiki {{Картка гістарычнага парламента|глава_палаты1=[[Чернов, Виктор Михайлович|Виктор Михайлович Чернов]]|Entity_type=Государство|Entity={{Флаг|Россия}} [[Российская Республика]]|эмблема=Russian_coa_1917.svg}}'''Усерасійскі Устаноўчы сход''' — прадстаўнічы орган улады ў [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспубліцы]], абраны ў лістападзе 1917 г. на аснове [[Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнага выбарчага права]] і скліканы 5 студзеня 1918 г. для вызначэння дзяржаўнага ўладкавання Расіі. Быў разагнаны 6 студзеня 1918 г. паводле рашэння [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|Усерасійскага Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта]] (УЦВК) [[Саветы|Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. == Перадумовы і падрыхтоўка выбараў == Лозунг склікання Устаноўчага сходу на аснове ўсеагульнага і прапарцыйнага выбарчага права быў агульным патрабаваннем розных палітычных сіл у барацьбе з [[Самадзяржаўе|самадзяржаўем]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з канца 19 ст. Яго ўключалі ў свае праграмныя дакументы ўсе асноўныя апазіцыйныя палітычныя партыі і арганізацыі падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] Пасля перамогі [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] амаль усе палітычныя сілы сыходзіліся на тым, што прыняцце рашэнняў аб будучым дзяржаўна-палітычным уладкаванні Расіі павінна належыць Устаноўчаму сходу. 3 сакавіка 1917 г. [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] апублікаваў дэкларацыю, якая абвяшчала аб адмене ўсіх [[Саслоўе|саслоўных]], [[Рэлігія|рэлігійных]] і [[Нацыя|нацыянальных]] абмежаванняў і аб неадкладнай падрыхтоўцы да склікання Устаноўчага сходу «на пачатках усеагульнага, роўнага, таемнага і прамога галасавання», але не згадвала аб распаўсюджванні выбарчых правоў на жанчын<ref>Юкина И.И.&#x20;На пути к женскому гражданству в России: 1860-е - 1917 год&#x20;// Интеракция. Интервью. Интерпретация: журнал.&#x20;- 2021.&#x20;- Т. 13, № 3.&#x20;- С. 92—111.</ref>. Аднак пад націскам [[Фемінізм|фемінісцкіх]] арганізацый кіраўніцтва Часовага ўрада выказалася ў падтрымку жаночых палітычных правоў і гарантавала, што ўрад распаўсюдзіць усеагульнае выбарчае права на жанчын<ref>Юкина И.И.&#x20;Как мы получили избирательные права&#x20;// Посиделки. Информационный листок.&#x20;- 1997.&#x20;- № 2(14).&#x20;— С. 1—2.</ref>. 25 сакавіка 1917 г. Часовы ўрад стварыў [[Асобая нарада па выпрацоўцы законапраекта аб выбарах ва Ўстаноўчы сход|Асобую нараду па выпрацоўцы законапраекта аб выбарах ва Ўстаноўчы сход]]. Склад гэтага органа фармаваўся больш за месяц; да працы ён прыступіў 25 мая. У склад Асобай нарады уваходзіла 82 члены, яе кіраўніком быў юрыст, адзін з відных дзеячоў [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі]] [[Фёдар Какошкін]]. Праца над праектам Палажэння аб выбарах ва Устаноўчы сход была завершана ў жніўні 1917 г. У выніку быў прыняты адзін з самых дэмакратычных у свеце на той час выбарчы закон аб выбарах. Згодна з ім, выбары праводзіліся на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Быў устаноўлены нізкі для таго часу ўзроставы цэнз у 20 гадоў. Выбарчыя правы былі прадастаўлены жанчынам і вайскоўцам. Палажэнне аб выбарах ва Устаноўчы сход не прызнавала маёмаснага [[Цэнз|цэнзу]], цэнзу аселасці і пісьменнасці, абмежаванняў па саслоўнай, веравызнаўчай або нацыянальнай прыкметах. Выбарчых правоў пазбаўляліся зняволеныя і дэзертыры. Такім чынам, выбарчыя правы атрымалі каля 85-86 млн. чалавек<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 82-85.</ref>. Прадугледжвалася [[прапарцыйная сістэма выбараў]]: галасаванне не за асобных кандыдатаў, а за пэўныя кандыдацкія спісы ад партый, арганізацый, груп грамадзян і г.д. Прызначаўся кворум на адкрыццё Сходу - 1/3 ад ліку абраных дэпутатаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 59-81.</ref>. Непасрэднае кіраўніцтва працэсам правядзення выбараў было ўскладзена Часовым урадам на [[Усерасійская камісія па справах выбараў ва Ўстаноўчы сход|Усерасійскую камісію па справах выбараў ва Ўстаноўчы сход]], створаную 7 жніўня 1917 г. у складзе 16 чалавек на чале з кадэтам, прафесарам [[Маскоўскі камерцыйны інстытут|Маскоўскага камерцыйнага інстытута]] [[Мікалай Авінаў|Мікалаем Авінавым]]<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 86-87.</ref>. Правядзенне выбараў у сувязі са складанай грамадска-палітычнай і сацыяльна-эканамічнай сітуацыяй, працягам удзелу Расіі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] зацягвалася. Першапачаткова выбары былі прызначаны Часовым урадам на 17 верасня, але потым (9 жніўня) перанесены на 12-14 лістапада, а скліканне Сходу - на 28 лістапада<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 95.</ref>. Сітуацыя ўскладнілася пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], у выніку якой улада перайшла да [[Саветы|Саветаў]], прадстаўнікі якіх сфарміравалі ўрад - [[Савет Народных Камісараў СССР|Савет народных камісараў]] (СНК), што складаўся з бальшавікоў, са снежня 1917 г. у кааліцыі з [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў|левымі сацыялістамі-рэвалюцыянерамі]] (эсэрамі). Тым не менш першапачаткова гэты ўрад лічыўся часовым, а ўсе дэкрэты, прынятыя ім і [[УЦВК Саветаў]], атрымлівалі юрыдычную сілу да іх зацвярджэння Устаноўчым сходам. 27 кастрычніка 1917 г. СНК пацвердзіў правядзенне выбараў 12 лістапада<ref name=":0">Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref><ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 145.</ref>.[[Файл:Избирательный_бюллетень_по_голосованию_в_Учредительное_собрание_1917.png|міні|420x420пкс|<center>Выбарчы бюлетэнь са спісам [[РСДРП(б)]]</center>]] == Выбары == Уся тэрыторыя [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспублікі]] была падзелена на 81 шматмандатную [[Выбарчая акруга|выбарчую акругу]] (73 грамадзянскія і 8 вайсковыя), а таксама адмысловыя экстэрытарыяльныя акругі для вайсковых і флоцкіх злучэнняў. Кожная выбарчая акруга мела сваю квоту, якая зыходзіла з прапорцыі 1 мандата на 200 тыс. чалавек. Пры гэтым маланаселеным рэгіёнам Сібіры была прадастаўлена перавага - квота прадугледжвала аднаго дэпутата на 179 тыс. чалавек<ref name=":1">Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 82-85.</ref>. Упершыню ў гісторыі былі сфармаваныя вайсковыя і марскія акругі, дзе вайскоўцы абіралі да 80 дэпутатаў<ref>Базанов, С.Н. Итоги выборов в Учредительное Собрание в действующей армии в ноябре 1917 года (правда и вымысел) // Общество и власть в Императорской России, СССР и Современной Российской Федерации. Материалы международной научной конференции, посвященной памяти доктора исторических наук, почетного профессора МПГУ и РГУ им. С. А. Есенина, заслуженного деятеля науки РФ Э. М. Щагина / под общей научной редакцией А.Б. Ананченко. — 2018. — С. 117-125.</ref>. Прычым франтавыя акругі атрымалі ільготны статус: адзін дэпутат выбіраўся ад 100 тыс. вайскоўцаў<ref name=":1" />. Прынцып прапарцыйнасці таксама выкарыстоўваўся і для падвядзення вынікаў выбараў. Так, была запазычаная бельгійская сістэма прапарцыйнага прадстаўніцтва<ref>Чудаков&#x20;М.Ф. Конституционное право зарубежных стран: учебник.&#x20;— Минск: Вышейная школа, 2018.&#x20;— С.&#x20;257.&nbsp;</ref>. Галоўнай асаблівасцю сістэмы стаў той факт, што яна дазваляла прадстаўляць інтарэсы не толькі большасці, але і меншасці насельніцтва краіны. У маланаселеных землях было ўтворана 12 акруг, а выбары праводзіліся па мажарытарнай сістэме прадстаўніцтва<ref name=":02">Radkey О.Н''.''&#x20;Russia goes to the polls: the election to the all-Russian Constituent Assembly, 1917.&#x20;— London: Cornell univ. press, 1989.&#x20;— С.&#x20;161.</ref>. Кожная партыя мела свой бюлетэнь са спісам кандыдатаў, агульнага спісу не было. Выбаршчык альбо атрымліваў загадзя, альбо на выбарчым участку копіі розных партыйных спісаў. Выбаршчык выбіраў адзін спіс, укладваў яго ў канверт, запячатваў і апускаў у скрыню. Калі якое-небудзь імя было выкраслена, голас лічыўся несапраўдным<ref name=":02" />. Для правядзення выбараў было запланавана стварэнне па краіне 112 тыс. выбарчых участкаў і камісій, 652 павятовыя і 127 гарадскіх (у гарадах з насельніцтвам звыш 50 тыс. чалавек) выбарчых камісій. Склад камісій замяшчаўся у асноўным прадстаўнікамі органаў мясцовага самакіравання ([[Земства|земстваў]] і [[Гарадская дума|гарадскіх дум]]) і судовых устаноў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 89-90.</ref>. Пачынаючы з лета 1917 г. на тэрыторыі Расіі аж да канца выбараў разгарнулася шырокая выбарчая кампанія. У верасні 1917 г. управы гарадскіх дум і земстваў пачалі складаць спісы выбаршчыкаў, у кастрычніку былі апублікаваны кандыдацкія спісы палітычных партый<ref name=":2">Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref>. У барацьбу ўключылася 13 агульнарасійскіх і 34 нацыянальныя партыі, якія сумарна вылучылі больш за 7 тыс. кандыдатаў14]. Асноўная канкурэнцыя разгарнулася паміж левымі сацыялістычнымі партыямі. Фаварытамі перадвыбарчай кампаніі былі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (ПСР), якая карысталася падтрымкай большасці сялян, і [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў)]] (РСДРП(б)), што мела найбольшую папулярнасць сярод салдат і рабочых буйных індустрыяльных цэнтраў. Адметна, што падчас выбарчай кампаніі ў ПСР адбыўся раскол і з яе вылучылася [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (ПЛСР), якая пайшла на саюз з бальшавікамі і са снежня 1917 г. уваходзіла з імі ва ўрадавую кааліцыю. Аднак, нягледзячы на ​​гэта, раскол адбыўся толькі ў верхавіне партыі, і мясцовыя аддзяленні дзейнічалі разам да пачатку 1918 г. Адпаведна выбаршчыкі галасавалі за адзіны партыйныя спісы ПСР. Пэўным уплывам карысталіся [[Меншавікі|Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная)]] (РСДРП(а)) і ліберальная [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя]] (КДП). У шэрагу нацыянальных рэгіёнаў дамінавалі мясцовыя нацыянальныя партыі<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 99-139.</ref>. У ходзе правядзення выбараў камісіі сутыкнуліся з мноствам тэхнічных, арганізацыйных і камунікацыйных праблем. Нягледзячы на тое, што фармальна выбары праводзіліся 12-14 лістапада 1917 г., у рэальнасці яны расцягнуліся амаль на тры месяцы. У тэрмін выбары адбыліся толькі ў 39 выбарчых акругах. У некаторых акругах выбары і падлік галасоў праходзілі ўжо пасля склікання і разгону Ўстаноўчага сходу (на [[Кубань|Кубані]] да лютага 1918 г.), у некаторых, асабліва ў аддаленых рэгіёнах, не адбыліся наогул<ref name=":2" /><ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 151-158.</ref>. === Выбары на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] === На неакупаванай тэрыторыі Беларусі і на Заходнім фронце было вылучана 56 дэпутацкіх месц, размеркаваных па чатырох выбарчых акругах: [[Мінск|Мінская]], [[Віцебск|Віцебская]], [[Магілёў|Магілёўская]], [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходні фронт]]. Тэрытарыяльныя межы выбарчых акруг у асноўным адпавядалі межам губерняў. У склад Мінскай акругі ўвашла неакупаваная германскімі войскамі частка [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. За дэпутацкія месцы змагалася 545 кандыдатаў, высунутых па 45 кандыдацкіх спісах. 33 спісы высунулі асобныя партыі (часам яны ішлі разам з беспартыйнымі арганізацыямі), 3 - губернскія саюзы [[Землеўладальнік|землеўладальнікаў]], 7 - аб'яднанні палітычных партый і арганізацый (у асноўным [[Палякі|польскіх]] і [[Яўрэі|яўрэйскіх]]), 2 - беспартыйныя аб'яднанні<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref><ref>Воробьев А.А. Выборы во Всероссийское Учредительное собрание на территории Беларуси и соседних российских губерний. - Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2010. - С. 46-92.</ref>. Выбары на тэрыторыі Беларусі і на Заходнім фронце прайшлі пераважна арганізавана. Найбольш тыповымі парушэннямі былі кантроль за працай выбарчых участкаў з боку Саветаў, ваенна-рэвалюцыйных камітэтаў, прадстаўнікоў шэрагу партый, удзел у галасаванні не ўнесеных у спісы асоб, адсутнасць неабходнай колькасці бюлетэняў. Мелі месца выпадкі падлогу, падмены бюлетэняў, уіску на выбаршчыкаў, дыктату, самавольства і г.д.<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref> == Вынікі выбараў == Існуюць розныя падыходы да падліку вынікаў выбараў, звязаныя з розначытаннем вынікаў выбаркамаў або немагчымасці дакладнай праверкі інфармацыі. Так, паводле дадзеных Л.Г. Пратасава, удзел у выбарах у 68 грамадзянскіх і 8 франтавых акругах прынялі 48 401 962 выбаршчыкі, у выніку чаго яўка склала крыху больш за 67%<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 164, 197.</ref>. Галасы выбаршчыкаў размеркаваліся наступным чынам: [[эсэры|сацыялісты-рэвалюцыянеры]] - 19 110 074 (39,5%); [[бальшавікі]] - 10 889 437 (22,5%); [[кадэты]] - 2 180 488 (4,5%); [[меншавікі]] - 1 522 467 (3,2%); [[народныя сацыялісты]] - 439 200 (0,9%); нацыянальныя і рэгіянальныя спісы сацыялістычнай арыентацыі - 7 030 тыс. (14,5%); нацыянальныя і рэгіянальныя спісы несацыялістычнай арыентацыі - 4 670 тыс. (9,6%); іншыя (канфесіі, казакі, кааператывы, праваліберальныя і кансерватыўныя спісы) - (каля 5%)<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 164.</ref>. Па дадзеных Л.Г. Пратасава, сярод 767 дэпутатаў (з 808 запланаваных) было абрана 347 эсэраў, 180 бальшавікоў, 81 ўкраінскі эсэр, 16 меншавікоў, 15 кадэтаў, 11 ўкраінскіх сацыял-дэмакратаў, 4 народных сацыяліста, 62 мусульманіна, 18 нацыянальных сацыялістаў, 16 казакоў, 16 дэпутатаў ад нацыянальных спісаў і 1 ад царквы. Пры гэтым адзначаецца, што агульная колькасць эсэраў складае каля 450 дэпутатаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 299-300.</ref>. Па дадзеных А. Абармоўскага, было абрана 370 эсэраў, 175 бальшавікоў, 86 дэпутатаў ад нацыянальных груп, 40 левых эсэраў, 17 кадэтаў, 15 меншавікоў, 2 народныя сацыялісты, 1 незалежны<ref>Абрамовский А. Механизм формирования Учредительного Собрания // Журнал о выборах. - 2013. - № 1. - С. 56-60.</ref>. === Вынікі выбараў на тэрыторыі Беларусі === У выбарах у Віцебскай акрузе прыняла ўдзел 560 538 выбаршчыкаў, у Магілёўскай акрузе - 725 052, у Мінскай акрузе - 917 248, на Заходнім фронце - 976 000<ref>https://www.electoralgeography.com/new/ru/countries/r/russia/1917-uchreditelnoe-sobranie-russia.html</ref>. Такім чынам, усяго ў адзначаных акругах удзельнічала больш за 3 178 838 чалавек ці больш за 60% усіх выбаршчыкаў (яўка па акругах вагалася ад 49% у Мінскай акрузе да 80% на Заходнім фронце). Найбольшая актыўнасць выбаршчыкаў была на фронце і ў вёсцы, найменшая - у гарадах<ref name=":0" />. Галасы выбаршчыкаў размеркаваліся наступным чынам: ==== Віцебская акруга ==== [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] - 150 279 (26,8%) [[Працоўная народна-сацыялістычная партыя]] - 3 600 (0,6%) [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя]] - 8 132 (1,5%) Латышская сацыялістычная партыя працоўнага народа - 5 118 (0,9%) [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў)]] - 288 146 (51,3%) [[Беларускі народны саюз|Віцебскі беларускі народны саюз]] і Саюз праваслаўных і аднаверчых прыходаў [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]] - 9 025 (1,6%) Яўрэйскі нацыянальны выбарчы камітэт - 24 790 (4,4%) Віцебскі губернскі [[саюз зямельных уласнікаў]] і таварыства старавераў Віцебскай губерні - 6 098 (1,1%) [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) (меншавікі)]] і [[Бунд]] - 12 421 (2,2%) Спіс аб'яднаных польскіх арганізацый - 10 546 (1,9%) Спіс сацыялістаў-федэралістаў і сялян [[Латгалія|Латгаліі]] - 26 990 (4,8%) Спіс латышоў дэмакратаў-нацыяналістаў - 5 881 (1,1%) Спіс сялян Віцебскай губерні - 9755 (1,7%) Спіс грамадзян [[Болецкая воласць|Болецкай воласці]] [[Гарадоцкі павет|Гарадоцкага павета]] - 752 (0,1%)<ref>Воробьев А.А. О некоторых аспектах выборов во Всероссийское Учредительное собрание в Витебской губернии // Вестник Полоцкого государственного универстета. Сер. А, Гуманитарные науки. – 2006. – № 4. – С. 47–50.</ref><ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 276-277.</ref>. ==== Магілёўская акруга ==== Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў і Савет сялянскіх дэпутатаў - 511 998 (70,6%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) і Бунд - 21 664 (3%) [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная партыя]] - 4 004 (0,6%) [[Паалей Цыён|Паалей-Цыён]] - 2 596 (0,4%) [[Усерасійскі саюз зямельных уласнікаў]] - 10 136 (1,4%) Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - 19 316 (2,7%) Яўрэйская народная партыя і Пазапартыйны яўрэйскі дэмакратычны камітэт - 1 737 (0,2%) [[Беларуская сацыялістычная грамада]] - 2 523 (0,3%) Яўрэйскі нацыянальны выбарчы камітэт - 42 037 (5,8%) Магілёўская губернская польская рада - 15 981 (2,2%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 93 060 (12,8%)<ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 292.</ref> ===== Мінская акруга ===== [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная партыя]] - 4 880 (0,5%) Яўрэйскі нацыянальны выбарчы камітэт - 65 046 (7,1%) [[Усерасійскі саюз зямельных уласнікаў]] (кааліцыя) - 3 537 (0,4%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) і Бунд - 16 277 (1,8%) Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - 10 724 (1,2%) Польскі выбарчы камітэт - 36 382 (4%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 579 087 (63,1%) [[Паалей Цыён|Паалей-Цыён]] - 6 136 (0,7%) [[Расійская дэмакратычная партыя]] - 10 040 (1,1%) Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў і Савет сялянскіх дэпутатаў - 181 673 (19,8%) [[Беларуская сацыялістычная грамада]] - 2 988 (0,3%)<ref>Воробьев А.А. Выборы в Учредительное собрание на территории северо-западных губерний России (Витебской, Могилевской, Минской и Смоленской). - Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2013. - С. 34-43.</ref><ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 291.</ref> ====== Заходні фронт ====== Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў - 180 582 (18,5%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) - 9 700 (1%) Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - 16 750 (1,7%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 653 430 (66,9%) Спіс украінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў - 56 818 (5,8%) Беларуская сацыялістычная грамада і [[з'езд беларусаў-воінаў Заходняга фронту]] - 4 380 (0,4%)<ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 326-327.</ref> Такім чынам, вынікі выбараў засведчылі абсалютную перамогу бальшавікоў у Мінскай і Віцебскай акругах і асабліва на Заходнім фронце. У той жа час у Магілёўскай акрузе яшчэ больш пераканаўчай была перамога эсэраў. Выбары паказалі таксама даволі значны патэнцыял яўрэйскіх, а на Заходнім фронце ўкраінскіх нацыянальных партый. У той жа час беларускія партыі і арганізацыі, у тым ліку Беларуская сацыялістычная грамада, прадэманстравалі вельмі нізкія паказчыкі, што сведчыла аб нізкім узроўні беларускай нацыянальнай свядомасці сярод выбаршчыкаў. Паводле вынікаў выбараў ад чатырох адзначаных акруг былі абраны 56 дэпутатаў. У тым ліку па Віцебскай акрузе абраны 9 дэпутатаў, з іх 6 бальшавікоў і 3 эсэры; па Магілёўскай акрузе - 16 дэпутатаў, з іх 12 эсэраў, 2 бальшавікі, 2 прадстаўнікі Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта; па Мінскай акрузе - 14 дэпутатаў, з іх 9 бальшавікоў, 4 эсэры, 1 прадстаўнік Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта; па Заходнім фронце - 17 дэпутатаў, з іх 12 бальшавікоў, 3 эсэры, 2 украінскія сацыялісты-рэвалюцыянеры<ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 276-327.</ref>. === Спіс дэпутатаў з заходніх губерняў і Заходняга фронту === ==== Віцебская акруга ==== [[Болдыш Максім Данілавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, селянін [[Булат Андрэй Андрэевіч]] (Булота Андрус) - сацыяліст-рэвалюцыянер, дзеяч [[Літоўскае нацыянальнае абуджэнне|літоўскага нацыянальнага руху]], дэпутат [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Другой]] і [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Трэцяй Дзяржаўнай Думы]] [[Гізэці Аляксандр Аляксеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, гісторык, літаратуразнаўца, супрацоўнік газеты "Дело народа" [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Дзяржынскі Фелікс Эдмундавіч]] - бальшавік, старшыня [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|Усерасійскай надзвычайнай камісіі па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам]] [[Леў Барысавіч Каменеў|Каменеў Леў Барысавіч]] - бальшавік, адзін з лідэраў РСДРП(б), член Прэзідыўма і старшыня (25 кастрычніка - 4 лістапада 1917 г.) [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Пінсан Барыс Давыдавіч]] - бальшавік, старшыня Віцебскага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта, камісар працы СНК Заходняй вобласці [[Рыўкін Залман Ашэравіч]] - бальшавік, кіраўнік бальшавіцкай арганізацыі ў [[Веліж|Веліжы]] [[Саркісьянц Саркіс Мнацаканавіч]] - бальшавік, член Віцебскага ВРК Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў [[Чэшэйка-Сахацкі Стэфан Вацлававіч]] - бальшавік, старшыня выканаўчага камітэта [[Даўгаўпілс|Дзвінскага]] Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў ==== Магілёўская акруга ==== [[Буслаў Анатоль Яфімавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Быхаў|Быхаўскага]] Савета сялянскіх дэпутатаў, брат дэпутата [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Першай Дзяржаўнай Думы]] [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Буслава Фёдара Яфімавіча]] [[Васілеўскі Цярэнцій Якаўлевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, настаўнік, дэлегат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] [[Воранаў Парамон Міхайлавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня Магілёўскага губернскага зямельнага камітэта [[Закрэўскі Ягор Макаравіч]] - левы сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Сянно|Сенненскага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Засорын Міхаіл Фёдаравіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня выканаўчага камітэта Магілёўскага губернскага Савета сялянскіх дэпутатаў, гласны Магілёўскай гарадской думы [[Каварскі Ілья Мікалаевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Маскоўскага камітэта ПСР, намеснік гарадскога галавы [[Масква|Масквы]], урач [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Кагановіч Лазар Маісеевіч]] - бальшавік, старшыня Палескага камітэта РСДРП(б) [[Леплеўскі Гірш Маісеевіч]] - бальшавік, старшыня [[Гомель|Гомельскага]] губернскага ваканкама Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў [[Мазэ Якаў Ісаевіч]] - галоўны [[рабін]] [[Масква|Масквы]], абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта [[Малееў Іван Герасімавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Ветка|Веткаўскага]] Савета [[Малышыцкі Сцяпан Маісеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер [[С. Ан-скі|Рапапорт Шлойма-Зайнвел (С. Ан-скі)]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, яўрэйскі [[пісьменнік]], паэт, [[драматург]], [[этнограф]], публіцыст, гласны Пецярбургскай гарадской думы [[Хрысаненкаў Лук'ян Афанасьевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Горкі|Горацкага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў, старшыня Горацкага павятовага зямельнага камітэта [[Цвятаеў Аляксандр Аляксеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Гомель|Гомельскага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Шышаеў Раман Лук'янавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член выканкама Гомельскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў, дэлегат Гомельскага павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў, гласны [[Мсціслаў|Мсціслаўскай]] гарадской думы, дэлегат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] [[Фрыдман Нафталь Маркавіч|Фрыдман Нафталі Маркавіч]] - абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта, юрыст, адвакат, дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Трэцяй]] і [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|Чацвёртай Дзяржаўнай Думы]] ад [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] ===== Мінская акруга ===== [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] - бальшавік, сакратар Прэзідыума Выканкама [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Савета народных камісараў Заходняй вобласці і фронту]], камісар працы [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзаху]] [[Балай Восіп Сямёнавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, віленскі губернскі камісар [[Бруцкус Юдэль-Лейб Давыдавіч]] - [[Сіянізм|сіяніст]], абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта, член [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] ўпаўнаважання па ўладкаванні бежанцаў [[Гамсахурдзіа Пётр Яраславіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, дэлегат [[Першы Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|І Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] (ад [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]), член Выканаўчага камітэта [[Усерасійскі Савет сялянскіх дэпутатаў|Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў]], удзельнік [[Дэмакратычная нарада|Усерасійскай дэмакратычнай нарады]] і [[Перадпарламент|Перадпарламента]] ў 1917 г. [[Грамашэўскі Леў Васільевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэта Заходняга фронта, урач [[Дрызо Уладзімір Ісакавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Паўночна-Заходняга абласнога камітэта ПСР, урач [[Кажуро Уладзімір Фёдаравіч|Кажура Уладзімір Фёдаравіч]] - бальшавік, кіраўнік ваеннай арганізацыі пры Кіеўскім камітэце РСДРП(б) [[Мікалай Іванавіч Крывашэін|Крывашэін Мікалай Іванавіч]] - бальшавік, член [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], член часовага бюро [[Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту|ВРК Заходняга фронту]], старшыня выканкама Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерні, ганаровы старшыня Мазырскага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Карл Іванавіч Ландэр|Ландэр Карл Іванавіч]] - бальшавік, старшыня [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], старшыня [[ВРК Заходняга фронту]], старшыня [[СНК Заходняй вобласці і фронту]], член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] і яго Прэзідыума [[Несцераў Іван Пятровіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, гласны Мінскай гарадской думы, дэлетат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Селязнёў Уладзімір Сяргеевіч]] - бальшавік, камісар Заходняга фронта [[Таганаў Андрэй Іванавіч]] - бальшавік, старшыня [[Лунінец|Лунінецкага]] Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў [[Фрэйман Васіль Мікалаевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Шлегель Нікадзім Валяр'янавіч]] - бальшавік, чыгуначны рабочы ====== Заходні фронт ====== [[Анучын Сяргей Андрэевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэту армій Заходняга фронту [[Апэтэр Іван Андрэевіч]] - бальшавік, начальнік і камісар Ваенна-палітычнага і грамадзянскага ўпраўлення Цэнтральнага камітэта дзеючай арміі і флота пры Стаўцы Вярхоўнага галоўнакамандавання [[Базяк Ісак Рыгоравіч]] - [[Украінская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|украінскі сацыяліст-рэвалюцыянер]], абраны ад спісу ўкраінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і [[Украінская сацыял-дэмакратычная партыя|сацыял-дэмакратаў]], член [[Украінская цэнтральная рада|Украінскай цэнтральнай рады]] [[Васільеў Міхаіл Міхайлавіч]] - бальшавік, дэлетат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], старшыня камітэта 15-й Сібірскай дывізіі [[Гжэльшчак Франц Іванавіч]] - бальшавік, член [[Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы|Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы]], удзельнік [[Дэмакратычная нарада|Усерасійскай дэмакратычнай нарады]] і [[Перадпарламент|Перадпарламента]] ў 1917 г., член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Зэтэль-Зусман Іцка Лейбавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Ксенафонтаў Іван Ксенафонтавіч]] - бальшавік, дэлегат Першага і [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], сакратар [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|Усерасійскай надзвычайнай камісіі па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам]] [[Куконаў Васіль Рыгоравіч|Куконкаў Васіль Рыгоравіч]] - бальшавік, член [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімірскага]] Савета рабочых дэпутатаў, дэлегат Першага [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Лебядзінец Міхаіл Маісеевіч]] - [[Украінская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|украінскі сацыяліст-рэвалюцыянер]], абраны ад спісу ўкраінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і [[Украінская сацыял-дэмакратычная партыя|сацыял-дэмакратаў]], старшыня Украінскай ваеннай рады Заходняга фронта, член армейскага камітэта 2-й арміі [[Лысякоў Яфім Іванавіч]] - бальшавік, член ваенна-рэвалюцынага камітэта 2-й арміі Заходняга фронта [[Моргенштэрн Віктар Фёдаравіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер [[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў|Мяснікоў Аляксандр Фёдаравіч]] - бальшавік, старшыня [[Паўночна-Заходні абласны камітэт РКП (б)|Паўночна-Заходняга абласнога камітэта]] [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РСДРП(б)]], з лістапада 1917 г. галоўнакамандуючы [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронтам]], са снежня 1917 г. выконваючы абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага, са студзеня 1918 г. старшыня [[Аблвыканкамзах|Аблвыканкамзаха]] [[Нікалаеў Міхаіл Канстанцінавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Мікалай Уладзіміравіч Рагазінскі|Рагазінскі Мікалай Уладзіміравіч]] - бальшавік, старшыня ВРК 2-й арміі і член бюро [[ВРК Заходняга фронту]], старшыня Прэзідыума [[Аблвыканкамзах|выканкома Саветаў Заходняй вобласці і фронту]], са снежня 1917 г. старшыня ВРК пры [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]] [[Ціхменеў Мікалай Сяргеевіч]] - бальшавік, ваенны ўрач 4-га [[Нясвіж|Нясвіжскага]] палка [[Федзенеў Інакенцій Паўлавіч]] - бальшавік, вайсковец [[Якаўлеў Аляксандр Іванавіч]] - бальшавік, вайсковец == Скліканне Устаноўчага сходу == У выніку выбараў бальшавікі, якія знаходзіліся ва ўладзе, атрымалі меншасць месцаў ва Устаноўчым сходзе. Нават разам з левымі эсэрамі (40 дэпутатаў), якія былі абраныя па агульным спісе ПСР, але да моманту выбараў фактычна адасобіліся і ўступілі ў кааліцыю з бальшавікамі, яны атрымлівалі толькі каля траціны галасоў. Першапачаткова сярод бальшавікоў і іх саюзнікаў не было адзінства ў сваім стаўленні да Устаноўчага сходу. З аднаго боку, ажыццяўляліся спробы яшчэ да склікання Устаноўчага сходу правесці яго частковыя перавыбары. Гэту мэту пераследаваў прыняты [[УЦВК|УЦВК Саветаў]] 21 лістапада 1917 г. дэкрэт аб праве адклікання дэпутатаў, які дэклараваў магчымасць праводзіць "перавыбары ва ўсе гарадскія, земскія і ўвогуле ва ўсе магчымыя прадстаўнічыя органы, не выключаючы Устаноўчага сходу"<ref name=":3">Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 267-268.</ref>. Пры гэтым права адклікання надавалася Саветам, прычым яшчэ да адкрыцця Устаноўчага сходу. У некаторых рэгіёнах ([[Пскоў]], [[Смаленск]]) мясцовыя Саветы спрабавалі ажыццявіць адкліканне абраных дэпутатаў-эсэраў, аднак, масавая дзейнасць у гэтым накірунку не мела шанцаў на поспех у сувязі са сцісласцю тэрмінаў, якія засталіся да склікання Сходу<ref name=":3" />. З другога боку, бальшавіцкія ўлады імкнуліся ўзяць пад свой кантроль усе пытанні, звязаныя са скліканнем Устаноўчага сходу, і ў апоры на адміністрацыйны рэсурс, аслабіць сваіх праціўнікаў. Так, дэкрэтам [[СНК РСФСР|СНК]] ад 16 лістапада 1917 г. была распушчана [[Пецярбургская гарадская дума]], у якой пераважалі памяркоўныя сацыялісты (хаця яе пасяджэнні працягвалі неафіцына праходзіць да сярэдзіны 1918 г.)<ref>Рабинович А. Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде. - Москва: Прогресс. - С. 120-121.</ref>. 23 лістапада 1917 г. было арыштавана кіраўніцтва Камісіі па справах выбараў ва Устаноўчы сход (каля 12-15 чалавек) па абвінавачванні ў "сабатажы" (арыштаваных адпусцілі праз чатыры дні), а новым яе кіраўніком прызначаны бальшавік [[Майсей Урыцкі]]. 26 лістапада кіраўнік СНК [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімір Ленін]] падпісаў дэкрэт "Да адкрыцця Устаноўчага сходу", які патрабаваў для яго адкрыцця кворуму ў 400 чалавек, прычым адкрываць Сход павінна была, паводле дэкрэта, асоба, упаўнаважаная Саўнаркамам<ref>Рабинович А. Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде. - Москва: Прогресс. - С. 122.</ref>. Антыбальшавіцкая апазіцыя на чале з эсэрамі, актывізавала сваю дзейнасць пад лозунгам "Уся ўлада Устаноўчаму сходу!". 22-23 лістапада 1917 г. пры апоры на фракцыі памяркоўных сацыялістаў у Саветах, органах мясцовага самакіравання, прафсаюзах, ваенных частках і розных грамадскіх арганізацыях, быў створаны [[Камітэт абароны Устаноўчага сходу]] на чале з абраным дэпутатам ад Паўднёва-Заходняга фронта эсэрам [[Васіль Філіпоўскі|Васілём Філіпоўскім]]<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 269.</ref>. 28 лістапада 1917 г. павінна было адбыцца адкрыццё Устаноўчага сходу. У гэты дзень група каля 60 абраных дэпутатаў сабралася ў [[Таўрыйскі палац|Таўрычаскім палацы]] ў [[Петраград|Петраградзе]], нягледзячы на супрацьдзеянне аховы. Сход абраў часовым старшынёй Сходу лідэра [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|Віктара Чарнова]], стварыў некалькі рабочых камісій і прыняў рашэнне аб адкладанні склікання Сходу да таго часу, пакуль не адбудзецца канчатковы падлік галасоў і ў Петраградзе не збярэцца кворум (на той час у горадзе знаходзілася ўсяго каля 80 абраных дэпутатаў). Да гэтага часу вырашана штодня збірацца на падобныя нарады. Адначасова [[Камітэт абароны Устаноўчага сходу]] арганізаваў у той жа дзень масавую дэманстрацыю ў Петраградзе з колькасцю ўдзельнікаў да 100 тыс. чалавек, якая ішла да Таўрычаскага палаца пад лозунгам "Уся ўлада Устаноўчаму сходу!" Таксама масавыя дэманстрацыі ў падтрымку Устаноўчага схода прайшлі ў [[Масква|Маскве]], [[Севастопаль|Севастопалі]], [[Смаленск|Смаленску]], [[Тула|Туле]], [[Курск|Курску]], [[Калуга|Калузе]] і іншых гарадах<ref name=":4">Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 270-273.</ref><ref name=":5">Рабинович А. Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде. - Москва: Прогресс. - С. 127-129.</ref>. У адказ нарады дэпутатаў да афіцыйнага адкрыцця Сходу былі забаронены, а таксама ў той жа дзень, 28 лістапада, выйшаў дэкрэт СНК, паводле якога Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя была пастаўлена па-за законам. На яго падставе быў арыштаваны шэраг лідэраў партыі, у тым ліку абраныя дэпутаты Устаноўчага сходу [[Павел Далгарукаў]] і [[Фёдар Какошкін]]. У снежні 1918 г. былі арыштаваны дэпутаты ад эсэраў [[Мікалай Аўксеньеў]] і [[Аляксандр Гукоўскі]]<ref name=":4" /><ref name=":5" />. Сярод бальшавікоў у гэты час стала панаваць канцэпцыя аб прымаце [[Саветы|Саветаў]] як інстытутаў класавай рабоча-сялянскай дэмакратыі над Устаноўчым сходам як органам парламенцкай, "буржуазнай" дэмакратыі. Адпаведна прызнанне Устаноўчага сходу дапускалася толькі ў выпадку легітымізацыі ім улады Саветаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 275-276.</ref><ref>Рабинович А. Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде. - Москва: Прогресс. - С. 149.</ref>. [[Ленін]] 12 снежня 1917 г. у "Тэзісах аб Устаноўчым сходзе" выказаўся наступным чынам<ref>«Правда», № 213, 26 (13) декабря 1917. Друкуецца паводле Ленин, В.И. Полное собрание сочинений, изд. 5, т. 35, с. 162-166.</ref>:<blockquote>...16. Устаноўчы сход, скліканы па спісах партый, якія існавалі да пралетарска-сялянскай рэвалюцыі, у становішчы панавання буржуазіі, немінуча прыходзіць у сутыкненне з воляй і інтарэсамі працоўных і эксплуатуемых класаў, якія распачалі 25 кастрычніка сацыялістычную рэвалюцыю супраць буржуазіі. Натуральна, што інтарэсы гэтай рэвалюцыі стаяць вышэй за фармальныя правы Ўстаноўчага сходу, нават калі б гэтыя фармальныя правы не былі падарваныя адсутнасцю ў законе аб Устаноўчым сходзе прызнання права народа на перавыбары сваіх дэпутатаў у любы час. 17. Усякая спроба, прамая ці ўскосная, разглядаць пытанне аб Устаноўчым сходзе з фармальнага юрыдычнага боку, у рамках звычайнай буржуазнай дэмакратыі, па-за ўлікам класавай барацьбы і грамадзянскай вайны з'яўляецца здрадай справе пралетарыяту і пераходам на пункт гледжання буржуазіі.</blockquote>Аналагічную пазіцыю займалі і левыя эсэры. Адзін з іх лідэраў [[Андрэй Лукіч Калягаеў|Андрэй Калягаеў]], на пасяджэнні Другога Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў, падтрымліваючы Леніна, заявіў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 274.</ref>:<blockquote>Калі Устаноўчы сход выступіць супраць народа, мы ўступім у барацьбу з ім.</blockquote> == Разгон Устаноўчага сходу == == Зноскі == [[Катэгорыя:Усерасійскі ўстаноўчы сход]] [[Катэгорыя:Колішнія заканадаўчыя органы]] [[Катэгорыя:1918 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Студзень 1918 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 5 студзеня]] [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі (1917—1991)]] [[Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917]] jfmu2uew7j81s31a9pkbbxx4xxkhlhg 0 813635 5193103 5191218 2026-09-04T20:41:53Z Pabojnia 135280 афармленне 5193103 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Maciej Przybylski. Portrait of Ludwig Heinrich Bojanus.jpg|thumb|]] }}'''Людвіг Генрык Баянус''' ([[16 ліпеня]] [[1776|1776,]] Буксвілер, [[Эльзас]] - [[2 красавіка]] [[1827|1827,]] [[Дармштат]]) — [[заолаг]], [[ветэрынар]], прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].<ref>[https://www.mdpi.com/2813-0545/2/3/24 Sobolewski, Jarosław, and Maciej Zdun. 2023. "Anatomist and Co-Founder of Polish Veterinary Education—Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827)" ''Anatomia'' 2, no. 3: 261-270.]</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/sp/article/view/1297|аўтар=Dariusz Adam Szkutnik|загаловак=Ludwik Henryk Bojanus (1776-1827) – naukowiec światowego formatu w strukturach Uniwersytetu Wileńskiego|год=2025|мова=pl|выданне=Studia Polonijne|том=46|старонкі=5–16|issn=2544-526X|doi=10.18290/sp2546.1}}</ref><ref>[https://dilwet.pl/wp-content/uploads/2026/04/ZW_nr_04_2026.pdf ŻWANKO, Lubow, KIBKAŁO, Dmytro and SOBOLEWSKI, Jarosław, 2026. Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827) „mąż pełen talentu…” i prekursor polskiej weterynarii. ''Życie Weterynaryjne''. Online. 2026. Vol. 101, p. 166–170.] </ref><ref name=":0">[http://rcin.org.pl/Content/16265/PDF/WA058_24185_P4753_Mem-Zool-1.pdf Fedorowicz Zygmunt. Ludwik Henryk Bojanus. Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1958.]</ref> == Біяграфія == Бацька быў чыноўнікам у кіраванні княжацкіх лясоў. [[Пратэстанцтва|Пратэстант]], лічыў сябе немцам. Скончыў медыцынскі факультэт [[Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Енскага ўніверсітэта,]] атрымаўшы ступень доктара [[Медыцына|медыцыны]] і [[Хірургія|хірургіі]] ў 1797 годзе ва ўзросце 21 года. Вучыўся ў [[Вена|Вене]] ў 1803 годзе і ажаніўся з Вільгельмінай Русе (памерла ў 1826 годзе), дачкой капенгагенскага [[Пастар|пастара]]. Баянус даведаўся з газет пра вакантную ветэрынарную кафедру ў Вільні і падаў заяўку на конкурс. Рада ўніверсітэта прыняла яго на працу. Баянус прыехаў у Вільню ў маі 1806 г. З 1806 да 1824 г. ва Універсітэце ў Вільні выкладаў [[Ветэрынарыя|ветэрынарыю]], а пазней — [[Параўнальная анатомія|параўнальную анатомію]], якую як навуковую дысцыпліну ў Усходняй Еўропе першым пачаў выкладаць менавіта ён. У 1815 падрыхтаваў курс хірургічнай ветэрынарыі, для якога быў спецыяльна абсталяваны [[анатамічны тэатр]]. Баянус не размаўляў па-польску, таму выкладаў на лацінскай мове, радзей — на нямецкай альбо французскай. На лекцыях па анатоміі, якія былі адным з самых наватарскіх курсаў, Баянус распрацоўваў тэорыю пра жывую прыроду, якая пастаянна, безупынна змяняецца, развіваючыся ад найпрасцейшых формаў да складаных. На яго думку, у ланцугу жывой прыроды няма разрыву — нават раслінны і жывёльны сусветы не з'яўляюцца адрознымі. Паводле Баянуса, існуе мноства пераходных формаў, якія называюцца ''zoophyta''. Падабенства раслін і жывёл ён абгрунтоўваў тым, што некаторыя расліны здольныя перамяшчацца з аднаго месца ў другое, а іншыя падобныя да бесхрыбетных жывёл і г.д. [[Файл:Bojanus Pond Turtle.jpg|міні|Анатамічны малюнак балотнай чарапахі з трактата Баянуса, з выставы ў Віленскай карціннай галерэі (2023)]] Баянус падрыхтаваў грунтоўную працу «''Anatome Testudinis Europae''» (Анатомія еўрапейскай балотнай чарапахі). Яна складаецца з 40 гравюр з тлумачэннямі і больш чым 200 ілюстрацый, якія дэталёва паказваюць анатомію балотных чарапах. Баянус расчляніў каля 500 чарапах. Гэтай працы ён прысвяціў цэлае дзесяцігоддзе. Малюнкі ў кнізе выкананы самім Баянусам, а медныя пласціны гравіраваў майстар-гравёр, спецыяльна запрошаны з [[Гесэн|Гесэна]]. За ўласныя сродкі Баянус выдаў 80 арыгінальных экзэмпляраў (праца была перавыдадзена яшчэ ў 1902 г., а пазней у 1970 г.).<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bookhistory.uw.edu.pl/index.php/zbadannadksiazka/article/view/115|аўтар=Piotr Daszkiewicz, Philippe Edel|загаловак=Poszukiwanie egzemplarzy Anatome testudinis europaeae w europejskich i amerykańskich bibliotekach|год=2016|мова=pl|выданне=Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi|том=10|старонкі=119–130|issn=2544-8730|doi=10.33077/uw.25448730.zbkh.2016.115}}</ref> Баянус здабыў прызнанне таксама праз даследаванне тураў. Ён вывучаў іх шкілеты ў Вільні, Парыжы і Вене. Яму ўдалося даказаць, што [[Тур (жывёла)|тур]] і [[Зубр еўрапейскі|зубр]] — гэта два розныя віды. Стварыў Заалагічны кабінет пры Віленскім універсітэце (дзе таксама быў шкілет маманта з ваколіц [[Мазыр|Мазыра]]), калекцыю птушак дапамагаў стварыць [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанцін Тызенгаўз]].<ref name=":0" /> Калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] у чэрвені 1812 г. увайшоў у Вільню, Баянус на нейкі час выехаў у [[Санкт-Пецярбург]]. Цар аддзячыў Баянусу за вернасць у 1816 г., надаўшы яму чын дзяржаўнага дарадцы. У сваю чаргу, за заслугі перад навукай і за ўзорную апеку над універсітэтам, яго прызналі як навукоўцы, так і студэнты. У 1821 г. улады прызначылі яго членам следчай камісіі. Гэтая камісія расследавала падпольную дзейнасць Таварыства філаматаў ва Універсітэце ў Вільні. Сцвярджаецца, што Баянус выступаў у абарону студэнтаў, прыкладаў намаганні, каб яны былі вызвалены і маглі скончыць навучанне ва ўніверсітэце, каб былі ўратаваны члены таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]]. У 1818 годзе атрымаў запрашэнне ўзначаліць Вышэйшую ветэрынарную школу ў Берліне, але застаўся ў Вільні. У 1822 годзе Чартарыскі прапанаваў яму заняць пасаду рэктара Віленскага ўніверсітэта, але Баянсус адмовіўся. У той час яго здароўе пачало пагаршацца. Тым не менш, у 1823 г. Баянусу яшчэ ўдалося заснаваць Ветэрынарную школу для маладых жывёлаводаў з навакольных мясцін. Цяжка хворы, у 1824 г. Баянус пакінуў кафедру, падараваўшы частку сваёй бібліятэкі ўніверсітэту, і выехаў у Дармштадт, дзе праз тры гады памёр ва ўзросце 51 года. Вучнямі Баянуса былі [[Адам Фердынанд Адамовіч]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Адам Бялькевіч]], [[Фартунат Юрэвіч]]. У яго гонар быў названы від трыясавай рэптыліі ''Lisowicia bojani''. == Публікацыі == * [https://polona.pl/item-view/cb05fe5e-124b-4290-8681-5e3dd033dbf9/0/18b723b2-6cb7-4e62-b456-d6276d9f2167 O ważniejszych zarazach bydła rogatego i koni. Wilno : J. Zawadzki, 1810.] * [https://polona.pl/preview/cb5f9b3f-ded0-4d02-b549-0abb914ca4e2 Introductio in anatomen comparatam : oratio academica quam, ad inaugurands in Caes. Univers. Vilnensi comparate Anatomes Scholas, nono ante kal. novembr. 1814. Vilnae : J. Zawadzki, 1815.] == Літаратура == * ''Edel Philippe, Daszkiewicz Piotr.'' Louis Henri Bojanus. Le savant de Vilnius. Seria: Portraits Célèbres d’Alsace, Vent d’Est 2015 * ''Edelis, Filipas.'' Liudvigas Heinrichas Bojanus – Elzasietis ir žymus Lietuvos mokslininkas. Mokslas ir gyvenimas, 2002 m. