Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 2309 5193531 4437920 2026-09-06T09:52:21Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193531 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{Фізічная велічыня | Назва = Момант сілы | Сімвал = <math>\vec{M}=\left[\vec{r}\times\vec{F}\right]</math> | Размернасць = L²MT⁻² | СІ = [[Ньютан (адзінка вымярэння)|Ньютан]]-[[метр]] | СГС = | Заўвагі = [[псеўдавектар]] }} [[Файл:Гаечный ключ.jpg|frame|right|Момант сілы, прыкладзены да гаечнага ключа. Накіраваны ''ад'' гледача]] '''Мо́мант сі́лы''' — [[вектарная велічыня]], якая характарызуе вярчальнае дзеянне [[сіла|сілы]]. Колькасна момант сілы вызначаецца як здабытак яе велічыні на [[плячо сілы|плячо]]: : <math>M = F l = F r \sin \alpha,</math> дзе <math>\alpha</math> — [[вугал]] між вектарам сілы і вектарам <math>\mathbf r</math>, накіраваным ад восі вярчэння да [[пункт]]а прыкладання сілы. У вектарнай форме : <math>\mathbf M = \mathbf r \times \mathbf F.</math> Вектар моманту сілы накіраваны ўздоўж [[вось вярчэння|восі вярчэння]] і, такім чынам, [[калінеарныя вектары|калінеарны]] вектарам [[вуглавая скорасць|вуглавой скорасці]] і [[вуглавое паскарэнне|вуглавога паскарэння]]. Паняцце моманту сілы для [[вярчальны рух|вярчальнага руху]] падобна да паняцця сілы для [[паступальны рух|паступальнага руху]] — гэта мера ўздзеяння на цела, што прыводзіць да змены скорасці руху. [[Другі закон Ньютана|Асноўны закон дынамікі]] для [[матэрыяльны пункт|матэрыяльнага пункта]] выглядае так: : <math>m \mathbf a = \mathbf F.</math> Калі дамножыць ([[вектарны здабытак вектараў|вектарна]]) абедзве часткі роўнасці на <math>\mathbf r</math>, атрымаецца : <math>m \mathbf r \times \mathbf a = \mathbf r \times \mathbf F.</math> У правай частцы мы маем момант сілы. Здабытак <math>\mathbf r \times \mathbf a</math> колькасна роўны <math>r a_{\tau} = \varepsilon r^2</math>, дзе <math>a_{\tau}</math> і <math>\varepsilon</math> — адпаведна [[тангенцыяльнае паскарэнне|тангенцыяльнае]] і [[вуглавое паскарэнне|вуглавое]] паскарэнні пункта. Па напрамку гэты здабытак супадае з вектарам вуглавога паскарэння. Таму апошнюю роўнасць можна перапісаць так: : <math>m r^2 \mathbf{\varepsilon} = \mathbf M.</math> Здабытак <math>m r^2</math> уяўляе сабой [[момант інерцыі]] {{math|''J''}} матэрыяльнага пункта. Такім чынам, для вярчальнага руху асноўны закон дынамікі мае такі выгляд: : <math>J \mathbf{\varepsilon}= \mathbf M.</math> Чым большы момант сілы прыкладзены да цела, тым хутчэй яно будзе змяняць [[вуглавая скорасць|скорасць]] свайго вярчэння. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://www.femto.com.ua/articles/part_1/2354.html Момент силы] // Физическая энциклопедия. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фізічныя велічыні]] [[Катэгорыя:Сіла]] 9csunu480ubyn7wgyv5sb6xrjnx0sj6 0 10953 5193440 5171874 2026-09-06T04:40:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193440 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Харватыя |Арыгінальная назва = Republika Hrvatska |Родны склон = Харватыі |Сцяг = Flag of Croatia.svg |Герб = Coat of arms of Croatia.svg |Замест герба = |Дэвіз = |Назва гімна = Lijepa naša domovino |Аўдыё = Lijepa_nasa_domovino_instrumental.ogg |Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = EU-Croatia.svg |На карце2 = |Мова = [[Харвацкая мова|Харвацкая]] |Заснавана = [[VIII стагоддзе]] |Дата незалежнасці = [[25 чэрвеня]] [[1991]] |Незалежнасць ад = [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|Югаславіі]] |Сталіца = [[Заграб]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Заграб]], [[Спліт]], [[Рыека]], [[Осіек]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Харватыі|Прэзідэнт]] <br/> [[Старшыня Урада Харватыі|Старшыня Урада]] <br/> [[Старшыня Сабара]] |Кіраўнікі = [[Зоран Міланавіч]] <br/> [[Андрай Пленкавіч]] <br/> [[Ёсіп Лека]] |Месца па плошчы = 126 |Плошча = 56.594 |Працэнт вады = 1,09 |Этнахаронім = [[Харваты]] |Месца па насельніцтву = 124 |Насельніцтва = 4.284.889<ref>[http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/publication/2011/SI-1441.pdf Вынікі перапісу 2011]</ref> |Год ацэнкі = 2011 |Насельніцтва па перапісу = |Год перапісу = |Шчыльнасць насельніцтва = 75,8 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = 80,620 млрд |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2014 |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 18.314 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = 61,280 млрд |Год разліку ВУП (намінал) = 2014 |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 13.920 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = 0,805 |Год разліку ІРЧП = 2013 |Месца па ІРЧП = 47 |Узровень ІРЧП = вельмі высокі |Авіякампанія = |Дамены = [[.hr]], [[.eu]] |ISO = HR |Тэлефонны код = 385 |Часавы пояс = +1 |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Харватыя''' ({{lang-hr|Hrvatska}} {{IPA|[xř̩ʋaːtskaː]}}) — [[Заходнія Балканы|заходне-балканская]] дзяржава. Форма кіравання — [[парламенцкая рэспубліка]]. Назва вынікае з этноніма народа — [[харваты]]. Сталіца і найбуйнейшы горад — [[Заграб]]. Мяжуе на паўночным-захадзе са [[Славенія]]й, на паўночным-усходзе — з [[Венгрыя]]й і [[Сербія]]й, на поўдні — з [[Боснія і Герцагавіна|Босніяй і Герцагавінай]] і [[Чарнагорыя]]й; на захадзе абмываецца [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным морам]]. Член [[Еўрасаюз]]а з 2013 года. З 1 студзеня 2023 года Харватыя ўваходзіць у [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]] і [[Еўразона|Еўразону]]. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Харватыі}} Славянскія плямёны [[харваты|харватаў]], якія далі пачатак харвацкай нацыі, мігравалі да ўсходняга ўзбярэжжа Адрыятычнага мора ў VII стагоддзі. Неўзабаве [[Каралеўства Харватыя (925—1102)|Харвацкае каралеўства]] стала адным з мацнейшых у рэгіёне, але ў 1102 годзе праз дынастычны крызіс краіна трапіла ў залежнасць ад [[Каралеўства Венгрыя|Каралеўства Венгрыі]]. У сярэдзіне XV стагоддзя венгерскі ўплыў на поўначы краіны змяніўся турэцкім, у той час як [[Далмацыя]] патрапіла пад кантроль [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]]. Пры гэтым [[Дуброўніцкая рэспубліка]] заставалася ў асноўным незалежнай. У 1526 годзе Харватыя заключыла саюз з імперыяй [[Габсбургі|Габсбургаў]] для супрацьдзеяння турэцкай экспансіі. У перыяд з [[1797]] па [[1815]] г. [[Істрыя]], Далмацыя і [[Дуброўнік]] увайшлі ў склад [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]]. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] у [[1918]] годзе Харватыя ўвайшла ў склад [[Каралеўства Югаславія|Каралеўства Сербаў, Харватаў і Славенцаў]], хоць Істрыя, [[Рыека]] і [[Задар]] знаходзіліся пад уладай [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]]. У 1929 годзе дзяржава была перайменавана ў [[Каралеўства Югаславія]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пад кіраўніцтвам [[Антэ Павеліч]]а была створана пранацысцкая [[Незалежная Дзяржава Харватыя]] ([[усташы]]). Пад націскам камуністычна настроеных партызанскіх атрадаў [[Ціта|Іосіпа Броза Ціта]] рэжым Павеліча быў скінуты, а [[Сацыялістычная Рэспубліка Харватыя]] ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|СФРЮ]]. У [[1991]] годзе Харватыя абвясціла незалежнасць. Абвяшчэнне незалежнасці Харватыяй і [[Славенія]]й стала пачаткам [[Распад Югаславіі|распаду СФРЮ]], пачалася [[вайна ў Харватыі]], якая доўжылася да канца [[1995]] г. Канчаткова цэльнасць краіны адноўленая ў 1998 годзе. Першым прэзідэнтам новай незалежнай Харватыі быў [[Франьё Туджман]]. == Палітычная структура == {{main|Палітычная