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Баянус Людвік Генрых}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1827 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] 6x1igbp2y9mqgy7w5cyl33mio18n6ya 0 813707 5192895 5192803 2026-09-04T13:19:27Z M.L.Bot 261 /* Біяргафія */ 5192895 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць памерлага Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Дамброўскі адзначае, што Уладзімір не згаданы летапісамі ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы і ў жыціях кананізаванага Усевалада, таму, магчыма, княжыць памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам даследчык лічыць, што імавернасць гэтай аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|всадиша и в епископль двор, с женою и с детьми и с тещею}}}}) і пра жонку, потым удаву Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} На думку Аляксандра Назарэнкіа, "ясна нават" ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года. == Магчымасць шлюбу == [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што Уладзімір Усеваладавіч і Вальдэмар Кнудсан — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, Рыксы не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада з Ноўгарада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, пасля выгнання Усевалада яго род аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 3bhyiofk15g3eilnr81gz4tc95p3lza 5192962 5192895 2026-09-04T13:55:39Z M.L.Bot 261 /* Магчымасць шлюбу */ 5192962 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць памерлага Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Дамброўскі адзначае, што Уладзімір не згаданы летапісамі ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы і ў жыціях кананізаванага Усевалада, таму, магчыма, княжыць памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам даследчык лічыць, што імавернасць гэтай аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|всадиша и в епископль двор, с женою и с детьми и с тещею}}}}) і пра жонку, потым удаву Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} На думку Аляксандра Назарэнкіа, "ясна нават" ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года. == Магчымасць шлюбу == [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што Уладзімір Усеваладавіч і Вальдэмар Кнудсан — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, Рыксы не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада з Ноўгарада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, пасля выгнання Усевалада яго род аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Паводле Ганны Літвіной і Фёдара Успенскага, скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўваць імёны Уладзімір і Валадар. Усе ж крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем называюць яго не Уладзімірам. Так "Генеалогія дацкіх каралёў" (1194) называе яго Waledar, сага "Прыгожая скура", "Сага пра Кнютлінгаў", "Агляд саг пра дацкіх канунгаў" -- называюць, адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок не Уладзімірам, а Валадаром. Заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў яшчэ ў 1176-1178 гадах і дасылаў ёй падарунак (паводле "Жыція святога Фамы" Вільяма Кентэрберыйскага і "Дзеяў данаў" Саксона Граматыка), а яго сыны -- браты каралевы -- у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель Русі (паводле "Генеалогіі дацкіх каралёў" Вільгельма Эбельхальцкага). На апісаным вышэй грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць, што менавіта Уладзімір быў мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 7aqgeh19grhuvhwk0g894gaaw34m1ln 5192967 5192962 2026-09-04T13:59:54Z M.L.Bot 261 /* Магчымасць шлюбу */ 5192967 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць памерлага Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Дамброўскі адзначае, што Уладзімір не згаданы летапісамі ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы і ў жыціях кананізаванага Усевалада, таму, магчыма, княжыць памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам даследчык лічыць, што імавернасць гэтай аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|всадиша и в епископль двор, с женою и с детьми и с тещею}}}}) і пра жонку, потым удаву Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} На думку Аляксандра Назарэнкіа, "ясна нават" ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года. == Магчымасць шлюбу == [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што Уладзімір Усеваладавіч і Вальдэмар Кнудсан — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, Рыксы не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада з Ноўгарада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, пасля выгнання Усевалада яго род аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Паводле Ганны Літвіной і Фёдара Успенскага, скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўваць імёны Уладзімір і Валадар. Усе ж крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем называюць яго не Уладзімірам. Так "Генеалогія дацкіх каралёў" (1194) называе яго Waledar, сага "Прыгожая скура", "Сага пра Кнютлінгаў", "Агляд саг пра дацкіх канунгаў" -- называюць, адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок не Уладзімірам, а Валадаром. Таксама з заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і дасылаў ёй падарунак яшчэ ў 1176-1178 гадах (паводле "Жыція святога Фамы" Вільяма Кентэрберыйскага і "Дзеяў данаў" Саксона Граматыка), а яго сыны -- браты каралевы -- у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель Русі (паводле "Генеалогіі дацкіх каралёў" Вільгельма Эбельхальцкага). Тым часам як пра Уладзіміра апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома. На апісаным вышэй грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць, што менавіта Уладзімір быў мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 99tsvxbui7lzanfqhhblmz2ozhcwz9d 5192971 5192967 2026-09-04T14:09:23Z M.L.Bot 261 /* Магчымасць шлюбу */ 5192971 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць памерлага Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Дамброўскі адзначае, што Уладзімір не згаданы летапісамі ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы і ў жыціях кананізаванага Усевалада, таму, магчыма, княжыць памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам даследчык лічыць, што імавернасць гэтай аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|всадиша и в епископль двор, с женою и с детьми и с тещею}}}}) і пра жонку, потым удаву Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} На думку Аляксандра Назарэнкіа, "ясна нават" ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года. == Магчымасць шлюбу == [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што Уладзімір Усеваладавіч і Вальдэмар Кнудсан — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, Рыксы не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада з Ноўгарада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, пасля выгнання Усевалада яго род аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем не называюць яго Уладзімірам, так, "Генеалогія дацкіх каралёў" (1194) называе яго Waledar, сага "Прыгожая скура", "Сага пра Кнютлінгаў", "Агляд саг пра дацкіх канунгаў" -- адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром. Паводле Ганны Літвіной і Фёдара Успенскага, скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар. Таксама з крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і дасылаў ёй падарункі яшчэ ў 1176-1178 гадах ("Жыціе і цуды святога Фамы" Вільяма Кентэрберыйскага і "Дзеі данаў" Саксона Граматыка), а яго сыны -- браты каралевы -- у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель Русі ("Генеалогіі дацкіх каралёў" Вільгельма Эбельхальцкага). Пра Уладзіміра тым часам апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома. На апісаным вышэй грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 5kpkzjkitb87td1jlttolz3sit7msj4 5192980 5192971 2026-09-04T14:36:53Z M.L.Bot 261 5192980 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць памерлага Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі, а потым выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, тым часам як Уладзімір застаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі смерць датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі. Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў і пра жонку, потым удаву, Усевалада пасля мая — ліпеня 1136 года{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], не «ясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года. == Магчымасць шлюбу == Таксама Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, Рыксы не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада з Ноўгарада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, пасля выгнання Усевалада яго род аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не называюць яго Уладзімірам. Так, «Генеалогія дацкіх каралёў» (1194) называе яго Waledar, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром. Паводле Ганны Літвіной і Фёдара Успенскага, скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар. Таксама з крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і дасылаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» Вільяма Кентэрберыйскага і «Дзеі данаў» Саксона Граматыка), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў» Вільгельма Эбельхальцкага). Пра Уладзіміра тым часам апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома. На апісаным вышэй грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] nxurjbrtdijqx8j5yubeg7eyptzlomi 5192981 5192980 2026-09-04T14:43:13Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5192981 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць памерлага Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі, а потым выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, тым часам як Уладзімір застаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі смерць датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі. Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў і пра жонку, потым удаву, Усевалада пасля мая — ліпеня 1136 года{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], не «ясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года. == Магчымасць шлюбу == Таксама Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, Рыксы не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада з Ноўгарада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, пасля выгнання Усевалада яго род аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не называюць яго Уладзімірам. Так, «Генеалогія дацкіх каралёў» (1194) называе яго Waledar, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром. Паводле [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. Таксама з крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і дасылаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» Вільяма Кентэрберыйскага і «Дзеі данаў» Саксона Граматыка), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў» Вільгельма Эбельхальцкага). Пра Уладзіміра тым часам апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома. На апісаным вышэй грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар = Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка = |загаловак = Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Индрик |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = 904 |серыя = |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж = 1000 |ref = Литвина, Успенский }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] nhva6tmpnyx96yzar3qvlym7t8was0u 5192984 5192981 2026-09-04T14:52:19Z M.L.Bot 261 /* Магчымасць шлюбу */ 5192984 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць памерлага Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі, а потым выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, тым часам як Уладзімір застаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі смерць датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі. Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў і пра жонку, потым удаву, Усевалада пасля мая — ліпеня 1136 года{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], не «ясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года. == Магчымасць шлюбу == Таксама Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не называюць яго Уладзімірам. Так, «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадар. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходнік крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»). Пра Уладзіміра тым часам апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома. На апісаным вышэй грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар = Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка = |загаловак = Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Индрик |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = 904 |серыя = |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж = 1000 |ref = Литвина, Успенский }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] j148b4ydb8riyadk0lbuem0gccs55vx 5192985 5192984 2026-09-04T14:53:24Z M.L.Bot 261 /* Магчымасць шлюбу */ 5192985 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць памерлага Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі, а потым выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, тым часам як Уладзімір застаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі смерць датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі. Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў і пра жонку, потым удаву, Усевалада пасля мая — ліпеня 1136 года{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], не «ясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года. == Магчымасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не называюць яго Уладзімірам. Так, «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадар. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходнік крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»). Пра Уладзіміра тым часам апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома. На апісаным вышэй грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар = Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка = |загаловак = Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Индрик |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = 904 |серыя = |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж = 1000 |ref = Литвина, Успенский }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] klv7ofsslfod2v2xx04aj49qhylrwz4 5193086 5192985 2026-09-04T19:12:41Z M.L.Bot 261 /* Біяргафія */ 5193086 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць памерлага Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі, а потым выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, тым часам як Уладзімір застаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «не ясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года. == Магчымасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не называюць яго Уладзімірам. Так, «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадар. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходнік крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»). Пра Уладзіміра тым часам апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома. На апісаным вышэй грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар = Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка = |загаловак = Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Индрик |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = 904 |серыя = |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж = 1000 |ref = Литвина, Успенский }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 4wc7mrxhgrznfpvgh8af55j2rtlrp5a 5193091 5193086 2026-09-04T20:09:21Z M.L.Bot 261 5193091 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 года і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. == Магчымасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref> («ступені 3 : 2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»). Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома. На апісаным вышэй грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = М. Н. Самонова |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] bmro7469o0rtp42je8btkgl923vffat 5193093 5193091 2026-09-04T20:29:47Z M.L.Bot 261 /* Магчымасць шлюбу */ 5193093 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 года і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref> («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На апісаным вышэй грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] pa4v9pfrq18h9ljhyb3v67kloy11a0w 5193094 5193093 2026-09-04T20:32:38Z M.L.Bot 261 5193094 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 года і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref> («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] enczhwloq3rudl6yjzpvqhpsywzmgu8 5193112 5193094 2026-09-04T21:10:18Z M.L.Bot 261 5193112 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 года і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў сваё меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і перабутраваў гэты гэтыя пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref> («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 6jnpslcm6wgz9gvdtc9j55wo9yhj6qr 5193113 5193112 2026-09-04T21:12:04Z M.L.Bot 261 5193113 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 года і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў сваё меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref> («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 4h71sf5l9d5ovdrrr32hb1rmo1iw9ck 5193114 5193113 2026-09-04T21:13:20Z M.L.Bot 261 5193114 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 года і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref> («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] iqaizd1kbkizpufsrjg5pgflv87skrf 5193125 5193114 2026-09-04T21:37:47Z M.L.Bot 261 /* Біяргафія */ 5193125 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref> («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] rxvn1sd22donfb55mrpvnkvwudvvg8f 5193126 5193125 2026-09-04T21:39:43Z M.L.Bot 261 /* Імавернасць шлюбу */ 5193126 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават» ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref> («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 5l3h3ccbqw4dyvd1mjiyvz3o51rylkj 5193127 5193126 2026-09-04T21:41:40Z M.L.Bot 261 /* Біяргафія */ 5193127 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref> («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 20r24qn2zfjplqjmto7lkpykxwe6yid 5193140 5193127 2026-09-04T23:20:03Z M.L.Bot 261 /* Біяргафія */ 5193140 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref> («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 34561uwz985oyq7r9ohurgh5nm7ydf6 0 813762 5193023 5190953 2026-09-04T16:36:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193023 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі]] |нацыянальнасць = |рэлігія = [[іслам]] |ідэалогія = [[мадхалізм]] |дэвіз = |лідары = [[Абдул Рауф Кара]] |штаб-кватэра = |рэгіён = [[Трыпалі]] |сфарміравана = |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = |колькасць = 1500 чал. |канфлікты = [[Лівійскі крызіс]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Аль-Радаа па барацьбе з тэрарызмам і арганізаванай злачыннасцю''' ({{lang-ar|دولة ليبيا جهاز الردع لمكافحة الارهاب والجريمة المنظمة }}), альбо '''Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА''' — радыкальнае ісламісцкае падраздзяленне ваеннай паліцыі [[Трыпалі]]<ref name="veconomist" >{{cite news|title= The battle for Tripoli could be decided by the Madkhalis|url= https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2019/11/16/the-battle-for-tripoli-could-be-decided-by-the-madkhalis|newspaper=[[The Economist]]|date=November 2019}}</ref>. Першапачаткова была адным з шматлікіх атрадаў праціўнікаў [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. Пасля яго звяршэнне стала часткай паліцэйскіх сіл, сфармаваных Вышэйшым камітэтам бяспекі. Пазней перададзена ў [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі]]<ref>{{cite web|title=Resolution No. (191) of 2011 dissolving the Supreme Security Committee|url=http://www.security-legislation.ly/node/33031|website=DCAF – Security legislation Libya|publisher=Geneva Centre for Democratic Control of Armed Forces|access-date=8 August 2016}}</ref>. Дзейнічае ў адпаведнасці з [[шарыят]]ам<ref>{{cite news |title=Libya supreme court 'invalidates' elected parliament |work=BBC News |date=6 November 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29933121 |access-date=18 May 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=LIBYA: RULE OF LAW OR RULE OF MILITIAS? |url=https://www.amnesty.nl/content/uploads/2016/12/libya__rule_of_law_or_rule_of_militias_.pdf?x43196%252525252520 |website=Amnesty International |access-date=18 May 2020}}</ref><ref>{{cite book |title=Human Rights World Report 2014: Libya |chapter=World Report 2014: Libya |chapter-url=https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/libya |website=Human Rights watch |date=21 January 2014 |access-date=18 May 2020}}</ref>. Кіраўнік — [[Абдул Рауф Кара]]<ref>{{cite news|last1=Dettmer|first1=Jamie|title=Meet the Islamic Fanatic that wants to kill Isis|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/06/10/meet-the-islamic-fanatic-who-wants-to-kill-isis.html|website=The Daily Beast|date=11 June 2015|publisher=Daily Beast – 06.11.15 2:30 AM ET|access-date=8 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|last1=Heshri|first1=Osman|title=SSC still necessary – Abdel Raouf Kara|url=http://securityassistance.org/content/ssc-still-necessary-%E2%80%93-abdel-raouf-kara|website=Security Assistance Monitor|access-date=8 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mathi|first1=Muataz|title=Hardliners target Rada chief Kara|url=https://www.libyaherald.com/2016/07/30/hardliners-target-rada-chief-kara/|website=Libya Herald| date=30 July 2016 |access-date=8 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=ISIS Attacks Tripoli's Mitiga Airport|url=https://medium.com/libya-security-monitor/isis-attacks-tripoli-s-mitiga-airport-361e3e860316#.ko3thgs0u|website=Libya Security Monitor|date=19 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Vella|first1=Mathew|title=abducted Maltese man says he is in good health|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/60316/maltese_manager_of_st_james_hospital_in_tripoli_abducted|website=Malta Today|access-date=8 August 2016}}</ref>. У складзе РАДА налічваецца 1500 байцоў. Дзевяноста адсоткаў складаюць супрацоўнікі паліцыі. Многія служылі ў лівійскай паліцыі яшчэ пры Кадафі. Асноўныя раёны іх аперацый у Трыпалі — заходнія раёны Суг-эль-Джума і Айн-Зара. Іх штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Мітыга (аэрапорт)|міжнародным аэрапорце Мітыга]]<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/isis-libya-hiftar-al-qaeda-syria/552419/|title=When the Islamic State Came to Libya|first=Frederic|last=Wehrey|date=10 February 2018|website=The Atlantic}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ecfr.eu/article/mapping_libya_conflict|title=A quick guide to Libya's main players|website=ECFR}}</ref><ref name=LA1>{{Cite web|url=http://www.libya-analysis.com/who-are-tripolis-most-important-militias/|title=Who are Tripoli's Most Important Militias?|date=5 December 2015|publisher=libya-analysis.com|access-date=4 June 2020}}</ref>. Там жа ў распаражэнні РАДА знаходзіцца [[Мітыга (турма)|турма]]<ref>https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Countries/LY/LibyaMigrationReport.pdf</ref>. [[Місія падтрымкі ААН у Лівіі|Місіяй падтрымкі ААН у Лівіі]] РАДА неадразова абвінавачвалася ў парушэннях правоў чалавека: актах адвольнага затрымання без прад’яўлення абвінавачванняў або суда, катаванняў і жорсткага абыходжання з затрыманымі, уключаючы жанчын і дзяцей<ref>{{Cite web |url=https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ahrc5263-report-independent-fact-finding-mission-libya |title=Архіўная копія |access-date=4 красавіка 2025 |archive-date=4 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404090736/https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ahrc5263-report-independent-fact-finding-mission-libya |url-status=live }}</ref>. Аналагічнае паведамлялі ў сваіх справаздачах [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]]<ref>{{Cite web |url=https://www.hrw.org/news/2023/04/13/libya-arbitrary-detention-torture-persist |title=Архіўная копія |access-date=2 красавіка 2025 |archive-date=2 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250402114615/https://www.hrw.org/news/2023/04/13/libya-arbitrary-detention-torture-persist |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Лівіі]] alowigj817726osut04cf1bjsvux0pb 0 813788 5192990 5191267 2026-09-04T15:03:57Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5192990 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal-forge-diagram.svg|міні|250px|Звычайны вугальны горан.]] [[Файл:Schmiedefeuer_2.jpg|міні|250px|{{нп3|Тэрмічная апрацоўка||uk|Термічна обробка}} [[Металы|металу]] ў горане.]] [[Файл:Schmëdd-zu-Rëmeleng--w.jpg|міні|250px|Каваль каля кавальскага горана]] [[Файл:2009_-_fête_médiévale_-_Provins_-_un_forgeron.JPG|міні|250px|Пераносны горан з [[Мяхі (тэхніка)|мяхамі]]]] [[Файл:Lively_Charcoal_Forge.jpg|міні|250px|Пераносны горан з ручным [[кампрэсар]]ам]] '''Горан'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD|title=горан - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-01}}</ref> — простая адкрытая печ для награвання або плаўлення металаў. Горанам таксама называюць печ для абпальвання керамічных вырабаў, а таксама частка шахтнай печы ([[Доменная печ|доменнай]], {{нп3|Вагранка|вагранкі|ru|Вагранка}}), над якой спальваецца паліва і плавіцца метал. Характэрная асаблівасць горана — суадносіны вышыні да шырыні меншыя за 1. Асноўная сфера выкарыстання — [[Кавальства|кавальская справа]]. Горан не знайшоў шырокага прымянення ў прамысловасці з-за нізкага [[Каэфіцыент карыснага дзеяння|ККД]]. == Этымалогія == Словы «gorno», «gorn» звязаны са словам «гарэць»: {{Lang-x-slav|*g^ъr̥nъ}} паходзіць ад {{Lang-x-ie|*g^u̯hr̥-}} («гарэць», «жар») і звязана з {{Lang-la|fornus}} («горан»)<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/horan|title=Горан - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-01}}</ref>. == Значэнне вынаходніцтва горана == Вядомы амерыканскі этнограф [[Льюіс Генры Морган|Г. Морган]] сцвярджаў: ''"Калі варвар, крок за крокам прасоўваючыся наперад, адкрыў самародныя металы, пачаў плавіць іх у [[Тыгель|тыглі]] і адліваць у формы; калі ён сплавіў самародную медзь з волавам і стварыў бронзу; і, нарэшце, калі яшчэ большым напружаннем розуму ён вынайшаў горан і здабываў жалеза з руды… — дзевяць дзясятых бітвы за цывілізацыю было выйграна.'' == Канструкцыя горана == Прамысловы горан — гэта металічны корпус, абліцаваны {{нп3|Вогнетрывалая цэгла|вогнетрывалай цэглай|ru|Огнеупорный кирпич}}. У бакавых сценках ёсць {{нп3|Фурма (доменная печ)|фурмы|uk|Фурма (доменна піч)}} для падачы паветра ў зону гарэння, якая можа ажыццяўляцца альбо [[кампрэсар|кампрэсарамі]], альбо ўручную, з дапамогай [[Мяхі (тэхніка)|мяхоў]]. Па канструкцыі гораны падзяляюцца на: * адкрытага тыпу — верхняя частка горана цалкам адкрыта * закрытага тыпу — верхняя частка горана зачынена Па месцы ўстаноўкі: * стацыянарны горан * пераносны кавальскі горан Газападобныя прадукты згарання паліва выдаляюцца праз адкрыты верх або праз {{нп3|Выхлапная труба|выхлапную трубу|es|Tubo de escape}}. == Металургічны горан == * '''{{нп3|Сырадутная печ|Сырадутны горан|uk|Сиродутне горно}}''' — горан для атрымання жалеза з руды сырадутным спосабам. * '''{{нп3|Каталонскі горан||ru|Каталонский горн}}''' — печ для атрымання жалеза з руды сырадутным спосабам, якая ўпершыню з’явілася ў [[Каталонія|Каталоніі]]. * '''{{нп3|Крычны горан||uk|Кричне горно}}''' — печ для пераўтварэння чыгуну ў коўкае жалеза. * '''Тыгельны горан''' — печ для {{нп3|Тыгельная плаўка||uk|Тигельна плавка}} металаў. == Кавальскі горан == [[Файл:Строчыца._БДМНАБ._Кузня_з_в._Клочкава_(05).jpg|міні|250пкс|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і горан, на пярэднім — дубовая калода з {{нп3|Кавадла|кавадлам|ru|Наковальня}}]] '''Кавальскі горан''' — горан для награвання металу ў кузні. Прадстаўляў сабой мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменнем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м<ref><ref name="Сах54" /></ref>. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для падзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 54</ref>. == Ганчарны горан == Ганчарны горан — печ для абпальвання ганчарных вырабаў.<gallery> Файл:Піч_для_випалювання_кераміки_02.jpg|Ганчарны горан у Апішні Файл:Піч_для_випалювання_кераміки_01.jpg|Ганчарны горан у Апішні </gallery> === Трыпольскі горан === Трыпольскі горан — найстарэйшая печ на еўрапейскім кантыненце, пабудаваная і выкарыстоўваная для вытворчасці размаляванай керамікі [[Трыпольская культура|трыпольскай культуры]] каля [[4 тысячагоддзе да н.э.|IV тысячагоддзя да н.э.]]<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.radiosvoboda.org/a/28807991.html|title=​Трипільська культура залишається суцільною загадкою – археолог Михайло Відейко|first=Дмитро|last=Шурхало|website=Радіо Свобода|date=2021-06-21|access-date=2026-09-01}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat}} * {{Cite web|url=http://techno.x51.ru/index.php?mod=text&uitxt=273|title=Горны, используемые для нагрева металлов. :: Кузнечное дело. Ковка металлов.|website=techno.x51.ru|access-date=2026-09-01}} * Горнєць//{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/strukrainsk|аўтар=Гринчишин Д. Г., Худаш М. Л., Керста Р. Й., Полюга Л. М., Керницький І. М., Карпова В. Л., Єдлінська У. Я.|загаловак=Словник староукраїнської мови XIV — XV ст.: У 2 т.|год=1978}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Металургія]] [[Катэгорыя:Прамысловыя печы]] j2m7j0553hfoskvosd9ob0rpkd74l5u 0 813850 5192857 5191938 2026-09-04T12:52:52Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5192857 wikitext text/x-wiki '''Бомба''' ({{lang-fr|bombe}}, ад {{lang-la|bombus}} — шум, гул) − 1) адзін з асноўных відаў авіяцыйных боепрыпасаў. Бомбы асноўнага прызначэння забяспечваюцца выбуховымі рэчывамі, запальнымі саставамі, ядзернымі або тэрмаядзернымі зарадамі ([[вадародная бомба|вадародныя]], нейтронныя і іншыя бомбы. Бываюць фугасныя, асколачныя (у т. л. шарыкавыя), супрацьтанкавыя, супрацьлодачныя, запальныя, бранябойныя, хімічныя і інш. Дапаможныя авіяцыйныя бомбы прызначаны для стварэння дымавых заслонаў, асвятлення мясцовасці, сігналізацыі, навучальных мэтаў і іншага. Сучасныя бомбы могуць мець сістэмы тэлекіравання і саманавядзення, аснашчацца для бомбакідання з малых вышынь [[парашут]]амі. Маса авіяцыйнай бомбы ад 0,5 кг да 20 т. 2) Марскі боепрыпас для знішчэння падводных лодак, якарных і донных мін, іншых падводных аб’ектаў. [[глыбінная бомба|Глыбінныя бомбы]] (упершыню выкарыстаны ў 1915 года) падзяляюцца на карабельныя (скідваюцца з кармавых бомбаскідальнікаў або выстрэльваюцца з бамбамётаў) і авіяцыйныя (скідваюцца з самалётаў і [[верталёт]]аў). Маюць звычайныя і ядзерныя зарады, кантактныя, некантактныя, гідрастатычныя і дыстанцыйныя ўзрывальнікі. Маса 120—250 кг, далёкасць стральбы да 4 км. 3) Устарэлая назва артылерысцкага асколачна-фугаснага снарада масай больш за 16 кг (з меншай масай называюць гранатамі). Выкарыстоўваўся ў 17—19 стагоддзях. У гладкаствольнай артылерыі меў сферычны чыгунны корпус, у наразной — прадаўгаваты. 4) Асколачны снарад для стральбы з бамбамётаў у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]]. 5) Назва саматужных снарадаў, зробленых для дыверсійных і тэрарыстычных мэтаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бомба|||}} {{няма катэгорый|date=2026-09-04}} [[Катэгорыя:Бомбы]] tpm0zt8om7kxsnn4cttkobqwrphrlil 0 813863 5192989 5192110 2026-09-04T15:03:48Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5192989 wikitext text/x-wiki [[Файл:Blacksmith_at_work02.jpg|справа|міні|250пкс|Кавадла]] [[Файл:Anvil-isometric-filled-labeled-ru.svg|міні|250пкс|Кавальскае кавадла]] '''Кавадла''' — апорная [[Кавальства|кавальская]] [[Інструмент|прылада]] для халоднай і гарачай апрацоўкі [[Металы|металаў]] [[Апрацоўка металаў ціскам|метадамі пластычнай дэфармацыі]]. З’яўляецца адной з галоўных прылад-прынад для [[Коўка|кавальскай]] апрацоўкі металаў; уяўляе сабой масіўную металічную апору, на якой куюць металічныя нарыхтоўкі; апора, як правіла, замацоўваецца нерухома на драўлянай калодзе. Кавадла можа таксама прымяняцца як своеасаблівы [[Ударныя музычныя інструменты|перкусійны]] [[музычны інструмент]] ([[Германія|нямецкі]] [[Музычны калектыў|гурт]] «{{нп3|Amon Düül||ru|Amon Düül}}»). == Будова і ўжыванне кавадлаў == Кавадла — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі і плоскай паверхняй, на якой і адбывалася галоўная фармоўка кавальскіх вырабаў. Старажытныя самаробныя кавадлы мелі выгляд масіўнага блока з крычнага жалеза з большага апрацаванага ў выглядзе шасцігранніка з плоскай паверхняй<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/show-content/publication/edition/13216?id=13216&from=FBC|аўтар=[[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]|загаловак=Kowalstwo ludowe w województwie wileńskim|год=1936|выданне=|выдавецтва=Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego}} S. 11</ref>. У будове кавадлаў розных тыпаў галоўнымі элементамі з’яўляюцца: * рог; * налічнік з адтулінамі (квадратная і круглая); * прыступка * аснова з «лапамі». Рог выкарыстоўваецца для выпроствання ці скручвання [[Коўка|каванага]] металу. Выгіб рога дазваляе надаваць нарыхтоўцы выгібы рознага памеру<ref>{{Cite web|url=https://ar.culture.ru/myv/subject/nakovalnya-kuznechnaya|title=Наковальня кузнечная. Подробное описание экспоната, аудиогид, интересные факты. Официальный сайт Artefact|website=ar.culture.ru|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://livinghistoryapprentice.wordpress.com/2017/04/24/anatomy-of-an-anvil/|title=Anatomy of an Anvil|website=Living History|date=2017-04-24|access-date=2026-09-02}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://machininganswers.com/why-anvils-have-a-point/|title=Why Anvils Have a Point (And How Blacksmiths Use the Horn) - Machining Answers|date=2026-05-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Прыступка — гэта частка, якая знаходзіцца паміж рогам і налічнікам. У адрозненне ад тарца, прыступка павінна мець вострыя, а не закругленыя краі. Прыступка выкарыстоўваецца для рассякання металу ўдарам [[молат]]а. Квадратная адтуліна выкарыстоўваецца для замацавання падручных прылад. Можна ўсталяваць і разнастайныя іншыя формы, з дапамогай якіх можна выбіваць розныя фігуры са сталі. Круглая адтуліна — гэта тып {{нп3|Барадок|барадка|ru|Бородок}}, які падтрымлівае невялікія нарыхтоўкі пры іх прабіванні (напрыклад, пры вырабе падкоў). Гэтая адтуліна дазваляе {{нп3|Пуансон (прылада)|пуансону|ru|Пуансон}} прайсці праз метал, не рызыкуючы пашкодзіць паверхню кавадла. Таксама яго можна выкарыстоўваць для ўсталёўкі прылад<ref name=":0" />. Ніжнія вуглы мелі спецыяльныя выступы-лапы, за якія кавадла з дапамогай жалезных гакаў мацавалі на масіўнай, укапанай у зямлю калодзе<ref name=":1">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 55</ref>. Больш старыя, прымітыўныя аднарогія кавадлы без лап устанаўлівалі ў глыбокую прамавугольную ямку, выдзеўбаную ў калодзе, і фіксавалі клінамі<ref name=":1" />. Калі ямку рабілі не ў цэнтры калоды, а збоку, для мацавання кавадла калоду па верхнім краі сцягвалі жалезным абручом<ref name=":1" />. == Тыпы кавадлаў == [[Файл:Amboß_klein.jpg|міні|250px|Шпарак]] Па канструкцыі кавадлы бываюць наступных тыпаў: * бязрогія: ДАСТ 11396-75, маса — 96-200 кг; * аднарогія: ДАСТ 11397-75, маса — 70-210 кг; * двухрогія: ДАСТ 11398-75, маса — 100—270 кг; * аднарогія кансольныя: ДАСТ 11399-75, маса — да 95 кг; * шперакі: ДАСТ 11400-75, маса — да 30 кг. Кавадлы ўсіх тыпаў рэкамендуецца вырабляць са [[Сталь|сталі]] 45Л з наступнай {{нп3|Тэрмічная апрацоўка металаў|тэрмічнай апрацоўкай|ru|Термическая обработка металлов}} налічніка і рагоў да цвёрдасці 340—477 НВ, а шпаракі — да 41,5-46,5 НRС. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 55 — 56 {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] [[Катэгорыя:Інструменты]] hlptgzclrd2h2qyzquar1kptjz8c6r4 0 813866 5192856 5192046 2026-09-04T12:52:46Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5192856 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|}} #REDIRECT [[Аксана Веніямінава]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-04}} jz3kvuznknc01pexuz3v157rgkx2ey1 0 813901 5192855 5192419 2026-09-04T12:51:40Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5192855 wikitext text/x-wiki '''Дэкампрэсійная хвароба''' — хвароба чалавека, абумоўленая рэзкай зменай ціску навакольнага асяроддзя. Узнікаюць у лётных экіпажаў пры працяглых палётах на вышыні больш за 8 тысяч метраў, у вадалазаў і кесоншчыкаў (кесонная хвароба) пры апусканнях на значныя глыбіні. Адносіцца да прафесійных хвароб. '''Кесонная хвароба''' — від дэкампрэсійнай хваробы, якая ўзнікае пры хуткіх пад’ёмах на паверхню з вялікіх водных глыбінь. Бывае пасля кесонных і вадалазных работ пры парушэнні правіл дэкампрэсіі (паступовага пераходу ад высокага да нармальнага [[атмасферны ціск|атмасфернага ціску]]). Адрозніваюць лёгкую, сярэднюю і цяжкую формы кесоннай хваробы. Прыкметы: [[сверб]], [[боль|болі]] ў [[сустаў|суставах]] і [[мышцы|мышцах]], [[галавакружэнне]], парушэнні мовы, зацямненне свядомасці, [[параліч]]ы. Лячэнне: рэкампрэсія ў лячэбных шлюзах (паўторнае ўздзеянне на хворага павышаным ціскам да ўзроўню, пры якім знікаюць сімптомы кесоннай хваробы). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дэкампрэсійныя хваробы|||}} * {{Крыніцы/БелЭн|8|Кесонная хвароба|||}} {{няма катэгорый|date=2026-09-04}} [[Катэгорыя:Прафесійныя хваробы]] 0r1s5383hsz03cssricm3i685can891 0 813904 5192824 5192436 2026-09-04T12:17:10Z Autumndancer 168015 5192824 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Марыя Леапальдзіна Аўстрыйская''' (пры хрышчэнні: Марыя Леапольдзіна Жазэфа Караліна; {{ВД-Прэамбула}}) — эрцгерцагіня Аўстрыйская па нараджэнні, Імператрыца Бразіліі пасля замужжа, каралева-кансорт Партугаліі ((на працягу двух апошніх месяцаў жыцця). Эрцгерцагіня нарадзілася ў Вене, яна была дачкой імператара Франца II і яго другой жонкі Марыі Тэрэзы Бурбон-Неапалітанскай. Сярод яе братоў і сясцёр былі аўстрыйскі імператар Фердынанд I і Марыя-Луіза Аўстрыйская, другая жонка [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]]. {{зноскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} ecz3k2ibzrcrfc7txw556gq0r1ym1an 0 813917 5192915 5192566 2026-09-04T13:26:58Z Аляксандр Белы 46814 [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] 5192915 wikitext text/x-wiki пішу {{пішу}} [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (з яім яго не варта блытаць) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фрмацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану, бо многія лекавыя расліны здабываюцца з дзікарослых рэсурсаў (напрыклад, [[Ліпа|ліпы]]). {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] 1lu94gne6ta3zv4yeciynnhh20o0x72 5193049 5192915 2026-09-04T17:21:44Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненне 5193049 wikitext text/x-wiki пішу {{пішу}} [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (з яім яго не варта блытаць) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і інш. духмяных эёлак, квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў. Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі ўжывалі зёлкі як лекавыя сродкі. Пры гэтым народнай свядомасці ў значна большай ступені было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абарончых) уласцівасцяў. Навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithaunica inchoata'' (1781) і ''«Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін "Taislius augyminis" ("Сістэматыка раслін", напісана ў 1843, выдадзена ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы (Адам Міцкевіч у паэме "Пан Тадэуш" і вершы "Снілася зіма", Уладзіслаў Сыракомля ў драме "Хатка ў лесе"). Шмат дэталёвых , сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы Эліза Ажэшка, асабліва "Над Нёманам". Яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]]. {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] 6dbq34wvs6d2acugyzp99jpnih5ul90 5193072 5193049 2026-09-04T18:38:32Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненнi 5193072 wikitext text/x-wiki пішу {{пішу}} [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (з яім яго не варта блытаць) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і інш. духмяных эёлак, квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў. Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі ўжывалі зёлкі як лекавыя сродкі. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна большай ступені, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абарончых) уласцівасцяў. Навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithaunica inchoata'' (1781) і ''«Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін "Taislius augyminis" ("Сістэматыка раслін", напісана ў 1843, выдадзена ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы (Адам Міцкевіч у паэме "Пан Тадэуш" і вершы "Снілася зіма", Уладзіслаў Сыракомля ў драме "Хатка ў лесе"). Шмат дэталёвых , сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы Эліза Ажэшка, асабліва "Над Нёманам". Яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] l368nwy4i63or5ow2jy3eik5r6oz8jj 5193259 5193072 2026-09-05T10:52:07Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненнi 5193259 wikitext text/x-wiki {{пішу}} [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (з яім яго не варта блытаць) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і інш. духмяных эёлак, квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў. Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна большай ступені, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абарончых) уласцівасцяў. Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithaunica inchoata'' (1781) і ''«Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш" , [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва "Над Нёманам". Напрыклад, жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] супастаўляецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] nxvohyjyql61j9asgvgxjgqoj46u2c5 0 813918 5192854 5192581 2026-09-04T12:51:28Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5192854 wikitext text/x-wiki '''Арсеніды''' — [[хімічнае злучэнне|хімічныя злучэнні]] металаў з [[мыш’як]]ом. Вядомыя для ўсіх металаў (і [[паўметалы|паўметалаў]]), акрамя [[сурма (хімічны элемент)|сурмы]], [[вісмут]]у, [[свінец|свінцу]] і [[талій|талію]]. Крышталічныя рэчывы з металічным бляскам, маюць высокія [[тэмпература плаўлення|тэмпературы плаўлення]] (напрыклад, для арсенідаў серабра tпл 1740 °C). Арсеніды галію (GaAs) і індыю (InAs) — паўправадніковыя матэрыялы, якія выкарыстоўваюцца ў лазерах, выпрамніках і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арсеніды|||}} {{няма катэгорый|date=2026-09-04}} [[Катэгорыя:Арсеніды]] c4hl8jfwf087nsz16yhd7wnrxgzfwxf 0 813943 5192991 5192736 2026-09-04T15:04:05Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5192991 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Тачыла}} [[Файл:Francisco_de_Goya_y_Lucientes_-_Knife_Grinder_-_WGA10060.jpg|міні|250px|''«Тачыльшчык нажоў»'' [[Франсіска Гоя|Гоі]] паказвае чалавека, які карыстаецца партатыўным тачыльным каменем.]] [[Файл:The_Women's_Land_Army_in_Britain,_1915-1918_Q30719.jpg|міні|250px|Дзве жанчыны-лесарубы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] точаць сякеру з дапамогай ручнога тачыльнага каменя.]] '''Тачыла'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/tachyla|title=Тачыла - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>, таксама вядомае як тачыльны камень, — гэта {{нп3|Абразіўныя матэрыялы і абразіўная апрацоўка|абразіўны|ru|Абразивные материалы и абразивная обработка}}, які выкарыстоўваецца для [[Шліфаванне|шліфавання]] або завострывання інструментаў з {{нп3|Жалеза (II)|чорных||Ferrous}} і выкарыстоўваецца са старажытных часоў. Інструменты заточваюцца дзякуючы абразіўным уласцівасцям каменя, якія выдаляюць матэрыял з інструмента праз трэнне, каб стварыць тонкае лязо. Падобна {{нп3|Шліфавальная папера|наждачнай паперы|ru|Шлифовальная шкурка}}, кожны камень мае розную зярністасць, што падыходзіць да больш вострых або больш тупых інструментаў. У Аўстраліі [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгены]] стваралі '''шліфавальныя жалабы''', шматразова праводзячы {{нп3|Каменная сякера|каменнымі сякерамі|ru|Каменный топор}} на [[Агаленне|агаленнях]] [[пясчанік]]у. == Гісторыя і апісанне == З даўніх часоў тачыльныя камяні выкарыстоўваліся для завострывання металічных інструментаў. Звычайна іх вырабляюць з [[пясчанік]]у<ref>{{Cite web|url=http://scholar.chem.nyu.edu/tekpages/grindstone.html|title=Medieval Technology Pages - Grindstones|website=scholar.chem.nyu.edu|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7jZVAAAAMAAJ&pg=PA1022|аўтар=Edward Henry Knight|загаловак=Knight's American Mechanical Dictionary: Being a Description of Tools, Instruments, Machines, Processes, and Engineering : History of Inventions : General Technological Vocabulary : and Digest of Mechanical Appliances in Science and the Arts|год=1876|выдавецтва=Houghton, Mifflin|старонак=996}}</ref>. === Шліфавальныя жалабы === [[Файл:KingsTableland1.JPG|міні|250px|Шліфавальныя жалабы абарыгенаў у [[Блакітныя горы (Аўстралія)|Блакітных гарах]], [[Новы Паўднёвы Уэльс]], [[Аўстралія]]]] Па ўсім аўстралійскім кантыненце былі знойдзены шліфавальныя жалабы<ref>{{Cite web|lang=en-au|url=https://www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au/fact-sheet-aboriginal-axe-grinding-grooves|title=Fact sheet: Aboriginal axe-grinding grooves|website=www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au|date=2024-11-20|access-date=2026-09-04}}</ref>. Рабочы край сякеры вастрылі, тручы яго аб абразіўны камень, што з часам прывяло да стварэння неглыбокака [[авал]]ьнага паза Даўжыня паза вар’іруецца ад 80 мм да 500 мм, і можа быць да 200 мм у шырыню і 100 мм глыбіні. Іх часта знаходзяць каля вады, якой змочвалі камень падчас шліфоўкі, каб паменшыць пыл<ref>{{Cite web|lang=en-au|url=https://www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au/fact-sheet-aboriginal-axe-grinding-grooves|title=Fact sheet: Aboriginal axe-grinding grooves|website=www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au|date=2024-11-20|access-date=2026-09-04}}</ref>. === Механізаваныя тачылы === [[Файл:Finch_Foundry,_grindstone.jpg|міні|250px|Вялікае тачыла, якое прыводзілася ў рух вадзяным колам. Тачыльшчык ляжаў на дошцы над тачылам, шліфуючы металічныя прадметы, адсюль і паходзіць англамоўны выраз «[[wiktionary:nose to the grindstone|носам да тачыла]]», які азначае «прымушаць сябе або іншых да інтэнсіўных намаганняў»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.phrases.org.uk/meanings/keep-your-nose-to-the-grindstone.html|title=Keep Your Nose To The Grindstone - Meaning & Origin Of The Phrase|website=Phrase Finder|access-date=2026-09-04}}</ref>.]] Механізаваныя тачылы працуюць шляхам кручэння круглага кавалка каменя вакол яго цэнтральнай кропкі. Гэтыя станкі звычайна маюць педалі для паскарэння і запаволення каменя, каб кантраляваць працэс завострывання. Найранейшая вядомая выява тачыла, якое прыводзілася ў рух<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1086/ahr/68.1.93|аўтар=Lynn Thorndike|загаловак=Medieval Technology and Social Change. By <i>Lynn White, jr.</i>. (New York: Oxford University Press. 1962. Pp. ix, 194, 10 plates. $6.00.)|год=1962-10-01|выданне=The American Historical Review|том=68|выпуск=1|старонкі=93–94|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/68.1.93}}</ref> з дапамогай шатуннай ручкі, сустракаецца ў [[Каралінгі|каралінгскім]] [[Каралінгскае мастацтва|рукапісе]], вядомым як [[Утрэхцкі Псалтыр]]. Гэты малюнак пяром каля 830 года ўзыходзіць да познеантычнага арыгіналу<ref>{{Кніга|аўтар=Helmuth Schneider Dieter Hägermann|загаловак=Propyläen Technikgeschichte Landbau und Handwerk 750 v.Chr. bis 1000 n.Chr.|год=1997-11-22|isbn=978-3-549-05632-5}}</ref>. У {{нп3|Псалтыр Латрэла|Псалтыры Латрэла|uk|Латтреллський псалтир}}, які датуецца каля 1340 года, апісваецца тачыла, якое круцілася двума шатунамі, па адным на кожным канцы яго восі<ref name=":0" />. Каля 1480 года раннесярэднявечнае тачыла было удасканалена {{нп3|Нажны прывад|нажным прывадам||Treadle}} і [[корба]]й<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Helmuth Schneider Dieter Hägermann|загаловак=Propyläen Technikgeschichte Landbau und Handwerk 750 v.Chr. bis 1000 n.Chr.|год=1997-11-22|isbn=978-3-549-05632-5}} * {{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1086/ahr/68.1.93|аўтар=Lynn Thorndike|загаловак=Medieval Technology and Social Change. By <i>Lynn White, jr.</i>. (New York: Oxford University Press. 1962. Pp. ix, 194, 10 plates. $6.00.)|год=1962-10-01|выданне=The American Historical Review|том=68|выпуск=1|старонкі=93–94|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/68.1.93}} {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абразіўная апрацоўка]] [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] 61hys9bblqlyd9gpxq309qdxr45xqvu 5193135 5192991 2026-09-04T22:59:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193135 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Тачыла}} [[Файл:Francisco_de_Goya_y_Lucientes_-_Knife_Grinder_-_WGA10060.jpg|міні|250px|''«Тачыльшчык нажоў»'' [[Франсіска Гоя|Гоі]] паказвае чалавека, які карыстаецца партатыўным тачыльным каменем.]] [[Файл:The_Women's_Land_Army_in_Britain,_1915-1918_Q30719.jpg|міні|250px|Дзве жанчыны-лесарубы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] точаць сякеру з дапамогай ручнога тачыльнага каменя.]] '''Тачыла'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/tachyla|title=Тачыла - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>, таксама вядомае як тачыльны камень, — гэта {{нп3|Абразіўныя матэрыялы і абразіўная апрацоўка|абразіўны|ru|Абразивные материалы и абразивная обработка}}, які выкарыстоўваецца для [[Шліфаванне|шліфавання]] або завострывання інструментаў з {{нп3|Жалеза (II)|чорных||Ferrous}} і выкарыстоўваецца са старажытных часоў. Інструменты заточваюцца дзякуючы абразіўным уласцівасцям каменя, якія выдаляюць матэрыял з інструмента праз трэнне, каб стварыць тонкае лязо. Падобна {{нп3|Шліфавальная папера|наждачнай паперы|ru|Шлифовальная шкурка}}, кожны камень мае розную зярністасць, што падыходзіць да больш вострых або больш тупых інструментаў. У Аўстраліі [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгены]] стваралі '''шліфавальныя жалабы''', шматразова праводзячы {{нп3|Каменная сякера|каменнымі сякерамі|ru|Каменный топор}} на [[Агаленне|агаленнях]] [[пясчанік]]у. == Гісторыя і апісанне == З даўніх часоў тачыльныя камяні выкарыстоўваліся для завострывання металічных інструментаў. Звычайна іх вырабляюць з [[пясчанік]]у<ref>{{Cite web|url=http://scholar.chem.nyu.edu/tekpages/grindstone.html|title=Medieval Technology Pages - Grindstones|website=scholar.chem.nyu.edu|access-date=2026-09-04|archive-date=17 студзеня 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060117023109/http://scholar.chem.nyu.edu/tekpages/grindstone.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7jZVAAAAMAAJ&pg=PA1022|аўтар=Edward Henry Knight|загаловак=Knight's American Mechanical Dictionary: Being a Description of Tools, Instruments, Machines, Processes, and Engineering : History of Inventions : General Technological Vocabulary : and Digest of Mechanical Appliances in Science and the Arts|год=1876|выдавецтва=Houghton, Mifflin|старонак=996}}</ref>. === Шліфавальныя жалабы === [[Файл:KingsTableland1.JPG|міні|250px|Шліфавальныя жалабы абарыгенаў у [[Блакітныя горы (Аўстралія)|Блакітных гарах]], [[Новы Паўднёвы Уэльс]], [[Аўстралія]]]] Па ўсім аўстралійскім кантыненце былі знойдзены шліфавальныя жалабы<ref>{{Cite web|lang=en-au|url=https://www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au/fact-sheet-aboriginal-axe-grinding-grooves|title=Fact sheet: Aboriginal axe-grinding grooves|website=www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au|date=2024-11-20|access-date=2026-09-04}}</ref>. Рабочы край сякеры вастрылі, тручы яго аб абразіўны камень, што з часам прывяло да стварэння неглыбокака [[авал]]ьнага паза Даўжыня паза вар’іруецца ад 80 мм да 500 мм, і можа быць да 200 мм у шырыню і 100 мм глыбіні. Іх часта знаходзяць каля вады, якой змочвалі камень падчас шліфоўкі, каб паменшыць пыл<ref>{{Cite web|lang=en-au|url=https://www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au/fact-sheet-aboriginal-axe-grinding-grooves|title=Fact sheet: Aboriginal axe-grinding grooves|website=www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au|date=2024-11-20|access-date=2026-09-04}}</ref>. === Механізаваныя тачылы === [[Файл:Finch_Foundry,_grindstone.jpg|міні|250px|Вялікае тачыла, якое прыводзілася ў рух вадзяным колам. Тачыльшчык ляжаў на дошцы над тачылам, шліфуючы металічныя прадметы, адсюль і паходзіць англамоўны выраз «[[wiktionary:nose to the grindstone|носам да тачыла]]», які азначае «прымушаць сябе або іншых да інтэнсіўных намаганняў»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.phrases.org.uk/meanings/keep-your-nose-to-the-grindstone.html|title=Keep Your Nose To The Grindstone - Meaning & Origin Of The Phrase|website=Phrase Finder|access-date=2026-09-04}}</ref>.]] Механізаваныя тачылы працуюць шляхам кручэння круглага кавалка каменя вакол яго цэнтральнай кропкі. Гэтыя станкі звычайна маюць педалі для паскарэння і запаволення каменя, каб кантраляваць працэс завострывання. Найранейшая вядомая выява тачыла, якое прыводзілася ў рух<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1086/ahr/68.1.93|аўтар=Lynn Thorndike|загаловак=Medieval Technology and Social Change. By <i>Lynn White, jr.</i>. (New York: Oxford University Press. 1962. Pp. ix, 194, 10 plates. $6.00.)|год=1962-10-01|выданне=The American Historical Review|том=68|выпуск=1|старонкі=93–94|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/68.1.93}}</ref> з дапамогай шатуннай ручкі, сустракаецца ў [[Каралінгі|каралінгскім]] [[Каралінгскае мастацтва|рукапісе]], вядомым як [[Утрэхцкі Псалтыр]]. Гэты малюнак пяром каля 830 года ўзыходзіць да познеантычнага арыгіналу<ref>{{Кніга|аўтар=Helmuth Schneider Dieter Hägermann|загаловак=Propyläen Technikgeschichte Landbau und Handwerk 750 v.Chr. bis 1000 n.Chr.|год=1997-11-22|isbn=978-3-549-05632-5}}</ref>. У {{нп3|Псалтыр Латрэла|Псалтыры Латрэла|uk|Латтреллський псалтир}}, які датуецца каля 1340 года, апісваецца тачыла, якое круцілася двума шатунамі, па адным на кожным канцы яго восі<ref name=":0" />. Каля 1480 года раннесярэднявечнае тачыла было удасканалена {{нп3|Нажны прывад|нажным прывадам||Treadle}} і [[корба]]й<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Helmuth Schneider Dieter Hägermann|загаловак=Propyläen Technikgeschichte Landbau und Handwerk 750 v.Chr. bis 1000 n.Chr.|год=1997-11-22|isbn=978-3-549-05632-5}} * {{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1086/ahr/68.1.93|аўтар=Lynn Thorndike|загаловак=Medieval Technology and Social Change. By <i>Lynn White, jr.</i>. (New York: Oxford University Press. 1962. Pp. ix, 194, 10 plates. $6.00.)|год=1962-10-01|выданне=The American Historical Review|том=68|выпуск=1|старонкі=93–94|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/68.1.93}} {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абразіўная апрацоўка]] [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] ow66hcvjchge39gc6fmcbq3ra0c1wsk 0 813950 5192808 5192804 2026-09-04T12:03:16Z Autumndancer 168015 5192808 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Адам Пятровіч Ажароўскі''' () — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, граф. [[Генерал ад кавалерыі]] (1826). Сенатар (1826). Удзельнік вызваленчага паўстання 1794 года. == Біяграфія == З 1796 года на расійскай ваеннай службе. Удзельнічаў у кампаніях 1805 і 1807 гадоў супраць Францыі. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] камандзір асобнага кавалерысцкага атрада (6 палкоў) для партызанскіх дзеянняў на паўднёвым флангу праціўніка. Удзельнічаў у баях пад Красным (Смаленская вобласць), у заняцці Магілёва, Бярэзінскай аперацыі 1812, у праследаванні французаў у напрамку Валожын—Воранава—Ліда—Ражанка. У замежных паходах расійскай арміі (1812—14) узначальваў асобны кавалерысцкі атрад. З 1814 года ў бліжэйшым акружэнні імператара Аляксандра I. З 1833 года член Дзяржаўнага савета Царства Польскага, з 1841 года — прысутны ў Варшаўскіх дэпартаментах Сената. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажароўскі Адам Пятровіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Ажароўскі}} bej805oi69sez9ngeblvq47e4bp0rz0 5192810 5192808 2026-09-04T12:05:13Z Autumndancer 168015 5192810 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Адам Пятровіч Ажароўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, граф. [[Генерал ад кавалерыі]] (1826). Сенатар (1826). Удзельнік вызваленчага паўстання 1794 года. == Біяграфія == З 1796 года на расійскай ваеннай службе. Удзельнічаў у кампаніях 1805 і 1807 гадоў супраць Францыі. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] камандзір асобнага кавалерысцкага атрада (6 палкоў) для партызанскіх дзеянняў на паўднёвым флангу праціўніка. Удзельнічаў у баях пад Красным (Смаленская вобласць), у заняцці Магілёва, Бярэзінскай аперацыі 1812, у праследаванні французаў у напрамку Валожын—Воранава—Ліда—Ражанка. У замежных паходах расійскай арміі (1812—14) узначальваў асобны кавалерысцкі атрад. З 1814 года ў бліжэйшым акружэнні імператара Аляксандра I. З 1833 года член Дзяржаўнага савета Царства Польскага, з 1841 года — прысутны ў Варшаўскіх дэпартаментах Сената. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажароўскі Адам Пятровіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Ажароўскі}} riuoe6fu5qt9uv4tnruksiy19kd086s 5192814 5192810 2026-09-04T12:11:14Z Autumndancer 168015 5192814 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ажароўскі}} {{Асоба}} '''Адам Пятровіч Ажароўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, граф. [[Генерал ад кавалерыі]] (1826). Сенатар (1826). Удзельнік вызваленчага паўстання 1794 года. == Біяграфія == З 1796 года на расійскай ваеннай службе. Удзельнічаў у кампаніях 1805 і 1807 гадоў супраць Францыі. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] камандзір асобнага кавалерысцкага атрада (6 палкоў) для партызанскіх дзеянняў на паўднёвым флангу праціўніка. Удзельнічаў у баях пад Красным (Смаленская вобласць), у заняцці Магілёва, Бярэзінскай аперацыі 1812, у праследаванні французаў у напрамку Валожын—Воранава—Ліда—Ражанка. У замежных паходах расійскай арміі (1812—14) узначальваў асобны кавалерысцкі атрад. З 1814 года ў бліжэйшым акружэнні імператара Аляксандра I. З 1833 года член Дзяржаўнага савета Царства Польскага, з 1841 года — прысутны ў Варшаўскіх дэпартаментах Сената. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажароўскі Адам Пятровіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Ажароўскі}} qskt8m7fhoe07dh6zum8hsvx03fpcv6 5192816 5192814 2026-09-04T12:12:11Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5192816 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ажароўскі}} {{Асоба}} '''Адам Пятровіч Ажароўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, граф. [[Генерал ад кавалерыі]] (1826). Сенатар (1826). Удзельнік вызваленчага паўстання 1794 года. == Біяграфія == З 1796 года на расійскай ваеннай службе. Удзельнічаў у кампаніях 1805 і 1807 гадоў супраць Францыі. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] камандзір асобнага кавалерысцкага атрада (6 палкоў) для партызанскіх дзеянняў на паўднёвым флангу праціўніка. Удзельнічаў у [[Бітва пад Красным|баях пад Красным]] (Смаленская вобласць), у заняцці Магілёва, Бярэзінскай аперацыі 1812, у праследаванні французаў у напрамку Валожын—Воранава—Ліда—Ражанка. У замежных паходах расійскай арміі (1812—14) узначальваў асобны кавалерысцкі атрад. З 1814 года ў бліжэйшым акружэнні імператара Аляксандра I. З 1833 года член Дзяржаўнага савета Царства Польскага, з 1841 года — прысутны ў Варшаўскіх дэпартаментах Сената. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажароўскі Адам Пятровіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Ажароўскі}} 2wrtvblkpae2tu0tsp4setc6njl838n 5192818 5192816 2026-09-04T12:12:48Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5192818 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ажароўскі}} {{Асоба}} '''Адам Пятровіч Ажароўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, граф. [[Генерал ад кавалерыі]] (1826). Сенатар (1826). Удзельнік вызваленчага паўстання 1794 года. == Біяграфія == З 1796 года на расійскай ваеннай службе. Удзельнічаў у кампаніях 1805 і 1807 гадоў супраць Францыі. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] камандзір асобнага кавалерысцкага атрада (6 палкоў) для партызанскіх дзеянняў на паўднёвым флангу праціўніка. Удзельнічаў у [[Бітва пад Красным|баях пад Красным]] (Смаленская вобласць), у заняцці Магілёва, Бярэзінскай аперацыі 1812, у праследаванні французаў у напрамку Валожын—Воранава—Ліда—Ражанка. У замежных паходах расійскай арміі (1812—14) узначальваў асобны кавалерысцкі атрад. З 1814 года ў бліжэйшым акружэнні імператара Аляксандра I. З 1833 года член Дзяржаўнага савета [[Царства Польскае|Царства Польскага]], з 1841 года — прысутны ў Варшаўскіх дэпартаментах Сената. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажароўскі Адам Пятровіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Ажароўскі}} h1lyia0f3kwun0b0kek4t9bf4202ziz 5192820 5192818 2026-09-04T12:13:38Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5192820 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ажароўскі}} {{Асоба}} '''Адам Пятровіч Ажароўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, граф. [[Генерал ад кавалерыі]] (1826). Сенатар (1826). Удзельнік вызваленчага паўстання 1794 года. == Біяграфія == З 1796 года на расійскай ваеннай службе. Удзельнічаў у кампаніях 1805 і 1807 гадоў супраць Францыі. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] камандзір асобнага кавалерысцкага атрада (6 палкоў) для партызанскіх дзеянняў на паўднёвым флангу праціўніка. Удзельнічаў у [[Бітва пад Красным|баях пад Красным]] (Смаленская вобласць), у заняцці Магілёва, Бярэзінскай аперацыі 1812, у праследаванні французаў у напрамку Валожын—Воранава—Ліда—Ражанка. У замежных паходах расійскай арміі (1812—14) узначальваў асобны кавалерысцкі атрад. З 1814 года ў бліжэйшым акружэнні імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]]. З 1833 года член Дзяржаўнага савета [[Царства Польскае|Царства Польскага]], з 1841 года — прысутны ў Варшаўскіх дэпартаментах Сената. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажароўскі Адам Пятровіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Ажароўскі}} a9lfz59fyq3xzmeqo03oz3w1spwmh4i 5192821 5192820 2026-09-04T12:14:42Z Autumndancer 168015 5192821 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ажароўскі}} {{Асоба}} '''Адам Пятровіч Ажароўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, граф. [[Генерал ад кавалерыі]] (1826). Сенатар (1826). Удзельнік [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. == Біяграфія == З 1796 года на расійскай ваеннай службе. Удзельнічаў у кампаніях 1805 і 1807 гадоў супраць Францыі. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] камандзір асобнага кавалерысцкага атрада (6 палкоў) для партызанскіх дзеянняў на паўднёвым флангу праціўніка. Удзельнічаў у [[Бітва пад Красным|баях пад Красным]] (Смаленская вобласць), у заняцці Магілёва, Бярэзінскай аперацыі 1812, у праследаванні французаў у напрамку Валожын—Воранава—Ліда—Ражанка. У замежных паходах расійскай арміі (1812—14) узначальваў асобны кавалерысцкі атрад. З 1814 года ў бліжэйшым акружэнні імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]]. З 1833 года член Дзяржаўнага савета [[Царства Польскае|Царства Польскага]], з 1841 года — прысутны ў Варшаўскіх дэпартаментах Сената. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажароўскі Адам Пятровіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Ажароўскі}} aydeyg7btnhql3prttm2th7dj0bkriu 0 813951 5192807 2026-09-04T12:02:41Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Біргер Ярль]] у [[Біргер Магнусан (ярл)]]: Назва з памылкай правапісу 5192807 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Біргер Магнусан (ярл)]] dyxqpuiagb2xkz7il5eny7q76xh3ueb 0 813952 5192811 2026-09-04T12:09:55Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Ажароўскі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Адам Пятровіч Ажароўскі]] — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч * [[Канстанцін Францавіч Ажароўскі]] - {{неадназначнасць}}» 5192811 wikitext text/x-wiki '''Ажароўскі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Адам Пятровіч Ажароўскі]] — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч * [[Канстанцін Францавіч Ажароўскі]] - {{неадназначнасць}} 8t0gv0r27hi1ph209xjczj4bouzbinh 5192812 5192811 2026-09-04T12:10:49Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ 5192812 wikitext text/x-wiki '''Ажароўскі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Адам Пятровіч Ажароўскі]] — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч * [[Канстанцін Францавіч Ажароўскі]] — расійскі генеалог {{неадназначнасць}} 69xt35w26p7676yjalro1tia4lmyns9 0 813953 5192822 2026-09-04T12:15:28Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Адам Пятровіч Ажароўскі]] 5192822 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Адам Пятровіч Ажароўскі]] akoch5pqch98414jm5vmifz1eccpym2 0 813954 5192828 2026-09-04T12:23:38Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч''' (нар. {{ДН|1|1|1931}}, г. {{МН|Петразаводск||}}) — беларускі геолаг. Доктар геолага-мінералагічных навук (1989). == Біяграфія == Скончыла Далёкаўсходні політэхнічны інстытут (1954; Уладзівасток). З 1965 года на Беларусі, у Беларускім навуко...» 5192828 wikitext text/x-wiki '''Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч''' (нар. {{ДН|1|1|1931}}, г. {{МН|Петразаводск||}}) — беларускі геолаг. Доктар геолага-мінералагічных навук (1989). == Біяграфія == Скончыла Далёкаўсходні політэхнічны інстытут (1954; Уладзівасток). З 1965 года на Беларусі, у Беларускім навукова-даследчым геолагаразведачным інстытуце, з 1977 года ў Інстытуце геалагічных навук АН Беларусі, з 1994 года — у навукова-даследчым прадпрыемстве «Белгеа». Навуковыя працы па [[петраграфія|петраграфіі]] каменнага і бурага вугалю, [[гаручыя сланцы|гаручых сланцаў]], паходжанні і размяшчэнні [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]], катагенезе, літолага-фацыяльным і фармацыйным аналізе асадкавых тоўшчаў [[фанеразой|фанеразою]] Беларусі і іншых рэгіёнаў. == Навуковыя працы == * Буроугольная формация кайнозоя Белоруссии. Мн., 1981; * Сланценосная формация верхнего палеозоя Белоруссии. Мн., 1982; * Закономерности размещения и образования горючих ископаемых. Мн., 1986. {{DEFAULTSORT:Ажгірэвіч}} [[Катэгорыя:Геолагі Беларусі]] p0gt01zns7prm5mwbbd2pghvteqipxr 5192869 5192828 2026-09-04T12:58:26Z Autumndancer 168015 5192869 wikitext text/x-wiki '''Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч''' (нар. {{ДН|1|1|1931}}, г. {{МН|Петразаводск||}}) — беларускі геолаг. Доктар геолага-мінералагічных навук (1989). == Біяграфія == Скончыла Далёкаўсходні політэхнічны інстытут (1954; Уладзівасток). З 1965 года на Беларусі, у Беларускім навукова-даследчым геолагаразведачным інстытуце, з 1977 года ў Інстытуце геалагічных навук АН Беларусі, з 1994 года — у навукова-даследчым прадпрыемстве «Белгеа». Навуковыя працы па [[петраграфія|петраграфіі]] каменнага і бурага вугалю, [[гаручыя сланцы|гаручых сланцаў]], паходжанні і размяшчэнні [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]], катагенезе, літолага-фацыяльным і фармацыйным аналізе асадкавых тоўшчаў [[фанеразой|фанеразою]] Беларусі і іншых рэгіёнаў. == Навуковыя працы == * Буроугольная формация кайнозоя Белоруссии. Мн., 1981; * Сланценосная формация верхнего палеозоя Белоруссии. Мн., 1982; * Закономерности размещения и образования горючих ископаемых. Мн., 1986. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна|||}} {{DEFAULTSORT:Ажгірэвіч}} [[Катэгорыя:Геолагі Беларусі]] n4ll0guzxsehyjs5f3o43cdq9jjkuv4 5192871 5192869 2026-09-04T12:59:00Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5192871 wikitext text/x-wiki '''Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч''' (нар. {{ДН|1|1|1931}}, г. {{МН|Петразаводск||}}) — беларускі геолаг. Доктар геолага-мінералагічных навук (1989). == Біяграфія == Скончыла Далёкаўсходні політэхнічны інстытут (1954; Уладзівасток). З 1965 года на Беларусі, у Беларускім навукова-даследчым геолагаразведачным інстытуце, з 1977 года ў Інстытуце геалагічных навук АН Беларусі, з 1994 года — у навукова-даследчым прадпрыемстве «Белгеа». Навуковыя працы па [[петраграфія|петраграфіі]] каменнага і [[буры вугаль|бурага вугалю]], [[гаручыя сланцы|гаручых сланцаў]], паходжанні і размяшчэнні [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]], катагенезе, літолага-фацыяльным і фармацыйным аналізе асадкавых тоўшчаў [[фанеразой|фанеразою]] Беларусі і іншых рэгіёнаў. == Навуковыя працы == * Буроугольная формация кайнозоя Белоруссии. Мн., 1981; * Сланценосная формация верхнего палеозоя Белоруссии. Мн., 1982; * Закономерности размещения и образования горючих ископаемых. Мн., 1986. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна|||}} {{DEFAULTSORT:Ажгірэвіч}} [[Катэгорыя:Геолагі Беларусі]] grgxuh6t8cdsuvl849icjszh58snr5j 5192876 5192871 2026-09-04T13:00:05Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5192876 wikitext text/x-wiki '''Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч''' (нар. {{ДН|1|1|1931}}, г. {{МН|Петразаводск||}}) — беларускі геолаг. Доктар геолага-мінералагічных навук (1989). == Біяграфія == Скончыла [[Далёкаўсходні дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Далёкаўсходні політэхнічны інстытут]] (1954; Уладзівасток). З 1965 года на Беларусі, у Беларускім навукова-даследчым геолагаразведачным інстытуце, з 1977 года ў Інстытуце геалагічных навук АН Беларусі, з 1994 года — у навукова-даследчым прадпрыемстве «Белгеа». Навуковыя працы па [[петраграфія|петраграфіі]] каменнага і [[буры вугаль|бурага вугалю]], [[гаручыя сланцы|гаручых сланцаў]], паходжанні і размяшчэнні [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]], катагенезе, літолага-фацыяльным і фармацыйным аналізе асадкавых тоўшчаў [[фанеразой|фанеразою]] Беларусі і іншых рэгіёнаў. == Навуковыя працы == * Буроугольная формация кайнозоя Белоруссии. Мн., 1981; * Сланценосная формация верхнего палеозоя Белоруссии. Мн., 1982; * Закономерности размещения и образования горючих ископаемых. Мн., 1986. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна|||}} {{DEFAULTSORT:Ажгірэвіч}} [[Катэгорыя:Геолагі Беларусі]] 2r4zsw4nu3oza1cdd0v3k6m4rz5vub0 5192877 5192876 2026-09-04T13:01:24Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5192877 wikitext text/x-wiki '''Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч''' (нар. {{ДН|1|1|1931}}, г. {{МН|Петразаводск||}}) — беларускі геолаг. Доктар геолага-мінералагічных навук (1989). == Біяграфія == Скончыла [[Далёкаўсходні дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Далёкаўсходні політэхнічны інстытут]] (1954; Уладзівасток). З 1965 года на Беларусі, у Беларускім навукова-даследчым геолагаразведачным інстытуце, з 1977 года ў [[Інстытут геалагічных навук НАН Беларусі|Інстытуце геалагічных навук АН Беларусі]], з 1994 года — у навукова-даследчым прадпрыемстве «Белгеа». Навуковыя працы па [[петраграфія|петраграфіі]] каменнага і [[буры вугаль|бурага вугалю]], [[гаручыя сланцы|гаручых сланцаў]], паходжанні і размяшчэнні [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]], катагенезе, літолага-фацыяльным і фармацыйным аналізе асадкавых тоўшчаў [[фанеразой|фанеразою]] Беларусі і іншых рэгіёнаў. == Навуковыя працы == * Буроугольная формация кайнозоя Белоруссии. Мн., 1981; * Сланценосная формация верхнего палеозоя Белоруссии. Мн., 1982; * Закономерности размещения и образования горючих ископаемых. Мн., 1986. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна|||}} {{DEFAULTSORT:Ажгірэвіч}} [[Катэгорыя:Геолагі Беларусі]] hqpr41epodc5rt62cc7rg59so7xnlxr 0 813955 5192829 2026-09-04T12:24:01Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч]] 5192829 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч]] r478hd0bx4m5dgsudej91cw5uu0fozr 0 813956 5192830 2026-09-04T12:24:23Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч]] 5192830 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч]] r478hd0bx4m5dgsudej91cw5uu0fozr 0 813957 5192835 2026-09-04T12:35:31Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Таксон}} '''Ажгон''' (''Trachyspermum ammi''), '''аяван духмяны''', '''індыйскі кмен''' — аднагадовая травяністая расліна сямейства парасонавых; эфіраалейная культура. Пашырана ў Міжземнамор’і, [[Азія|Азіі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. [[Сцябло]] цыліндрычна...» 5192835 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Ажгон''' (''Trachyspermum ammi''), '''аяван духмяны''', '''індыйскі кмен''' — аднагадовая травяністая расліна сямейства парасонавых; эфіраалейная культура. Пашырана ў Міжземнамор’і, [[Азія|Азіі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. [[Сцябло]] цыліндрычнае, баразнаватае, галінастае, вышынёй да 70—120 см. [[Лісце]] чаргаванае, да ўтварэння сцябла ў разетцы. [[Кветкі]] двухполыя, дробныя, белыя або фіялетавыя. Плады — двухсямянкі, маюць 2,5—10 % [[эфірныя алеі|эфірнага алею]] з [[тымол]]ам (35—40 %), які выкарыстоўваецца ў [[медыцына|медыцыне]], парфумернай і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Святло- і вільгацелюбівая расліна. Лепшыя глебы — [[чарназём]]ы і шэразёмы цёмнага колеру. Размнажаюць насеннем. mhbhjcta5hhz3kle8akydrwgflga92t 5192838 5192835 2026-09-04T12:37:01Z Autumndancer 168015 5192838 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Ажгон''' (''Trachyspermum ammi''), '''аяван духмяны''', '''індыйскі кмен''' — аднагадовая травяністая расліна сямейства парасонавых; эфіраалейная культура. Пашырана ў Міжземнамор’і, [[Азія|Азіі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. [[Сцябло]] цыліндрычнае, баразнаватае, галінастае, вышынёй да 70—120 см. [[Лісце]] чаргаванае, да ўтварэння сцябла ў разетцы. [[Кветкі]] двухполыя, дробныя, белыя або фіялетавыя. Плады — двухсямянкі, маюць 2,5—10 % [[эфірныя алеі|эфірнага алею]] з [[тымол]]ам (35—40 %), які выкарыстоўваецца ў [[медыцына|медыцыне]], парфумернай і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Святло- і вільгацелюбівая расліна. Лепшыя глебы — [[чарназём]]ы і шэразёмы цёмнага колеру. Размнажаюць насеннем. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажгон|||}} jbs4zgi2x94jrayull10mfpmxykh1cf 5192839 5192838 2026-09-04T12:37:09Z Autumndancer 168015 5192839 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Ажгон''' (''Trachyspermum ammi''), '''аяван духмяны''', '''індыйскі кмен''' — аднагадовая травяністая расліна сямейства парасонавых; эфіраалейная культура. Пашырана ў Міжземнамор’і, [[Азія|Азіі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. [[Сцябло]] цыліндрычнае, баразнаватае, галінастае, вышынёй да 70—120 см. [[Лісце]] чаргаванае, да ўтварэння сцябла ў разетцы. [[Кветкі]] двухполыя, дробныя, белыя або фіялетавыя. Плады — двухсямянкі, маюць 2,5—10 % [[эфірныя алеі|эфірнага алею]] з [[тымол]]ам (35—40 %), які выкарыстоўваецца ў [[медыцына|медыцыне]], парфумернай і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Святло- і вільгацелюбівая расліна. Лепшыя глебы — [[чарназём]]ы і шэразёмы цёмнага колеру. Размнажаюць насеннем. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажгон|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} oom92sflhnzahu3yyi2l0b8fd3tallb 5192843 5192839 2026-09-04T12:39:21Z Autumndancer 168015 5192843 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Ажгон''' (''Trachyspermum ammi''), '''аяван духмяны''', '''індыйскі кмен''' — аднагадовая травяністая расліна сямейства парасонавых; эфіраалейная культура. Пашырана ў [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]], [[Азія|Азіі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. [[Сцябло]] цыліндрычнае, баразнаватае, галінастае, вышынёй да 70—120 см. [[Лісце]] чаргаванае, да ўтварэння сцябла ў разетцы. [[Кветкі]] двухполыя, дробныя, белыя або фіялетавыя. Плады — двухсямянкі, маюць 2,5—10 % [[эфірныя алеі|эфірнага алею]] з [[тымол]]ам (35—40 %), які выкарыстоўваецца ў [[медыцына|медыцыне]], парфумернай і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Святло- і вільгацелюбівая расліна. Лепшыя глебы — [[чарназём]]ы і шэразёмы цёмнага колеру. Размнажаюць насеннем. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажгон|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} 7zwme1jmzv9v77wxk1obi9vnm61aiir 5192844 5192843 2026-09-04T12:40:10Z Autumndancer 168015 5192844 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Ажгон''' (''Trachyspermum ammi''), '''аяван духмяны''', '''індыйскі кмен''' — аднагадовая травяністая расліна сямейства парасонавых; эфіраалейная культура. Пашырана ў [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]], [[Азія|Азіі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. [[Сцябло]] цыліндрычнае, баразнаватае, галінастае, вышынёй да 70—120 см. [[Лісце]] чаргаванае, да ўтварэння сцябла ў разетцы. [[Кветкі]] двухполыя, дробныя, белыя або фіялетавыя. Плады — двухсямянкі, маюць 2,5—10 % [[эфірныя алеі|эфірнага алею]] з [[тымол]]ам (35—40 %), які выкарыстоўваецца ў [[медыцына|медыцыне]], парфумернай і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Святло- і вільгацелюбівая расліна. Лепшыя глебы — [[чарназём]]ы і шэразёмы цёмнага колеру. Размнажаюць насеннем. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажгон|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Парасонавыя]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Спецыі]] 8b8fam6dsjo29f2b1bw9q840dr62epw 5192845 5192844 2026-09-04T12:41:37Z Autumndancer 168015 5192845 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Ажгон''' (''Trachyspermum ammi''), '''аяван духмяны''', '''індыйскі кмен''' — аднагадовая травяністая расліна сямейства [[парасонавыя|парасонавых]]; эфіраалейная культура. Пашырана ў [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]], [[Азія|Азіі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. [[Сцябло]] цыліндрычнае, баразнаватае, галінастае, вышынёй да 70—120 см. [[Лісце]] чаргаванае, да ўтварэння сцябла ў разетцы. [[Кветкі]] двухполыя, дробныя, белыя або фіялетавыя. Плады — двухсямянкі, маюць 2,5—10 % [[эфірныя алеі|эфірнага алею]] з [[тымол]]ам (35—40 %), які выкарыстоўваецца ў [[медыцына|медыцыне]], парфумернай і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Святло- і вільгацелюбівая расліна. Лепшыя глебы — [[чарназём]]ы і шэразёмы цёмнага колеру. Размнажаюць насеннем. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажгон|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Парасонавыя]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Спецыі]] 3gglcqcm3l8gl6vxbu50amk99pslygb 5193062 5192845 2026-09-04T18:18:10Z JerzyKundrat 174 5193062 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | parent = Trachyspermum | rang = Від | latin = Trachyspermum ammi | author = ([[L.]]) [[Sprague]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Turrill]] | wikispecies = Trachyspermum ammi }} '''Ажгон''' (''Trachyspermum ammi''), '''аяван духмяны''', '''індыйскі кмен''' — аднагадовая травяністая расліна сямейства [[парасонавыя|парасонавых]]; эфіраалейная культура. Пашырана ў [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]], [[Азія|Азіі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. [[Сцябло]] цыліндрычнае, баразнаватае, галінастае, вышынёй да 70—120 см. [[Лісце]] чаргаванае, да ўтварэння сцябла ў разетцы. [[Кветкі]] двухполыя, дробныя, белыя або фіялетавыя. Плады — двухсямянкі, маюць 2,5—10 % [[эфірныя алеі|эфірнага алею]] з [[тымол]]ам (35—40 %), які выкарыстоўваецца ў [[медыцына|медыцыне]], парфумернай і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Святло- і вільгацелюбівая расліна. Лепшыя глебы — [[чарназём]]ы і шэразёмы цёмнага колеру. Размнажаюць насеннем. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажгон|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парасонавыя]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Спецыі]] kpepgmi3an4vvpbvubet1wnv1xm09d1 5193063 5193062 2026-09-04T18:20:01Z JerzyKundrat 174 5193063 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | parent = Trachyspermum | rang = Від | latin = Trachyspermum ammi | author = ([[L.]]) [[Sprague]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Turrill]] | wikispecies = Trachyspermum ammi }} '''Ажгон''' (''Trachyspermum ammi''), '''аяван духмяны''', '''індыйскі кмен''' — аднагадовая травяністая расліна сямейства [[парасонавыя|парасонавых]]; эфіраалейная культура. Пашырана ў [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]], [[Азія|Азіі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. [[Сцябло]] цыліндрычнае, баразнаватае, галінастае, вышынёй да 70—120 см. [[Лісце]] чаргаванае, да ўтварэння сцябла ў разетцы. [[Кветкі]] двухполыя, дробныя, белыя або фіялетавыя. Плады — двухсямянкі, маюць 2,5—10 % [[эфірныя алеі|эфірнага алею]] з [[тымол]]ам (35—40 %), які выкарыстоўваецца ў [[медыцына|медыцыне]], парфумернай і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Святло- і вільгацелюбівая расліна. Лепшыя глебы — [[чарназём]]ы і шэразёмы цёмнага колеру. Размнажаюць насеннем. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажгон|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парасонавыя]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Спецыі]] l74z3uiyc3noyxgzsmq522fph1dhghu 0 813958 5192840 2026-09-04T12:37:35Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Ажгон]] 5192840 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ажгон]] 1zuyzcktnh0awr9ryaw7rehpbhcrqbu 0 813959 5192841 2026-09-04T12:37:58Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Ажгон]] 5192841 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ажгон]] 1zuyzcktnh0awr9ryaw7rehpbhcrqbu 0 813960 5192842 2026-09-04T12:38:16Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Ажгон]] 5192842 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ажгон]] 1zuyzcktnh0awr9ryaw7rehpbhcrqbu 0 813961 5192847 2026-09-04T12:49:37Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Фларыян Ажэшка]] 5192847 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Фларыян Ажэшка]] 8218hgp7dlpa2yo9m0cxbyz20n41jze 0 813962 5192850 2026-09-04T12:50:55Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Інгеборг Эрыксдоцір]] у [[Інгеборг Эрыксдотэр]]: Уніфікацыя назваў: У арыгінале Eriksdotter, а не Eriksdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 5192850 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інгеборг Эрыксдотэр]] tnyu3ns07jh6p88hd7gaxs0c6bwv6xx 1 813963 5192852 2026-09-04T12:50:55Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Інгеборг Эрыксдоцір]] у [[Размовы:Інгеборг Эрыксдотэр]]: Уніфікацыя назваў: У арыгінале Eriksdotter, а не Eriksdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 5192852 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Інгеборг Эрыксдотэр]] i08utuwl26b62nq0dfm4pbjo1zubuyg 0 813964 5192861 2026-09-04T12:54:56Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Рыкіца Біргерсдоцір]] у [[Рыкіца Біргерсдотэр]]: У арыгінале Birgersdotter, а не Birgersdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 5192861 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыкіца Біргерсдотэр]] ep92jjok11lc30o4j9e6f5zizade6lb 1 813965 5192863 2026-09-04T12:54:56Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Рыкіца Біргерсдоцір]] у [[Размовы:Рыкіца Біргерсдотэр]]: У арыгінале Birgersdotter, а не Birgersdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 5192863 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Рыкіца Біргерсдотэр]] hrimxd2exiib4pea7cnzbit0hyq37y6 0 813966 5192864 2026-09-04T12:55:34Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} '''Антафіліт''' — [[мінерал]] з групы рамбічных амфіболаў (Mg,Fe)₇(OH)₂[Si₈O₂₂]. Крышталі слупкаватыя, агрэгаты валакністыя. Колер шэры, зялёны, карычневы. Бляск шкляны. Цвёрдасць 5,5—6. [[Шчыльнасць]] 2,85—3,2 г/см³. Трапля...» 5192864 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Антафіліт''' — [[мінерал]] з групы рамбічных амфіболаў (Mg,Fe)₇(OH)₂[Si₈O₂₂]. Крышталі слупкаватыя, агрэгаты валакністыя. Колер шэры, зялёны, карычневы. Бляск шкляны. Цвёрдасць 5,5—6. [[Шчыльнасць]] 2,85—3,2 г/см³. Трапляецца ў [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцах]], [[серпенцініт]]ах. Багатая [[жалеза]]м валакністая разнавіднасць выкарыстоўваецца як гатунак [[азбест]]у. [[Катэгорыя:Мінералы жалеза]] lnd2y84bmox9s6n466qp316iighv3ts 5192867 5192864 2026-09-04T12:56:42Z Autumndancer 168015 5192867 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Антафіліт''' — [[мінерал]] з групы рамбічных амфіболаў (Mg,Fe)₇(OH)₂[Si₈O₂₂]. Крышталі слупкаватыя, агрэгаты валакністыя. Колер шэры, зялёны, карычневы. Бляск шкляны. Цвёрдасць 5,5—6. [[Шчыльнасць]] 2,85—3,2 г/см³. Трапляецца ў [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцах]], [[серпенцініт]]ах. Багатая [[жалеза]]м валакністая разнавіднасць выкарыстоўваецца як гатунак [[азбест]]у. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Антафіліт|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Мінералы жалеза]] bfnnx8lx50k2q1sndkrlg7tdmhgpah8 0 813967 5192873 2026-09-04T12:59:47Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Катарына Біргерсдоцір]] у [[Катарына Біргерсдотэр]]: У арыгінале Birgersdotter, а не Birgersdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 5192873 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Катарына Біргерсдотэр]] ljifgjg1cehbs9vn12pdsm9q6kvyzuv 1 813968 5192875 2026-09-04T12:59:47Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Катарына Біргерсдоцір]] у [[Размовы:Катарына Біргерсдотэр]]: У арыгінале Birgersdotter, а не Birgersdóttir, таму лагічна дзеля ўніфікацыі перанесці пад -дотэр 5192875 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Катарына Біргерсдотэр]] btm0ctvhm7bhgp2t309pepsbjivuwso 0 813969 5192891 2026-09-04T13:17:00Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Какценколь]] у [[Какцінколі]]: памылка ў назве 5192891 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Какцінколі]] qou5b3s4cibcjtlr5jwo366zxrnyyn5 5192892 5192891 2026-09-04T13:17:18Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Какцінколі]] 5192892 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Какцінколі]] mth2xeel2nvac7v05l06nx7itflktnh 0 813970 5192897 2026-09-04T13:20:03Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Какцінкалі]] у [[Какцінкалі (станцыя)]] 5192897 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Какцінкалі (станцыя)]] o10tjui38ffjiv3zl2bjj71m1sw7vsy 5192904 5192897 2026-09-04T13:21:56Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Какцінкалі (станцыя)]] 5192904 wikitext text/x-wiki * [[Какцінкалі (аул)]] * [[Какцінкалі (станцыя)]] {{неадназначнасць}} jysbhs7s64eihzyc7hf5waxhgpc2vuo 0 813971 5192899 2026-09-04T13:20:30Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Какцінколі]] у [[Какцінкалі (аул)]] 5192899 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Какцінкалі (аул)]] 0lumr29vhf5xmfyq5tdw3c7qqs49i80 5192903 5192899 2026-09-04T13:21:24Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Какцінкалі (аул)]] 5192903 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Какцінкалі (аул)]] pmc0ol311ho5c39fl3ivjm9j1gg5bkr 0 813972 5192909 2026-09-04T13:24:24Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Карамурун]] у [[Карамурын]] 5192909 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Карамурын]] 2ilqbk1qfya9pxa6ayuwr8sedbw5r1k 5192910 5192909 2026-09-04T13:24:40Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Карамурын]] 5192910 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Карамурын]] 0bjtbs6m9nuww8n34tq8f0r3ygohp2t 3 813973 5192921 2026-09-04T13:30:35Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5192921 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 4 верасня 2026 (+03) ac5jh6f1kswzrh9yeqtx8hiy9a6cwka 0 813974 5192929 2026-09-04T13:37:43Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Маінты]] у [[Майынты]] 5192929 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Майынты]] gad3e0tf557ni7padjqp5u5vt1v8yvb 5192930 5192929 2026-09-04T13:37:56Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Майынты]] 5192930 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|}} #REDIRECT [[Майынты]] 82wbk0lfhuyn1rqzopiwd7r8mg4v19z 0 813975 5192937 2026-09-04T13:42:20Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Падгас (Карагандзінская вобласць)]] у [[Падхоз (Карагандзінская вобласць)]] 5192937 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Падхоз (Карагандзінская вобласць)]] ik5yh74yw3fpzgzxbzl9vn7ze06aryi 5192938 5192937 2026-09-04T13:42:31Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Падхоз (Карагандзінская вобласць)]] 5192938 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|}} #REDIRECT [[Падхоз (Карагандзінская вобласць)]] gr6dwq1720pnkjyzi50ky8p5tafg8kh 0 813976 5192949 2026-09-04T13:46:58Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Унрэк]] у [[Унірэк]]: памылка 5192949 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Унірэк]] 1i6w2nlyee1th2k8t6lq8q6h8zpxics 5192950 5192949 2026-09-04T13:47:13Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Унірэк]] 5192950 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Унірэк]] j8z7swvsdxfr4st5g380eqqtjn8kfqr 0 813977 5192956 2026-09-04T13:48:58Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Успенскае (Карагандзінская вобласць)]] у [[Аспен]] 5192956 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аспен]] l0hau0jwemt1rh8oe4d0ryz66hyw125 5192957 5192956 2026-09-04T13:49:13Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Аспен]] 5192957 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|}} #REDIRECT [[Аспен]] j20516dzrnvnrbjgmnxt35oc7yhiewa 0 813978 5192966 2026-09-04T13:58:33Z Ueschar 151377 Новая старонка: «[[Файл:Involution.svg|міні|Схема інвалюцыі: частка элементаў застаецца на месцы, а астатнія папарна пераходзяць адзін у аднаго]]{{Іншыя значэнні|Інвалюцыя}} '''Інвалю́цыя''' (ад {{lang-la|involutio}} — «згінанне, згортванне») у [[матэматыка|матэматыцы]] — такое адлюстраван...» 5192966 wikitext text/x-wiki [[Файл:Involution.svg|міні|Схема інвалюцыі: частка элементаў застаецца на месцы, а астатнія папарна пераходзяць адзін у аднаго]]{{Іншыя значэнні|Інвалюцыя}} '''Інвалю́цыя''' (ад {{lang-la|involutio}} — «згінанне, згортванне») у [[матэматыка|матэматыцы]] — такое адлюстраванне некаторай сукупнасці ў сабе, што пры паўторным яго прымяненні кожны элемент вяртаецца на сваё месца.<ref name="МЭ">{{Кніга |загаловак = Матэматычная энцыклапедыя |адказны = Гал. рэд. В. І. Бернік |спасылка = https://knihi.com/none/Matematycnaja_encyklapiedyja.html |месца = Мінск |выдавецтва = Тэхналогія |год = 2001 |старонак = 496 |isbn = 985-458-059-8 }}</ref> Іншымі словамі, гэта [[пераўтварэнне]], якое пры паўторным прымяненні вяртае кожны аб'ект у зыходны стан. Калі пераўтварэнне абазначыць праз <math>f</math>, то гэта ўласцівасць запісваецца як :<math>f(f(x))=x.</math> Інакш кажучы, спачатку <math>f</math> пераводзіць элемент <math>x</math> у некаторы элемент <math>f(x)</math>, а паўторнае прымяненне таго самага пераўтварэння вяртае <math>x</math>. У матэматычнай форме гэта таксама запісваюць як :<math>f^2=f\circ f=\operatorname{id},</math> дзе <math>\operatorname{id}</math> — [[тоесная функцыя|тоеснае пераўтварэнне]]. Таму інвалюцыя з'яўляецца адваротным пераўтварэннем да самой сябе. == Прыклады == [[Файл:Reflection symmetry.svg|міні|Паўторнае выкананне восевай сіметрыі вяртае фігуру ў зыходнае становішча|злева]]Просты геаметрычны прыклад інвалюцыі — [[восевая сіметрыя]]. Калі адлюстраваць пункт адносна зададзенай восі, а затым яшчэ раз выканаць тое самае адлюстраванне, пункт вернецца ў першапачатковае становішча.<ref name="МЭ" /> Іншы прыклад — спалучэнне [[комплексны лік|комплексных лікаў]]. Комплексны лік :<math>z=a+bi</math> пераходзіць у спалучаны з ім лік :<math>\overline z=a-bi.</math> Калі выканаць спалучэнне яшчэ раз, атрымаецца зыходны лік: :<math>\overline{\overline z}=z.</math><ref name="МЭ" /> Напрыклад, :<math>3+2i\ \longmapsto\ 3-2i\ \longmapsto\ 3+2i.</math> == Інвалюцыя ў алгебры == [[Файл:Complex conjugate picture.svg|міні|Спалучэнне комплексных лікаў: <math>z</math> і <math>\overline z</math> сіметрычныя адносна рэчаіснай восі]]Паняцце інвалюцыі выкарыстоўваецца таксама для [[алгебра, матэматыка|алгебр]]. Няхай <math>A</math> — алгебра над полем <math>P</math> рэчаісных або комплексных лікаў. Аперацыя :<math>A\to A,\qquad x\mapsto x^*</math> называецца інвалюцыяй алгебры, калі яна задавальняе наступныя ўмовы:<ref name="МЭ" /> :<math>(x^*)^*=x,</math> :<math>(x+y)^*=x^*+y^*,</math> :<math>(\lambda x)^*=\overline{\lambda}x^*,</math> :<math>(xy)^*=y^*x^*,</math> дзе <math>x,y\in A</math>, <math>\lambda\in P</math>, а <math>\overline{\lambda}</math> — комплексна спалучаны з <math>\lambda</math> лік. Першая ўмова выражае асноўную ўласцівасць інвалюцыі: паўторнае прымяненне аперацыі вяртае зыходны элемент. Другая азначае, што інвалюцыя ўзгадняецца са складаннем. Трэцяя ўлічвае спалучэнне комплексных каэфіцыентаў, а чацвёртая паказвае, што пры інвалюцыі здабытку парадак множнікаў мяняецца на адваротны.<ref name="МЭ" /> Для алгебры над [[рэчаісныя лікі|рэчаіснымі лікамі]] трэцяя ўмова спрашчаецца да :<math>(\lambda x)^*=\lambda x^*,</math> бо для рэчаіснага ліку <math>\overline{\lambda}=\lambda</math>. Найпрасцейшы прыклад такой ідэі для комплексных лікаў — звычайнае спалучэнне <math>z\mapsto\overline z</math>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |загаловак = Матэматычная энцыклапедыя |адказны = Гал. рэд. В. І. Бернік |спасылка = https://knihi.com/none/Matematycnaja_encyklapiedyja.html |месца = Мінск |выдавецтва = Тэхналогія |год = 2001 |старонак = 496 |isbn = 985-458-059-8 }} [[Катэгорыя:Функцыі]] [[Катэгорыя:Абстрактная алгебра]] imis25vzusq8w5hejd3ch078x0m2yx8 5192974 5192966 2026-09-04T14:15:52Z Ueschar 151377 удакладненне 5192974 wikitext text/x-wiki [[Файл:Involution.svg|міні|Схема інвалюцыі: частка элементаў застаецца на месцы, а астатнія папарна пераходзяць адзін у аднаго]]{{Іншыя значэнні|Інвалюцыя}} '''Інвалю́цыя''' (ад {{lang-la|involutio}} — «згінанне, згортванне») у [[матэматыка|матэматыцы]] — такое адлюстраванне некаторай сукупнасці ў сабе, што пры паўторным яго прымяненні кожны элемент вяртаецца на сваё месца.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%96%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D1%86%D1%8B%D1%8F|title=інвалюцыя - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> Іншымі словамі, гэта [[пераўтварэнне]], якое пры паўторным прымяненні вяртае кожны аб'ект у зыходны стан. Калі пераўтварэнне абазначыць праз <math>f</math>, то гэта ўласцівасць запісваецца як :<math>f(f(x))=x.</math> Інакш кажучы, спачатку <math>f</math> пераводзіць элемент <math>x</math> у некаторы элемент <math>f(x)</math>, а паўторнае прымяненне таго самага пераўтварэння вяртае <math>x</math>. У матэматычнай форме гэта таксама запісваюць як :<math>f^2=f\circ f=\operatorname{id},</math> дзе <math>\operatorname{id}</math> — [[тоесная функцыя|тоеснае пераўтварэнне]]. Таму інвалюцыя з'яўляецца адваротным пераўтварэннем да самой сябе. == Прыклады == [[Файл:Reflection symmetry.svg|міні|Паўторнае выкананне восевай сіметрыі вяртае фігуру ў зыходнае становішча|злева]]Просты геаметрычны прыклад інвалюцыі — [[восевая сіметрыя]]. Калі адлюстраваць пункт адносна зададзенай восі, а затым яшчэ раз выканаць тое самае адлюстраванне, пункт вернецца ў першапачатковае становішча.<ref name="МЭ">{{Кніга |загаловак = Матэматычная энцыклапедыя |адказны = Гал. рэд. В. І. Бернік |спасылка = https://knihi.com/none/Matematycnaja_encyklapiedyja.html |месца = Мінск |выдавецтва = Тэхналогія |год = 2001 |старонак = 496 |isbn = 985-458-059-8 }}</ref> Іншы прыклад — спалучэнне [[комплексны лік|комплексных лікаў]]. Комплексны лік :<math>z=a+bi</math> пераходзіць у спалучаны з ім лік :<math>\overline z=a-bi.</math> Калі выканаць спалучэнне яшчэ раз, атрымаецца зыходны лік: :<math>\overline{\overline z}=z.</math><ref name="МЭ" /> Напрыклад, :<math>3+2i\ \longmapsto\ 3-2i\ \longmapsto\ 3+2i.</math> == Інвалюцыя ў алгебры == [[Файл:Complex conjugate picture.svg|міні|Спалучэнне комплексных лікаў: <math>z</math> і <math>\overline z</math> сіметрычныя адносна рэчаіснай восі]]Паняцце інвалюцыі выкарыстоўваецца таксама для [[алгебра, матэматыка|алгебр]]. Няхай <math>A</math> — алгебра над полем <math>P</math> рэчаісных або комплексных лікаў. Аперацыя :<math>A\to A,\qquad x\mapsto x^*</math> называецца інвалюцыяй алгебры, калі яна задавальняе наступныя ўмовы:<ref name="МЭ" /> :<math>(x^*)^*=x,</math> :<math>(x+y)^*=x^*+y^*,</math> :<math>(\lambda x)^*=\overline{\lambda}x^*,</math> :<math>(xy)^*=y^*x^*,</math> дзе <math>x,y\in A</math>, <math>\lambda\in P</math>, а <math>\overline{\lambda}</math> — комплексна спалучаны з <math>\lambda</math> лік. Першая ўмова выражае асноўную ўласцівасць інвалюцыі: паўторнае прымяненне аперацыі вяртае зыходны элемент. Другая азначае, што інвалюцыя ўзгадняецца са складаннем. Трэцяя ўлічвае спалучэнне комплексных каэфіцыентаў, а чацвёртая паказвае, што пры інвалюцыі здабытку парадак множнікаў мяняецца на адваротны.<ref name="МЭ" /> Для алгебры над [[рэчаісныя лікі|рэчаіснымі лікамі]] трэцяя ўмова спрашчаецца да :<math>(\lambda x)^*=\lambda x^*,</math> бо для рэчаіснага ліку <math>\overline{\lambda}=\lambda</math>. Найпрасцейшы прыклад такой ідэі для комплексных лікаў — звычайнае спалучэнне <math>z\mapsto\overline z</math>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |загаловак = Матэматычная энцыклапедыя |адказны = Гал. рэд. В. І. Бернік |спасылка = https://knihi.com/none/Matematycnaja_encyklapiedyja.html |месца = Мінск |выдавецтва = Тэхналогія |год = 2001 |старонак = 496 |isbn = 985-458-059-8 }} [[Катэгорыя:Функцыі]] [[Катэгорыя:Абстрактная алгебра]] exz5zou0fy76giqri20lyiwmn80rdzh 0 813979 5192970 2026-09-04T14:01:40Z Ueschar 151377 Новая старонка: «'''Інвалю́цыя''' (ад {{lang-la|involutio}} — «згінанне, згортванне») — тэрмін, які можа мець наступныя значэнні: * [[Інвалюцыя (біялогія)]] — рэдукцыя або адваротнае развіццё органаў, тканак і клетак. * [[Інвалюцыя (матэматыка)]] — пераўтварэнне, якое пры паўторным пры...» 5192970 wikitext text/x-wiki '''Інвалю́цыя''' (ад {{lang-la|involutio}} — «згінанне, згортванне») — тэрмін, які можа мець наступныя значэнні: * [[Інвалюцыя (біялогія)]] — рэдукцыя або адваротнае развіццё органаў, тканак і клетак. * [[Інвалюцыя (матэматыка)]] — пераўтварэнне, якое пры паўторным прымяненні вяртае кожны аб'ект у зыходны стан. {{Неадназначнасць}} rphbetywc253s5wnyhg8180es68bo2r 0 813980 5192983 2026-09-04T14:49:51Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/35141004|Зубило]]» 5192983 wikitext text/x-wiki [[Файл:Schlageisen.JPG|міні| Слясарнае зубіла]] [[Файл:Letterbeitel.JPG|міні| Крэйцмэйсель]] [[Файл:Koudbeitel.jpg|міні| Зубіла мантажнае]] [[Файл:SDS+_250mm_chisel.JPG|міні| Піка-зубіла]] '''Зубіла''', '''сякач, мусель, муслік, шротка, сечка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D1%83%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B0|title=зубіла - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 58</ref> — ударна-рэзны інструмент для апрацоўкі [[Металы|металу]] і <nowiki>{{нп3|Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў|uk|Будівельні матеріали}}</nowiki> ([[бетон]], [[цэгла]], камень). Калі па зубілу ўдараюць сілай ад ударніка (абуха) з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кувалда|кувалды]], <nowiki>{{нп3|Адбойны малаток|адбойнага малатка|uk|Відбійний молоток}}</nowiki>, бетоналома або <nowiki>{{нп3|Перфаратар|перфаратара|uk|Перфоратор}}</nowiki>, рэжучая кромка зубіла ўплывае на апрацоўваны <nowiki>{{нп3|матэрыял||uk|Матеріал}}</nowiki>, рэжучы або расколваючы яго. == Тыпы зубілаў па прызначэнні == У залежнасці ад вобласці прымянення, усе віды зубілаў можна класіфікаваць на наступныя тыпы: * слясарнае зубіла<ref name=":0">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200010195|title=ГОСТ 7211-86 Зубила слесарные. Технические условия (с Изменением N 1), ГОСТ от 26 июня 1986 года №7211-86|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref> ; * <nowiki>{{нп3|Крэйцмэйсель||uk|Крейцмейсель}}</nowiki><ref name=":1">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200010194|title=ГОСТ 7212-74 Крейцмейсели слесарные. Технические условия (с Изменениями N 1, 2, 3), ГОСТ от 25 марта 1974 года №7212-74|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref> ; * мантажнае зубіла<ref>ТУ 36-1424—79 Зубило монтажное ЗМ</ref> з яго варыянтам піка-зубіла для бетонабойцаў і <nowiki>{{нп3|Адбойны малаток|адбойных малаткоў|uk|Відбійний молоток}}</nowiki>; * кавальскае зубіла<ref name=":2">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200013819|title=ГОСТ 11418-75 Инструмент кузнечный для ручных и молотовых работ. Зубила. Конструкция и размеры (с Изменением N 1), ГОСТ от 28 ноября 1975 года №11418-75|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://files.stroyinf.ru/Index/35/35534.htm|title=Скачать ГОСТ 11419-75 Инструмент кузнечный для ручных и молотовых работ. Зубила фасонные. Конструкция и размеры|website=files.stroyinf.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>. <nowiki>{{нп3|Слясарніцтва|Слясарная аперацыя|uk|Слюсарні роботи}}</nowiki>, пры якой з дапамогай рэжучых (зубіла, крэйцмэйселя і г.д.) і ўдарных (слясарны малаток) інструментаў з паверхні <nowiki>{{нп3|Загатоўка дэталі|загатоўкі|uk|Заготовка деталі}}</nowiki> (дэталі) выдаляюцца лішнія пласты [[Металы|металу]] або загатоўка падзяляецца на часткі, называецца ''рубкай''. У залежнасці ад прызначэння апрацоўванай дэталі, рубка можа быць чыставой або чарнавой апрацоўкай. У першым выпадку за адзін працоўны ход зубілам здымаюць пласт металу таўшчынёй ад 0,5 да 1 мм, у другім — ад 1,5 да 2 мм. <nowiki>{{нп3|Дакладнасць апрацоўкі||uk|Точність виготовлення}}</nowiki>, якая дасягаецца падчас рубкі, складае 0,4…1 мм. == Слясарнае зубіла == Слясарныя зубілы вырабляюцца з <nowiki>{{нп3|Інструментальная сталь|інструментальнай вугляродзістай сталі|uk|Інструментальна сталь}}</nowiki> . Ён складаецца з трох частак: ударнай (байка), сярэдняй (трымальніка) і рабочай. Па форме ручкі зубілы вырабляюцца чатырох тыпаў<ref name=":0" />: # З трымальнікам плоска-авальнага папярочнага сячэння. # З трымальнікам [[Авал|авальнай]] формы. # З шасцігранным трымальнікам. # З трымальнікам двухтаўровага перасеку. і двух выкананняў: # З [[Конус|канічнай]] рабочай і ўдарнай часткай па шырыні. # З прамой рабочай і ўдарнай часткай па шырыні. Вугал завострывання выбіраецца ў залежнасці ад цвёрдасці апрацоўванага матэрыялу. Для найбольш распаўсюджаных матэрыялаў рэкамендуюцца наступныя вуглы завострывання: * для цвёрдых матэрыялаў (цвёрдая [[сталь]], [[чыгун]]) — 70°; * для матэрыялаў сярэдняй цвёрдасці (сталь, [[бронза]]) — 60°; * для мяккіх матэрыялаў ([[медзь]], [[латунь]]) — 45°; * для <nowiki>{{нп3|Алюмініевыя сплавы|алюмініевых сплаваў|uk|Алюмінієві сплави}}</nowiki> — 35°. Зубілы вырабляюцца даўжынёй (L) 100, 125, 160, 200 і 250 мм, шырыня рабочай часткі (B) адпаведна складае 5, 10, 16, 20 і 25 мм. Рабочая частка зубіла <nowiki>{{нп3|Загартоўка|загартаваная|uk|Гартування}}</nowiki> і <nowiki>{{нп3|Адпусканне сталяў|адпушчаная|uk|Відпуск сталей}}</nowiki> на даўжыню (0,3…0,5)L. Цвёрдасць рабочай часткі зубілаў на даўжыні не менш за 0,5 L складае HRC 54…60, ударнай часткі на даўжыні не менш за 1,5 памеру папярочнага сячэння ад ударнага тарца: HRC 36,5…46,5. Зубілы вырабляюцца з інструментальнай сталі марак 7ХФ, 8ХФ паводле ДАСТ 5950-2000<ref name=":4">{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/1200013016/titles|title=ГОСТ 5950-2000 Прутки, полосы и мотки из инструментальной легированной стали. Общие технические условия (с Поправками) - Оглавление - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref> і У7А, У8А паводле ДАСТ 1435-99<ref>{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/1200017667|title=ГОСТ 1435-99 Прутки, полосы и мотки из инструментальной нелегированной стали. Общие технические условия (с Поправками) - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>. == Крэйцмэйсель == {{Асноўны артыкул|Крэйцмэйсель}}Крэйцмэйсель адрозніваецца ад слясарнага зубіла тым, што мае вузейшы рэжучы край і прызначаны для выразання вузкіх пазоў, <nowiki>{{нп3|Шпонка|шпоначных пазоў|uk|Шпонка}}</nowiki> і г.д. Вуглы завострывання крэйцмэйселяў (α) складаюць 45, 60 і 70º, і яны вырабляюцца даўжынёй<ref name=":1" /> (L) 125, 160, 200 мм. Шырыня (b) рабочай часткі складае 2, 5, 8, 10, 12 мм. Матэрыялы для вырабу: 8HF, U7A, U8A. Патрабаванні да <nowiki>{{нп3|Тэрмічная апрацоўка|тэрмічнай апрацоўкі|uk|Термічна обробка}}</nowiki> і <nowiki>{{нп3|Цвёрдасць|цвёрдасці|uk|Твердість}}</nowiki> — такія ж самыя, што і для металаапрацоўчых зубілаў. Для выразання профільных пазоў — паўкруглыя, двухгранныя і іншыя — выкарыстоўваюцца спецыяльныя папярочныя крэйцмэйселі, якія называюцца ''пазаўнікамі.'' Яны вырабляюцца са сталі U8A даўжынёй 80, 100, 120, 150, 200, 300 і 350 мм з [[Радыус|радыусам]] закругллення 1; 1,5; 2; 2,5 і 3 мм. == Мантажнае зубіла == Прабіванне <nowiki>{{нп3|Адтул|адтулін|ru|Отверстие (техника)}}</nowiki> і шчылін у будаўнічых канструкцыях пад электраправодку выконваецца мантажнай стамескай (ТУ 36-1424-80). Зубіла выраблена з вугляродзістай сталі У7А або У8А, даўжынёй 250 мм.&nbsp;мм, таўшчыня 16&nbsp;мм, шырыня 25&nbsp;мм, з вуглом завострывання 60°. == Кавальскае зубіла == Кавальскае зубіла<ref name=":2" /> адрозніваецца ў першую чаргу тым, што мае адтуліну для мацавання на [[Драўніна|драўлянай]] ручцы, падобна да [[Малаток|малатка]]. Гэта дазваляе трымаць руку, якая трымае зубіла, далей ад гарачага металу, але яго таксама можна выкарыстоўваць для халоднай рубкі. Кавальскія зубілы таксама могуць быць фігурнымі, з закругленым рэжучым краем<ref name=":3" /> Матэрыял для вырабу зубіл — сталь 6ХС<ref name=":4" />. <nowiki>{{нп3|Цвёрдасць||uk|Твердість}}</nowiki> паверхні рабочай часткі: для зубілаў гарачай рубкі HRC 51,5…56, для зубілаў халоднай рубкі HRC 55…59; ударнай часткі HRC 32…41,5. == Літаратура == * ''Копелевич&nbsp;В.&nbsp;Г., Спиридонов&nbsp;І.&nbsp;Г., Буфетов&nbsp;Г.&nbsp;П.'' Слюсарна справа.&nbsp;— К.: Освіта, 1997.&nbsp;— 206 с.&nbsp;— ISBN 966-04-0068-3 * ''Макієнко&nbsp;М.&nbsp;І.'' Загальний курс слюсарної справи.&nbsp;— К.: Вища школа, 1994.-311 с.&nbsp;— ISBN 5-11-004084-2 * ''Кропивницький&nbsp;М.&nbsp;М.'' Загальний курс слюсарної справи.&nbsp;— К.: Техніка, 1970.&nbsp;— 344 с. [[Катэгорыя:Цяслярскія інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] [[Катэгорыя:Каменеапрацоўчыя інструменты]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўчыя інструменты]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 16aouz2p2gfqj8tvn8ummkojrgeczjt 5192986 5192983 2026-09-04T15:02:36Z Ciepiersia 162280 афармленне 5192986 wikitext text/x-wiki [[Файл:Schlageisen.JPG|міні|250px|Слясарнае зубіла]] [[Файл:Letterbeitel.JPG|міні|250px|Крэйцмэйсель]] [[Файл:Koudbeitel.jpg|міні|250px|Зубіла мантажнае]] [[Файл:SDS+_250mm_chisel.JPG|міні|250px|Піка-зубіла]] '''Зубіла''', '''сякач, мусель, муслік, шротка, сечка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D1%83%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B0|title=зубіла - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 58</ref> — ударна-рэзны інструмент для апрацоўкі [[Металы|металу]] і {{нп3|Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў|uk|Будівельні матеріали}} ([[бетон]], [[цэгла]], камень). Калі па зубілу ўдараюць сілай ад ударніка (абуха) з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кувалда|кувалды]], {{нп3|Адбойны малаток|адбойнага малатка|uk|Відбійний молоток}}, бетоналома або {{нп3|Перфаратар|перфаратара|uk|Перфоратор}}, рэжучая кромка зубіла ўплывае на апрацоўваны {{нп3|матэрыял||uk|Матеріал}}, рэжучы або расколваючы яго. == Тыпы зубілаў па прызначэнні == У залежнасці ад вобласці прымянення, усе віды зубілаў можна класіфікаваць на наступныя тыпы: * слясарнае зубіла<ref name=":0">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200010195|title=ГОСТ 7211-86 Зубила слесарные. Технические условия (с Изменением N 1), ГОСТ от 26 июня 1986 года №7211-86|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>; * {{нп3|Крэйцмэйсель||uk|Крейцмейсель}}<ref name=":1">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200010194|title=ГОСТ 7212-74 Крейцмейсели слесарные. Технические условия (с Изменениями N 1, 2, 3), ГОСТ от 25 марта 1974 года №7212-74|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref> ; * мантажнае зубіла<ref>ТУ 36-1424—79 Зубило монтажное ЗМ</ref> з яго варыянтам піка-зубіла для бетонабойцаў і {{нп3|Адбойны малаток|адбойных малаткоў|uk|Відбійний молоток}}; * кавальскае зубіла<ref name=":2">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200013819|title=ГОСТ 11418-75 Инструмент кузнечный для ручных и молотовых работ. Зубила. Конструкция и размеры (с Изменением N 1), ГОСТ от 28 ноября 1975 года №11418-75|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://files.stroyinf.ru/Index/35/35534.htm|title=Скачать ГОСТ 11419-75 Инструмент кузнечный для ручных и молотовых работ. Зубила фасонные. Конструкция и размеры|website=files.stroyinf.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>. {{нп3|Слясарніцтва|Слясарная аперацыя|uk|Слюсарні роботи}}, пры якой з дапамогай рэжучых (зубіла, крэйцмэйселя і г.д.) і ўдарных (слясарны малаток) інструментаў з паверхні {{нп3|Загатоўка дэталі|загатоўкі|uk|Заготовка деталі}} (дэталі) выдаляюцца лішнія пласты [[Металы|металу]] або загатоўка падзяляецца на часткі, называецца ''рубкай''. У залежнасці ад прызначэння апрацоўванай дэталі, рубка можа быць чыставой або чарнавой апрацоўкай. У першым выпадку за адзін працоўны ход зубілам здымаюць пласт металу таўшчынёй ад 0,5 да 1 мм, у другім — ад 1,5 да 2 мм. {{нп3|Дакладнасць апрацоўкі||uk|Точність виготовлення}}, якая дасягаецца падчас рубкі, складае 0,4…1 мм. == Слясарнае зубіла == Слясарныя зубілы вырабляюцца з {{нп3|Інструментальная сталь|інструментальнай вугляродзістай сталі|uk|Інструментальна сталь}}. Ён складаецца з трох частак: ударнай (байка), сярэдняй (трымальніка) і рабочай. Па форме ручкі зубілы вырабляюцца чатырох тыпаў<ref name=":0" />: # З трымальнікам плоска-авальнага папярочнага сячэння. # З трымальнікам [[авал]]ьнай формы. # З шасцігранным трымальнікам. # З трымальнікам двухтаўровага перасеку. і двух выкананняў: # З [[Конус|канічнай]] рабочай і ўдарнай часткай па шырыні. # З прамой рабочай і ўдарнай часткай па шырыні. Вугал завострывання выбіраецца ў залежнасці ад цвёрдасці апрацоўванага матэрыялу. Для найбольш распаўсюджаных матэрыялаў рэкамендуюцца наступныя вуглы завострывання: * для цвёрдых матэрыялаў (цвёрдая [[сталь]], [[чыгун]]) — 70°; * для матэрыялаў сярэдняй цвёрдасці (сталь, [[бронза]]) — 60°; * для мяккіх матэрыялаў ([[медзь]], [[латунь]]) — 45°; * для {{нп3|Алюмініевыя сплавы|алюмініевых сплаваў|uk|Алюмінієві сплави}} — 35°. Зубілы вырабляюцца даўжынёй (L) 100, 125, 160, 200 і 250 мм, шырыня рабочай часткі (B) адпаведна складае 5, 10, 16, 20 і 25 мм. Рабочая частка зубіла {{нп3|Загартоўка|загартаваная|uk|Гартування}} і {{нп3|Адпусканне сталяў|адпушчаная|uk|Відпуск сталей}} на даўжыню (0,3…0,5)L. Цвёрдасць рабочай часткі зубілаў на даўжыні не менш за 0,5 L складае HRC 54…60, ударнай часткі на даўжыні не менш за 1,5 памеру папярочнага сячэння ад ударнага тарца: HRC 36,5…46,5. Зубілы вырабляюцца з інструментальнай сталі марак 7ХФ, 8ХФ паводле ДАСТ 5950-2000<ref name=":4">{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/1200013016/titles|title=ГОСТ 5950-2000 Прутки, полосы и мотки из инструментальной легированной стали. Общие технические условия (с Поправками) - Оглавление - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref> і У7А, У8А паводле ДАСТ 1435-99<ref>{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/1200017667|title=ГОСТ 1435-99 Прутки, полосы и мотки из инструментальной нелегированной стали. Общие технические условия (с Поправками) - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>. == Крэйцмэйсель == {{Асноўны артыкул|Крэйцмэйсель}} Крэйцмэйсель адрозніваецца ад слясарнага зубіла тым, што мае вузейшы рэжучы край і прызначаны для выразання вузкіх пазоў, {{нп3|Шпонка|шпоначных пазоў|uk|Шпонка}} і г.д. Вуглы завострывання крэйцмэйселяў (α) складаюць 45, 60 і 70º, і яны вырабляюцца даўжынёй<ref name=":1" /> (L) 125, 160, 200 мм. Шырыня (b) рабочай часткі складае 2, 5, 8, 10, 12 мм. Матэрыялы для вырабу: 8HF, U7A, U8A. Патрабаванні да {{нп3|Тэрмічная апрацоўка|тэрмічнай апрацоўкі|uk|Термічна обробка}} і {{нп3|Цвёрдасць|цвёрдасці|uk|Твердість}} — такія ж самыя, што і для металаапрацоўчых зубілаў. Для выразання профільных пазоў — паўкруглыя, двухгранныя і іншыя — выкарыстоўваюцца спецыяльныя папярочныя крэйцмэйселі, якія называюцца ''пазаўнікамі.'' Яны вырабляюцца са сталі U8A даўжынёй 80, 100, 120, 150, 200, 300 і 350 мм з [[радыус]]ам закругллення 1; 1,5; 2; 2,5 і 3 мм. == Мантажнае зубіла == Прабіванне {{нп3|Адтул|адтулін|ru|Отверстие (техника)}} і шчылін у будаўнічых канструкцыях пад электраправодку выконваецца мантажнай стамескай (ТУ 36-1424-80). Зубіла выраблена з вугляродзістай сталі У7А або У8А, даўжынёй 250 мм.&nbsp;мм, таўшчыня 16&nbsp;мм, шырыня 25&nbsp;мм, з вуглом завострывання 60°. == Кавальскае зубіла == Кавальскае зубіла<ref name=":2" /> адрозніваецца ў першую чаргу тым, што мае адтуліну для мацавання на [[Драўніна|драўлянай]] ручцы, падобна да [[Малаток|малатка]]. Гэта дазваляе трымаць руку, якая трымае зубіла, далей ад гарачага металу, але яго таксама можна выкарыстоўваць для халоднай рубкі. Кавальскія зубілы таксама могуць быць фігурнымі, з закругленым рэжучым краем<ref name=":3" /> Матэрыял для вырабу зубіл — сталь 6ХС<ref name=":4" />. {{нп3|Цвёрдасць||uk|Твердість}} паверхні рабочай часткі: для зубілаў гарачай рубкі HRC 51,5…56, для зубілаў халоднай рубкі HRC 55…59; ударнай часткі HRC 32…41,5. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Копелевич&nbsp;В.&nbsp;Г., Спиридонов&nbsp;І.&nbsp;Г., Буфетов&nbsp;Г.&nbsp;П.'' Слюсарна справа.&nbsp;— К.: Освіта, 1997.&nbsp;— 206 с.&nbsp;— ISBN 966-04-0068-3 * ''Макієнко&nbsp;М.&nbsp;І.'' Загальний курс слюсарної справи.&nbsp;— К.: Вища школа, 1994.-311 с.&nbsp;— ISBN 5-11-004084-2 * ''Кропивницький&nbsp;М.&nbsp;М.'' Загальний курс слюсарної справи.&nbsp;— К.: Техніка, 1970.&nbsp;— 344 с. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цяслярскія інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] [[Катэгорыя:Каменеапрацоўчыя інструменты]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўчыя інструменты]] dw9c6ttx5wmwbeubcr6ollw48k22q47 5192987 5192986 2026-09-04T15:02:53Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5192987 wikitext text/x-wiki [[Файл:Schlageisen.JPG|міні|250px|Слясарнае зубіла]] [[Файл:Letterbeitel.JPG|міні|250px|Крэйцмэйсель]] [[Файл:Koudbeitel.jpg|міні|250px|Зубіла мантажнае]] [[Файл:SDS+_250mm_chisel.JPG|міні|250px|Піка-зубіла]] '''Зубіла''', '''сякач, мусель, муслік, шротка, сечка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D1%83%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B0|title=зубіла - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 58</ref> — ударна-рэзны інструмент для апрацоўкі [[Металы|металу]] і {{нп3|Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў|uk|Будівельні матеріали}} ([[бетон]], [[цэгла]], камень). Калі па зубілу ўдараюць сілай ад ударніка (абуха) з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кувалда|кувалды]], {{нп3|Адбойны малаток|адбойнага малатка|uk|Відбійний молоток}}, бетоналома або {{нп3|Перфаратар|перфаратара|uk|Перфоратор}}, рэжучая кромка зубіла ўплывае на апрацоўваны {{нп3|матэрыял||uk|Матеріал}}, рэжучы або расколваючы яго. == Тыпы зубілаў па прызначэнні == У залежнасці ад вобласці прымянення, усе віды зубілаў можна класіфікаваць на наступныя тыпы: * слясарнае зубіла<ref name=":0">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200010195|title=ГОСТ 7211-86 Зубила слесарные. Технические условия (с Изменением N 1), ГОСТ от 26 июня 1986 года №7211-86|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>; * {{нп3|Крэйцмэйсель||uk|Крейцмейсель}}<ref name=":1">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200010194|title=ГОСТ 7212-74 Крейцмейсели слесарные. Технические условия (с Изменениями N 1, 2, 3), ГОСТ от 25 марта 1974 года №7212-74|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref> ; * мантажнае зубіла<ref>ТУ 36-1424—79 Зубило монтажное ЗМ</ref> з яго варыянтам піка-зубіла для бетонабойцаў і {{нп3|Адбойны малаток|адбойных малаткоў|uk|Відбійний молоток}}; * кавальскае зубіла<ref name=":2">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200013819|title=ГОСТ 11418-75 Инструмент кузнечный для ручных и молотовых работ. Зубила. Конструкция и размеры (с Изменением N 1), ГОСТ от 28 ноября 1975 года №11418-75|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://files.stroyinf.ru/Index/35/35534.htm|title=Скачать ГОСТ 11419-75 Инструмент кузнечный для ручных и молотовых работ. Зубила фасонные. Конструкция и размеры|website=files.stroyinf.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>. {{нп3|Слясарніцтва|Слясарная аперацыя|uk|Слюсарні роботи}}, пры якой з дапамогай рэжучых (зубіла, крэйцмэйселя і г.д.) і ўдарных (слясарны малаток) інструментаў з паверхні {{нп3|Загатоўка дэталі|загатоўкі|uk|Заготовка деталі}} (дэталі) выдаляюцца лішнія пласты [[Металы|металу]] або загатоўка падзяляецца на часткі, называецца ''рубкай''. У залежнасці ад прызначэння апрацоўванай дэталі, рубка можа быць чыставой або чарнавой апрацоўкай. У першым выпадку за адзін працоўны ход зубілам здымаюць пласт металу таўшчынёй ад 0,5 да 1 мм, у другім — ад 1,5 да 2 мм. {{нп3|Дакладнасць апрацоўкі||uk|Точність виготовлення}}, якая дасягаецца падчас рубкі, складае 0,4…1 мм. == Слясарнае зубіла == Слясарныя зубілы вырабляюцца з {{нп3|Інструментальная сталь|інструментальнай вугляродзістай сталі|uk|Інструментальна сталь}}. Ён складаецца з трох частак: ударнай (байка), сярэдняй (трымальніка) і рабочай. Па форме ручкі зубілы вырабляюцца чатырох тыпаў<ref name=":0" />: # З трымальнікам плоска-авальнага папярочнага сячэння. # З трымальнікам [[авал]]ьнай формы. # З шасцігранным трымальнікам. # З трымальнікам двухтаўровага перасеку. і двух выкананняў: # З [[Конус|канічнай]] рабочай і ўдарнай часткай па шырыні. # З прамой рабочай і ўдарнай часткай па шырыні. Вугал завострывання выбіраецца ў залежнасці ад цвёрдасці апрацоўванага матэрыялу. Для найбольш распаўсюджаных матэрыялаў рэкамендуюцца наступныя вуглы завострывання: * для цвёрдых матэрыялаў (цвёрдая [[сталь]], [[чыгун]]) — 70°; * для матэрыялаў сярэдняй цвёрдасці (сталь, [[бронза]]) — 60°; * для мяккіх матэрыялаў ([[медзь]], [[латунь]]) — 45°; * для {{нп3|Алюмініевыя сплавы|алюмініевых сплаваў|uk|Алюмінієві сплави}} — 35°. Зубілы вырабляюцца даўжынёй (L) 100, 125, 160, 200 і 250 мм, шырыня рабочай часткі (B) адпаведна складае 5, 10, 16, 20 і 25 мм. Рабочая частка зубіла {{нп3|Загартоўка|загартаваная|uk|Гартування}} і {{нп3|Адпусканне сталяў|адпушчаная|uk|Відпуск сталей}} на даўжыню (0,3…0,5)L. Цвёрдасць рабочай часткі зубілаў на даўжыні не менш за 0,5 L складае HRC 54…60, ударнай часткі на даўжыні не менш за 1,5 памеру папярочнага сячэння ад ударнага тарца: HRC 36,5…46,5. Зубілы вырабляюцца з інструментальнай сталі марак 7ХФ, 8ХФ паводле ДАСТ 5950-2000<ref name=":4">{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/1200013016/titles|title=ГОСТ 5950-2000 Прутки, полосы и мотки из инструментальной легированной стали. Общие технические условия (с Поправками) - Оглавление - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref> і У7А, У8А паводле ДАСТ 1435-99<ref>{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/1200017667|title=ГОСТ 1435-99 Прутки, полосы и мотки из инструментальной нелегированной стали. Общие технические условия (с Поправками) - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>. == Крэйцмэйсель == {{Асноўны артыкул|Крэйцмэйсель}} Крэйцмэйсель адрозніваецца ад слясарнага зубіла тым, што мае вузейшы рэжучы край і прызначаны для выразання вузкіх пазоў, {{нп3|Шпонка|шпоначных пазоў|uk|Шпонка}} і г.д. Вуглы завострывання крэйцмэйселяў (α) складаюць 45, 60 і 70º, і яны вырабляюцца даўжынёй<ref name=":1" /> (L) 125, 160, 200 мм. Шырыня (b) рабочай часткі складае 2, 5, 8, 10, 12 мм. Матэрыялы для вырабу: 8HF, U7A, U8A. Патрабаванні да {{нп3|Тэрмічная апрацоўка|тэрмічнай апрацоўкі|uk|Термічна обробка}} і {{нп3|Цвёрдасць|цвёрдасці|uk|Твердість}} — такія ж самыя, што і для металаапрацоўчых зубілаў. Для выразання профільных пазоў — паўкруглыя, двухгранныя і іншыя — выкарыстоўваюцца спецыяльныя папярочныя крэйцмэйселі, якія называюцца ''пазаўнікамі.'' Яны вырабляюцца са сталі U8A даўжынёй 80, 100, 120, 150, 200, 300 і 350 мм з [[радыус]]ам закругллення 1; 1,5; 2; 2,5 і 3 мм. == Мантажнае зубіла == Прабіванне {{нп3|Адтул|адтулін|ru|Отверстие (техника)}} і шчылін у будаўнічых канструкцыях пад электраправодку выконваецца мантажнай стамескай (ТУ 36-1424-80). Зубіла выраблена з вугляродзістай сталі У7А або У8А, даўжынёй 250 мм.&nbsp;мм, таўшчыня 16&nbsp;мм, шырыня 25&nbsp;мм, з вуглом завострывання 60°. == Кавальскае зубіла == Кавальскае зубіла<ref name=":2" /> адрозніваецца ў першую чаргу тым, што мае адтуліну для мацавання на [[Драўніна|драўлянай]] ручцы, падобна да [[Малаток|малатка]]. Гэта дазваляе трымаць руку, якая трымае зубіла, далей ад гарачага металу, але яго таксама можна выкарыстоўваць для халоднай рубкі. Кавальскія зубілы таксама могуць быць фігурнымі, з закругленым рэжучым краем<ref name=":3" /> Матэрыял для вырабу зубіл — сталь 6ХС<ref name=":4" />. {{нп3|Цвёрдасць||uk|Твердість}} паверхні рабочай часткі: для зубілаў гарачай рубкі HRC 51,5…56, для зубілаў халоднай рубкі HRC 55…59; ударнай часткі HRC 32…41,5. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Копелевич&nbsp;В.&nbsp;Г., Спиридонов&nbsp;І.&nbsp;Г., Буфетов&nbsp;Г.&nbsp;П.'' Слюсарна справа.&nbsp;— К.: Освіта, 1997.&nbsp;— 206 с.&nbsp;— ISBN 966-04-0068-3 * ''Макієнко&nbsp;М.&nbsp;І.'' Загальний курс слюсарної справи.&nbsp;— К.: Вища школа, 1994.-311 с.&nbsp;— ISBN 5-11-004084-2 * ''Кропивницький&nbsp;М.&nbsp;М.'' Загальний курс слюсарної справи.&nbsp;— К.: Техніка, 1970.&nbsp;— 344 с. {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цяслярскія інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] [[Катэгорыя:Каменеапрацоўчыя інструменты]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўчыя інструменты]] bx7jb1oip35zcy2z4au01zg0okbn3pv 5193016 5192987 2026-09-04T16:25:01Z Ciepiersia 162280 /* Тыпы зубілаў па прызначэнні */ вікіфікацыя 5193016 wikitext text/x-wiki [[Файл:Schlageisen.JPG|міні|250px|Слясарнае зубіла]] [[Файл:Letterbeitel.JPG|міні|250px|Крэйцмэйсель]] [[Файл:Koudbeitel.jpg|міні|250px|Зубіла мантажнае]] [[Файл:SDS+_250mm_chisel.JPG|міні|250px|Піка-зубіла]] '''Зубіла''', '''сякач, мусель, муслік, шротка, сечка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D1%83%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B0|title=зубіла - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 58</ref> — ударна-рэзны інструмент для апрацоўкі [[Металы|металу]] і {{нп3|Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў|uk|Будівельні матеріали}} ([[бетон]], [[цэгла]], камень). Калі па зубілу ўдараюць сілай ад ударніка (абуха) з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кувалда|кувалды]], {{нп3|Адбойны малаток|адбойнага малатка|uk|Відбійний молоток}}, бетоналома або {{нп3|Перфаратар|перфаратара|uk|Перфоратор}}, рэжучая кромка зубіла ўплывае на апрацоўваны {{нп3|матэрыял||uk|Матеріал}}, рэжучы або расколваючы яго. == Тыпы зубілаў па прызначэнні == У залежнасці ад вобласці прымянення, усе віды зубілаў можна класіфікаваць на наступныя тыпы: * слясарнае зубіла<ref name=":0">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200010195|title=ГОСТ 7211-86 Зубила слесарные. Технические условия (с Изменением N 1), ГОСТ от 26 июня 1986 года №7211-86|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>; * {{нп3|Крэйцмэйсель||uk|Крейцмейсель}}<ref name=":1">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200010194|title=ГОСТ 7212-74 Крейцмейсели слесарные. Технические условия (с Изменениями N 1, 2, 3), ГОСТ от 25 марта 1974 года №7212-74|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref> ; * мантажнае зубіла<ref>ТУ 36-1424—79 Зубило монтажное ЗМ</ref> з яго варыянтам піка-зубіла для бетонабойцаў і {{нп3|Адбойны малаток|адбойных малаткоў|uk|Відбійний молоток}}; * кавальскае зубіла<ref name=":2">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200013819|title=ГОСТ 11418-75 Инструмент кузнечный для ручных и молотовых работ. Зубила. Конструкция и размеры (с Изменением N 1), ГОСТ от 28 ноября 1975 года №11418-75|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://files.stroyinf.ru/Index/35/35534.htm|title=Скачать ГОСТ 11419-75 Инструмент кузнечный для ручных и молотовых работ. Зубила фасонные. Конструкция и размеры|website=files.stroyinf.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>. {{нп3|Слясарства|Слясарная аперацыя|uk|Слюсарні роботи}}, пры якой з дапамогай рэжучых (зубіла, крэйцмэйселя і г.д.) і ўдарных (слясарны малаток) інструментаў з паверхні {{нп3|Загатоўка дэталі|загатоўкі|uk|Заготовка деталі}} (дэталі) выдаляюцца лішнія пласты [[Металы|металу]] або загатоўка падзяляецца на часткі, называецца ''рубкай''. У залежнасці ад прызначэння апрацоўванай дэталі, рубка можа быць чыставой або чарнавой апрацоўкай. У першым выпадку за адзін працоўны ход зубілам здымаюць пласт металу таўшчынёй ад 0,5 да 1 мм, у другім — ад 1,5 да 2 мм. {{нп3|Дакладнасць апрацоўкі||uk|Точність виготовлення}}, якая дасягаецца падчас рубкі, складае 0,4…1 мм. == Слясарнае зубіла == Слясарныя зубілы вырабляюцца з {{нп3|Інструментальная сталь|інструментальнай вугляродзістай сталі|uk|Інструментальна сталь}}. Ён складаецца з трох частак: ударнай (байка), сярэдняй (трымальніка) і рабочай. Па форме ручкі зубілы вырабляюцца чатырох тыпаў<ref name=":0" />: # З трымальнікам плоска-авальнага папярочнага сячэння. # З трымальнікам [[авал]]ьнай формы. # З шасцігранным трымальнікам. # З трымальнікам двухтаўровага перасеку. і двух выкананняў: # З [[Конус|канічнай]] рабочай і ўдарнай часткай па шырыні. # З прамой рабочай і ўдарнай часткай па шырыні. Вугал завострывання выбіраецца ў залежнасці ад цвёрдасці апрацоўванага матэрыялу. Для найбольш распаўсюджаных матэрыялаў рэкамендуюцца наступныя вуглы завострывання: * для цвёрдых матэрыялаў (цвёрдая [[сталь]], [[чыгун]]) — 70°; * для матэрыялаў сярэдняй цвёрдасці (сталь, [[бронза]]) — 60°; * для мяккіх матэрыялаў ([[медзь]], [[латунь]]) — 45°; * для {{нп3|Алюмініевыя сплавы|алюмініевых сплаваў|uk|Алюмінієві сплави}} — 35°. Зубілы вырабляюцца даўжынёй (L) 100, 125, 160, 200 і 250 мм, шырыня рабочай часткі (B) адпаведна складае 5, 10, 16, 20 і 25 мм. Рабочая частка зубіла {{нп3|Загартоўка|загартаваная|uk|Гартування}} і {{нп3|Адпусканне сталяў|адпушчаная|uk|Відпуск сталей}} на даўжыню (0,3…0,5)L. Цвёрдасць рабочай часткі зубілаў на даўжыні не менш за 0,5 L складае HRC 54…60, ударнай часткі на даўжыні не менш за 1,5 памеру папярочнага сячэння ад ударнага тарца: HRC 36,5…46,5. Зубілы вырабляюцца з інструментальнай сталі марак 7ХФ, 8ХФ паводле ДАСТ 5950-2000<ref name=":4">{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/1200013016/titles|title=ГОСТ 5950-2000 Прутки, полосы и мотки из инструментальной легированной стали. Общие технические условия (с Поправками) - Оглавление - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref> і У7А, У8А паводле ДАСТ 1435-99<ref>{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/1200017667|title=ГОСТ 1435-99 Прутки, полосы и мотки из инструментальной нелегированной стали. Общие технические условия (с Поправками) - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>. == Крэйцмэйсель == {{Асноўны артыкул|Крэйцмэйсель}} Крэйцмэйсель адрозніваецца ад слясарнага зубіла тым, што мае вузейшы рэжучы край і прызначаны для выразання вузкіх пазоў, {{нп3|Шпонка|шпоначных пазоў|uk|Шпонка}} і г.д. Вуглы завострывання крэйцмэйселяў (α) складаюць 45, 60 і 70º, і яны вырабляюцца даўжынёй<ref name=":1" /> (L) 125, 160, 200 мм. Шырыня (b) рабочай часткі складае 2, 5, 8, 10, 12 мм. Матэрыялы для вырабу: 8HF, U7A, U8A. Патрабаванні да {{нп3|Тэрмічная апрацоўка|тэрмічнай апрацоўкі|uk|Термічна обробка}} і {{нп3|Цвёрдасць|цвёрдасці|uk|Твердість}} — такія ж самыя, што і для металаапрацоўчых зубілаў. Для выразання профільных пазоў — паўкруглыя, двухгранныя і іншыя — выкарыстоўваюцца спецыяльныя папярочныя крэйцмэйселі, якія называюцца ''пазаўнікамі.'' Яны вырабляюцца са сталі U8A даўжынёй 80, 100, 120, 150, 200, 300 і 350 мм з [[радыус]]ам закругллення 1; 1,5; 2; 2,5 і 3 мм. == Мантажнае зубіла == Прабіванне {{нп3|Адтул|адтулін|ru|Отверстие (техника)}} і шчылін у будаўнічых канструкцыях пад электраправодку выконваецца мантажнай стамескай (ТУ 36-1424-80). Зубіла выраблена з вугляродзістай сталі У7А або У8А, даўжынёй 250 мм.&nbsp;мм, таўшчыня 16&nbsp;мм, шырыня 25&nbsp;мм, з вуглом завострывання 60°. == Кавальскае зубіла == Кавальскае зубіла<ref name=":2" /> адрозніваецца ў першую чаргу тым, што мае адтуліну для мацавання на [[Драўніна|драўлянай]] ручцы, падобна да [[Малаток|малатка]]. Гэта дазваляе трымаць руку, якая трымае зубіла, далей ад гарачага металу, але яго таксама можна выкарыстоўваць для халоднай рубкі. Кавальскія зубілы таксама могуць быць фігурнымі, з закругленым рэжучым краем<ref name=":3" /> Матэрыял для вырабу зубіл — сталь 6ХС<ref name=":4" />. {{нп3|Цвёрдасць||uk|Твердість}} паверхні рабочай часткі: для зубілаў гарачай рубкі HRC 51,5…56, для зубілаў халоднай рубкі HRC 55…59; ударнай часткі HRC 32…41,5. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Копелевич&nbsp;В.&nbsp;Г., Спиридонов&nbsp;І.&nbsp;Г., Буфетов&nbsp;Г.&nbsp;П.'' Слюсарна справа.&nbsp;— К.: Освіта, 1997.&nbsp;— 206 с.&nbsp;— ISBN 966-04-0068-3 * ''Макієнко&nbsp;М.&nbsp;І.'' Загальний курс слюсарної справи.&nbsp;— К.: Вища школа, 1994.-311 с.&nbsp;— ISBN 5-11-004084-2 * ''Кропивницький&nbsp;М.&nbsp;М.'' Загальний курс слюсарної справи.&nbsp;— К.: Техніка, 1970.&nbsp;— 344 с. {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цяслярскія інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] [[Катэгорыя:Каменеапрацоўчыя інструменты]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўчыя інструменты]] izclbumvt22yurto314hnwdqtf35pds 5193018 5193016 2026-09-04T16:29:34Z Ciepiersia 162280 /* Крэйцмэйсель */ вікіфікацыя 5193018 wikitext text/x-wiki [[Файл:Schlageisen.JPG|міні|250px|Слясарнае зубіла]] [[Файл:Letterbeitel.JPG|міні|250px|Крэйцмэйсель]] [[Файл:Koudbeitel.jpg|міні|250px|Зубіла мантажнае]] [[Файл:SDS+_250mm_chisel.JPG|міні|250px|Піка-зубіла]] '''Зубіла''', '''сякач, мусель, муслік, шротка, сечка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D1%83%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B0|title=зубіла - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 58</ref> — ударна-рэзны інструмент для апрацоўкі [[Металы|металу]] і {{нп3|Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў|uk|Будівельні матеріали}} ([[бетон]], [[цэгла]], камень). Калі па зубілу ўдараюць сілай ад ударніка (абуха) з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кувалда|кувалды]], {{нп3|Адбойны малаток|адбойнага малатка|uk|Відбійний молоток}}, бетоналома або {{нп3|Перфаратар|перфаратара|uk|Перфоратор}}, рэжучая кромка зубіла ўплывае на апрацоўваны {{нп3|матэрыял||uk|Матеріал}}, рэжучы або расколваючы яго. == Тыпы зубілаў па прызначэнні == У залежнасці ад вобласці прымянення, усе віды зубілаў можна класіфікаваць на наступныя тыпы: * слясарнае зубіла<ref name=":0">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200010195|title=ГОСТ 7211-86 Зубила слесарные. Технические условия (с Изменением N 1), ГОСТ от 26 июня 1986 года №7211-86|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>; * {{нп3|Крэйцмэйсель||uk|Крейцмейсель}}<ref name=":1">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200010194|title=ГОСТ 7212-74 Крейцмейсели слесарные. Технические условия (с Изменениями N 1, 2, 3), ГОСТ от 25 марта 1974 года №7212-74|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref> ; * мантажнае зубіла<ref>ТУ 36-1424—79 Зубило монтажное ЗМ</ref> з яго варыянтам піка-зубіла для бетонабойцаў і {{нп3|Адбойны малаток|адбойных малаткоў|uk|Відбійний молоток}}; * кавальскае зубіла<ref name=":2">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru:80/document/1200013819|title=ГОСТ 11418-75 Инструмент кузнечный для ручных и молотовых работ. Зубила. Конструкция и размеры (с Изменением N 1), ГОСТ от 28 ноября 1975 года №11418-75|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://files.stroyinf.ru/Index/35/35534.htm|title=Скачать ГОСТ 11419-75 Инструмент кузнечный для ручных и молотовых работ. Зубила фасонные. Конструкция и размеры|website=files.stroyinf.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>. {{нп3|Слясарства|Слясарная аперацыя|uk|Слюсарні роботи}}, пры якой з дапамогай рэжучых (зубіла, крэйцмэйселя і г.д.) і ўдарных (слясарны малаток) інструментаў з паверхні {{нп3|Загатоўка дэталі|загатоўкі|uk|Заготовка деталі}} (дэталі) выдаляюцца лішнія пласты [[Металы|металу]] або загатоўка падзяляецца на часткі, называецца ''рубкай''. У залежнасці ад прызначэння апрацоўванай дэталі, рубка можа быць чыставой або чарнавой апрацоўкай. У першым выпадку за адзін працоўны ход зубілам здымаюць пласт металу таўшчынёй ад 0,5 да 1 мм, у другім — ад 1,5 да 2 мм. {{нп3|Дакладнасць апрацоўкі||uk|Точність виготовлення}}, якая дасягаецца падчас рубкі, складае 0,4…1 мм. == Слясарнае зубіла == Слясарныя зубілы вырабляюцца з {{нп3|Інструментальная сталь|інструментальнай вугляродзістай сталі|uk|Інструментальна сталь}}. Ён складаецца з трох частак: ударнай (байка), сярэдняй (трымальніка) і рабочай. Па форме ручкі зубілы вырабляюцца чатырох тыпаў<ref name=":0" />: # З трымальнікам плоска-авальнага папярочнага сячэння. # З трымальнікам [[авал]]ьнай формы. # З шасцігранным трымальнікам. # З трымальнікам двухтаўровага перасеку. і двух выкананняў: # З [[Конус|канічнай]] рабочай і ўдарнай часткай па шырыні. # З прамой рабочай і ўдарнай часткай па шырыні. Вугал завострывання выбіраецца ў залежнасці ад цвёрдасці апрацоўванага матэрыялу. Для найбольш распаўсюджаных матэрыялаў рэкамендуюцца наступныя вуглы завострывання: * для цвёрдых матэрыялаў (цвёрдая [[сталь]], [[чыгун]]) — 70°; * для матэрыялаў сярэдняй цвёрдасці (сталь, [[бронза]]) — 60°; * для мяккіх матэрыялаў ([[медзь]], [[латунь]]) — 45°; * для {{нп3|Алюмініевыя сплавы|алюмініевых сплаваў|uk|Алюмінієві сплави}} — 35°. Зубілы вырабляюцца даўжынёй (L) 100, 125, 160, 200 і 250 мм, шырыня рабочай часткі (B) адпаведна складае 5, 10, 16, 20 і 25 мм. Рабочая частка зубіла {{нп3|Загартоўка|загартаваная|uk|Гартування}} і {{нп3|Адпусканне сталяў|адпушчаная|uk|Відпуск сталей}} на даўжыню (0,3…0,5)L. Цвёрдасць рабочай часткі зубілаў на даўжыні не менш за 0,5 L складае HRC 54…60, ударнай часткі на даўжыні не менш за 1,5 памеру папярочнага сячэння ад ударнага тарца: HRC 36,5…46,5. Зубілы вырабляюцца з інструментальнай сталі марак 7ХФ, 8ХФ паводле ДАСТ 5950-2000<ref name=":4">{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/1200013016/titles|title=ГОСТ 5950-2000 Прутки, полосы и мотки из инструментальной легированной стали. Общие технические условия (с Поправками) - Оглавление - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref> і У7А, У8А паводле ДАСТ 1435-99<ref>{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/1200017667|title=ГОСТ 1435-99 Прутки, полосы и мотки из инструментальной нелегированной стали. Общие технические условия (с Поправками) - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-04}}</ref>. == Крэйцмэйсель == {{Асноўны артыкул|Крэйцмэйсель}} Крэйцмэйсель адрозніваецца ад слясарнага зубіла тым, што мае вузейшы рэжучы край і прызначаны для выразання вузкіх пазоў, {{нп3|Шпонка|шпоначных пазоў|uk|Шпонка}} і г.д. Вуглы завострывання крэйцмэйселяў (α) складаюць 45, 60 і 70º, і яны вырабляюцца даўжынёй<ref name=":1" /> (L) 125, 160, 200 мм. Шырыня (b) рабочай часткі складае 2, 5, 8, 10, 12 мм. Матэрыялы для вырабу: 8HF, U7A, U8A. Патрабаванні да {{нп3|Тэрмічная апрацоўка металаў|тэрмічнай апрацоўкі|ru|Термическая обработка металлов}} і {{нп3|Цвёрдасць|цвёрдасці|uk|Твердість}} — такія ж самыя, што і для металаапрацоўчых зубілаў. Для выразання профільных пазоў — паўкруглыя, двухгранныя і іншыя — выкарыстоўваюцца спецыяльныя папярочныя крэйцмэйселі, якія называюцца ''пазаўнікамі.'' Яны вырабляюцца са сталі U8A даўжынёй 80, 100, 120, 150, 200, 300 і 350 мм з [[радыус]]ам закругллення 1; 1,5; 2; 2,5 і 3 мм. == Мантажнае зубіла == Прабіванне {{нп3|Адтул|адтулін|ru|Отверстие (техника)}} і шчылін у будаўнічых канструкцыях пад электраправодку выконваецца мантажнай стамескай (ТУ 36-1424-80). Зубіла выраблена з вугляродзістай сталі У7А або У8А, даўжынёй 250 мм.&nbsp;мм, таўшчыня 16&nbsp;мм, шырыня 25&nbsp;мм, з вуглом завострывання 60°. == Кавальскае зубіла == Кавальскае зубіла<ref name=":2" /> адрозніваецца ў першую чаргу тым, што мае адтуліну для мацавання на [[Драўніна|драўлянай]] ручцы, падобна да [[Малаток|малатка]]. Гэта дазваляе трымаць руку, якая трымае зубіла, далей ад гарачага металу, але яго таксама можна выкарыстоўваць для халоднай рубкі. Кавальскія зубілы таксама могуць быць фігурнымі, з закругленым рэжучым краем<ref name=":3" /> Матэрыял для вырабу зубіл — сталь 6ХС<ref name=":4" />. {{нп3|Цвёрдасць||uk|Твердість}} паверхні рабочай часткі: для зубілаў гарачай рубкі HRC 51,5…56, для зубілаў халоднай рубкі HRC 55…59; ударнай часткі HRC 32…41,5. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Копелевич&nbsp;В.&nbsp;Г., Спиридонов&nbsp;І.&nbsp;Г., Буфетов&nbsp;Г.&nbsp;П.'' Слюсарна справа.&nbsp;— К.: Освіта, 1997.&nbsp;— 206 с.&nbsp;— ISBN 966-04-0068-3 * ''Макієнко&nbsp;М.&nbsp;І.'' Загальний курс слюсарної справи.&nbsp;— К.: Вища школа, 1994.-311 с.&nbsp;— ISBN 5-11-004084-2 * ''Кропивницький&nbsp;М.&nbsp;М.'' Загальний курс слюсарної справи.&nbsp;— К.: Техніка, 1970.&nbsp;— 344 с. {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цяслярскія інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] [[Катэгорыя:Каменеапрацоўчыя інструменты]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўчыя інструменты]] plmwncq6o2yjly78m3v5jc5il9o2qhs 0 813981 5192996 2026-09-04T15:35:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Хаўратовіч}} {{Навуковец |Імя = Іосіф Пятровіч Хаўратовіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|24|12|1929}} |Месца нараджэння = в. [[Варгуцёва]], [[Круглянскі раён]], Магілёўская акруга (1924—19...» 5192996 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хаўратовіч}} {{Навуковец |Імя = Іосіф Пятровіч Хаўратовіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|24|12|1929}} |Месца нараджэння = в. [[Варгуцёва]], [[Круглянскі раён]], [[Магілёўская акруга (1924—1930)|Магілёўская акруга]], [[БССР]], [[СССР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} <br> {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[гісторык]], кнігавыдавец |Месца працы = [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ]], [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|«Беларуская Энцыклапедыя»]] |Навуковая ступень = [[кандыдат гістарычных навук]] (1966) |Навуковае званне = акадэмік Беларускай акадэміі сацыяльных навук (1995) |Альма-матэр = [[Мінскае мастацкае вучылішча]] (1948)<br>[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1955) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Дзяржаўная прэмія БССР|1976}} {{Заслужаны дзеяч культуры БССР|1983}} }} '''Іо́сіф Пятро́віч Хаўрато́віч''' ({{ДН|24|12|1929}}, в. [[Варгуцёва]], [[Круглянскі раён]], цяпер [[Магілёўская вобласць]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]] і [[кнігавыдавец]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1966). == Біяграфія == Нарадзіўся 24 снежня 1929 года ў вёсцы [[Варгуцёва]] [[Круглянскі раён|Круглянскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}<ref name="Kruhl">{{cite web|url=https://lib-krugloe.mogilev.by/assets-databases/belnames/Hovratovich.html|title=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|publisher=Круглянская цэнтральная раённая бібліятэка|date=|lang=be|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. У 1948 годзе скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]]. З 1949 года пачаў працоўную дзейнасць у якасці бібліятэкара. Пазней працаваў дырэктарам Талачынскага раённага [[Дом культуры|Дома культуры]], а таксама інспектарам аддзела культасветустаноў [[Талачынскі раён|Талачынскага]] райвыканкама. У 1955 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]<ref name="Kruhl"/>. Пасля атрымання вышэйшай адукацыі з 1955 года працаваў у [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КПБ]], дзе паслядоўна займаў пасады навуковага супрацоўніка, загадчыка сектара і вучонага сакратара. У 1966 годзе абараніў дысертацыю на здабыццё навуковай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. З 1967 года перайшоў на працу ў выдавецтва «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыя]]», дзе спачатку ўзначальваў рэдакцыі гісторыі [[СССР]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 1973 года стаў адказным сакратаром, а ў перыяд з 1975 па 1996 год займаў пасаду намесніка галоўнага рэдактара выдавецтва. У 1995 годзе быў абраны акадэмікам [[Беларуская акадэмія сацыяльных навук|Беларускай акадэміі сацыяльных навук]] і стаў членам яе прэзідыума<ref name="Mogilev">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20170427055958/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/krugloe/r13p34_4.htm|title=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|publisher=Магілёўская абласная бібліятэка|date=|lang=be|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. == Навуковая і выдавецкая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Іосіфа Хаўратовіча ахопліваюць гісторыю [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]], рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], а таксама падзеі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. З’яўляецца адным з аўтараў манаграфіі «Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.)», якая выйшла ў 1966 годзе. Напісаў шматлікія нарысы пра выдатных дзеячаў рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху, сярод якіх [[В. З. Харужая|В.&nbsp;З.&nbsp;Харужая]], [[А. Р. Салавей|А.&nbsp;Р.&nbsp;Салавей]], [[Л. І. Родзевіч|Л.&nbsp;І.&nbsp;Родзевіч]], [[С. С. Панкова|С.&nbsp;С.&nbsp;Панкова]], [[І. Пуліхаў|І.&nbsp;Пуліхаў]], [[П. М. Лепяшынскі|П.&nbsp;М.&nbsp;Лепяшынскі]], [[У. М. Азін|У.&nbsp;М.&nbsp;Азін]], [[М. В. Фрунзэ|М.&nbsp;В.&nbsp;Фрунзэ]] і іншыя. Таксама выступаў аўтарам гістарыяграфічных даследаванняў па гісторыі [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]] і [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]], рыхтаваў артыкулы для энцыклапедычных выданняў<ref name="Kruhl"/>. Прымаў актыўны ўдзел у складанні дакументальных зборнікаў, напісанні да іх прадмоў і навуковых каментарыяў. Да ліку такіх прац належаць двухтомнае выданне «Барацьба працоўных Заходняй Беларусі за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне і ўз’яднанне з БССР» (1962—1972), зборнік «Усенародны партызанскі рух на Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны» (том 1, 1967), «Злачынствы нямецка-фашысцкіх акупантаў у Беларусі» (1963, другое выданне&nbsp;— 1965), кніга «Слаўная дачка беларускага народа: Лісты, артыкулы В. Харужай і ўспаміны аб ёй» (другое выданне&nbsp;— 1962), а таксама матэрыялы, прысвечаныя гісторыі [[Савецка-польскія адносіны|савецка-польскіх адносін]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі на тэрыторыі Беларусі]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. Стварыў кнігу «Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі» (1995). Прыклаў значныя намаганні да распрацоўкі і практычнага ажыццяўлення навукова-метадычных прынцыпаў стварэння ўніверсальных, рэгіянальных, галіновых і тэматычных энцыклапедый<ref name="Mogilev"/>. За ўдзел у стварэнні фундаментальнай 12-томнай «[[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя|Беларускай Савецкай Энцыклапедыі]]» ў 1976 годзе быў удастоены Дзяржаўнай прэміі Беларусі{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1976)<ref name="Kruhl"/> * [[Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР]] (1983){{sfn|БелЭн|2003|с=562}} == Бібліяграфія == * Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.) / [А. Н. Мацко, І. П. Хаўратовіч і інш.]. — Мінск: Беларусь, 1966. — 355 с. * Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі. Т. 1—2. — Мн.: БелЭн, 1995—1997 (перавыданні на рускай мове: 1998, 3-е выд. 2002). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=16|старонкі=562|артыкул=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|ref=БелЭн}} * Хаўратовіч Іосіф Пятровіч // Памяць: Гіст.-дак. хроніка Круглянскага р-на. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 512. * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} * Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск: БелЭн, 2021. — Т. 6, кн. 2 : Могилёвская область. — С. 386. * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск: БелЭн, 2008. — Т. 7. — С. 424. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|139218|Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Круглянскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР]] 84vlgcxs6vcqxb67caecajnpq9qow1c 5192997 5192996 2026-09-04T15:35:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Супрацоўнікі выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі]]; дададзена [[Катэгорыя:Супрацоўнікі выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі»]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5192997 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хаўратовіч}} {{Навуковец |Імя = Іосіф Пятровіч Хаўратовіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|24|12|1929}} |Месца нараджэння = в. [[Варгуцёва]], [[Круглянскі раён]], [[Магілёўская акруга (1924—1930)|Магілёўская акруга]], [[БССР]], [[СССР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} <br> {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[гісторык]], кнігавыдавец |Месца працы = [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ]], [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|«Беларуская Энцыклапедыя»]] |Навуковая ступень = [[кандыдат гістарычных навук]] (1966) |Навуковае званне = акадэмік Беларускай акадэміі сацыяльных навук (1995) |Альма-матэр = [[Мінскае мастацкае вучылішча]] (1948)<br>[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1955) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Дзяржаўная прэмія БССР|1976}} {{Заслужаны дзеяч культуры БССР|1983}} }} '''Іо́сіф Пятро́віч Хаўрато́віч''' ({{ДН|24|12|1929}}, в. [[Варгуцёва]], [[Круглянскі раён]], цяпер [[Магілёўская вобласць]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]] і [[кнігавыдавец]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1966). == Біяграфія == Нарадзіўся 24 снежня 1929 года ў вёсцы [[Варгуцёва]] [[Круглянскі раён|Круглянскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}<ref name="Kruhl">{{cite web|url=https://lib-krugloe.mogilev.by/assets-databases/belnames/Hovratovich.html|title=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|publisher=Круглянская цэнтральная раённая бібліятэка|date=|lang=be|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. У 1948 годзе скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]]. З 1949 года пачаў працоўную дзейнасць у якасці бібліятэкара. Пазней працаваў дырэктарам Талачынскага раённага [[Дом культуры|Дома культуры]], а таксама інспектарам аддзела культасветустаноў [[Талачынскі раён|Талачынскага]] райвыканкама. У 1955 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]<ref name="Kruhl"/>. Пасля атрымання вышэйшай адукацыі з 1955 года працаваў у [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КПБ]], дзе паслядоўна займаў пасады навуковага супрацоўніка, загадчыка сектара і вучонага сакратара. У 1966 годзе абараніў дысертацыю на здабыццё навуковай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. З 1967 года перайшоў на працу ў выдавецтва «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыя]]», дзе спачатку ўзначальваў рэдакцыі гісторыі [[СССР]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 1973 года стаў адказным сакратаром, а ў перыяд з 1975 па 1996 год займаў пасаду намесніка галоўнага рэдактара выдавецтва. У 1995 годзе быў абраны акадэмікам [[Беларуская акадэмія сацыяльных навук|Беларускай акадэміі сацыяльных навук]] і стаў членам яе прэзідыума<ref name="Mogilev">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20170427055958/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/krugloe/r13p34_4.htm|title=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|publisher=Магілёўская абласная бібліятэка|date=|lang=be|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. == Навуковая і выдавецкая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Іосіфа Хаўратовіча ахопліваюць гісторыю [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]], рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], а таксама падзеі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. З’яўляецца адным з аўтараў манаграфіі «Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.)», якая выйшла ў 1966 годзе. Напісаў шматлікія нарысы пра выдатных дзеячаў рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху, сярод якіх [[В. З. Харужая|В.&nbsp;З.&nbsp;Харужая]], [[А. Р. Салавей|А.&nbsp;Р.&nbsp;Салавей]], [[Л. І. Родзевіч|Л.&nbsp;І.&nbsp;Родзевіч]], [[С. С. Панкова|С.&nbsp;С.&nbsp;Панкова]], [[І. Пуліхаў|І.&nbsp;Пуліхаў]], [[П. М. Лепяшынскі|П.&nbsp;М.&nbsp;Лепяшынскі]], [[У. М. Азін|У.&nbsp;М.&nbsp;Азін]], [[М. В. Фрунзэ|М.&nbsp;В.&nbsp;Фрунзэ]] і іншыя. Таксама выступаў аўтарам гістарыяграфічных даследаванняў па гісторыі [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]] і [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]], рыхтаваў артыкулы для энцыклапедычных выданняў<ref name="Kruhl"/>. Прымаў актыўны ўдзел у складанні дакументальных зборнікаў, напісанні да іх прадмоў і навуковых каментарыяў. Да ліку такіх прац належаць двухтомнае выданне «Барацьба працоўных Заходняй Беларусі за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне і ўз’яднанне з БССР» (1962—1972), зборнік «Усенародны партызанскі рух на Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны» (том 1, 1967), «Злачынствы нямецка-фашысцкіх акупантаў у Беларусі» (1963, другое выданне&nbsp;— 1965), кніга «Слаўная дачка беларускага народа: Лісты, артыкулы В. Харужай і ўспаміны аб ёй» (другое выданне&nbsp;— 1962), а таксама матэрыялы, прысвечаныя гісторыі [[Савецка-польскія адносіны|савецка-польскіх адносін]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі на тэрыторыі Беларусі]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. Стварыў кнігу «Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі» (1995). Прыклаў значныя намаганні да распрацоўкі і практычнага ажыццяўлення навукова-метадычных прынцыпаў стварэння ўніверсальных, рэгіянальных, галіновых і тэматычных энцыклапедый<ref name="Mogilev"/>. За ўдзел у стварэнні фундаментальнай 12-томнай «[[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя|Беларускай Савецкай Энцыклапедыі]]» ў 1976 годзе быў удастоены Дзяржаўнай прэміі Беларусі{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1976)<ref name="Kruhl"/> * [[Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР]] (1983){{sfn|БелЭн|2003|с=562}} == Бібліяграфія == * Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.) / [А. Н. Мацко, І. П. Хаўратовіч і інш.]. — Мінск: Беларусь, 1966. — 355 с. * Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі. Т. 1—2. — Мн.: БелЭн, 1995—1997 (перавыданні на рускай мове: 1998, 3-е выд. 2002). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=16|старонкі=562|артыкул=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|ref=БелЭн}} * Хаўратовіч Іосіф Пятровіч // Памяць: Гіст.-дак. хроніка Круглянскага р-на. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 512. * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} * Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск: БелЭн, 2021. — Т. 6, кн. 2 : Могилёвская область. — С. 386. * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск: БелЭн, 2008. — Т. 7. — С. 424. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|139218|Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Круглянскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР]] 99xw0zp4wc3ro25hxhmowmincmbnv0r 5193017 5192997 2026-09-04T16:28:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193017 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хаўратовіч}} {{Навуковец}} '''Іо́сіф Пятро́віч Хаўрато́віч''' ({{ДН|24|12|1929}}, в. [[Варгуцёва]], [[Круглянскі раён]], цяпер [[Магілёўская вобласць]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]] і [[кнігавыдавец]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1966). == Біяграфія == Нарадзіўся 24 снежня 1929 года ў вёсцы [[Варгуцёва]] [[Круглянскі раён|Круглянскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}<ref name="Kruhl">{{cite web|url=https://lib-krugloe.mogilev.by/assets-databases/belnames/Hovratovich.html|title=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|publisher=Круглянская цэнтральная раённая бібліятэка|date=|lang=be|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. У 1948 годзе скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]]. З 1949 года пачаў працоўную дзейнасць у якасці бібліятэкара. Пазней працаваў дырэктарам Талачынскага раённага [[Дом культуры|Дома культуры]], а таксама інспектарам аддзела культасветустаноў [[Талачынскі раён|Талачынскага]] райвыканкама. У 1955 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]<ref name="Kruhl"/>. Пасля атрымання вышэйшай адукацыі з 1955 года працаваў у [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КПБ]], дзе паслядоўна займаў пасады навуковага супрацоўніка, загадчыка сектара і вучонага сакратара. У 1966 годзе абараніў дысертацыю на здабыццё навуковай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. З 1967 года перайшоў на працу ў выдавецтва «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыя]]», дзе спачатку ўзначальваў рэдакцыі гісторыі [[СССР]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 1973 года стаў адказным сакратаром, а ў перыяд з 1975 па 1996 год займаў пасаду намесніка галоўнага рэдактара выдавецтва. У 1995 годзе быў абраны акадэмікам [[Беларуская акадэмія сацыяльных навук|Беларускай акадэміі сацыяльных навук]] і стаў членам яе прэзідыума<ref name="Mogilev">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20170427055958/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/krugloe/r13p34_4.htm|title=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|publisher=Магілёўская абласная бібліятэка|date=|lang=be|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. == Навуковая і выдавецкая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Іосіфа Хаўратовіча ахопліваюць гісторыю [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]], рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], а таксама падзеі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. З’яўляецца адным з аўтараў манаграфіі «Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.)», якая выйшла ў 1966 годзе. Напісаў шматлікія нарысы пра выдатных дзеячаў рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху, сярод якіх [[В. З. Харужая|В.&nbsp;З.&nbsp;Харужая]], [[А. Р. Салавей|А.&nbsp;Р.&nbsp;Салавей]], [[Л. І. Родзевіч|Л.&nbsp;І.&nbsp;Родзевіч]], [[С. С. Панкова|С.&nbsp;С.&nbsp;Панкова]], [[І. Пуліхаў|І.&nbsp;Пуліхаў]], [[П. М. Лепяшынскі|П.&nbsp;М.&nbsp;Лепяшынскі]], [[У. М. Азін|У.&nbsp;М.&nbsp;Азін]], [[М. В. Фрунзэ|М.&nbsp;В.&nbsp;Фрунзэ]] і іншыя. Таксама выступаў аўтарам гістарыяграфічных даследаванняў па гісторыі [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]] і [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]], рыхтаваў артыкулы для энцыклапедычных выданняў<ref name="Kruhl"/>. Прымаў актыўны ўдзел у складанні дакументальных зборнікаў, напісанні да іх прадмоў і навуковых каментарыяў. Да ліку такіх прац належаць двухтомнае выданне «Барацьба працоўных Заходняй Беларусі за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне і ўз’яднанне з БССР» (1962—1972), зборнік «Усенародны партызанскі рух на Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны» (том 1, 1967), «Злачынствы нямецка-фашысцкіх акупантаў у Беларусі» (1963, другое выданне&nbsp;— 1965), кніга «Слаўная дачка беларускага народа: Лісты, артыкулы В. Харужай і ўспаміны аб ёй» (другое выданне&nbsp;— 1962), а таксама матэрыялы, прысвечаныя гісторыі [[Савецка-польскія адносіны|савецка-польскіх адносін]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі на тэрыторыі Беларусі]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. Стварыў кнігу «Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі» (1995). Прыклаў значныя намаганні да распрацоўкі і практычнага ажыццяўлення навукова-метадычных прынцыпаў стварэння ўніверсальных, рэгіянальных, галіновых і тэматычных энцыклапедый<ref name="Mogilev"/>. За ўдзел у стварэнні фундаментальнай 12-томнай «[[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя|Беларускай Савецкай Энцыклапедыі]]» ў 1976 годзе быў удастоены Дзяржаўнай прэміі Беларусі{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1976)<ref name="Kruhl"/> * [[Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР]] (1983){{sfn|БелЭн|2003|с=562}} == Бібліяграфія == * Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.) / [А. Н. Мацко, І. П. Хаўратовіч і інш.]. — Мінск: Беларусь, 1966. — 355 с. * Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі. Т. 1—2. — Мн.: БелЭн, 1995—1997 (перавыданні на рускай мове: 1998, 3-е выд. 2002). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=16|старонкі=562|артыкул=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|ref=БелЭн}} * Хаўратовіч Іосіф Пятровіч // Памяць: Гіст.-дак. хроніка Круглянскага р-на. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 512. * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} * Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск: БелЭн, 2021. — Т. 6, кн. 2 : Могилёвская область. — С. 386. * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск: БелЭн, 2008. — Т. 7. — С. 424. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|139218|Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Круглянскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР]] prnqsgfbo1f7kd3lcqekdlqnhnkfcrf 5193020 5193017 2026-09-04T16:31:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193020 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хаўратовіч}} {{Навуковец}} '''Іо́сіф Пятро́віч Хаўрато́віч''' ({{ДН|24|12|1929}}, в. [[Варгуцёва]], [[Круглянскі раён]], цяпер [[Магілёўская вобласць]] — верасень [[2026]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]] і [[кнігавыдавец]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1966). == Біяграфія == Нарадзіўся 24 снежня 1929 года ў вёсцы [[Варгуцёва]] [[Круглянскі раён|Круглянскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}<ref name="Kruhl">{{cite web|url=https://lib-krugloe.mogilev.by/assets-databases/belnames/Hovratovich.html|title=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|publisher=Круглянская цэнтральная раённая бібліятэка|date=|lang=be|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. У 1948 годзе скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]]. З 1949 года пачаў працоўную дзейнасць у якасці бібліятэкара. Пазней працаваў дырэктарам Талачынскага раённага [[Дом культуры|Дома культуры]], а таксама інспектарам аддзела культасветустаноў [[Талачынскі раён|Талачынскага]] райвыканкама. У 1955 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]<ref name="Kruhl"/>. Пасля атрымання вышэйшай адукацыі з 1955 года працаваў у [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КПБ]], дзе паслядоўна займаў пасады навуковага супрацоўніка, загадчыка сектара і вучонага сакратара. У 1966 годзе абараніў дысертацыю на здабыццё навуковай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. З 1967 года перайшоў на працу ў выдавецтва «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыя]]», дзе спачатку ўзначальваў рэдакцыі гісторыі [[СССР]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 1973 года стаў адказным сакратаром, а ў перыяд з 1975 па 1996 год займаў пасаду намесніка галоўнага рэдактара выдавецтва. У 1995 годзе быў абраны акадэмікам [[Беларуская акадэмія сацыяльных навук|Беларускай акадэміі сацыяльных навук]] і стаў членам яе прэзідыума<ref name="Mogilev">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20170427055958/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/krugloe/r13p34_4.htm|title=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|publisher=Магілёўская абласная бібліятэка|date=|lang=be|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. Памёр у верасні 2026 года (пра смерць стала вядома 2 верасня)<ref name="NN_2026">{{cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/403748|title=Памёр Іосіф Хаўратовіч|date=2 верасня 2026|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. == Навуковая і выдавецкая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Іосіфа Хаўратовіча ахопліваюць гісторыю [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]], рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], а таксама падзеі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. З’яўляецца адным з аўтараў манаграфіі «Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.)», якая выйшла ў 1966 годзе. Напісаў шматлікія нарысы пра выдатных дзеячаў рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху, сярод якіх [[В. З. Харужая|В.&nbsp;З.&nbsp;Харужая]], [[А. Р. Салавей|А.&nbsp;Р.&nbsp;Салавей]], [[Л. І. Родзевіч|Л.&nbsp;І.&nbsp;Родзевіч]], [[С. С. Панкова|С.&nbsp;С.&nbsp;Панкова]], [[І. Пуліхаў|І.&nbsp;Пуліхаў]], [[П. М. Лепяшынскі|П.&nbsp;М.&nbsp;Лепяшынскі]], [[У. М. Азін|У.&nbsp;М.&nbsp;Азін]], [[М. В. Фрунзэ|М.&nbsp;В.&nbsp;Фрунзэ]] і іншыя. Таксама выступаў аўтарам гістарыяграфічных даследаванняў па гісторыі [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]] і [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]], рыхтаваў артыкулы для энцыклапедычных выданняў<ref name="Kruhl"/>. Прымаў актыўны ўдзел у складанні дакументальных зборнікаў, напісанні да іх прадмоў і навуковых каментарыяў. Да ліку такіх прац належаць двухтомнае выданне «Барацьба працоўных Заходняй Беларусі за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне і ўз’яднанне з БССР» (1962—1972), зборнік «Усенародны партызанскі рух на Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны» (том 1, 1967), «Злачынствы нямецка-фашысцкіх акупантаў у Беларусі» (1963, другое выданне&nbsp;— 1965), кніга «Слаўная дачка беларускага народа: Лісты, артыкулы В. Харужай і ўспаміны аб ёй» (другое выданне&nbsp;— 1962), а таксама матэрыялы, прысвечаныя гісторыі [[Савецка-польскія адносіны|савецка-польскіх адносін]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі на тэрыторыі Беларусі]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. Стварыў кнігу «Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі» (1995). Прыклаў значныя намаганні да распрацоўкі і практычнага ажыццяўлення навукова-метадычных прынцыпаў стварэння ўніверсальных, рэгіянальных, галіновых і тэматычных энцыклапедый<ref name="Mogilev"/>. За ўдзел у стварэнні фундаментальнай 12-томнай «[[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя|Беларускай Савецкай Энцыклапедыі]]» ў 1976 годзе быў удастоены Дзяржаўнай прэміі Беларусі{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1976)<ref name="Kruhl"/> * [[Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР]] (1983){{sfn|БелЭн|2003|с=562}} == Бібліяграфія == * Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.) / [А. Н. Мацко, І. П. Хаўратовіч і інш.]. — Мінск: Беларусь, 1966. — 355 с. * Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі. Т. 1—2. — Мн.: БелЭн, 1995—1997 (перавыданні на рускай мове: 1998, 3-е выд. 2002). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=16|старонкі=562|артыкул=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|ref=БелЭн}} * Хаўратовіч Іосіф Пятровіч // Памяць: Гіст.-дак. хроніка Круглянскага р-на. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 512. * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} * Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск: БелЭн, 2021. — Т. 6, кн. 2 : Могилёвская область. — С. 386. * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск: БелЭн, 2008. — Т. 7. — С. 424. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|139218|Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Круглянскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР]] 60rok8kagltk7a27xlbayvnwji9t9tn 5193044 5193020 2026-09-04T17:09:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193044 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хаўратовіч}} {{Навуковец}} '''Іо́сіф Пятро́віч Хаўрато́віч''' ({{ДН|24|12|1929}}, в. [[Варгуцёва]], [[Круглянскі раён]], цяпер [[Магілёўская вобласць]] — [[1 верасня]] [[2026]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]] і [[кнігавыдавец]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1966). == Біяграфія == Нарадзіўся 24 снежня 1929 года ў вёсцы [[Варгуцёва]] [[Круглянскі раён|Круглянскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}<ref name="Kruhl">{{cite web|url=https://lib-krugloe.mogilev.by/assets-databases/belnames/Hovratovich.html|title=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|publisher=Круглянская цэнтральная раённая бібліятэка|date=|lang=be|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. У 1948 годзе скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]]. З 1949 года пачаў працоўную дзейнасць у якасці бібліятэкара. Пазней працаваў дырэктарам Талачынскага раённага [[Дом культуры|Дома культуры]], а таксама інспектарам аддзела культасветустаноў [[Талачынскі раён|Талачынскага]] райвыканкама. У 1955 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]<ref name="Kruhl"/>. Пасля атрымання вышэйшай адукацыі з 1955 года працаваў у [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КПБ]], дзе паслядоўна займаў пасады навуковага супрацоўніка, загадчыка сектара і вучонага сакратара. У 1966 годзе абараніў дысертацыю на здабыццё навуковай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. З 1967 года перайшоў на працу ў выдавецтва «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыя]]», дзе спачатку ўзначальваў рэдакцыі гісторыі [[СССР]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 1973 года стаў адказным сакратаром, а ў перыяд з 1975 па 1996 год займаў пасаду намесніка галоўнага рэдактара выдавецтва. У 1995 годзе быў абраны акадэмікам [[Беларуская акадэмія сацыяльных навук|Беларускай акадэміі сацыяльных навук]] і стаў членам яе прэзідыума<ref name="Mogilev">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20170427055958/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/krugloe/r13p34_4.htm|title=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|publisher=Магілёўская абласная бібліятэка|date=|lang=be|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. Памёр 1 верасня 2026 года<ref name="NN_2026">{{cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/403748|title=Памёр Іосіф Хаўратовіч|date=2 верасня 2026|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. == Навуковая і выдавецкая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Іосіфа Хаўратовіча ахопліваюць гісторыю [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]], рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], а таксама падзеі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. З’яўляецца адным з аўтараў манаграфіі «Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.)», якая выйшла ў 1966 годзе. Напісаў шматлікія нарысы пра выдатных дзеячаў рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху, сярод якіх [[В. З. Харужая|В.&nbsp;З.&nbsp;Харужая]], [[А. Р. Салавей|А.&nbsp;Р.&nbsp;Салавей]], [[Л. І. Родзевіч|Л.&nbsp;І.&nbsp;Родзевіч]], [[С. С. Панкова|С.&nbsp;С.&nbsp;Панкова]], [[І. Пуліхаў|І.&nbsp;Пуліхаў]], [[П. М. Лепяшынскі|П.&nbsp;М.&nbsp;Лепяшынскі]], [[У. М. Азін|У.&nbsp;М.&nbsp;Азін]], [[М. В. Фрунзэ|М.&nbsp;В.&nbsp;Фрунзэ]] і іншыя. Таксама выступаў аўтарам гістарыяграфічных даследаванняў па гісторыі [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]] і [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]], рыхтаваў артыкулы для энцыклапедычных выданняў<ref name="Kruhl"/>. Прымаў актыўны ўдзел у складанні дакументальных зборнікаў, напісанні да іх прадмоў і навуковых каментарыяў. Да ліку такіх прац належаць двухтомнае выданне «Барацьба працоўных Заходняй Беларусі за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне і ўз’яднанне з БССР» (1962—1972), зборнік «Усенародны партызанскі рух на Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны» (том 1, 1967), «Злачынствы нямецка-фашысцкіх акупантаў у Беларусі» (1963, другое выданне&nbsp;— 1965), кніга «Слаўная дачка беларускага народа: Лісты, артыкулы В. Харужай і ўспаміны аб ёй» (другое выданне&nbsp;— 1962), а таксама матэрыялы, прысвечаныя гісторыі [[Савецка-польскія адносіны|савецка-польскіх адносін]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі на тэрыторыі Беларусі]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. Стварыў кнігу «Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі» (1995). Прыклаў значныя намаганні да распрацоўкі і практычнага ажыццяўлення навукова-метадычных прынцыпаў стварэння ўніверсальных, рэгіянальных, галіновых і тэматычных энцыклапедый<ref name="Mogilev"/>. За ўдзел у стварэнні фундаментальнай 12-томнай «[[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя|Беларускай Савецкай Энцыклапедыі]]» ў 1976 годзе быў удастоены Дзяржаўнай прэміі Беларусі{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1976)<ref name="Kruhl"/> * [[Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР]] (1983){{sfn|БелЭн|2003|с=562}} == Бібліяграфія == * Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.) / [А. Н. Мацко, І. П. Хаўратовіч і інш.]. — Мінск: Беларусь, 1966. — 355 с. * Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі. Т. 1—2. — Мн.: БелЭн, 1995—1997 (перавыданні на рускай мове: 1998, 3-е выд. 2002). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=16|старонкі=562|артыкул=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|ref=БелЭн}} * Хаўратовіч Іосіф Пятровіч // Памяць: Гіст.-дак. хроніка Круглянскага р-на. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 512. * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} * Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск: БелЭн, 2021. — Т. 6, кн. 2 : Могилёвская область. — С. 386. * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск: БелЭн, 2008. — Т. 7. — С. 424. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|139218|Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Круглянскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР]] 8jo54x8dl70muea82u36lbbqjqwlh5g 0 813982 5192998 2026-09-04T15:37:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Панцеляймон Мікалаевіч Лепяшынскі]] 5192998 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Панцеляймон Мікалаевіч Лепяшынскі]] 78qy9b2au51jhyq6lhw3vophecgp8uu 0 813983 5192999 2026-09-04T15:37:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Уладзімір Марцінавіч Азін]] 5192999 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уладзімір Марцінавіч Азін]] 37ukppdp55411jkptpr8uq66w4qs541 0 813984 5193000 2026-09-04T15:38:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Софія Сяргееўна Панкова]] 5193000 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Софія Сяргееўна Панкова]] 5pc9il2scdx0rfdszacgqc7ffy6w8zt 14 813985 5193009 2026-09-04T15:55:39Z Ciepiersia 162280 новая 5193009 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} {{catmain}} [[Катэгорыя:Рамёствы]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] pu36l33u6hriwxtoiyx0mcsmwucfk8q 14 813986 5193021 2026-09-04T16:31:59Z Ciepiersia 162280 новая 5193021 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} {{catmain}} [[Катэгорыя:Вытворчыя працэсы]] [[Катэгорыя:Цеплаперадача]] pffbe8fk44k57jq6kifx5l0v5b59506 5193022 5193021 2026-09-04T16:32:07Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Вытворчыя працэсы]]; дададзена [[Катэгорыя:Вытворчыя працэсы і аперацыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5193022 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} {{catmain}} [[Катэгорыя:Вытворчыя працэсы і аперацыі]] [[Катэгорыя:Цеплаперадача]] 1p1qfsmqxtkf9aagasalfoitdotuask 0 813987 5193024 2026-09-04T16:37:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іосіф Пятровіч Хаўратовіч]] 5193024 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іосіф Пятровіч Хаўратовіч]] 4gojm5xoceyez8tc8pverwyeup8yca8 0 813988 5193025 2026-09-04T16:37:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іосіф Пятровіч Хаўратовіч]] 5193025 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іосіф Пятровіч Хаўратовіч]] 4gojm5xoceyez8tc8pverwyeup8yca8 0 813989 5193026 2026-09-04T16:37:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іосіф Пятровіч Хаўратовіч]] 5193026 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іосіф Пятровіч Хаўратовіч]] 4gojm5xoceyez8tc8pverwyeup8yca8 0 813990 5193029 2026-09-04T16:44:28Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/152836606|Бородок]]» 5193029 wikitext text/x-wiki [[Файл:Пробойники.jpg|міні| Прабойнікі]] '''Барадок'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%A2|title=КАВАЛЬСКІ ІНСТРУМЕНТ - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> (таксама '''прабойнік'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%96%D0%BA|title=прабойнік - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>) - ручны {{нп3|Слясарства|слясарны|uk|Слюсарні роботи}} інструмент, прызначаны для высечкі адтулін у <nowiki>{{нп3|Ліставы матэрыял|ліставым матэрыяле|ru|Листовой материал}}</nowiki> і каменных/бетонных сценах. Уяўляе сабой стрыжань, адзін канец якога (працоўная частка) выкананы ў выглядзе ўсечанага конусу. У папярочным перасеку барадкі могуць адрознівацца ў залежнасці ад формы высякальных адтулін - [[Круг|круглыя]], [[Квадрат|квадратныя]], прастакутныя, трохкутныя і т. д. Прабой адтуліны вырабляецца ўдарамі малатка па процілеглай частцы барадка - затыльніку. Барадкі выконваюцца з {{нп3|Цвёрдасць|цвёрдых|uk|Твердість}} {{нп3|Інструментальная сталь|інструментальных сталей|uk|Інструментальна сталь}}. Прыватным выпадкам барадка з'яўляецца інструмент, званы шлямбурам<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B1%D1%83%D1%80|title=шлямбур - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>. Сталёвы стрыжань, які мае на працоўным канцы высвідраваную паражніну і яе тарэц, абсталяваны зубцамі. Шлямбуры ўжываюць пераважна для прароблівання глухіх адтулін пад дзюбелі ў цагляных, радзей бетонных сценах. == Літаратура == * {{ВТ-МЭСБЕ|Пробойник}} * Н. Д. Беляков, А. И. Покровская, Н. Е. Цейтлин. [https://books.google.com/books?id=nDj6AgAAQBAJ&pg=PA104 Кружок ''Умелые руки'' в школе]. Учпедгиз, 1957. С. 104. [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] jtl2ldrz5lpqh3ry2q016gsbiu9kczu 5193030 5193029 2026-09-04T16:47:19Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5193030 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Пробойники.jpg|міні|250px|Прабойнікі]] '''Барадок'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%A2|title=КАВАЛЬСКІ ІНСТРУМЕНТ - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> (таксама '''прабойнік'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%96%D0%BA|title=прабойнік - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>) — ручны {{нп3|Слясарства|слясарны|uk|Слюсарні роботи}} інструмент, прызначаны для высечкі адтулін у {{нп3|Ліставы матэрыял|ліставым матэрыяле|ru|Листовой материал}} і каменных/бетонных сценах. Уяўляе сабой стрыжань, адзін канец якога (працоўная частка) выкананы ў выглядзе ўсечанага конусу. У папярочным перасеку барадкі могуць адрознівацца ў залежнасці ад формы высякальных адтулін — [[круг]]лыя, [[квадрат]]ныя, прастакутныя, трохкутныя і т. д. Прабой адтуліны вырабляецца ўдарамі малатка па процілеглай частцы барадка — затыльніку. Барадкі выконваюцца з {{нп3|Цвёрдасць|цвёрдых|uk|Твердість}} {{нп3|Інструментальная сталь|інструментальных сталей|uk|Інструментальна сталь}}. Прыватным выпадкам барадка з’яўляецца інструмент, званы шлямбурам<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B1%D1%83%D1%80|title=шлямбур - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>. Сталёвы стрыжань, які мае на працоўным канцы высвідраваную паражніну і яе тарэц, абсталяваны зубцамі. Шлямбуры ўжываюць пераважна для прароблівання глухіх адтулін пад дзюбелі ў цагляных, радзей бетонных сценах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-МЭСБЕ|Пробойник}} * Н. Д. Беляков, А. И. Покровская, Н. Е. Цейтлин. [https://books.google.com/books?id=nDj6AgAAQBAJ&pg=PA104 Кружок ''Умелые руки'' в школе]. Учпедгиз, 1957. С. 104. {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] 25lhadwenw7w4mahotxiirvjl63pvkl 5193209 5193030 2026-09-05T07:50:24Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5193209 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Пробойники.jpg|міні|250px|Прабойнікі]] '''Барадок'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%A2|title=КАВАЛЬСКІ ІНСТРУМЕНТ - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> (таксама '''прабойнік'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%96%D0%BA|title=прабойнік - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>, '''Прабоіч''', '''Друшляк''', '''Ударнік''', '''Кернер''', '''Дорнік'''<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>) — ручны {{нп3|Слясарства|слясарны|uk|Слюсарні роботи}} інструмент, прызначаны для высечкі адтулін у {{нп3|Ліставы матэрыял|ліставым матэрыяле|ru|Листовой материал}} і каменных/бетонных сценах. Уяўляе сабой стрыжань, адзін канец якога (працоўная частка) выкананы ў выглядзе ўсечанага конусу. У папярочным перасеку барадкі могуць адрознівацца ў залежнасці ад формы высякальных адтулін — [[круг]]лыя, [[квадрат]]ныя, прастакутныя, трохкутныя і т. д. Прабой адтуліны вырабляецца ўдарамі малатка па процілеглай частцы барадка — затыльніку. Барадкі выконваюцца з {{нп3|Цвёрдасць|цвёрдых|uk|Твердість}} {{нп3|Інструментальная сталь|інструментальных сталей|uk|Інструментальна сталь}}. Прыватным выпадкам барадка з’яўляецца інструмент, званы шлямбурам<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B1%D1%83%D1%80|title=шлямбур - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>. Сталёвы стрыжань, які мае на працоўным канцы высвідраваную паражніну і яе тарэц, абсталяваны зубцамі. Шлямбуры ўжываюць пераважна для прароблівання глухіх адтулін пад дзюбелі ў цагляных, радзей бетонных сценах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-МЭСБЕ|Пробойник}} * Н. Д. Беляков, А. И. Покровская, Н. Е. Цейтлин. [https://books.google.com/books?id=nDj6AgAAQBAJ&pg=PA104 Кружок ''Умелые руки'' в школе]. Учпедгиз, 1957. С. 104. {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] e4pcbe7pkrkpzvw90p9ylfhad3ijlmi 5193217 5193209 2026-09-05T08:03:39Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5193217 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Пробойники.jpg|міні|250px|Прабойнікі]] '''Барадок'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%A2|title=КАВАЛЬСКІ ІНСТРУМЕНТ - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> (таксама '''прабойнік'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%96%D0%BA|title=прабойнік - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>, '''Прабоіч'''<ref>[https://verbum.by/esbm/praboich Прабоіч]</ref>, '''Друшляк'''<ref>[https://verbum.by/brs/drushliak Друшляк]</ref>, '''Ударнік''', '''Кернер''', '''Дорнік'''<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>) — ручны {{нп3|Слясарства|слясарны|uk|Слюсарні роботи}} інструмент, прызначаны для высечкі адтулін у {{нп3|Ліставы матэрыял|ліставым матэрыяле|ru|Листовой материал}} і каменных/бетонных сценах. Уяўляе сабой стрыжань, адзін канец якога (працоўная частка) выкананы ў выглядзе ўсечанага конусу. У папярочным перасеку барадкі могуць адрознівацца ў залежнасці ад формы высякальных адтулін — [[круг]]лыя, [[квадрат]]ныя, прастакутныя, трохкутныя і т. д. Прабой адтуліны вырабляецца ўдарамі малатка па процілеглай частцы барадка — затыльніку. Барадкі выконваюцца з {{нп3|Цвёрдасць|цвёрдых|uk|Твердість}} {{нп3|Інструментальная сталь|інструментальных сталей|uk|Інструментальна сталь}}. Прыватным выпадкам барадка з’яўляецца інструмент, званы шлямбурам<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B1%D1%83%D1%80|title=шлямбур - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>. Сталёвы стрыжань, які мае на працоўным канцы высвідраваную паражніну і яе тарэц, абсталяваны зубцамі. Шлямбуры ўжываюць пераважна для прароблівання глухіх адтулін пад дзюбелі ў цагляных, радзей бетонных сценах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-МЭСБЕ|Пробойник}} * Н. Д. Беляков, А. И. Покровская, Н. Е. Цейтлин. [https://books.google.com/books?id=nDj6AgAAQBAJ&pg=PA104 Кружок ''Умелые руки'' в школе]. Учпедгиз, 1957. С. 104. {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] 5rswnlur7hxiu185gtrkte2b101tz1g 5193219 5193217 2026-09-05T08:04:42Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5193219 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Пробойники.jpg|міні|250px|Прабойнікі]] '''Барадок'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%A2|title=КАВАЛЬСКІ ІНСТРУМЕНТ - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> (таксама '''прабойнік'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%96%D0%BA|title=прабойнік - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>, '''Прабоіч'''<ref>[https://verbum.by/esbm/praboich Прабоіч]</ref>, '''Друшляк'''<ref>[https://verbum.by/brs/drushliak Друшляк]</ref>, '''Ударнік''', '''Кернер''', '''Дорнік'''<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>) — ручны {{нп3|Слясарства|слясарны|uk|Слюсарні роботи}} інструмент, прызначаны для высечкі адтулін у {{нп3|Ліставы матэрыял|ліставым матэрыяле|ru|Листовой материал}} і каменных/бетонных сценах. Уяўляе сабой стрыжань, адзін канец якога (працоўная частка) выкананы ў выглядзе ўсечанага конусу. У папярочным перасеку барадкі могуць адрознівацца ў залежнасці ад формы высякальных адтулін — [[круг]]лыя, [[квадрат]]ныя, прастакутныя, трохкутныя і т. д. Прабой адтуліны вырабляецца ўдарамі малатка па процілеглай частцы барадка — затыльніку. Барадкі выконваюцца з {{нп3|Цвёрдасць|цвёрдых|uk|Твердість}} {{нп3|Інструментальная сталь|інструментальных сталей|uk|Інструментальна сталь}}. Прыватным выпадкам барадка з’яўляецца інструмент, званы шлямбурам<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B1%D1%83%D1%80|title=шлямбур - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>. Сталёвы стрыжань, які мае на працоўным канцы высвідраваную паражніну і яе тарэц, абсталяваны зубцамі. Шлямбуры ўжываюць пераважна для прароблівання глухіх адтулін пад дзюбелі ў цагляных, радзей бетонных сценах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-МЭСБЕ|Пробойник}} * Н. Д. Беляков, А. И. Покровская, Н. Е. Цейтлин. [https://books.google.com/books?id=nDj6AgAAQBAJ&pg=PA104 Кружок ''Умелые руки'' в школе]. Учпедгиз, 1957. С. 104. {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] 401xxf2bhqlnaeiqq8b178l04j9f1xo 0 813991 5193031 2026-09-04T16:48:03Z Ciepiersia 162280 + 5193031 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Барадок]] 6jg8j1w1uf85s8ov87zf8gw9otrx9rm 0 813992 5193033 2026-09-04T16:49:21Z Ciepiersia 162280 + 5193033 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Барадок]] 6jg8j1w1uf85s8ov87zf8gw9otrx9rm 0 813993 5193034 2026-09-04T16:54:36Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = |подпіс = |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>Fil...» 5193034 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = |подпіс = |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 =42 000 чалавек |сілы2 =2000 чалавек |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 942 забітых (заявы ўладаў)<ref name="Over300"/>,<br />1000 палонных<ref name="pledged"/> |агульныя страты = }} '''Бітва за Хавіджу''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку 2011—2017 гадоў]], у ходзе якога ўрадавая армія разам з саюзнікамі правяла наступальную аперацыю ў раёне горада Хавіджа супраць баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427 |access-date=21 September 2017|work=[[BBC News]]|date=21 September 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == Хавіджа размешчаная за 50 кіламетрах на захад ад горада Кіркук. З моманту [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] была апорай [[Іракскія паўстанцы|суніцкіх паўстанцаў]]<ref name=BBC>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427|access-date=21 September 2017|work=[[BBC]]|date=16 September 2017}}</ref>. У 2013 годзе сілавікі расстралялі мірную дэманстрацыю, што абумовіла сімпатыю мясцовага насельніцтва да [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Battle to remove ISIL from Hawija could unlock further sectarian tensions|url=https://www.thenationalnews.com/world/battle-to-remove-isil-from-hawija-could-unlock-further-sectarian-tensions-1.626394|author=Florian Nehouf|access-date=22 September 2017|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=7 September 2017}}</ref>, і, як следства, у 2014 годзе групоўка хутка захапіла горад<ref name=BBC/>. У ліпені 2016 года падчас [[Бітва за Масул (2016—2017)|наступлення на Масул]] горад апынуўся ізаляваны ад асноўных сіл баевікоў<ref>{{cite news|title=Almost everybody is against a Kurdish referendum|url=https://www.economist.com/news/briefing/21728899-once-america-and-iran-agree-almost-everybody-against-kurdish-referendum|access-date=21 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=16 September 2017}}</ref>, але яго штурм неаднаразова адкладваўся з-за розных міжканфесійных праблем і рознагалоссяў з нагоды ўдзелу [[Пешмерга|Пешмергі]] і апалчэння [[Сілы народнай мабілізацыі|сіл народнай мабілізацыі]]<ref>{{cite news|title=Abadi blames Peshmerga fragmentation for delay in Hawija op|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060920175|access-date=21 September 2017|work=[[Rudaw Media Network]]|date=6 September 2017}}</ref>. == Сілы == З боку ўрадавай арміі і яе саюзнікаў у баях вакол Хавіджы прынімала ўдзел 42 тысячы чалавек<ref>{{cite web|title=Iraq Brought About 42K Fighters Near Daesh Controlled Hawija For Hawija Operation|url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/13-september-iraq-brought-about-42k-fighters-near-daesh-controlled|publisher=LiveuaMap|access-date=13 September 2017}}</ref>. Ад Узброеных сіл Ірака былі прыцягнуты 9-я дывізія, Аддзел рэагавання на надзвычайныя сітуацыі, Сілы спецыяльных аперацый<ref name="liberation">{{cite web |url=https://ctc.usma.edu/posts/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines |title=The Hawija Offensive: A Liberation Exposes Faultlines |author=Derek Henry Flood |work=[[Combating Terrorism Center]] |date=18 October 2017 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143744/https://ctc.usma.edu/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines/ |url-status=dead }}</ref> і авіяцыя<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, падтрыманыя паліцыяй<ref name="liberation"/>. Ад Сіл народнай мабілізацыі адзначыліся: [[Асаіб Ахль аль-Хак]], [[Харакат Ан-Нуджаба]]<ref name="eject">{{cite news|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/10/iraqi-troops-iranian-backed-militias-eject-islamic-state-from-hawija.php |title=Iraqi troops, Iranian-backed militias eject Islamic State from Hawija |author=Bill Roggio |work=[[Long War Journal]] |date=5 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, [[Арганізацыя Бадра]]<ref name="harbipress">[http://www.harbipress.com/news.php?News=24034 آخر التطورات الميدانية لعمليات قادمون يا حويجة حتى الساعة] Harbi Press (in Arabic) 3 October 2017 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012231047/http://www.harbipress.com/news.php?News=24034|date=12 October 2017}}</ref>, Куват аль-Шахід ас-Садр аль-Аваль, Ліва аль-Таф<ref name="harbipress"/>, 16-я туркменская брыгада<ref>{{Cite web |url=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |title=بالفيديو: لواء 16 الحشد الشعبي قوة التركمان تعلن استعدادها الكامل للمشاركة في عمليات تحريرى الحويجة - تقارير وتحقيقات |access-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703162349/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |archive-date=2018-07-03 |url-status=usurped }}</ref>. Асобнае апалчэнне прадставіла племя Аль-Абайдзі<ref>{{Cite web |title=Arab tribe in Iraq mobilizes more than 5,000 fighters to prevent ISIS regrouping |url=https://shafaq.com/en/Iraq/arab-tribe-in-iraq-mobilizes-more-than-5-000-fighters-to-prevent-isis-regrouping |access-date=2026-06-11 |website=Shafaq News {{!}} Latest breaking news in Iraq and the world |language=en}}</ref>. З паветра аперацыю падтрымлівалі [[ВПС ЗША]]<ref name="liberation"/>. Кантынгент ІДІЛ у раёне Хавіджы налічваў 2000 байцоў<ref name="ISIS surrenders Hawija">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/10/05/1-000-isis-militants-surrender-iraq-wins-islamic-state-loses-key-iraqi-town-1-000-militants-surrende/736901001/ |title=1,000 ISIS militants surrender as Iraq retakes key town of Hawija |author=Jim Michaels|work=USA Today}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/middleeast/2017/09/iraq-control-hawija-isil-170923130430306.html|title=Iraq: Who will control Hawija after ISIL?|author=Osama bin Javaid|publisher=Al Jazeera|date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref>, у тым ліку баевікі з батальёна Саладзіна<ref name="next battle">{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2017/9/1/Hawija-The-next-battle-in-Iraqs-war-against-IS |title=Hawija: The next battle in Iraq's war against the Islamic State group |author=Gareth Browne |work=The New Arab |date=2 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> і спецатрада «Шукальнікі пакутніцтва»<ref name="pledged">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/middleeast/isis-iraq-surrender.html |title=ISIS Fighters, Having Pledged to Fight or Die, Surrender en Masse |author=Rod Nordland |work=[[The New York Times]] |date=8 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 20 верасня ўрадавыя войскі з паўночна-заходняга напрамку пачалі наступленне на Хавіджу, адбіўшы чатыры вёскі пад Аль-Шыркатам<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/21-september-the-iraqi-army-and-the-pmu-control-4-villages|title=The Iraqi army and the PMU control 4 villages in North-East of Sharqat|publisher=LiveuaMap|access-date=5 October 2017}}</ref>. На наступны дзень пад іх кантроль перайшло па меншай меры 11 вёсак у раёне Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|title=Iraqi forces make significant advance towards Hawija: map|date=21 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414143334/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|url-status=dead}}</ref>. 22 верасня апалчэнцы і вайскоўцы вызвалілі яшчэ 15 вёсак<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|title=Iraqi forces liberate 140km2 of territory north of Hawija|date=22 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414114404/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|url-status=dead}}</ref>. 24-га УС Ірака абвясцілі аб завяршэнні першага фазы аперацыі. На той момант яны адбілі ўсе раёны на поўнач ад ракі Аль-Заб, а таксама некаторыя іншыя раёны на захад ад [[Тыгр (рака)|ракі Тыгр]] і ў паўночных гарах Махуль<ref name="end Phase 1">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-forces-end-phase-1-hawija-offensive/|title=Iraqi forces end phase 1 of Hawija offensive: command|author=Mohammed Mostafa|date=2 September 2017|access-date=27 September 2017}}</ref>. 29 верасня іракскія сілы пачалі другі этап наступлення, захапіўшы чатыры вёскі і ўвайшоўшы ў горад Аль-Абасі<ref name="phase 2 starts">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/40-militants-killed-second-phase-hawija-offensive-starts/|title=More than 40 IS militants killed, as second phase of Hawija offensive starts|author=Nehal Mostafa|publisher=Iraqi News|date=29 September 2017|access-date=29 September 2017}}</ref>. 4 кастрычніка ўрадавая армія пачынае непасрэдны штурм Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/irak-les-forces-gouvernementales-ont-penetre-dans-hawija-fief-de-l-ei_1949286.html|title=Les forces irakiennes entrent dans Hawija, le dernier bastion nordiste de l'EI|date=4 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref>, з ходу захапіўшы некалькі кварталаў<ref name="army">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iraqi-army-allied-shiite-forces-islamic-state-hawija/4056700.html |title=Iraqi Army, Allied Shiite Forces Enter IS-held Hawija |author=Rikar Hussein |publisher=[[Voice of America]] |date=4 October 2017|access-date=9 October 2017}}</ref>. На наступны дзень іракскія сілы бяруць, большую частку горада, уключаючы цэнтр<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/les-forces-irakiennes-reprennent-le-centre-de-hawija-a-l-ei_1949607.html|title=L'EI perd son dernier grand centre urbain en Irak|date=5 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=Reuters in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/05/iraqi-army-claims-recapture-islamic-state-isis-held-areas-hawija |title=Hawija: Iraqi army says it has recaptured one of last Isis enclaves &#124; World news |work=The Guardian |date=5 October 2017 |access-date=2018-04-30}}</ref>. 8 кастрычніка была разбіта апошняя група баевікоў<ref name=Basnews>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/383868|title=Map: Remaining Iraqi Territories Under Control of IS|date=8 October 2017|publisher=Basnews|access-date=8 October 2017}}</ref>. Як адзначалі вайскоўцы ў канцы баёў, у ходзе аперацыі баевікі масава здаваліся ў палон, у той час як раней ісламісты заўжды змагаліся на смерць<ref name="surrender en masse">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/isis-fighters-surrender-en-mass-iraq-2017-10|title=ISIS fighters, once bent on martyrdom, surrender en masse from last Iraqi stronghold|author=Alex Lockie|website=[[Business Insider]]|date=9 October 2017|access-date=20 October 2017}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]][[Катэгорыя:Верасень 2017 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2017 года]] 302tcxq7c8l93q5yfvyfzc2njggg7d6 5193036 5193034 2026-09-04T16:55:32Z DBatura 73587 /* Сілы */ 5193036 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = |подпіс = |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 =42 000 чалавек |сілы2 =2000 чалавек |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 942 забітых (заявы ўладаў)<ref name="Over300"/>,<br />1000 палонных<ref name="pledged"/> |агульныя страты = }} '''Бітва за Хавіджу''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку 2011—2017 гадоў]], у ходзе якога ўрадавая армія разам з саюзнікамі правяла наступальную аперацыю ў раёне горада Хавіджа супраць баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427 |access-date=21 September 2017|work=[[BBC News]]|date=21 September 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == Хавіджа размешчаная за 50 кіламетрах на захад ад горада Кіркук. З моманту [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] была апорай [[Іракскія паўстанцы|суніцкіх паўстанцаў]]<ref name=BBC>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427|access-date=21 September 2017|work=[[BBC]]|date=16 September 2017}}</ref>. У 2013 годзе сілавікі расстралялі мірную дэманстрацыю, што абумовіла сімпатыю мясцовага насельніцтва да [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Battle to remove ISIL from Hawija could unlock further sectarian tensions|url=https://www.thenationalnews.com/world/battle-to-remove-isil-from-hawija-could-unlock-further-sectarian-tensions-1.626394|author=Florian Nehouf|access-date=22 September 2017|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=7 September 2017}}</ref>, і, як следства, у 2014 годзе групоўка хутка захапіла горад<ref name=BBC/>. У ліпені 2016 года падчас [[Бітва за Масул (2016—2017)|наступлення на Масул]] горад апынуўся ізаляваны ад асноўных сіл баевікоў<ref>{{cite news|title=Almost everybody is against a Kurdish referendum|url=https://www.economist.com/news/briefing/21728899-once-america-and-iran-agree-almost-everybody-against-kurdish-referendum|access-date=21 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=16 September 2017}}</ref>, але яго штурм неаднаразова адкладваўся з-за розных міжканфесійных праблем і рознагалоссяў з нагоды ўдзелу [[Пешмерга|Пешмергі]] і апалчэння [[Сілы народнай мабілізацыі|сіл народнай мабілізацыі]]<ref>{{cite news|title=Abadi blames Peshmerga fragmentation for delay in Hawija op|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060920175|access-date=21 September 2017|work=[[Rudaw Media Network]]|date=6 September 2017}}</ref>. == Сілы == З боку ўрадавай арміі і яе саюзнікаў у баях вакол Хавіджы прынімала ўдзел 42 тысячы чалавек<ref>{{cite web|title=Iraq Brought About 42K Fighters Near Daesh Controlled Hawija For Hawija Operation|url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/13-september-iraq-brought-about-42k-fighters-near-daesh-controlled|publisher=LiveuaMap|access-date=13 September 2017}}</ref>. Ад [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]] былі прыцягнуты 9-я дывізія, Аддзел рэагавання на надзвычайныя сітуацыі, Сілы спецыяльных аперацый<ref name="liberation">{{cite web |url=https://ctc.usma.edu/posts/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines |title=The Hawija Offensive: A Liberation Exposes Faultlines |author=Derek Henry Flood |work=[[Combating Terrorism Center]] |date=18 October 2017 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143744/https://ctc.usma.edu/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines/ |url-status=dead }}</ref> і авіяцыя<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, падтрыманыя паліцыяй<ref name="liberation"/>. Ад Сіл народнай мабілізацыі адзначыліся: [[Асаіб Ахль аль-Хак]], [[Харакат Ан-Нуджаба]]<ref name="eject">{{cite news|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/10/iraqi-troops-iranian-backed-militias-eject-islamic-state-from-hawija.php |title=Iraqi troops, Iranian-backed militias eject Islamic State from Hawija |author=Bill Roggio |work=[[Long War Journal]] |date=5 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, [[Арганізацыя Бадра]]<ref name="harbipress">[http://www.harbipress.com/news.php?News=24034 آخر التطورات الميدانية لعمليات قادمون يا حويجة حتى الساعة] Harbi Press (in Arabic) 3 October 2017 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012231047/http://www.harbipress.com/news.php?News=24034|date=12 October 2017}}</ref>, Куват аль-Шахід ас-Садр аль-Аваль, Ліва аль-Таф<ref name="harbipress"/>, 16-я туркменская брыгада<ref>{{Cite web |url=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |title=بالفيديو: لواء 16 الحشد الشعبي قوة التركمان تعلن استعدادها الكامل للمشاركة في عمليات تحريرى الحويجة - تقارير وتحقيقات |access-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703162349/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |archive-date=2018-07-03 |url-status=usurped }}</ref>. Асобнае апалчэнне прадставіла племя Аль-Абайдзі<ref>{{Cite web |title=Arab tribe in Iraq mobilizes more than 5,000 fighters to prevent ISIS regrouping |url=https://shafaq.com/en/Iraq/arab-tribe-in-iraq-mobilizes-more-than-5-000-fighters-to-prevent-isis-regrouping |access-date=2026-06-11 |website=Shafaq News {{!}} Latest breaking news in Iraq and the world |language=en}}</ref>. З паветра аперацыю падтрымлівалі [[ВПС ЗША]]<ref name="liberation"/>. Кантынгент ІДІЛ у раёне Хавіджы налічваў 2000 байцоў<ref name="ISIS surrenders Hawija">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/10/05/1-000-isis-militants-surrender-iraq-wins-islamic-state-loses-key-iraqi-town-1-000-militants-surrende/736901001/ |title=1,000 ISIS militants surrender as Iraq retakes key town of Hawija |author=Jim Michaels|work=USA Today}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/middleeast/2017/09/iraq-control-hawija-isil-170923130430306.html|title=Iraq: Who will control Hawija after ISIL?|author=Osama bin Javaid|publisher=Al Jazeera|date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref>, у тым ліку баевікі з батальёна Саладзіна<ref name="next battle">{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2017/9/1/Hawija-The-next-battle-in-Iraqs-war-against-IS |title=Hawija: The next battle in Iraq's war against the Islamic State group |author=Gareth Browne |work=The New Arab |date=2 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> і спецатрада «Шукальнікі пакутніцтва»<ref name="pledged">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/middleeast/isis-iraq-surrender.html |title=ISIS Fighters, Having Pledged to Fight or Die, Surrender en Masse |author=Rod Nordland |work=[[The New York Times]] |date=8 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 20 верасня ўрадавыя войскі з паўночна-заходняга напрамку пачалі наступленне на Хавіджу, адбіўшы чатыры вёскі пад Аль-Шыркатам<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/21-september-the-iraqi-army-and-the-pmu-control-4-villages|title=The Iraqi army and the PMU control 4 villages in North-East of Sharqat|publisher=LiveuaMap|access-date=5 October 2017}}</ref>. На наступны дзень пад іх кантроль перайшло па меншай меры 11 вёсак у раёне Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|title=Iraqi forces make significant advance towards Hawija: map|date=21 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414143334/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|url-status=dead}}</ref>. 22 верасня апалчэнцы і вайскоўцы вызвалілі яшчэ 15 вёсак<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|title=Iraqi forces liberate 140km2 of territory north of Hawija|date=22 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414114404/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|url-status=dead}}</ref>. 24-га УС Ірака абвясцілі аб завяршэнні першага фазы аперацыі. На той момант яны адбілі ўсе раёны на поўнач ад ракі Аль-Заб, а таксама некаторыя іншыя раёны на захад ад [[Тыгр (рака)|ракі Тыгр]] і ў паўночных гарах Махуль<ref name="end Phase 1">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-forces-end-phase-1-hawija-offensive/|title=Iraqi forces end phase 1 of Hawija offensive: command|author=Mohammed Mostafa|date=2 September 2017|access-date=27 September 2017}}</ref>. 29 верасня іракскія сілы пачалі другі этап наступлення, захапіўшы чатыры вёскі і ўвайшоўшы ў горад Аль-Абасі<ref name="phase 2 starts">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/40-militants-killed-second-phase-hawija-offensive-starts/|title=More than 40 IS militants killed, as second phase of Hawija offensive starts|author=Nehal Mostafa|publisher=Iraqi News|date=29 September 2017|access-date=29 September 2017}}</ref>. 4 кастрычніка ўрадавая армія пачынае непасрэдны штурм Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/irak-les-forces-gouvernementales-ont-penetre-dans-hawija-fief-de-l-ei_1949286.html|title=Les forces irakiennes entrent dans Hawija, le dernier bastion nordiste de l'EI|date=4 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref>, з ходу захапіўшы некалькі кварталаў<ref name="army">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iraqi-army-allied-shiite-forces-islamic-state-hawija/4056700.html |title=Iraqi Army, Allied Shiite Forces Enter IS-held Hawija |author=Rikar Hussein |publisher=[[Voice of America]] |date=4 October 2017|access-date=9 October 2017}}</ref>. На наступны дзень іракскія сілы бяруць, большую частку горада, уключаючы цэнтр<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/les-forces-irakiennes-reprennent-le-centre-de-hawija-a-l-ei_1949607.html|title=L'EI perd son dernier grand centre urbain en Irak|date=5 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=Reuters in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/05/iraqi-army-claims-recapture-islamic-state-isis-held-areas-hawija |title=Hawija: Iraqi army says it has recaptured one of last Isis enclaves &#124; World news |work=The Guardian |date=5 October 2017 |access-date=2018-04-30}}</ref>. 8 кастрычніка была разбіта апошняя група баевікоў<ref name=Basnews>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/383868|title=Map: Remaining Iraqi Territories Under Control of IS|date=8 October 2017|publisher=Basnews|access-date=8 October 2017}}</ref>. Як адзначалі вайскоўцы ў канцы баёў, у ходзе аперацыі баевікі масава здаваліся ў палон, у той час як раней ісламісты заўжды змагаліся на смерць<ref name="surrender en masse">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/isis-fighters-surrender-en-mass-iraq-2017-10|title=ISIS fighters, once bent on martyrdom, surrender en masse from last Iraqi stronghold|author=Alex Lockie|website=[[Business Insider]]|date=9 October 2017|access-date=20 October 2017}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]][[Катэгорыя:Верасень 2017 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2017 года]] lja04c0xfcekh051corwb99uxkqkepu 5193037 5193036 2026-09-04T16:55:55Z DBatura 73587 5193037 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = |подпіс = |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 =42 000 чалавек |сілы2 =2000 чалавек |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 942 забітых (заявы ўладаў)<ref name="Over300">{{cite web|title=Over 300 Islamic State militants killed in Hawija offensive: Commander|date=7 October 2017|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/300-islamic-state-militants-killed-hawija-offensive-commander/|publisher=Iraqi News|access-date=7 October 2017}}</ref>,<br />1000 палонных<ref name="pledged"/> |агульныя страты = }} '''Бітва за Хавіджу''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку 2011—2017 гадоў]], у ходзе якога ўрадавая армія разам з саюзнікамі правяла наступальную аперацыю ў раёне горада Хавіджа супраць баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427 |access-date=21 September 2017|work=[[BBC News]]|date=21 September 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == Хавіджа размешчаная за 50 кіламетрах на захад ад горада Кіркук. З моманту [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] была апорай [[Іракскія паўстанцы|суніцкіх паўстанцаў]]<ref name=BBC>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427|access-date=21 September 2017|work=[[BBC]]|date=16 September 2017}}</ref>. У 2013 годзе сілавікі расстралялі мірную дэманстрацыю, што абумовіла сімпатыю мясцовага насельніцтва да [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Battle to remove ISIL from Hawija could unlock further sectarian tensions|url=https://www.thenationalnews.com/world/battle-to-remove-isil-from-hawija-could-unlock-further-sectarian-tensions-1.626394|author=Florian Nehouf|access-date=22 September 2017|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=7 September 2017}}</ref>, і, як следства, у 2014 годзе групоўка хутка захапіла горад<ref name=BBC/>. У ліпені 2016 года падчас [[Бітва за Масул (2016—2017)|наступлення на Масул]] горад апынуўся ізаляваны ад асноўных сіл баевікоў<ref>{{cite news|title=Almost everybody is against a Kurdish referendum|url=https://www.economist.com/news/briefing/21728899-once-america-and-iran-agree-almost-everybody-against-kurdish-referendum|access-date=21 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=16 September 2017}}</ref>, але яго штурм неаднаразова адкладваўся з-за розных міжканфесійных праблем і рознагалоссяў з нагоды ўдзелу [[Пешмерга|Пешмергі]] і апалчэння [[Сілы народнай мабілізацыі|сіл народнай мабілізацыі]]<ref>{{cite news|title=Abadi blames Peshmerga fragmentation for delay in Hawija op|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060920175|access-date=21 September 2017|work=[[Rudaw Media Network]]|date=6 September 2017}}</ref>. == Сілы == З боку ўрадавай арміі і яе саюзнікаў у баях вакол Хавіджы прынімала ўдзел 42 тысячы чалавек<ref>{{cite web|title=Iraq Brought About 42K Fighters Near Daesh Controlled Hawija For Hawija Operation|url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/13-september-iraq-brought-about-42k-fighters-near-daesh-controlled|publisher=LiveuaMap|access-date=13 September 2017}}</ref>. Ад [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]] былі прыцягнуты 9-я дывізія, Аддзел рэагавання на надзвычайныя сітуацыі, Сілы спецыяльных аперацый<ref name="liberation">{{cite web |url=https://ctc.usma.edu/posts/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines |title=The Hawija Offensive: A Liberation Exposes Faultlines |author=Derek Henry Flood |work=[[Combating Terrorism Center]] |date=18 October 2017 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143744/https://ctc.usma.edu/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines/ |url-status=dead }}</ref> і авіяцыя<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, падтрыманыя паліцыяй<ref name="liberation"/>. Ад Сіл народнай мабілізацыі адзначыліся: [[Асаіб Ахль аль-Хак]], [[Харакат Ан-Нуджаба]]<ref name="eject">{{cite news|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/10/iraqi-troops-iranian-backed-militias-eject-islamic-state-from-hawija.php |title=Iraqi troops, Iranian-backed militias eject Islamic State from Hawija |author=Bill Roggio |work=[[Long War Journal]] |date=5 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, [[Арганізацыя Бадра]]<ref name="harbipress">[http://www.harbipress.com/news.php?News=24034 آخر التطورات الميدانية لعمليات قادمون يا حويجة حتى الساعة] Harbi Press (in Arabic) 3 October 2017 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012231047/http://www.harbipress.com/news.php?News=24034|date=12 October 2017}}</ref>, Куват аль-Шахід ас-Садр аль-Аваль, Ліва аль-Таф<ref name="harbipress"/>, 16-я туркменская брыгада<ref>{{Cite web |url=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |title=بالفيديو: لواء 16 الحشد الشعبي قوة التركمان تعلن استعدادها الكامل للمشاركة في عمليات تحريرى الحويجة - تقارير وتحقيقات |access-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703162349/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |archive-date=2018-07-03 |url-status=usurped }}</ref>. Асобнае апалчэнне прадставіла племя Аль-Абайдзі<ref>{{Cite web |title=Arab tribe in Iraq mobilizes more than 5,000 fighters to prevent ISIS regrouping |url=https://shafaq.com/en/Iraq/arab-tribe-in-iraq-mobilizes-more-than-5-000-fighters-to-prevent-isis-regrouping |access-date=2026-06-11 |website=Shafaq News {{!}} Latest breaking news in Iraq and the world |language=en}}</ref>. З паветра аперацыю падтрымлівалі [[ВПС ЗША]]<ref name="liberation"/>. Кантынгент ІДІЛ у раёне Хавіджы налічваў 2000 байцоў<ref name="ISIS surrenders Hawija">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/10/05/1-000-isis-militants-surrender-iraq-wins-islamic-state-loses-key-iraqi-town-1-000-militants-surrende/736901001/ |title=1,000 ISIS militants surrender as Iraq retakes key town of Hawija |author=Jim Michaels|work=USA Today}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/middleeast/2017/09/iraq-control-hawija-isil-170923130430306.html|title=Iraq: Who will control Hawija after ISIL?|author=Osama bin Javaid|publisher=Al Jazeera|date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref>, у тым ліку баевікі з батальёна Саладзіна<ref name="next battle">{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2017/9/1/Hawija-The-next-battle-in-Iraqs-war-against-IS |title=Hawija: The next battle in Iraq's war against the Islamic State group |author=Gareth Browne |work=The New Arab |date=2 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> і спецатрада «Шукальнікі пакутніцтва»<ref name="pledged">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/middleeast/isis-iraq-surrender.html |title=ISIS Fighters, Having Pledged to Fight or Die, Surrender en Masse |author=Rod Nordland |work=[[The New York Times]] |date=8 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 20 верасня ўрадавыя войскі з паўночна-заходняга напрамку пачалі наступленне на Хавіджу, адбіўшы чатыры вёскі пад Аль-Шыркатам<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/21-september-the-iraqi-army-and-the-pmu-control-4-villages|title=The Iraqi army and the PMU control 4 villages in North-East of Sharqat|publisher=LiveuaMap|access-date=5 October 2017}}</ref>. На наступны дзень пад іх кантроль перайшло па меншай меры 11 вёсак у раёне Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|title=Iraqi forces make significant advance towards Hawija: map|date=21 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414143334/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|url-status=dead}}</ref>. 22 верасня апалчэнцы і вайскоўцы вызвалілі яшчэ 15 вёсак<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|title=Iraqi forces liberate 140km2 of territory north of Hawija|date=22 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414114404/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|url-status=dead}}</ref>. 24-га УС Ірака абвясцілі аб завяршэнні першага фазы аперацыі. На той момант яны адбілі ўсе раёны на поўнач ад ракі Аль-Заб, а таксама некаторыя іншыя раёны на захад ад [[Тыгр (рака)|ракі Тыгр]] і ў паўночных гарах Махуль<ref name="end Phase 1">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-forces-end-phase-1-hawija-offensive/|title=Iraqi forces end phase 1 of Hawija offensive: command|author=Mohammed Mostafa|date=2 September 2017|access-date=27 September 2017}}</ref>. 29 верасня іракскія сілы пачалі другі этап наступлення, захапіўшы чатыры вёскі і ўвайшоўшы ў горад Аль-Абасі<ref name="phase 2 starts">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/40-militants-killed-second-phase-hawija-offensive-starts/|title=More than 40 IS militants killed, as second phase of Hawija offensive starts|author=Nehal Mostafa|publisher=Iraqi News|date=29 September 2017|access-date=29 September 2017}}</ref>. 4 кастрычніка ўрадавая армія пачынае непасрэдны штурм Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/irak-les-forces-gouvernementales-ont-penetre-dans-hawija-fief-de-l-ei_1949286.html|title=Les forces irakiennes entrent dans Hawija, le dernier bastion nordiste de l'EI|date=4 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref>, з ходу захапіўшы некалькі кварталаў<ref name="army">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iraqi-army-allied-shiite-forces-islamic-state-hawija/4056700.html |title=Iraqi Army, Allied Shiite Forces Enter IS-held Hawija |author=Rikar Hussein |publisher=[[Voice of America]] |date=4 October 2017|access-date=9 October 2017}}</ref>. На наступны дзень іракскія сілы бяруць, большую частку горада, уключаючы цэнтр<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/les-forces-irakiennes-reprennent-le-centre-de-hawija-a-l-ei_1949607.html|title=L'EI perd son dernier grand centre urbain en Irak|date=5 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=Reuters in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/05/iraqi-army-claims-recapture-islamic-state-isis-held-areas-hawija |title=Hawija: Iraqi army says it has recaptured one of last Isis enclaves &#124; World news |work=The Guardian |date=5 October 2017 |access-date=2018-04-30}}</ref>. 8 кастрычніка была разбіта апошняя група баевікоў<ref name=Basnews>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/383868|title=Map: Remaining Iraqi Territories Under Control of IS|date=8 October 2017|publisher=Basnews|access-date=8 October 2017}}</ref>. Як адзначалі вайскоўцы ў канцы баёў, у ходзе аперацыі баевікі масава здаваліся ў палон, у той час як раней ісламісты заўжды змагаліся на смерць<ref name="surrender en masse">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/isis-fighters-surrender-en-mass-iraq-2017-10|title=ISIS fighters, once bent on martyrdom, surrender en masse from last Iraqi stronghold|author=Alex Lockie|website=[[Business Insider]]|date=9 October 2017|access-date=20 October 2017}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]][[Катэгорыя:Верасень 2017 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2017 года]] agk7lf9lhex0s86iowj06wyx6jyarz2 5193040 5193037 2026-09-04T17:01:30Z DBatura 73587 /* Баявыя дзеянні */ 5193040 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = |подпіс = |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 =42 000 чалавек |сілы2 =2000 чалавек |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 942 забітых (заявы ўладаў)<ref name="Over300">{{cite web|title=Over 300 Islamic State militants killed in Hawija offensive: Commander|date=7 October 2017|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/300-islamic-state-militants-killed-hawija-offensive-commander/|publisher=Iraqi News|access-date=7 October 2017}}</ref>,<br />1000 палонных<ref name="pledged"/> |агульныя страты = }} '''Бітва за Хавіджу''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку 2011—2017 гадоў]], у ходзе якога ўрадавая армія разам з саюзнікамі правяла наступальную аперацыю ў раёне горада Хавіджа супраць баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427 |access-date=21 September 2017|work=[[BBC News]]|date=21 September 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == Хавіджа размешчаная за 50 кіламетрах на захад ад горада Кіркук. З моманту [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] была апорай [[Іракскія паўстанцы|суніцкіх паўстанцаў]]<ref name=BBC>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427|access-date=21 September 2017|work=[[BBC]]|date=16 September 2017}}</ref>. У 2013 годзе сілавікі расстралялі мірную дэманстрацыю, што абумовіла сімпатыю мясцовага насельніцтва да [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Battle to remove ISIL from Hawija could unlock further sectarian tensions|url=https://www.thenationalnews.com/world/battle-to-remove-isil-from-hawija-could-unlock-further-sectarian-tensions-1.626394|author=Florian Nehouf|access-date=22 September 2017|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=7 September 2017}}</ref>, і, як следства, у 2014 годзе групоўка хутка захапіла горад<ref name=BBC/>. У ліпені 2016 года падчас [[Бітва за Масул (2016—2017)|наступлення на Масул]] горад апынуўся ізаляваны ад асноўных сіл баевікоў<ref>{{cite news|title=Almost everybody is against a Kurdish referendum|url=https://www.economist.com/news/briefing/21728899-once-america-and-iran-agree-almost-everybody-against-kurdish-referendum|access-date=21 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=16 September 2017}}</ref>, але яго штурм неаднаразова адкладваўся з-за розных міжканфесійных праблем і рознагалоссяў з нагоды ўдзелу [[Пешмерга|Пешмергі]] і апалчэння [[Сілы народнай мабілізацыі|сіл народнай мабілізацыі]]<ref>{{cite news|title=Abadi blames Peshmerga fragmentation for delay in Hawija op|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060920175|access-date=21 September 2017|work=[[Rudaw Media Network]]|date=6 September 2017}}</ref>. == Сілы == З боку ўрадавай арміі і яе саюзнікаў у баях вакол Хавіджы прынімала ўдзел 42 тысячы чалавек<ref>{{cite web|title=Iraq Brought About 42K Fighters Near Daesh Controlled Hawija For Hawija Operation|url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/13-september-iraq-brought-about-42k-fighters-near-daesh-controlled|publisher=LiveuaMap|access-date=13 September 2017}}</ref>. Ад [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]] былі прыцягнуты 9-я дывізія, Аддзел рэагавання на надзвычайныя сітуацыі, Сілы спецыяльных аперацый<ref name="liberation">{{cite web |url=https://ctc.usma.edu/posts/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines |title=The Hawija Offensive: A Liberation Exposes Faultlines |author=Derek Henry Flood |work=[[Combating Terrorism Center]] |date=18 October 2017 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143744/https://ctc.usma.edu/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines/ |url-status=dead }}</ref> і авіяцыя<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, падтрыманыя паліцыяй<ref name="liberation"/>. Ад Сіл народнай мабілізацыі адзначыліся: [[Асаіб Ахль аль-Хак]], [[Харакат Ан-Нуджаба]]<ref name="eject">{{cite news|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/10/iraqi-troops-iranian-backed-militias-eject-islamic-state-from-hawija.php |title=Iraqi troops, Iranian-backed militias eject Islamic State from Hawija |author=Bill Roggio |work=[[Long War Journal]] |date=5 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, [[Арганізацыя Бадра]]<ref name="harbipress">[http://www.harbipress.com/news.php?News=24034 آخر التطورات الميدانية لعمليات قادمون يا حويجة حتى الساعة] Harbi Press (in Arabic) 3 October 2017 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012231047/http://www.harbipress.com/news.php?News=24034|date=12 October 2017}}</ref>, Куват аль-Шахід ас-Садр аль-Аваль, Ліва аль-Таф<ref name="harbipress"/>, 16-я туркменская брыгада<ref>{{Cite web |url=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |title=بالفيديو: لواء 16 الحشد الشعبي قوة التركمان تعلن استعدادها الكامل للمشاركة في عمليات تحريرى الحويجة - تقارير وتحقيقات |access-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703162349/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |archive-date=2018-07-03 |url-status=usurped }}</ref>. Асобнае апалчэнне прадставіла племя Аль-Абайдзі<ref>{{Cite web |title=Arab tribe in Iraq mobilizes more than 5,000 fighters to prevent ISIS regrouping |url=https://shafaq.com/en/Iraq/arab-tribe-in-iraq-mobilizes-more-than-5-000-fighters-to-prevent-isis-regrouping |access-date=2026-06-11 |website=Shafaq News {{!}} Latest breaking news in Iraq and the world |language=en}}</ref>. З паветра аперацыю падтрымлівалі [[ВПС ЗША]]<ref name="liberation"/>. Кантынгент ІДІЛ у раёне Хавіджы налічваў 2000 байцоў<ref name="ISIS surrenders Hawija">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/10/05/1-000-isis-militants-surrender-iraq-wins-islamic-state-loses-key-iraqi-town-1-000-militants-surrende/736901001/ |title=1,000 ISIS militants surrender as Iraq retakes key town of Hawija |author=Jim Michaels|work=USA Today}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/middleeast/2017/09/iraq-control-hawija-isil-170923130430306.html|title=Iraq: Who will control Hawija after ISIL?|author=Osama bin Javaid|publisher=Al Jazeera|date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref>, у тым ліку баевікі з батальёна Саладзіна<ref name="next battle">{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2017/9/1/Hawija-The-next-battle-in-Iraqs-war-against-IS |title=Hawija: The next battle in Iraq's war against the Islamic State group |author=Gareth Browne |work=The New Arab |date=2 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> і спецатрада «Шукальнікі пакутніцтва»<ref name="pledged">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/middleeast/isis-iraq-surrender.html |title=ISIS Fighters, Having Pledged to Fight or Die, Surrender en Masse |author=Rod Nordland |work=[[The New York Times]] |date=8 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 20 верасня ўрадавыя войскі з паўночна-заходняга напрамку пачалі наступленне на Хавіджу, адбіўшы чатыры вёскі пад Аль-Шыркатам<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/21-september-the-iraqi-army-and-the-pmu-control-4-villages|title=The Iraqi army and the PMU control 4 villages in North-East of Sharqat|publisher=LiveuaMap|access-date=5 October 2017}}</ref>. На наступны дзень пад іх кантроль перайшло па меншай меры 11 вёсак у раёне Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|title=Iraqi forces make significant advance towards Hawija: map|date=21 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414143334/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|url-status=dead}}</ref>. 22 верасня апалчэнцы і вайскоўцы вызвалілі яшчэ 15 вёсак<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|title=Iraqi forces liberate 140km2 of territory north of Hawija|date=22 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414114404/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|url-status=dead}}</ref>. 24-га УС Ірака абвясцілі аб завяршэнні першага фазы аперацыі. На той момант яны адбілі ўсе раёны на поўнач ад ракі Аль-Заб, а таксама некаторыя іншыя раёны на захад ад [[Тыгр (рака)|ракі Тыгр]] і ў паўночных гарах Махуль<ref name="end Phase 1">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-forces-end-phase-1-hawija-offensive/|title=Iraqi forces end phase 1 of Hawija offensive: command|author=Mohammed Mostafa|date=2 September 2017|access-date=27 September 2017}}</ref>. 29 верасня іракскія сілы пачалі другі этап наступлення, захапіўшы чатыры вёскі і ўвайшоўшы ў горад Аль-Абасі<ref name="phase 2 starts">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/40-militants-killed-second-phase-hawija-offensive-starts/|title=More than 40 IS militants killed, as second phase of Hawija offensive starts|author=Nehal Mostafa|publisher=Iraqi News|date=29 September 2017|access-date=29 September 2017}}</ref>. Тым жа часам у ходзе баёў пад Хавіджай загінуў снайпер-ас [[Абу Тахсін Аль-Салхі]], які меў на момант гібелі 384 забітых<ref name="gulf">{{cite web |url=http://www.gulf-times.com/story/565643/Anti-IS-sheikh-sniper-killed-in-battle-for-Iraq-s-Hawija|title=Anti-IS 'sheikh sniper' killed in battle for Iraq's Hawija|work=Gulf Times |date=30 September 2017 |accessdate=1 October 2017}}</ref> 4 кастрычніка ўрадавая армія пачынае непасрэдны штурм Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/irak-les-forces-gouvernementales-ont-penetre-dans-hawija-fief-de-l-ei_1949286.html|title=Les forces irakiennes entrent dans Hawija, le dernier bastion nordiste de l'EI|date=4 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref>, з ходу захапіўшы некалькі кварталаў<ref name="army">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iraqi-army-allied-shiite-forces-islamic-state-hawija/4056700.html |title=Iraqi Army, Allied Shiite Forces Enter IS-held Hawija |author=Rikar Hussein |publisher=[[Voice of America]] |date=4 October 2017|access-date=9 October 2017}}</ref>. На наступны дзень іракскія сілы бяруць, большую частку горада, уключаючы цэнтр<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/les-forces-irakiennes-reprennent-le-centre-de-hawija-a-l-ei_1949607.html|title=L'EI perd son dernier grand centre urbain en Irak|date=5 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=Reuters in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/05/iraqi-army-claims-recapture-islamic-state-isis-held-areas-hawija |title=Hawija: Iraqi army says it has recaptured one of last Isis enclaves &#124; World news |work=The Guardian |date=5 October 2017 |access-date=2018-04-30}}</ref>. 8 кастрычніка была разбіта апошняя група баевікоў<ref name=Basnews>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/383868|title=Map: Remaining Iraqi Territories Under Control of IS|date=8 October 2017|publisher=Basnews|access-date=8 October 2017}}</ref>. Як адзначалі вайскоўцы ў канцы баёў, у ходзе аперацыі баевікі масава здаваліся ў палон, у той час як раней ісламісты заўжды змагаліся на смерць<ref name="surrender en masse">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/isis-fighters-surrender-en-mass-iraq-2017-10|title=ISIS fighters, once bent on martyrdom, surrender en masse from last Iraqi stronghold|author=Alex Lockie|website=[[Business Insider]]|date=9 October 2017|access-date=20 October 2017}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]][[Катэгорыя:Верасень 2017 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2017 года]] 13d972ygf1vztwxfs8cgf1sd0tdxttt 5193042 5193040 2026-09-04T17:07:32Z DBatura 73587 5193042 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = |подпіс = |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>'''пры падтрымцы''':<br/>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="Leading Role">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iran-backed-militia-leading-role-operation-iraq-hawija/4047101.html |title=Iran-backed Militia Taking Leading Role in Operation for Iraq's Hawija |author=Dlshad Anwar |publisher=[[Voice of America]] |date=27 September 2017|access-date=1 October 2017}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1 = Абдэль Эмір Яралах<ref name="army"/><br />[[Каіс аль-Хазалі]]<ref name="eject"/><br />Акрам аль-Каабі<ref name="eject"/><br />Абдул Муштак<ref name="Leading Role"/> |камандзір2 =Кусай Хасан Валі аль-Баяты («Абу Хайсам»)<ref name="next battle"/><br />Гейт Ібрагім Мурат<ref name="next battle"/><br />Абу Насер аз-Завбаі {{KIA}}<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref><br />Абдула аль-Таджыкі {{KIA}}<ref>{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iss-baghdadis-close-member-five-snipers-killed-airstrike-kirkuk/ |title=IS's Baghdadi's close member, five snipers, killed in airstrike in Kirkuk |author=Nehal Mostafa |work=Iraqi Times |date=7 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> |сілы1 =42 000 чалавек |сілы2 =2000 чалавек |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 942 забітых (заявы ўладаў)<ref name="Over300">{{cite web|title=Over 300 Islamic State militants killed in Hawija offensive: Commander|date=7 October 2017|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/300-islamic-state-militants-killed-hawija-offensive-commander/|publisher=Iraqi News|access-date=7 October 2017}}</ref>,<br />1000 палонных<ref name="pledged"/> |агульныя страты = }} '''Бітва за Хавіджу''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку 2011—2017 гадоў]], у ходзе якога ўрадавая армія разам з саюзнікамі правяла наступальную аперацыю ў раёне горада Хавіджа супраць баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427 |access-date=21 September 2017|work=[[BBC News]]|date=21 September 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == Хавіджа размешчаная за 50 кіламетрах на захад ад горада Кіркук. З моманту [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] была апорай [[Іракскія паўстанцы|суніцкіх паўстанцаў]]<ref name=BBC>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427|access-date=21 September 2017|work=[[BBC]]|date=16 September 2017}}</ref>. У 2013 годзе сілавікі расстралялі мірную дэманстрацыю, што абумовіла сімпатыю мясцовага насельніцтва да [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Battle to remove ISIL from Hawija could unlock further sectarian tensions|url=https://www.thenationalnews.com/world/battle-to-remove-isil-from-hawija-could-unlock-further-sectarian-tensions-1.626394|author=Florian Nehouf|access-date=22 September 2017|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=7 September 2017}}</ref>, і, як следства, у 2014 годзе групоўка хутка захапіла горад<ref name=BBC/>. У ліпені 2016 года падчас [[Бітва за Масул (2016—2017)|наступлення на Масул]] горад апынуўся ізаляваны ад асноўных сіл баевікоў<ref>{{cite news|title=Almost everybody is against a Kurdish referendum|url=https://www.economist.com/news/briefing/21728899-once-america-and-iran-agree-almost-everybody-against-kurdish-referendum|access-date=21 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=16 September 2017}}</ref>, але яго штурм неаднаразова адкладваўся з-за розных міжканфесійных праблем і рознагалоссяў з нагоды ўдзелу [[Пешмерга|Пешмергі]] і апалчэння [[Сілы народнай мабілізацыі|сіл народнай мабілізацыі]]<ref>{{cite news|title=Abadi blames Peshmerga fragmentation for delay in Hawija op|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060920175|access-date=21 September 2017|work=[[Rudaw Media Network]]|date=6 September 2017}}</ref>. == Сілы == З боку ўрадавай арміі і яе саюзнікаў у баях вакол Хавіджы прынімала ўдзел 42 тысячы чалавек<ref>{{cite web|title=Iraq Brought About 42K Fighters Near Daesh Controlled Hawija For Hawija Operation|url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/13-september-iraq-brought-about-42k-fighters-near-daesh-controlled|publisher=LiveuaMap|access-date=13 September 2017}}</ref>. Ад [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]] былі прыцягнуты 9-я дывізія, Аддзел рэагавання на надзвычайныя сітуацыі, Сілы спецыяльных аперацый<ref name="liberation">{{cite web |url=https://ctc.usma.edu/posts/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines |title=The Hawija Offensive: A Liberation Exposes Faultlines |author=Derek Henry Flood |work=[[Combating Terrorism Center]] |date=18 October 2017 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143744/https://ctc.usma.edu/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines/ |url-status=dead }}</ref> і авіяцыя<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, падтрыманыя паліцыяй<ref name="liberation"/>. Ад Сіл народнай мабілізацыі адзначыліся: [[Асаіб Ахль аль-Хак]], [[Харакат Ан-Нуджаба]]<ref name="eject">{{cite news|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/10/iraqi-troops-iranian-backed-militias-eject-islamic-state-from-hawija.php |title=Iraqi troops, Iranian-backed militias eject Islamic State from Hawija |author=Bill Roggio |work=[[Long War Journal]] |date=5 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, [[Арганізацыя Бадра]]<ref name="harbipress">[http://www.harbipress.com/news.php?News=24034 آخر التطورات الميدانية لعمليات قادمون يا حويجة حتى الساعة] Harbi Press (in Arabic) 3 October 2017 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012231047/http://www.harbipress.com/news.php?News=24034|date=12 October 2017}}</ref>, Куват аль-Шахід ас-Садр аль-Аваль, Ліва аль-Таф<ref name="harbipress"/>, 16-я туркменская брыгада<ref>{{Cite web |url=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |title=بالفيديو: لواء 16 الحشد الشعبي قوة التركمان تعلن استعدادها الكامل للمشاركة في عمليات تحريرى الحويجة - تقارير وتحقيقات |access-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703162349/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |archive-date=2018-07-03 |url-status=usurped }}</ref>. Асобнае апалчэнне прадставіла племя Аль-Абайдзі<ref>{{Cite web |title=Arab tribe in Iraq mobilizes more than 5,000 fighters to prevent ISIS regrouping |url=https://shafaq.com/en/Iraq/arab-tribe-in-iraq-mobilizes-more-than-5-000-fighters-to-prevent-isis-regrouping |access-date=2026-06-11 |website=Shafaq News {{!}} Latest breaking news in Iraq and the world |language=en}}</ref>. З паветра аперацыю падтрымлівалі [[ВПС ЗША]]<ref name="liberation"/>. Кантынгент ІДІЛ у раёне Хавіджы налічваў 2000 байцоў<ref name="ISIS surrenders Hawija">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/10/05/1-000-isis-militants-surrender-iraq-wins-islamic-state-loses-key-iraqi-town-1-000-militants-surrende/736901001/ |title=1,000 ISIS militants surrender as Iraq retakes key town of Hawija |author=Jim Michaels|work=USA Today}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/middleeast/2017/09/iraq-control-hawija-isil-170923130430306.html|title=Iraq: Who will control Hawija after ISIL?|author=Osama bin Javaid|publisher=Al Jazeera|date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref>, у тым ліку баевікі з батальёна Саладзіна<ref name="next battle">{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2017/9/1/Hawija-The-next-battle-in-Iraqs-war-against-IS |title=Hawija: The next battle in Iraq's war against the Islamic State group |author=Gareth Browne |work=The New Arab |date=2 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> і спецатрада «Шукальнікі пакутніцтва»<ref name="pledged">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/middleeast/isis-iraq-surrender.html |title=ISIS Fighters, Having Pledged to Fight or Die, Surrender en Masse |author=Rod Nordland |work=[[The New York Times]] |date=8 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 20 верасня ўрадавыя войскі з паўночна-заходняга напрамку пачалі наступленне на Хавіджу, адбіўшы чатыры вёскі пад Аль-Шыркатам<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/21-september-the-iraqi-army-and-the-pmu-control-4-villages|title=The Iraqi army and the PMU control 4 villages in North-East of Sharqat|publisher=LiveuaMap|access-date=5 October 2017}}</ref>. На наступны дзень пад іх кантроль перайшло па меншай меры 11 вёсак у раёне Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|title=Iraqi forces make significant advance towards Hawija: map|date=21 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414143334/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|url-status=dead}}</ref>. 22 верасня апалчэнцы і вайскоўцы вызвалілі яшчэ 15 вёсак<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|title=Iraqi forces liberate 140km2 of territory north of Hawija|date=22 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414114404/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|url-status=dead}}</ref>. 24-га УС Ірака абвясцілі аб завяршэнні першага фазы аперацыі. На той момант яны адбілі ўсе раёны на поўнач ад ракі Аль-Заб, а таксама некаторыя іншыя раёны на захад ад [[Тыгр (рака)|ракі Тыгр]] і ў паўночных гарах Махуль<ref name="end Phase 1">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-forces-end-phase-1-hawija-offensive/|title=Iraqi forces end phase 1 of Hawija offensive: command|author=Mohammed Mostafa|date=2 September 2017|access-date=27 September 2017}}</ref>. 29 верасня іракскія сілы пачалі другі этап наступлення, захапіўшы чатыры вёскі і ўвайшоўшы ў горад Аль-Абасі<ref name="phase 2 starts">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/40-militants-killed-second-phase-hawija-offensive-starts/|title=More than 40 IS militants killed, as second phase of Hawija offensive starts|author=Nehal Mostafa|publisher=Iraqi News|date=29 September 2017|access-date=29 September 2017}}</ref>. Тым жа часам у ходзе баёў пад Хавіджай загінуў снайпер-ас [[Абу Тахсін Аль-Салхі]], які меў на момант гібелі 384 забітых<ref name="gulf">{{cite web |url=http://www.gulf-times.com/story/565643/Anti-IS-sheikh-sniper-killed-in-battle-for-Iraq-s-Hawija|title=Anti-IS 'sheikh sniper' killed in battle for Iraq's Hawija|work=Gulf Times |date=30 September 2017 |accessdate=1 October 2017}}</ref> 4 кастрычніка ўрадавая армія пачынае непасрэдны штурм Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/irak-les-forces-gouvernementales-ont-penetre-dans-hawija-fief-de-l-ei_1949286.html|title=Les forces irakiennes entrent dans Hawija, le dernier bastion nordiste de l'EI|date=4 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref>, з ходу захапіўшы некалькі кварталаў<ref name="army">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iraqi-army-allied-shiite-forces-islamic-state-hawija/4056700.html |title=Iraqi Army, Allied Shiite Forces Enter IS-held Hawija |author=Rikar Hussein |publisher=[[Voice of America]] |date=4 October 2017|access-date=9 October 2017}}</ref>. На наступны дзень іракскія сілы бяруць, большую частку горада, уключаючы цэнтр<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/les-forces-irakiennes-reprennent-le-centre-de-hawija-a-l-ei_1949607.html|title=L'EI perd son dernier grand centre urbain en Irak|date=5 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=Reuters in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/05/iraqi-army-claims-recapture-islamic-state-isis-held-areas-hawija |title=Hawija: Iraqi army says it has recaptured one of last Isis enclaves &#124; World news |work=The Guardian |date=5 October 2017 |access-date=2018-04-30}}</ref>. 8 кастрычніка была разбіта апошняя група баевікоў<ref name=Basnews>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/383868|title=Map: Remaining Iraqi Territories Under Control of IS|date=8 October 2017|publisher=Basnews|access-date=8 October 2017}}</ref>. Як адзначалі вайскоўцы ў канцы баёў, у ходзе аперацыі баевікі масава здаваліся ў палон, у той час як раней ісламісты заўжды змагаліся на смерць<ref name="surrender en masse">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/isis-fighters-surrender-en-mass-iraq-2017-10|title=ISIS fighters, once bent on martyrdom, surrender en masse from last Iraqi stronghold|author=Alex Lockie|website=[[Business Insider]]|date=9 October 2017|access-date=20 October 2017}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]][[Катэгорыя:Верасень 2017 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2017 года]] 4nyl92l8wgybng5kmt7hmcjpyesgo0t 5193043 5193042 2026-09-04T17:09:14Z DBatura 73587 5193043 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = Hawija offensive.svg |подпіс = Карта аперацыі ў раёне Хавіджы. |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>'''пры падтрымцы''':<br/>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="Leading Role">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iran-backed-militia-leading-role-operation-iraq-hawija/4047101.html |title=Iran-backed Militia Taking Leading Role in Operation for Iraq's Hawija |author=Dlshad Anwar |publisher=[[Voice of America]] |date=27 September 2017|access-date=1 October 2017}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1 = Абдэль Эмір Яралах<ref name="army"/><br />[[Каіс аль-Хазалі]]<ref name="eject"/><br />Акрам аль-Каабі<ref name="eject"/><br />Абдул Муштак<ref name="Leading Role"/> |камандзір2 =Кусай Хасан Валі аль-Баяты («Абу Хайсам»)<ref name="next battle"/><br />Гейт Ібрагім Мурат<ref name="next battle"/><br />Абу Насер аз-Завбаі {{KIA}}<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref><br />Абдула аль-Таджыкі {{KIA}}<ref>{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iss-baghdadis-close-member-five-snipers-killed-airstrike-kirkuk/ |title=IS's Baghdadi's close member, five snipers, killed in airstrike in Kirkuk |author=Nehal Mostafa |work=Iraqi Times |date=7 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> |сілы1 =42 000 чалавек |сілы2 =2000 чалавек |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 942 забітых (заявы ўладаў)<ref name="Over300">{{cite web|title=Over 300 Islamic State militants killed in Hawija offensive: Commander|date=7 October 2017|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/300-islamic-state-militants-killed-hawija-offensive-commander/|publisher=Iraqi News|access-date=7 October 2017}}</ref>,<br />1000 палонных<ref name="pledged"/> |агульныя страты = }} '''Бітва за Хавіджу''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку 2011—2017 гадоў]], у ходзе якога ўрадавая армія разам з саюзнікамі правяла наступальную аперацыю ў раёне горада Хавіджа супраць баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427 |access-date=21 September 2017|work=[[BBC News]]|date=21 September 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == Хавіджа размешчаная за 50 кіламетрах на захад ад горада Кіркук. З моманту [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] была апорай [[Іракскія паўстанцы|суніцкіх паўстанцаў]]<ref name=BBC>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427|access-date=21 September 2017|work=[[BBC]]|date=16 September 2017}}</ref>. У 2013 годзе сілавікі расстралялі мірную дэманстрацыю, што абумовіла сімпатыю мясцовага насельніцтва да [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Battle to remove ISIL from Hawija could unlock further sectarian tensions|url=https://www.thenationalnews.com/world/battle-to-remove-isil-from-hawija-could-unlock-further-sectarian-tensions-1.626394|author=Florian Nehouf|access-date=22 September 2017|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=7 September 2017}}</ref>, і, як следства, у 2014 годзе групоўка хутка захапіла горад<ref name=BBC/>. У ліпені 2016 года падчас [[Бітва за Масул (2016—2017)|наступлення на Масул]] горад апынуўся ізаляваны ад асноўных сіл баевікоў<ref>{{cite news|title=Almost everybody is against a Kurdish referendum|url=https://www.economist.com/news/briefing/21728899-once-america-and-iran-agree-almost-everybody-against-kurdish-referendum|access-date=21 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=16 September 2017}}</ref>, але яго штурм неаднаразова адкладваўся з-за розных міжканфесійных праблем і рознагалоссяў з нагоды ўдзелу [[Пешмерга|Пешмергі]] і апалчэння [[Сілы народнай мабілізацыі|сіл народнай мабілізацыі]]<ref>{{cite news|title=Abadi blames Peshmerga fragmentation for delay in Hawija op|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060920175|access-date=21 September 2017|work=[[Rudaw Media Network]]|date=6 September 2017}}</ref>. == Сілы == З боку ўрадавай арміі і яе саюзнікаў у баях вакол Хавіджы прынімала ўдзел 42 тысячы чалавек<ref>{{cite web|title=Iraq Brought About 42K Fighters Near Daesh Controlled Hawija For Hawija Operation|url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/13-september-iraq-brought-about-42k-fighters-near-daesh-controlled|publisher=LiveuaMap|access-date=13 September 2017}}</ref>. Ад [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]] былі прыцягнуты 9-я дывізія, Аддзел рэагавання на надзвычайныя сітуацыі, Сілы спецыяльных аперацый<ref name="liberation">{{cite web |url=https://ctc.usma.edu/posts/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines |title=The Hawija Offensive: A Liberation Exposes Faultlines |author=Derek Henry Flood |work=[[Combating Terrorism Center]] |date=18 October 2017 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143744/https://ctc.usma.edu/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines/ |url-status=dead }}</ref> і авіяцыя<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, падтрыманыя паліцыяй<ref name="liberation"/>. Ад Сіл народнай мабілізацыі адзначыліся: [[Асаіб Ахль аль-Хак]], [[Харакат Ан-Нуджаба]]<ref name="eject">{{cite news|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/10/iraqi-troops-iranian-backed-militias-eject-islamic-state-from-hawija.php |title=Iraqi troops, Iranian-backed militias eject Islamic State from Hawija |author=Bill Roggio |work=[[Long War Journal]] |date=5 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, [[Арганізацыя Бадра]]<ref name="harbipress">[http://www.harbipress.com/news.php?News=24034 آخر التطورات الميدانية لعمليات قادمون يا حويجة حتى الساعة] Harbi Press (in Arabic) 3 October 2017 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012231047/http://www.harbipress.com/news.php?News=24034|date=12 October 2017}}</ref>, Куват аль-Шахід ас-Садр аль-Аваль, Ліва аль-Таф<ref name="harbipress"/>, 16-я туркменская брыгада<ref>{{Cite web |url=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |title=بالفيديو: لواء 16 الحشد الشعبي قوة التركمان تعلن استعدادها الكامل للمشاركة في عمليات تحريرى الحويجة - تقارير وتحقيقات |access-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703162349/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |archive-date=2018-07-03 |url-status=usurped }}</ref>. Асобнае апалчэнне прадставіла племя Аль-Абайдзі<ref>{{Cite web |title=Arab tribe in Iraq mobilizes more than 5,000 fighters to prevent ISIS regrouping |url=https://shafaq.com/en/Iraq/arab-tribe-in-iraq-mobilizes-more-than-5-000-fighters-to-prevent-isis-regrouping |access-date=2026-06-11 |website=Shafaq News {{!}} Latest breaking news in Iraq and the world |language=en}}</ref>. З паветра аперацыю падтрымлівалі [[ВПС ЗША]]<ref name="liberation"/>. Кантынгент ІДІЛ у раёне Хавіджы налічваў 2000 байцоў<ref name="ISIS surrenders Hawija">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/10/05/1-000-isis-militants-surrender-iraq-wins-islamic-state-loses-key-iraqi-town-1-000-militants-surrende/736901001/ |title=1,000 ISIS militants surrender as Iraq retakes key town of Hawija |author=Jim Michaels|work=USA Today}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/middleeast/2017/09/iraq-control-hawija-isil-170923130430306.html|title=Iraq: Who will control Hawija after ISIL?|author=Osama bin Javaid|publisher=Al Jazeera|date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref>, у тым ліку баевікі з батальёна Саладзіна<ref name="next battle">{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2017/9/1/Hawija-The-next-battle-in-Iraqs-war-against-IS |title=Hawija: The next battle in Iraq's war against the Islamic State group |author=Gareth Browne |work=The New Arab |date=2 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> і спецатрада «Шукальнікі пакутніцтва»<ref name="pledged">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/middleeast/isis-iraq-surrender.html |title=ISIS Fighters, Having Pledged to Fight or Die, Surrender en Masse |author=Rod Nordland |work=[[The New York Times]] |date=8 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 20 верасня ўрадавыя войскі з паўночна-заходняга напрамку пачалі наступленне на Хавіджу, адбіўшы чатыры вёскі пад Аль-Шыркатам<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/21-september-the-iraqi-army-and-the-pmu-control-4-villages|title=The Iraqi army and the PMU control 4 villages in North-East of Sharqat|publisher=LiveuaMap|access-date=5 October 2017}}</ref>. На наступны дзень пад іх кантроль перайшло па меншай меры 11 вёсак у раёне Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|title=Iraqi forces make significant advance towards Hawija: map|date=21 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414143334/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|url-status=dead}}</ref>. 22 верасня апалчэнцы і вайскоўцы вызвалілі яшчэ 15 вёсак<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|title=Iraqi forces liberate 140km2 of territory north of Hawija|date=22 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414114404/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|url-status=dead}}</ref>. 24-га УС Ірака абвясцілі аб завяршэнні першага фазы аперацыі. На той момант яны адбілі ўсе раёны на поўнач ад ракі Аль-Заб, а таксама некаторыя іншыя раёны на захад ад [[Тыгр (рака)|ракі Тыгр]] і ў паўночных гарах Махуль<ref name="end Phase 1">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-forces-end-phase-1-hawija-offensive/|title=Iraqi forces end phase 1 of Hawija offensive: command|author=Mohammed Mostafa|date=2 September 2017|access-date=27 September 2017}}</ref>. 29 верасня іракскія сілы пачалі другі этап наступлення, захапіўшы чатыры вёскі і ўвайшоўшы ў горад Аль-Абасі<ref name="phase 2 starts">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/40-militants-killed-second-phase-hawija-offensive-starts/|title=More than 40 IS militants killed, as second phase of Hawija offensive starts|author=Nehal Mostafa|publisher=Iraqi News|date=29 September 2017|access-date=29 September 2017}}</ref>. Тым жа часам у ходзе баёў пад Хавіджай загінуў снайпер-ас [[Абу Тахсін Аль-Салхі]], які меў на момант гібелі 384 забітых<ref name="gulf">{{cite web |url=http://www.gulf-times.com/story/565643/Anti-IS-sheikh-sniper-killed-in-battle-for-Iraq-s-Hawija|title=Anti-IS 'sheikh sniper' killed in battle for Iraq's Hawija|work=Gulf Times |date=30 September 2017 |accessdate=1 October 2017}}</ref> 4 кастрычніка ўрадавая армія пачынае непасрэдны штурм Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/irak-les-forces-gouvernementales-ont-penetre-dans-hawija-fief-de-l-ei_1949286.html|title=Les forces irakiennes entrent dans Hawija, le dernier bastion nordiste de l'EI|date=4 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref>, з ходу захапіўшы некалькі кварталаў<ref name="army">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iraqi-army-allied-shiite-forces-islamic-state-hawija/4056700.html |title=Iraqi Army, Allied Shiite Forces Enter IS-held Hawija |author=Rikar Hussein |publisher=[[Voice of America]] |date=4 October 2017|access-date=9 October 2017}}</ref>. На наступны дзень іракскія сілы бяруць, большую частку горада, уключаючы цэнтр<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/les-forces-irakiennes-reprennent-le-centre-de-hawija-a-l-ei_1949607.html|title=L'EI perd son dernier grand centre urbain en Irak|date=5 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=Reuters in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/05/iraqi-army-claims-recapture-islamic-state-isis-held-areas-hawija |title=Hawija: Iraqi army says it has recaptured one of last Isis enclaves &#124; World news |work=The Guardian |date=5 October 2017 |access-date=2018-04-30}}</ref>. 8 кастрычніка была разбіта апошняя група баевікоў<ref name=Basnews>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/383868|title=Map: Remaining Iraqi Territories Under Control of IS|date=8 October 2017|publisher=Basnews|access-date=8 October 2017}}</ref>. Як адзначалі вайскоўцы ў канцы баёў, у ходзе аперацыі баевікі масава здаваліся ў палон, у той час як раней ісламісты заўжды змагаліся на смерць<ref name="surrender en masse">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/isis-fighters-surrender-en-mass-iraq-2017-10|title=ISIS fighters, once bent on martyrdom, surrender en masse from last Iraqi stronghold|author=Alex Lockie|website=[[Business Insider]]|date=9 October 2017|access-date=20 October 2017}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]][[Катэгорыя:Верасень 2017 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2017 года]] gglisfvchaguulrmingmvqdmakxl4yj 5193047 5193043 2026-09-04T17:21:16Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5193047 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = Hawija offensive.svg |подпіс = Карта аперацыі ў раёне Хавіджы. |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>'''пры падтрымцы''':<br/>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="Leading Role">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iran-backed-militia-leading-role-operation-iraq-hawija/4047101.html |title=Iran-backed Militia Taking Leading Role in Operation for Iraq's Hawija |author=Dlshad Anwar |publisher=[[Voice of America]] |date=27 September 2017|access-date=1 October 2017}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1 = Абдэль Эмір Яралах<ref name="army"/><br />[[Каіс аль-Хазалі]]<ref name="eject"/><br />Акрам аль-Каабі<ref name="eject"/><br />Абдул Муштак<ref name="Leading Role"/> |камандзір2 =Кусай Хасан Валі аль-Баяты («Абу Хайсам»)<ref name="next battle"/><br />Гейт Ібрагім Мурат<ref name="next battle"/><br />Абу Насер аз-Завбаі {{KIA}}<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref><br />Абдула аль-Таджыкі {{KIA}}<ref>{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iss-baghdadis-close-member-five-snipers-killed-airstrike-kirkuk/ |title=IS's Baghdadi's close member, five snipers, killed in airstrike in Kirkuk |author=Nehal Mostafa |work=Iraqi Times |date=7 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> |сілы1 =42 000 чалавек |сілы2 =2000 чалавек |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 942 забітых (заявы ўладаў)<ref name="Over300">{{cite web|title=Over 300 Islamic State militants killed in Hawija offensive: Commander|date=7 October 2017|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/300-islamic-state-militants-killed-hawija-offensive-commander/|publisher=Iraqi News|access-date=7 October 2017}}</ref>,<br />1000 палонных<ref name="pledged"/> |агульныя страты = }} '''Бітва за Хавіджу''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку 2011—2017 гадоў]], у ходзе якога ўрадавая армія разам з саюзнікамі правяла наступальную аперацыю ў раёне горада Хавіджа супраць баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427 |access-date=21 September 2017|work=[[BBC News]]|date=21 September 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == Хавіджа размешчаная за 50 кіламетрах на захад ад горада [[Кіркук]]. З моманту [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] была апорай [[Іракскія паўстанцы|суніцкіх паўстанцаў]]<ref name=BBC>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427|access-date=21 September 2017|work=[[BBC]]|date=16 September 2017}}</ref>. У 2013 годзе сілавікі расстралялі мірную дэманстрацыю, што абумовіла сімпатыю мясцовага насельніцтва да [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Battle to remove ISIL from Hawija could unlock further sectarian tensions|url=https://www.thenationalnews.com/world/battle-to-remove-isil-from-hawija-could-unlock-further-sectarian-tensions-1.626394|author=Florian Nehouf|access-date=22 September 2017|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=7 September 2017}}</ref>, і, як следства, у 2014 годзе групоўка хутка захапіла горад<ref name=BBC/>. У ліпені 2016 года падчас [[Бітва за Масул (2016—2017)|наступлення на Масул]] горад апынуўся ізаляваны ад асноўных сіл баевікоў<ref>{{cite news|title=Almost everybody is against a Kurdish referendum|url=https://www.economist.com/news/briefing/21728899-once-america-and-iran-agree-almost-everybody-against-kurdish-referendum|access-date=21 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=16 September 2017}}</ref>, але яго штурм неаднаразова адкладваўся з-за розных міжканфесійных праблем і рознагалоссяў з нагоды ўдзелу [[Пешмерга|Пешмергі]] і апалчэння [[Сілы народнай мабілізацыі|сіл народнай мабілізацыі]]<ref>{{cite news|title=Abadi blames Peshmerga fragmentation for delay in Hawija op|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060920175|access-date=21 September 2017|work=[[Rudaw Media Network]]|date=6 September 2017}}</ref>. == Сілы == З боку ўрадавай арміі і яе саюзнікаў у баях вакол Хавіджы прынімала ўдзел 42 тысячы чалавек<ref>{{cite web|title=Iraq Brought About 42K Fighters Near Daesh Controlled Hawija For Hawija Operation|url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/13-september-iraq-brought-about-42k-fighters-near-daesh-controlled|publisher=LiveuaMap|access-date=13 September 2017}}</ref>. Ад [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]] былі прыцягнуты 9-я дывізія, Аддзел рэагавання на надзвычайныя сітуацыі, Сілы спецыяльных аперацый<ref name="liberation">{{cite web |url=https://ctc.usma.edu/posts/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines |title=The Hawija Offensive: A Liberation Exposes Faultlines |author=Derek Henry Flood |work=[[Combating Terrorism Center]] |date=18 October 2017 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143744/https://ctc.usma.edu/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines/ |url-status=dead }}</ref> і авіяцыя<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, падтрыманыя паліцыяй<ref name="liberation"/>. Ад Сіл народнай мабілізацыі адзначыліся: [[Асаіб Ахль аль-Хак]], [[Харакат Ан-Нуджаба]]<ref name="eject">{{cite news|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/10/iraqi-troops-iranian-backed-militias-eject-islamic-state-from-hawija.php |title=Iraqi troops, Iranian-backed militias eject Islamic State from Hawija |author=Bill Roggio |work=[[Long War Journal]] |date=5 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, [[Арганізацыя Бадра]]<ref name="harbipress">[http://www.harbipress.com/news.php?News=24034 آخر التطورات الميدانية لعمليات قادمون يا حويجة حتى الساعة] Harbi Press (in Arabic) 3 October 2017 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012231047/http://www.harbipress.com/news.php?News=24034|date=12 October 2017}}</ref>, Куват аль-Шахід ас-Садр аль-Аваль, Ліва аль-Таф<ref name="harbipress"/>, 16-я туркменская брыгада<ref>{{Cite web |url=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |title=بالفيديو: لواء 16 الحشد الشعبي قوة التركمان تعلن استعدادها الكامل للمشاركة في عمليات تحريرى الحويجة - تقارير وتحقيقات |access-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703162349/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |archive-date=2018-07-03 |url-status=usurped }}</ref>. Асобнае апалчэнне прадставіла племя Аль-Абайдзі<ref>{{Cite web |title=Arab tribe in Iraq mobilizes more than 5,000 fighters to prevent ISIS regrouping |url=https://shafaq.com/en/Iraq/arab-tribe-in-iraq-mobilizes-more-than-5-000-fighters-to-prevent-isis-regrouping |access-date=2026-06-11 |website=Shafaq News {{!}} Latest breaking news in Iraq and the world |language=en}}</ref>. З паветра аперацыю падтрымлівалі [[ВПС ЗША]]<ref name="liberation"/>. Кантынгент ІДІЛ у раёне Хавіджы налічваў 2000 байцоў<ref name="ISIS surrenders Hawija">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/10/05/1-000-isis-militants-surrender-iraq-wins-islamic-state-loses-key-iraqi-town-1-000-militants-surrende/736901001/ |title=1,000 ISIS militants surrender as Iraq retakes key town of Hawija |author=Jim Michaels|work=USA Today}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/middleeast/2017/09/iraq-control-hawija-isil-170923130430306.html|title=Iraq: Who will control Hawija after ISIL?|author=Osama bin Javaid|publisher=Al Jazeera|date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref>, у тым ліку баевікі з батальёна Саладзіна<ref name="next battle">{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2017/9/1/Hawija-The-next-battle-in-Iraqs-war-against-IS |title=Hawija: The next battle in Iraq's war against the Islamic State group |author=Gareth Browne |work=The New Arab |date=2 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> і спецатрада «Шукальнікі пакутніцтва»<ref name="pledged">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/middleeast/isis-iraq-surrender.html |title=ISIS Fighters, Having Pledged to Fight or Die, Surrender en Masse |author=Rod Nordland |work=[[The New York Times]] |date=8 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 20 верасня ўрадавыя войскі з паўночна-заходняга напрамку пачалі наступленне на Хавіджу, адбіўшы чатыры вёскі пад Аль-Шыркатам<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/21-september-the-iraqi-army-and-the-pmu-control-4-villages|title=The Iraqi army and the PMU control 4 villages in North-East of Sharqat|publisher=LiveuaMap|access-date=5 October 2017}}</ref>. На наступны дзень пад іх кантроль перайшло па меншай меры 11 вёсак у раёне Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|title=Iraqi forces make significant advance towards Hawija: map|date=21 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414143334/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|url-status=dead}}</ref>. 22 верасня апалчэнцы і вайскоўцы вызвалілі яшчэ 15 вёсак<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|title=Iraqi forces liberate 140km2 of territory north of Hawija|date=22 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414114404/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|url-status=dead}}</ref>. 24-га УС Ірака абвясцілі аб завяршэнні першага фазы аперацыі. На той момант яны адбілі ўсе раёны на поўнач ад ракі Аль-Заб, а таксама некаторыя іншыя раёны на захад ад [[Тыгр (рака)|ракі Тыгр]] і ў паўночных гарах Махуль<ref name="end Phase 1">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-forces-end-phase-1-hawija-offensive/|title=Iraqi forces end phase 1 of Hawija offensive: command|author=Mohammed Mostafa|date=2 September 2017|access-date=27 September 2017}}</ref>. 29 верасня іракскія сілы пачалі другі этап наступлення, захапіўшы чатыры вёскі і ўвайшоўшы ў горад Аль-Абасі<ref name="phase 2 starts">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/40-militants-killed-second-phase-hawija-offensive-starts/|title=More than 40 IS militants killed, as second phase of Hawija offensive starts|author=Nehal Mostafa|publisher=Iraqi News|date=29 September 2017|access-date=29 September 2017}}</ref>. Тым жа часам у ходзе баёў пад Хавіджай загінуў снайпер-ас [[Абу Тахсін Аль-Салхі]], які меў на момант гібелі 384 забітых<ref name="gulf">{{cite web |url=http://www.gulf-times.com/story/565643/Anti-IS-sheikh-sniper-killed-in-battle-for-Iraq-s-Hawija|title=Anti-IS 'sheikh sniper' killed in battle for Iraq's Hawija|work=Gulf Times |date=30 September 2017 |accessdate=1 October 2017}}</ref> 4 кастрычніка ўрадавая армія пачынае непасрэдны штурм Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/irak-les-forces-gouvernementales-ont-penetre-dans-hawija-fief-de-l-ei_1949286.html|title=Les forces irakiennes entrent dans Hawija, le dernier bastion nordiste de l'EI|date=4 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref>, з ходу захапіўшы некалькі кварталаў<ref name="army">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iraqi-army-allied-shiite-forces-islamic-state-hawija/4056700.html |title=Iraqi Army, Allied Shiite Forces Enter IS-held Hawija |author=Rikar Hussein |publisher=[[Voice of America]] |date=4 October 2017|access-date=9 October 2017}}</ref>. На наступны дзень іракскія сілы бяруць, большую частку горада, уключаючы цэнтр<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/les-forces-irakiennes-reprennent-le-centre-de-hawija-a-l-ei_1949607.html|title=L'EI perd son dernier grand centre urbain en Irak|date=5 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=Reuters in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/05/iraqi-army-claims-recapture-islamic-state-isis-held-areas-hawija |title=Hawija: Iraqi army says it has recaptured one of last Isis enclaves &#124; World news |work=The Guardian |date=5 October 2017 |access-date=2018-04-30}}</ref>. 8 кастрычніка была разбіта апошняя група баевікоў<ref name=Basnews>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/383868|title=Map: Remaining Iraqi Territories Under Control of IS|date=8 October 2017|publisher=Basnews|access-date=8 October 2017}}</ref>. Як адзначалі вайскоўцы ў канцы баёў, у ходзе аперацыі баевікі масава здаваліся ў палон, у той час як раней ісламісты заўжды змагаліся на смерць<ref name="surrender en masse">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/isis-fighters-surrender-en-mass-iraq-2017-10|title=ISIS fighters, once bent on martyrdom, surrender en masse from last Iraqi stronghold|author=Alex Lockie|website=[[Business Insider]]|date=9 October 2017|access-date=20 October 2017}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]][[Катэгорыя:Верасень 2017 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2017 года]] cecft1vrfd59trbtgdotfwzvgg7mpw1 5193048 5193047 2026-09-04T17:21:27Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5193048 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = Hawija offensive.svg |подпіс = Карта аперацыі ў раёне Хавіджы. |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>'''пры падтрымцы''':<br/>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="Leading Role">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iran-backed-militia-leading-role-operation-iraq-hawija/4047101.html |title=Iran-backed Militia Taking Leading Role in Operation for Iraq's Hawija |author=Dlshad Anwar |publisher=[[Voice of America]] |date=27 September 2017|access-date=1 October 2017}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1 = Абдэль Эмір Яралах<ref name="army"/><br />[[Каіс аль-Хазалі]]<ref name="eject"/><br />Акрам аль-Каабі<ref name="eject"/><br />Абдул Муштак<ref name="Leading Role"/> |камандзір2 =Кусай Хасан Валі аль-Баяты («Абу Хайсам»)<ref name="next battle"/><br />Гейт Ібрагім Мурат<ref name="next battle"/><br />Абу Насер аз-Завбаі {{KIA}}<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref><br />Абдула аль-Таджыкі {{KIA}}<ref>{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iss-baghdadis-close-member-five-snipers-killed-airstrike-kirkuk/ |title=IS's Baghdadi's close member, five snipers, killed in airstrike in Kirkuk |author=Nehal Mostafa |work=Iraqi Times |date=7 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> |сілы1 =42 000 чалавек |сілы2 =2000 чалавек |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 942 забітых (заявы ўладаў)<ref name="Over300">{{cite web|title=Over 300 Islamic State militants killed in Hawija offensive: Commander|date=7 October 2017|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/300-islamic-state-militants-killed-hawija-offensive-commander/|publisher=Iraqi News|access-date=7 October 2017}}</ref>,<br />1000 палонных<ref name="pledged"/> |агульныя страты = }} '''Бітва за Хавіджу''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку 2011—2017 гадоў]], у ходзе якога ўрадавая армія разам з саюзнікамі правяла наступальную аперацыю ў раёне горада Хавіджа супраць баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427 |access-date=21 September 2017|work=[[BBC News]]|date=21 September 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == Хавіджа размешчаная за 50 кіламетрах на захад ад горада [[Кіркук]]. З моманту [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] была апорай [[Іракскія паўстанцы|суніцкіх паўстанцаў]]<ref name=BBC>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427|access-date=21 September 2017|work=[[BBC]]|date=16 September 2017}}</ref>. У 2013 годзе сілавікі расстралялі мірную дэманстрацыю, што абумовіла сімпатыю мясцовага насельніцтва да [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Battle to remove ISIL from Hawija could unlock further sectarian tensions|url=https://www.thenationalnews.com/world/battle-to-remove-isil-from-hawija-could-unlock-further-sectarian-tensions-1.626394|author=Florian Nehouf|access-date=22 September 2017|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=7 September 2017}}</ref>, і, як следства, у 2014 годзе групоўка хутка захапіла горад<ref name=BBC/>. У ліпені 2016 года падчас [[Бітва за Масул (2016—2017)|наступлення на Масул]] горад апынуўся ізаляваны ад асноўных сіл баевікоў<ref>{{cite news|title=Almost everybody is against a Kurdish referendum|url=https://www.economist.com/news/briefing/21728899-once-america-and-iran-agree-almost-everybody-against-kurdish-referendum|access-date=21 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=16 September 2017}}</ref>, але яго штурм неаднаразова адкладваўся з-за розных міжканфесійных праблем і рознагалоссяў з нагоды ўдзелу [[Пешмерга|Пешмергі]] і апалчэння [[Сілы народнай мабілізацыі|Сіл народнай мабілізацыі]]<ref>{{cite news|title=Abadi blames Peshmerga fragmentation for delay in Hawija op|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060920175|access-date=21 September 2017|work=[[Rudaw Media Network]]|date=6 September 2017}}</ref>. == Сілы == З боку ўрадавай арміі і яе саюзнікаў у баях вакол Хавіджы прынімала ўдзел 42 тысячы чалавек<ref>{{cite web|title=Iraq Brought About 42K Fighters Near Daesh Controlled Hawija For Hawija Operation|url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/13-september-iraq-brought-about-42k-fighters-near-daesh-controlled|publisher=LiveuaMap|access-date=13 September 2017}}</ref>. Ад [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]] былі прыцягнуты 9-я дывізія, Аддзел рэагавання на надзвычайныя сітуацыі, Сілы спецыяльных аперацый<ref name="liberation">{{cite web |url=https://ctc.usma.edu/posts/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines |title=The Hawija Offensive: A Liberation Exposes Faultlines |author=Derek Henry Flood |work=[[Combating Terrorism Center]] |date=18 October 2017 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143744/https://ctc.usma.edu/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines/ |url-status=dead }}</ref> і авіяцыя<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, падтрыманыя паліцыяй<ref name="liberation"/>. Ад Сіл народнай мабілізацыі адзначыліся: [[Асаіб Ахль аль-Хак]], [[Харакат Ан-Нуджаба]]<ref name="eject">{{cite news|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/10/iraqi-troops-iranian-backed-militias-eject-islamic-state-from-hawija.php |title=Iraqi troops, Iranian-backed militias eject Islamic State from Hawija |author=Bill Roggio |work=[[Long War Journal]] |date=5 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, [[Арганізацыя Бадра]]<ref name="harbipress">[http://www.harbipress.com/news.php?News=24034 آخر التطورات الميدانية لعمليات قادمون يا حويجة حتى الساعة] Harbi Press (in Arabic) 3 October 2017 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012231047/http://www.harbipress.com/news.php?News=24034|date=12 October 2017}}</ref>, Куват аль-Шахід ас-Садр аль-Аваль, Ліва аль-Таф<ref name="harbipress"/>, 16-я туркменская брыгада<ref>{{Cite web |url=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |title=بالفيديو: لواء 16 الحشد الشعبي قوة التركمان تعلن استعدادها الكامل للمشاركة في عمليات تحريرى الحويجة - تقارير وتحقيقات |access-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703162349/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |archive-date=2018-07-03 |url-status=usurped }}</ref>. Асобнае апалчэнне прадставіла племя Аль-Абайдзі<ref>{{Cite web |title=Arab tribe in Iraq mobilizes more than 5,000 fighters to prevent ISIS regrouping |url=https://shafaq.com/en/Iraq/arab-tribe-in-iraq-mobilizes-more-than-5-000-fighters-to-prevent-isis-regrouping |access-date=2026-06-11 |website=Shafaq News {{!}} Latest breaking news in Iraq and the world |language=en}}</ref>. З паветра аперацыю падтрымлівалі [[ВПС ЗША]]<ref name="liberation"/>. Кантынгент ІДІЛ у раёне Хавіджы налічваў 2000 байцоў<ref name="ISIS surrenders Hawija">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/10/05/1-000-isis-militants-surrender-iraq-wins-islamic-state-loses-key-iraqi-town-1-000-militants-surrende/736901001/ |title=1,000 ISIS militants surrender as Iraq retakes key town of Hawija |author=Jim Michaels|work=USA Today}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/middleeast/2017/09/iraq-control-hawija-isil-170923130430306.html|title=Iraq: Who will control Hawija after ISIL?|author=Osama bin Javaid|publisher=Al Jazeera|date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref>, у тым ліку баевікі з батальёна Саладзіна<ref name="next battle">{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2017/9/1/Hawija-The-next-battle-in-Iraqs-war-against-IS |title=Hawija: The next battle in Iraq's war against the Islamic State group |author=Gareth Browne |work=The New Arab |date=2 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> і спецатрада «Шукальнікі пакутніцтва»<ref name="pledged">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/middleeast/isis-iraq-surrender.html |title=ISIS Fighters, Having Pledged to Fight or Die, Surrender en Masse |author=Rod Nordland |work=[[The New York Times]] |date=8 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 20 верасня ўрадавыя войскі з паўночна-заходняга напрамку пачалі наступленне на Хавіджу, адбіўшы чатыры вёскі пад Аль-Шыркатам<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/21-september-the-iraqi-army-and-the-pmu-control-4-villages|title=The Iraqi army and the PMU control 4 villages in North-East of Sharqat|publisher=LiveuaMap|access-date=5 October 2017}}</ref>. На наступны дзень пад іх кантроль перайшло па меншай меры 11 вёсак у раёне Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|title=Iraqi forces make significant advance towards Hawija: map|date=21 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414143334/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|url-status=dead}}</ref>. 22 верасня апалчэнцы і вайскоўцы вызвалілі яшчэ 15 вёсак<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|title=Iraqi forces liberate 140km2 of territory north of Hawija|date=22 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414114404/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|url-status=dead}}</ref>. 24-га УС Ірака абвясцілі аб завяршэнні першага фазы аперацыі. На той момант яны адбілі ўсе раёны на поўнач ад ракі Аль-Заб, а таксама некаторыя іншыя раёны на захад ад [[Тыгр (рака)|ракі Тыгр]] і ў паўночных гарах Махуль<ref name="end Phase 1">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-forces-end-phase-1-hawija-offensive/|title=Iraqi forces end phase 1 of Hawija offensive: command|author=Mohammed Mostafa|date=2 September 2017|access-date=27 September 2017}}</ref>. 29 верасня іракскія сілы пачалі другі этап наступлення, захапіўшы чатыры вёскі і ўвайшоўшы ў горад Аль-Абасі<ref name="phase 2 starts">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/40-militants-killed-second-phase-hawija-offensive-starts/|title=More than 40 IS militants killed, as second phase of Hawija offensive starts|author=Nehal Mostafa|publisher=Iraqi News|date=29 September 2017|access-date=29 September 2017}}</ref>. Тым жа часам у ходзе баёў пад Хавіджай загінуў снайпер-ас [[Абу Тахсін Аль-Салхі]], які меў на момант гібелі 384 забітых<ref name="gulf">{{cite web |url=http://www.gulf-times.com/story/565643/Anti-IS-sheikh-sniper-killed-in-battle-for-Iraq-s-Hawija|title=Anti-IS 'sheikh sniper' killed in battle for Iraq's Hawija|work=Gulf Times |date=30 September 2017 |accessdate=1 October 2017}}</ref> 4 кастрычніка ўрадавая армія пачынае непасрэдны штурм Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/irak-les-forces-gouvernementales-ont-penetre-dans-hawija-fief-de-l-ei_1949286.html|title=Les forces irakiennes entrent dans Hawija, le dernier bastion nordiste de l'EI|date=4 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref>, з ходу захапіўшы некалькі кварталаў<ref name="army">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iraqi-army-allied-shiite-forces-islamic-state-hawija/4056700.html |title=Iraqi Army, Allied Shiite Forces Enter IS-held Hawija |author=Rikar Hussein |publisher=[[Voice of America]] |date=4 October 2017|access-date=9 October 2017}}</ref>. На наступны дзень іракскія сілы бяруць, большую частку горада, уключаючы цэнтр<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/les-forces-irakiennes-reprennent-le-centre-de-hawija-a-l-ei_1949607.html|title=L'EI perd son dernier grand centre urbain en Irak|date=5 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=Reuters in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/05/iraqi-army-claims-recapture-islamic-state-isis-held-areas-hawija |title=Hawija: Iraqi army says it has recaptured one of last Isis enclaves &#124; World news |work=The Guardian |date=5 October 2017 |access-date=2018-04-30}}</ref>. 8 кастрычніка была разбіта апошняя група баевікоў<ref name=Basnews>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/383868|title=Map: Remaining Iraqi Territories Under Control of IS|date=8 October 2017|publisher=Basnews|access-date=8 October 2017}}</ref>. Як адзначалі вайскоўцы ў канцы баёў, у ходзе аперацыі баевікі масава здаваліся ў палон, у той час як раней ісламісты заўжды змагаліся на смерць<ref name="surrender en masse">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/isis-fighters-surrender-en-mass-iraq-2017-10|title=ISIS fighters, once bent on martyrdom, surrender en masse from last Iraqi stronghold|author=Alex Lockie|website=[[Business Insider]]|date=9 October 2017|access-date=20 October 2017}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]][[Катэгорыя:Верасень 2017 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2017 года]] 03b7gah8ipxsi15jj5kxys8xdszpxi8 5193050 5193048 2026-09-04T17:22:31Z DBatura 73587 /* Баявыя дзеянні */ 5193050 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = Hawija offensive.svg |подпіс = Карта аперацыі ў раёне Хавіджы. |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>'''пры падтрымцы''':<br/>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="Leading Role">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iran-backed-militia-leading-role-operation-iraq-hawija/4047101.html |title=Iran-backed Militia Taking Leading Role in Operation for Iraq's Hawija |author=Dlshad Anwar |publisher=[[Voice of America]] |date=27 September 2017|access-date=1 October 2017}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1 = Абдэль Эмір Яралах<ref name="army"/><br />[[Каіс аль-Хазалі]]<ref name="eject"/><br />Акрам аль-Каабі<ref name="eject"/><br />Абдул Муштак<ref name="Leading Role"/> |камандзір2 =Кусай Хасан Валі аль-Баяты («Абу Хайсам»)<ref name="next battle"/><br />Гейт Ібрагім Мурат<ref name="next battle"/><br />Абу Насер аз-Завбаі {{KIA}}<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref><br />Абдула аль-Таджыкі {{KIA}}<ref>{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iss-baghdadis-close-member-five-snipers-killed-airstrike-kirkuk/ |title=IS's Baghdadi's close member, five snipers, killed in airstrike in Kirkuk |author=Nehal Mostafa |work=Iraqi Times |date=7 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> |сілы1 =42 000 чалавек |сілы2 =2000 чалавек |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 942 забітых (заявы ўладаў)<ref name="Over300">{{cite web|title=Over 300 Islamic State militants killed in Hawija offensive: Commander|date=7 October 2017|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/300-islamic-state-militants-killed-hawija-offensive-commander/|publisher=Iraqi News|access-date=7 October 2017}}</ref>,<br />1000 палонных<ref name="pledged"/> |агульныя страты = }} '''Бітва за Хавіджу''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку 2011—2017 гадоў]], у ходзе якога ўрадавая армія разам з саюзнікамі правяла наступальную аперацыю ў раёне горада Хавіджа супраць баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427 |access-date=21 September 2017|work=[[BBC News]]|date=21 September 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == Хавіджа размешчаная за 50 кіламетрах на захад ад горада [[Кіркук]]. З моманту [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] была апорай [[Іракскія паўстанцы|суніцкіх паўстанцаў]]<ref name=BBC>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427|access-date=21 September 2017|work=[[BBC]]|date=16 September 2017}}</ref>. У 2013 годзе сілавікі расстралялі мірную дэманстрацыю, што абумовіла сімпатыю мясцовага насельніцтва да [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Battle to remove ISIL from Hawija could unlock further sectarian tensions|url=https://www.thenationalnews.com/world/battle-to-remove-isil-from-hawija-could-unlock-further-sectarian-tensions-1.626394|author=Florian Nehouf|access-date=22 September 2017|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=7 September 2017}}</ref>, і, як следства, у 2014 годзе групоўка хутка захапіла горад<ref name=BBC/>. У ліпені 2016 года падчас [[Бітва за Масул (2016—2017)|наступлення на Масул]] горад апынуўся ізаляваны ад асноўных сіл баевікоў<ref>{{cite news|title=Almost everybody is against a Kurdish referendum|url=https://www.economist.com/news/briefing/21728899-once-america-and-iran-agree-almost-everybody-against-kurdish-referendum|access-date=21 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=16 September 2017}}</ref>, але яго штурм неаднаразова адкладваўся з-за розных міжканфесійных праблем і рознагалоссяў з нагоды ўдзелу [[Пешмерга|Пешмергі]] і апалчэння [[Сілы народнай мабілізацыі|Сіл народнай мабілізацыі]]<ref>{{cite news|title=Abadi blames Peshmerga fragmentation for delay in Hawija op|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060920175|access-date=21 September 2017|work=[[Rudaw Media Network]]|date=6 September 2017}}</ref>. == Сілы == З боку ўрадавай арміі і яе саюзнікаў у баях вакол Хавіджы прынімала ўдзел 42 тысячы чалавек<ref>{{cite web|title=Iraq Brought About 42K Fighters Near Daesh Controlled Hawija For Hawija Operation|url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/13-september-iraq-brought-about-42k-fighters-near-daesh-controlled|publisher=LiveuaMap|access-date=13 September 2017}}</ref>. Ад [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]] былі прыцягнуты 9-я дывізія, Аддзел рэагавання на надзвычайныя сітуацыі, Сілы спецыяльных аперацый<ref name="liberation">{{cite web |url=https://ctc.usma.edu/posts/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines |title=The Hawija Offensive: A Liberation Exposes Faultlines |author=Derek Henry Flood |work=[[Combating Terrorism Center]] |date=18 October 2017 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143744/https://ctc.usma.edu/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines/ |url-status=dead }}</ref> і авіяцыя<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, падтрыманыя паліцыяй<ref name="liberation"/>. Ад Сіл народнай мабілізацыі адзначыліся: [[Асаіб Ахль аль-Хак]], [[Харакат Ан-Нуджаба]]<ref name="eject">{{cite news|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/10/iraqi-troops-iranian-backed-militias-eject-islamic-state-from-hawija.php |title=Iraqi troops, Iranian-backed militias eject Islamic State from Hawija |author=Bill Roggio |work=[[Long War Journal]] |date=5 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, [[Арганізацыя Бадра]]<ref name="harbipress">[http://www.harbipress.com/news.php?News=24034 آخر التطورات الميدانية لعمليات قادمون يا حويجة حتى الساعة] Harbi Press (in Arabic) 3 October 2017 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012231047/http://www.harbipress.com/news.php?News=24034|date=12 October 2017}}</ref>, Куват аль-Шахід ас-Садр аль-Аваль, Ліва аль-Таф<ref name="harbipress"/>, 16-я туркменская брыгада<ref>{{Cite web |url=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |title=بالفيديو: لواء 16 الحشد الشعبي قوة التركمان تعلن استعدادها الكامل للمشاركة في عمليات تحريرى الحويجة - تقارير وتحقيقات |access-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703162349/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |archive-date=2018-07-03 |url-status=usurped }}</ref>. Асобнае апалчэнне прадставіла племя Аль-Абайдзі<ref>{{Cite web |title=Arab tribe in Iraq mobilizes more than 5,000 fighters to prevent ISIS regrouping |url=https://shafaq.com/en/Iraq/arab-tribe-in-iraq-mobilizes-more-than-5-000-fighters-to-prevent-isis-regrouping |access-date=2026-06-11 |website=Shafaq News {{!}} Latest breaking news in Iraq and the world |language=en}}</ref>. З паветра аперацыю падтрымлівалі [[ВПС ЗША]]<ref name="liberation"/>. Кантынгент ІДІЛ у раёне Хавіджы налічваў 2000 байцоў<ref name="ISIS surrenders Hawija">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/10/05/1-000-isis-militants-surrender-iraq-wins-islamic-state-loses-key-iraqi-town-1-000-militants-surrende/736901001/ |title=1,000 ISIS militants surrender as Iraq retakes key town of Hawija |author=Jim Michaels|work=USA Today}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/middleeast/2017/09/iraq-control-hawija-isil-170923130430306.html|title=Iraq: Who will control Hawija after ISIL?|author=Osama bin Javaid|publisher=Al Jazeera|date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref>, у тым ліку баевікі з батальёна Саладзіна<ref name="next battle">{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2017/9/1/Hawija-The-next-battle-in-Iraqs-war-against-IS |title=Hawija: The next battle in Iraq's war against the Islamic State group |author=Gareth Browne |work=The New Arab |date=2 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> і спецатрада «Шукальнікі пакутніцтва»<ref name="pledged">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/middleeast/isis-iraq-surrender.html |title=ISIS Fighters, Having Pledged to Fight or Die, Surrender en Masse |author=Rod Nordland |work=[[The New York Times]] |date=8 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 20 верасня ўрадавыя войскі з паўночна-заходняга напрамку пачалі наступленне на Хавіджу, адбіўшы чатыры вёскі пад Аль-Шыркатам<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/21-september-the-iraqi-army-and-the-pmu-control-4-villages|title=The Iraqi army and the PMU control 4 villages in North-East of Sharqat|publisher=LiveuaMap|access-date=5 October 2017}}</ref>. На наступны дзень пад іх кантроль перайшло па меншай меры 11 вёсак у раёне Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|title=Iraqi forces make significant advance towards Hawija: map|date=21 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414143334/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|url-status=dead}}</ref>. 22 верасня апалчэнцы і вайскоўцы вызвалілі яшчэ 15 вёсак<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|title=Iraqi forces liberate 140km2 of territory north of Hawija|date=22 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414114404/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|url-status=dead}}</ref>. 24-га УС Ірака абвясцілі аб завяршэнні першай фазы аперацыі. На той момант яны адбілі ўсе раёны на поўнач ад ракі Аль-Заб, а таксама некаторыя іншыя раёны на захад ад [[Тыгр (рака)|ракі Тыгр]] і ў паўночных гарах Махуль<ref name="end Phase 1">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-forces-end-phase-1-hawija-offensive/|title=Iraqi forces end phase 1 of Hawija offensive: command|author=Mohammed Mostafa|date=2 September 2017|access-date=27 September 2017}}</ref>. 29 верасня іракскія сілы пачалі другі этап наступлення, захапіўшы чатыры вёскі і ўвайшоўшы ў горад Аль-Абасі<ref name="phase 2 starts">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/40-militants-killed-second-phase-hawija-offensive-starts/|title=More than 40 IS militants killed, as second phase of Hawija offensive starts|author=Nehal Mostafa|publisher=Iraqi News|date=29 September 2017|access-date=29 September 2017}}</ref>. Тым жа часам у ходзе баёў пад Хавіджай загінуў снайпер-ас [[Абу Тахсін Аль-Салхі]], які меў на момант гібелі 384 забітых<ref name="gulf">{{cite web |url=http://www.gulf-times.com/story/565643/Anti-IS-sheikh-sniper-killed-in-battle-for-Iraq-s-Hawija|title=Anti-IS 'sheikh sniper' killed in battle for Iraq's Hawija|work=Gulf Times |date=30 September 2017 |accessdate=1 October 2017}}</ref> 4 кастрычніка ўрадавая армія пачынае непасрэдны штурм Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/irak-les-forces-gouvernementales-ont-penetre-dans-hawija-fief-de-l-ei_1949286.html|title=Les forces irakiennes entrent dans Hawija, le dernier bastion nordiste de l'EI|date=4 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref>, з ходу захапіўшы некалькі кварталаў<ref name="army">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iraqi-army-allied-shiite-forces-islamic-state-hawija/4056700.html |title=Iraqi Army, Allied Shiite Forces Enter IS-held Hawija |author=Rikar Hussein |publisher=[[Voice of America]] |date=4 October 2017|access-date=9 October 2017}}</ref>. На наступны дзень іракскія сілы бяруць, большую частку горада, уключаючы цэнтр<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/les-forces-irakiennes-reprennent-le-centre-de-hawija-a-l-ei_1949607.html|title=L'EI perd son dernier grand centre urbain en Irak|date=5 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=Reuters in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/05/iraqi-army-claims-recapture-islamic-state-isis-held-areas-hawija |title=Hawija: Iraqi army says it has recaptured one of last Isis enclaves &#124; World news |work=The Guardian |date=5 October 2017 |access-date=2018-04-30}}</ref>. 8 кастрычніка была разбіта апошняя група баевікоў<ref name=Basnews>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/383868|title=Map: Remaining Iraqi Territories Under Control of IS|date=8 October 2017|publisher=Basnews|access-date=8 October 2017}}</ref>. Як адзначалі вайскоўцы ў канцы баёў, у ходзе аперацыі баевікі масава здаваліся ў палон, у той час як раней ісламісты заўжды змагаліся на смерць<ref name="surrender en masse">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/isis-fighters-surrender-en-mass-iraq-2017-10|title=ISIS fighters, once bent on martyrdom, surrender en masse from last Iraqi stronghold|author=Alex Lockie|website=[[Business Insider]]|date=9 October 2017|access-date=20 October 2017}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]][[Катэгорыя:Верасень 2017 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2017 года]] kcz2nh1ijdmcy3qhp6lztis3vwgs0jh 5193051 5193050 2026-09-04T17:23:02Z DBatura 73587 /* Баявыя дзеянні */ 5193051 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = Hawija offensive.svg |подпіс = Карта аперацыі ў раёне Хавіджы. |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>'''пры падтрымцы''':<br/>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="Leading Role">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iran-backed-militia-leading-role-operation-iraq-hawija/4047101.html |title=Iran-backed Militia Taking Leading Role in Operation for Iraq's Hawija |author=Dlshad Anwar |publisher=[[Voice of America]] |date=27 September 2017|access-date=1 October 2017}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1 = Абдэль Эмір Яралах<ref name="army"/><br />[[Каіс аль-Хазалі]]<ref name="eject"/><br />Акрам аль-Каабі<ref name="eject"/><br />Абдул Муштак<ref name="Leading Role"/> |камандзір2 =Кусай Хасан Валі аль-Баяты («Абу Хайсам»)<ref name="next battle"/><br />Гейт Ібрагім Мурат<ref name="next battle"/><br />Абу Насер аз-Завбаі {{KIA}}<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref><br />Абдула аль-Таджыкі {{KIA}}<ref>{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iss-baghdadis-close-member-five-snipers-killed-airstrike-kirkuk/ |title=IS's Baghdadi's close member, five snipers, killed in airstrike in Kirkuk |author=Nehal Mostafa |work=Iraqi Times |date=7 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> |сілы1 =42 000 чалавек |сілы2 =2000 чалавек |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 942 забітых (заявы ўладаў)<ref name="Over300">{{cite web|title=Over 300 Islamic State militants killed in Hawija offensive: Commander|date=7 October 2017|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/300-islamic-state-militants-killed-hawija-offensive-commander/|publisher=Iraqi News|access-date=7 October 2017}}</ref>,<br />1000 палонных<ref name="pledged"/> |агульныя страты = }} '''Бітва за Хавіджу''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку 2011—2017 гадоў]], у ходзе якога ўрадавая армія разам з саюзнікамі правяла наступальную аперацыю ў раёне горада Хавіджа супраць баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427 |access-date=21 September 2017|work=[[BBC News]]|date=21 September 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == Хавіджа размешчаная за 50 кіламетрах на захад ад горада [[Кіркук]]. З моманту [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] была апорай [[Іракскія паўстанцы|суніцкіх паўстанцаў]]<ref name=BBC>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427|access-date=21 September 2017|work=[[BBC]]|date=16 September 2017}}</ref>. У 2013 годзе сілавікі расстралялі мірную дэманстрацыю, што абумовіла сімпатыю мясцовага насельніцтва да [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Battle to remove ISIL from Hawija could unlock further sectarian tensions|url=https://www.thenationalnews.com/world/battle-to-remove-isil-from-hawija-could-unlock-further-sectarian-tensions-1.626394|author=Florian Nehouf|access-date=22 September 2017|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=7 September 2017}}</ref>, і, як следства, у 2014 годзе групоўка хутка захапіла горад<ref name=BBC/>. У ліпені 2016 года падчас [[Бітва за Масул (2016—2017)|наступлення на Масул]] горад апынуўся ізаляваны ад асноўных сіл баевікоў<ref>{{cite news|title=Almost everybody is against a Kurdish referendum|url=https://www.economist.com/news/briefing/21728899-once-america-and-iran-agree-almost-everybody-against-kurdish-referendum|access-date=21 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=16 September 2017}}</ref>, але яго штурм неаднаразова адкладваўся з-за розных міжканфесійных праблем і рознагалоссяў з нагоды ўдзелу [[Пешмерга|Пешмергі]] і апалчэння [[Сілы народнай мабілізацыі|Сіл народнай мабілізацыі]]<ref>{{cite news|title=Abadi blames Peshmerga fragmentation for delay in Hawija op|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060920175|access-date=21 September 2017|work=[[Rudaw Media Network]]|date=6 September 2017}}</ref>. == Сілы == З боку ўрадавай арміі і яе саюзнікаў у баях вакол Хавіджы прынімала ўдзел 42 тысячы чалавек<ref>{{cite web|title=Iraq Brought About 42K Fighters Near Daesh Controlled Hawija For Hawija Operation|url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/13-september-iraq-brought-about-42k-fighters-near-daesh-controlled|publisher=LiveuaMap|access-date=13 September 2017}}</ref>. Ад [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]] былі прыцягнуты 9-я дывізія, Аддзел рэагавання на надзвычайныя сітуацыі, Сілы спецыяльных аперацый<ref name="liberation">{{cite web |url=https://ctc.usma.edu/posts/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines |title=The Hawija Offensive: A Liberation Exposes Faultlines |author=Derek Henry Flood |work=[[Combating Terrorism Center]] |date=18 October 2017 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143744/https://ctc.usma.edu/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines/ |url-status=dead }}</ref> і авіяцыя<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, падтрыманыя паліцыяй<ref name="liberation"/>. Ад Сіл народнай мабілізацыі адзначыліся: [[Асаіб Ахль аль-Хак]], [[Харакат Ан-Нуджаба]]<ref name="eject">{{cite news|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/10/iraqi-troops-iranian-backed-militias-eject-islamic-state-from-hawija.php |title=Iraqi troops, Iranian-backed militias eject Islamic State from Hawija |author=Bill Roggio |work=[[Long War Journal]] |date=5 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, [[Арганізацыя Бадра]]<ref name="harbipress">[http://www.harbipress.com/news.php?News=24034 آخر التطورات الميدانية لعمليات قادمون يا حويجة حتى الساعة] Harbi Press (in Arabic) 3 October 2017 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012231047/http://www.harbipress.com/news.php?News=24034|date=12 October 2017}}</ref>, Куват аль-Шахід ас-Садр аль-Аваль, Ліва аль-Таф<ref name="harbipress"/>, 16-я туркменская брыгада<ref>{{Cite web |url=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |title=بالفيديو: لواء 16 الحشد الشعبي قوة التركمان تعلن استعدادها الكامل للمشاركة في عمليات تحريرى الحويجة - تقارير وتحقيقات |access-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703162349/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |archive-date=2018-07-03 |url-status=usurped }}</ref>. Асобнае апалчэнне прадставіла племя Аль-Абайдзі<ref>{{Cite web |title=Arab tribe in Iraq mobilizes more than 5,000 fighters to prevent ISIS regrouping |url=https://shafaq.com/en/Iraq/arab-tribe-in-iraq-mobilizes-more-than-5-000-fighters-to-prevent-isis-regrouping |access-date=2026-06-11 |website=Shafaq News {{!}} Latest breaking news in Iraq and the world |language=en}}</ref>. З паветра аперацыю падтрымлівалі [[ВПС ЗША]]<ref name="liberation"/>. Кантынгент ІДІЛ у раёне Хавіджы налічваў 2000 байцоў<ref name="ISIS surrenders Hawija">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/10/05/1-000-isis-militants-surrender-iraq-wins-islamic-state-loses-key-iraqi-town-1-000-militants-surrende/736901001/ |title=1,000 ISIS militants surrender as Iraq retakes key town of Hawija |author=Jim Michaels|work=USA Today}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/middleeast/2017/09/iraq-control-hawija-isil-170923130430306.html|title=Iraq: Who will control Hawija after ISIL?|author=Osama bin Javaid|publisher=Al Jazeera|date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref>, у тым ліку баевікі з батальёна Саладзіна<ref name="next battle">{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2017/9/1/Hawija-The-next-battle-in-Iraqs-war-against-IS |title=Hawija: The next battle in Iraq's war against the Islamic State group |author=Gareth Browne |work=The New Arab |date=2 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> і спецатрада «Шукальнікі пакутніцтва»<ref name="pledged">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/middleeast/isis-iraq-surrender.html |title=ISIS Fighters, Having Pledged to Fight or Die, Surrender en Masse |author=Rod Nordland |work=[[The New York Times]] |date=8 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 20 верасня ўрадавыя войскі з паўночна-заходняга напрамку пачалі наступленне на Хавіджу, адбіўшы чатыры вёскі пад Аль-Шыркатам<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/21-september-the-iraqi-army-and-the-pmu-control-4-villages|title=The Iraqi army and the PMU control 4 villages in North-East of Sharqat|publisher=LiveuaMap|access-date=5 October 2017}}</ref>. На наступны дзень пад іх кантроль перайшло па меншай меры 11 вёсак у раёне Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|title=Iraqi forces make significant advance towards Hawija: map|date=21 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414143334/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|url-status=dead}}</ref>. 22 верасня апалчэнцы і вайскоўцы вызвалілі яшчэ 15 вёсак<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|title=Iraqi forces liberate 140km2 of territory north of Hawija|date=22 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414114404/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|url-status=dead}}</ref>. 24-га УС Ірака абвясцілі аб завяршэнні першай фазы аперацыі. На той момант яны адбілі ўсе раёны на поўнач ад ракі Аль-Заб, а таксама некаторыя іншыя раёны на захад ад [[Тыгр (рака)|ракі Тыгр]] і ў паўночных гарах Махуль<ref name="end Phase 1">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-forces-end-phase-1-hawija-offensive/|title=Iraqi forces end phase 1 of Hawija offensive: command|author=Mohammed Mostafa|date=2 September 2017|access-date=27 September 2017}}</ref>. 29 верасня іракскія сілы пачалі другі этап наступлення, захапіўшы чатыры вёскі і ўвайшоўшы ў горад Аль-Абасі<ref name="phase 2 starts">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/40-militants-killed-second-phase-hawija-offensive-starts/|title=More than 40 IS militants killed, as second phase of Hawija offensive starts|author=Nehal Mostafa|publisher=Iraqi News|date=29 September 2017|access-date=29 September 2017}}</ref>. Тым жа часам у ходзе баёў пад Хавіджай загінуў снайпер-ас [[Абу Тахсін Аль-Салхі]], які меў на момант гібелі 384 забітых<ref name="gulf">{{cite web |url=http://www.gulf-times.com/story/565643/Anti-IS-sheikh-sniper-killed-in-battle-for-Iraq-s-Hawija|title=Anti-IS 'sheikh sniper' killed in battle for Iraq's Hawija|work=Gulf Times |date=30 September 2017 |accessdate=1 October 2017}}</ref> 4 кастрычніка ўрадавая армія пачынае непасрэдны штурм Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/irak-les-forces-gouvernementales-ont-penetre-dans-hawija-fief-de-l-ei_1949286.html|title=Les forces irakiennes entrent dans Hawija, le dernier bastion nordiste de l'EI|date=4 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref>, з ходу захапіўшы некалькі кварталаў<ref name="army">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iraqi-army-allied-shiite-forces-islamic-state-hawija/4056700.html |title=Iraqi Army, Allied Shiite Forces Enter IS-held Hawija |author=Rikar Hussein |publisher=[[Voice of America]] |date=4 October 2017|access-date=9 October 2017}}</ref>. На наступны дзень іракскія сілы бяруць большую частку горада, уключаючы цэнтр<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/les-forces-irakiennes-reprennent-le-centre-de-hawija-a-l-ei_1949607.html|title=L'EI perd son dernier grand centre urbain en Irak|date=5 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=Reuters in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/05/iraqi-army-claims-recapture-islamic-state-isis-held-areas-hawija |title=Hawija: Iraqi army says it has recaptured one of last Isis enclaves &#124; World news |work=The Guardian |date=5 October 2017 |access-date=2018-04-30}}</ref>. 8 кастрычніка была разбіта апошняя група баевікоў<ref name=Basnews>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/383868|title=Map: Remaining Iraqi Territories Under Control of IS|date=8 October 2017|publisher=Basnews|access-date=8 October 2017}}</ref>. Як адзначалі вайскоўцы ў канцы баёў, у ходзе аперацыі баевікі масава здаваліся ў палон, у той час як раней ісламісты заўжды змагаліся на смерць<ref name="surrender en masse">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/isis-fighters-surrender-en-mass-iraq-2017-10|title=ISIS fighters, once bent on martyrdom, surrender en masse from last Iraqi stronghold|author=Alex Lockie|website=[[Business Insider]]|date=9 October 2017|access-date=20 October 2017}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]][[Катэгорыя:Верасень 2017 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2017 года]] p7u9nxfv5pifer3c53wxey1eoqnfh9n 10 813994 5193061 2026-09-04T18:15:51Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Apiaceae |rang=Род|latin=Trachyspermum|name=|m=}}» 5193061 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Apiaceae |rang=Род|latin=Trachyspermum|name=|m=}} qng1qdcvvom6hcuttuznfb07wp3shjv 0 813995 5193188 2026-09-05T06:05:51Z StarDeg 16311 Новая старонка: «'''Вадзім Леанідавіч Леўшын''' (1896—1969) — савецкі фізік, прафесар МДУ, лаўрэат дзвюх Сталінскіх прэмій другой ступені. == Кароткая біяграфія == Нарадзіўся 16 (28) студзеня 1896 года ў Карчаве (цяпер не існуе). Скончыў пачатковую вучэльню ў Цверы, затым — Аляксее...» 5193188 wikitext text/x-wiki '''Вадзім Леанідавіч Леўшын''' (1896—1969) — савецкі фізік, прафесар МДУ, лаўрэат дзвюх Сталінскіх прэмій другой ступені. == Кароткая біяграфія == Нарадзіўся 16 (28) студзеня 1896 года ў Карчаве (цяпер не існуе). Скончыў пачатковую вучэльню ў Цверы, затым — Аляксееўскае рэальнае вучылішча ў Кашыне. У 1913 годзе здаў экстэрнам іспыт па лацінскай мове ў Цвярской гімназіі і паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта, які скончыў у 1918 годзе з дыпломам першай ступені. У 1919—1932 гадах працаваў у Інстытуце фізікі і біяфізікі, у 1930—1935 гадах — у Інстытуце фізікі Маскоўскага ўніверсітэта, з 1934 года працаваў у ФІЯН імя П. М. Лебедзева. Выкладаў у шэрагу вышэйшых навучальных устаноў. У 1930—1935 гадах — у МГРІ імя С. Арджанікідзэ (з 1933 года — прафесар). З 1944 года — прафесар МДУ імя М. В. Ламаносава. Член ВКП(б) з 1945 года. Ляўшын у 1944 годзе аднавіў на кафедры оптыкі МДУ даследаванні па люмінесцэнцыі, якія ляглі ў аснову яго манаграфіі «Фоталюмінесцэнцыя вадкіх і цвёрдых рэчываў» (1951), якая стала капітальнай працай у гэтай галіне, якая атрымала прызнанне ў нас у краіне і за мяжой. Даследаванні завяршыліся стварэннем эканамічных люмінесцэнтных лямпаў дзённага святла, якія былі ўкаранёны на Маскоўскім электралямпавым заводзе. У 1951 годзе група навукоўцаў на чале з акадэмікам С. І. Вавілавым і прафесарам Леўшыным за распрацоўку люмінесцэнтных лямпаў была ўдастоена Сталінскай прэміі. Пад кіраўніцтвам Лёўшына былі сінтэзаваны кристаллофосфоры, якія даюць яркую ўспышку пад дзеяннем інфрачырвонай радыяцыі. Атрыманыя экраны ўманціраваліся ў тыпавыя палявыя і марскія біноклі. Створаныя такім чынам прыборы начнога бачання былі прыняты на ўзбраенне Чырвонай Арміі і асабліва шырока выкарыстоўваліся пры вывадзе караванаў судоў паўночных партоў. За цыкл работ па ўспышачных крышталафосфарах Лёўшын і кіруемы ім калектыў былі адзначаны прэміяй ім. Л. І. Мандэльштама Акадэміі навук (1947), а затым Сталінскай прэміяй (1952). Памёр 12 сьнежня 1969 года. Пахаваны ў Маскве на Данскіх могілках. 2y81owgk63g7h542twncj839b3kn7k6 5193192 5193188 2026-09-05T06:12:00Z StarDeg 16311 5193192 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Вадзім Леанідавіч Леўшын''' (1896—1969) — савецкі фізік, прафесар МДУ, лаўрэат дзвюх Сталінскіх прэмій другой ступені. == Кароткая біяграфія == Нарадзіўся 16 (28) студзеня 1896 года ў Карчаве (цяпер не існуе). Скончыў пачатковую вучэльню ў Цверы, затым — Аляксееўскае рэальнае вучылішча ў Кашыне. У 1913 годзе здаў экстэрнам іспыт па лацінскай мове ў Цвярской гімназіі і паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта, які скончыў у 1918 годзе з дыпломам першай ступені. У 1919—1932 гадах працаваў у Інстытуце фізікі і біяфізікі, у 1930—1935 гадах — у Інстытуце фізікі Маскоўскага ўніверсітэта, з 1934 года працаваў у ФІЯН імя П. М. Лебедзева. Выкладаў у шэрагу вышэйшых навучальных устаноў. У 1930—1935 гадах — у МГРІ імя С. Арджанікідзэ (з 1933 года — прафесар). З 1944 года — прафесар МДУ імя М. В. Ламаносава. Член ВКП(б) з 1945 года. Ляўшын у 1944 годзе аднавіў на кафедры оптыкі МДУ даследаванні па люмінесцэнцыі, якія ляглі ў аснову яго манаграфіі «Фоталюмінесцэнцыя вадкіх і цвёрдых рэчываў» (1951), якая стала капітальнай працай у гэтай галіне, якая атрымала прызнанне ў нас у краіне і за мяжой. Даследаванні завяршыліся стварэннем эканамічных люмінесцэнтных лямпаў дзённага святла, якія былі ўкаранёны на Маскоўскім электралямпавым заводзе. У 1951 годзе група навукоўцаў на чале з акадэмікам С. І. Вавілавым і прафесарам Леўшыным за распрацоўку люмінесцэнтных лямпаў была ўдастоена Сталінскай прэміі. Пад кіраўніцтвам Лёўшына былі сінтэзаваны кристаллофосфоры, якія даюць яркую ўспышку пад дзеяннем інфрачырвонай радыяцыі. Атрыманыя экраны ўманціраваліся ў тыпавыя палявыя і марскія біноклі. Створаныя такім чынам прыборы начнога бачання былі прыняты на ўзбраенне Чырвонай Арміі і асабліва шырока выкарыстоўваліся пры вывадзе караванаў судоў паўночных партоў. За цыкл работ па ўспышачных крышталафосфарах Лёўшын і кіруемы ім калектыў былі адзначаны прэміяй ім. Л. І. Мандэльштама Акадэміі навук (1947), а затым Сталінскай прэміяй (1952). Памёр 12 сьнежня 1969 года. Пахаваны ў Маскве на Данскіх могілках. h3g0bwmxb1p1gai03mdo480p0g2g5wo 5193193 5193192 2026-09-05T06:12:55Z StarDeg 16311 5193193 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Вадзім Леанідавіч Леўшын''' ([[1896]]—[[1969]]) — савецкі фізік, прафесар МДУ, лаўрэат дзвюх Сталінскіх прэмій другой ступені. == Кароткая біяграфія == Нарадзіўся 16 (28) студзеня 1896 года ў Карчаве (цяпер не існуе). Скончыў пачатковую вучэльню ў Цверы, затым — Аляксееўскае рэальнае вучылішча ў Кашыне. У 1913 годзе здаў экстэрнам іспыт па лацінскай мове ў Цвярской гімназіі і паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта, які скончыў у 1918 годзе з дыпломам першай ступені. У 1919—1932 гадах працаваў у Інстытуце фізікі і біяфізікі, у 1930—1935 гадах — у Інстытуце фізікі Маскоўскага ўніверсітэта, з 1934 года працаваў у ФІЯН імя П. М. Лебедзева. Выкладаў у шэрагу вышэйшых навучальных устаноў. У 1930—1935 гадах — у МГРІ імя С. Арджанікідзэ (з 1933 года — прафесар). З 1944 года — прафесар МДУ імя М. В. Ламаносава. Член ВКП(б) з 1945 года. Ляўшын у 1944 годзе аднавіў на кафедры оптыкі МДУ даследаванні па люмінесцэнцыі, якія ляглі ў аснову яго манаграфіі «Фоталюмінесцэнцыя вадкіх і цвёрдых рэчываў» (1951), якая стала капітальнай працай у гэтай галіне, якая атрымала прызнанне ў нас у краіне і за мяжой. Даследаванні завяршыліся стварэннем эканамічных люмінесцэнтных лямпаў дзённага святла, якія былі ўкаранёны на Маскоўскім электралямпавым заводзе. У 1951 годзе група навукоўцаў на чале з акадэмікам С. І. Вавілавым і прафесарам Леўшыным за распрацоўку люмінесцэнтных лямпаў была ўдастоена Сталінскай прэміі. Пад кіраўніцтвам Лёўшына былі сінтэзаваны кристаллофосфоры, якія даюць яркую ўспышку пад дзеяннем інфрачырвонай радыяцыі. Атрыманыя экраны ўманціраваліся ў тыпавыя палявыя і марскія біноклі. Створаныя такім чынам прыборы начнога бачання былі прыняты на ўзбраенне Чырвонай Арміі і асабліва шырока выкарыстоўваліся пры вывадзе караванаў судоў паўночных партоў. За цыкл работ па ўспышачных крышталафосфарах Лёўшын і кіруемы ім калектыў былі адзначаны прэміяй ім. Л. І. Мандэльштама Акадэміі навук (1947), а затым Сталінскай прэміяй (1952). Памёр 12 сьнежня 1969 года. Пахаваны ў Маскве на Данскіх могілках. {{Бібліяінфармацыя}} 076gmyrthx4f4beyskawo8kssnktm0y 5193195 5193193 2026-09-05T06:14:10Z StarDeg 16311 5193195 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Вадзім Леанідавіч Леўшын''' ([[1896]]—[[1969]]) — савецкі фізік, прафесар МДУ, лаўрэат дзвюх Сталінскіх прэмій другой ступені. == Кароткая біяграфія == Нарадзіўся 16 (28) студзеня 1896 года ў Карчаве (цяпер не існуе). Скончыў пачатковую вучэльню ў Цверы, затым — Аляксееўскае рэальнае вучылішча ў Кашыне. У 1913 годзе здаў экстэрнам іспыт па лацінскай мове ў Цвярской гімназіі і паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта, які скончыў у 1918 годзе з дыпломам першай ступені. У 1919—1932 гадах працаваў у Інстытуце фізікі і біяфізікі, у 1930—1935 гадах — у Інстытуце фізікі Маскоўскага ўніверсітэта, з 1934 года працаваў у ФІЯН імя П. М. Лебедзева. Выкладаў у шэрагу вышэйшых навучальных устаноў. У 1930—1935 гадах — у МГРІ імя С. Арджанікідзэ (з 1933 года — прафесар). З 1944 года — прафесар МДУ імя М. В. Ламаносава. Член ВКП(б) з 1945 года. Ляўшын у 1944 годзе аднавіў на кафедры оптыкі МДУ даследаванні па люмінесцэнцыі, якія ляглі ў аснову яго манаграфіі «Фоталюмінесцэнцыя вадкіх і цвёрдых рэчываў» (1951), якая стала капітальнай працай у гэтай галіне, якая атрымала прызнанне ў нас у краіне і за мяжой. Даследаванні завяршыліся стварэннем эканамічных люмінесцэнтных лямпаў дзённага святла, якія былі ўкаранёны на Маскоўскім электралямпавым заводзе. У 1951 годзе група навукоўцаў на чале з акадэмікам С. І. Вавілавым і прафесарам Леўшыным за распрацоўку люмінесцэнтных лямпаў была ўдастоена Сталінскай прэміі. Пад кіраўніцтвам Лёўшына былі сінтэзаваны кристаллофосфоры, якія даюць яркую ўспышку пад дзеяннем інфрачырвонай радыяцыі. Атрыманыя экраны ўманціраваліся ў тыпавыя палявыя і марскія біноклі. Створаныя такім чынам прыборы начнога бачання былі прыняты на ўзбраенне Чырвонай Арміі і асабліва шырока выкарыстоўваліся пры вывадзе караванаў судоў паўночных партоў. За цыкл работ па ўспышачных крышталафосфарах Лёўшын і кіруемы ім калектыў былі адзначаны прэміяй ім. Л. І. Мандэльштама Акадэміі навук (1947), а затым Сталінскай прэміяй (1952). Памёр 12 сьнежня 1969 года. Пахаваны ў Маскве на Данскіх могілках. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} mphk3wuo7yrd2rbfxxy4nafj6ggd7tn 5193196 5193195 2026-09-05T06:15:06Z StarDeg 16311 5193196 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Вадзім Леанідавіч Леўшын''' ([[1896]]—[[1969]]) — савецкі фізік, прафесар МДУ, лаўрэат дзвюх Сталінскіх прэмій другой ступені. == Кароткая біяграфія == Нарадзіўся 16 (28) студзеня 1896 года ў Карчаве (цяпер не існуе). Скончыў пачатковую вучэльню ў Цверы, затым — Аляксееўскае рэальнае вучылішча ў Кашыне. У 1913 годзе здаў экстэрнам іспыт па лацінскай мове ў Цвярской гімназіі і паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта, які скончыў у 1918 годзе з дыпломам першай ступені. У 1919—1932 гадах працаваў у Інстытуце фізікі і біяфізікі, у 1930—1935 гадах — у Інстытуце фізікі Маскоўскага ўніверсітэта, з 1934 года працаваў у ФІЯН імя П. М. Лебедзева. Выкладаў у шэрагу вышэйшых навучальных устаноў. У 1930—1935 гадах — у МГРІ імя С. Арджанікідзэ (з 1933 года — прафесар). З 1944 года — прафесар МДУ імя М. В. Ламаносава. Член ВКП(б) з 1945 года. Ляўшын у 1944 годзе аднавіў на кафедры оптыкі МДУ даследаванні па люмінесцэнцыі, якія ляглі ў аснову яго манаграфіі «Фоталюмінесцэнцыя вадкіх і цвёрдых рэчываў» (1951), якая стала капітальнай працай у гэтай галіне, якая атрымала прызнанне ў нас у краіне і за мяжой. Даследаванні завяршыліся стварэннем эканамічных люмінесцэнтных лямпаў дзённага святла, якія былі ўкаранёны на Маскоўскім электралямпавым заводзе. У 1951 годзе група навукоўцаў на чале з акадэмікам [[Сяргей Іванавіч Вавілаў|С. І. Вавілавым]] і прафесарам Леўшыным за распрацоўку люмінесцэнтных лямпаў была ўдастоена Сталінскай прэміі. Пад кіраўніцтвам Лёўшына былі сінтэзаваны кристаллофосфоры, якія даюць яркую ўспышку пад дзеяннем інфрачырвонай радыяцыі. Атрыманыя экраны ўманціраваліся ў тыпавыя палявыя і марскія біноклі. Створаныя такім чынам прыборы начнога бачання былі прыняты на ўзбраенне Чырвонай Арміі і асабліва шырока выкарыстоўваліся пры вывадзе караванаў судоў паўночных партоў. За цыкл работ па ўспышачных крышталафосфарах Лёўшын і кіруемы ім калектыў былі адзначаны прэміяй ім. Л. І. Мандэльштама Акадэміі навук (1947), а затым Сталінскай прэміяй (1952). Памёр 12 сьнежня 1969 года. Пахаваны ў Маскве на Данскіх могілках. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} 5vspou4ekxgqg7hboohdslw69mc2k1q