структура Харватыі}} == Геаграфія == {{main|Геаграфія Харватыі}} Тэрыторыя краіны мае мае выгнутую канфігурацыю. Адзін з бакоў, утвораны рэкамі [[Мура]], [[Драва]] і [[Дунай]] на поўначы і [[Сава (рака)|Сава]] на поўдні, цягнецца на ўсход да [[Сербія|Сербіі]]. Другі бок, абмежаваны [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным морам]] і гарой [[Дзінара]], цягнецца на поўдзень да [[Котарскі заліў|Котарскага заліва]]. [[Выява:Croatia topo.jpg|thumb|злева|Тапаграфічная карта Харватыі]] ''Славонія'' — раўнінная тэрыторыя паміж рэкамі Драва, Дунай і Сава (з'яўляецца часткай [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскай нізіны]]). На паўднёвы-захад ад яе размешчаны горны ланцуг выпняковых Дынарскіх Альпаў, выцягнутая ўздоўж узбярэжжа Адрыятычнага мора: самая высокая кропка — гара ''Цынцар'' (2 085 м). У ''Істрыі'' так сама пераважае раўнінны рэльеф. Здараюцца [[землетрасенне]]ы. Берагавая лінія Адрыятычнага мора значна парэзаная. Уздоўж берага шмат скалістых астраўкоў (агулам 1 185). У Славоніі і Малай Харватыі ўмерана-кантынентальны [[клімат]] з цёплым летам (+20&nbsp;°C — +23&nbsp;°C) і прахалодай зімой (-1&nbsp;°C — +3&nbsp;°C); у Далмацыі і Істрыі — міжземнаморскі субтрапічны клімат з цёплым, амаль без дажджоў летам (+25&nbsp;°C) і мяккай дажджлівай зімой (+8&nbsp;°C). У зімку пераважае халодны паўночна-усходні вецер «''бура''». У Дынарскіх Альпах клімат горны, з умераным цёплым летам, умерана халоднай зімой і шматлікімі ападкамі. На ўсходзе і поўначы выпадае 700—1000 мм, на Адрыятычным узбярэжжы — 800—1500 мм ападкаў штогод. Галоўныя рэкі — Сава, Драва, Дунай і Купа. Самае вялікае возера — [[Вранска]]. У паўночнай частцы краіны пераважаюць [[дуб]]овыя і [[ліпа]]выя лясы; у Славоніі — лесастэпы і [[стэп]]ы; на Адрыятычным узбярэжжы і астравах — субтрапічная расліннасць; у гарах — дубова-[[граб]]авыя, [[бук]]авыя і [[Сасна|сасновыя]] лясы. Апрацоўваемыя землі займаюць каля 25 % тэрыторыі краіны, пасвішчы — 22 %. У лясах жывуць [[воўк|волкі]], [[Мядзведзь буры|мядзведзі]], [[алень|алені]], [[казуля|казулі]], [[дзік]]і, [[ліса|лісы]], [[фазан]]ы, [[Дзікая качка|дзікія качкі]]. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Харватыі}} Харватыя мае развітую рыначную [[Эканоміка|эканоміку]]. Звесткі [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага Валютнага Фонду]] сведчаць пра тое, што [[СУП]] краіны склаў у 2011 годзе 80,3 млрд. [[долар]]аў, ці 18 191 долараў на чалавека. Агенцтва Еўрастат сведчыць, што ў 2010 годзе ў Харватыі СУП на чалавека складае каля 61 % ад сярэдняга значэння па [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскаму Звязу]]. Сярэдні заробак у краіне склаў у ліпені 2012 года 5 492 куны (912 долараў) за месяц, а ''Міжнародная Прафсаюзная арганізацыя'' ацэньвае беспрацоўе ў Харватыі на ўзроўні 9,1 %. У 2010 годзе большая частка эканомікі краіны складаецца з сектара паслуг (66 %), [[прамысловасць]] складае 27,2 %, [[сельская гаспадарка]] — 6,8 %. Прамысловасць у асноўным прадстаўленая караблебудаўніцтвам, перапрацоўкай харчавання, фармацэўтыкай, інфармацыйнымі тэхналогіямі, біяхіміяй і дрэваапрацоўкай. У 2010 годзе харвацкі экспарт склаў 64,9 млрд кунаў (8,65 млрд еўра), а імпарт 110,3 млрд кунаў (14,7 млрд еўра). Самым буйным знешнегандлёвы партнёрам краіны з'яўляецца Еўрапейскі Саюз. Прыватызацыя і развіццё эканомікі краіны пачалося з фарміравання новага ўрада Харватыі, і канчаткам грамадзянскай вайны 1991 года. Наступствам вайны стала значнае разбурэнне інфраструктуры, асабліва турыстычнай галіны. У 1993 годзе, у параўнанні з 1989 годам СУП краіны скараціўся на 40,5 %. У наш час каля 40 % валавога прыбытку Харватыі забяспечваюць прадпрыемствы дзяржаўнай уласнасці. Значнай праблемай застаецца карупцыйнасць дзяржаўнай сістэмы кіравання. У 2011 годзе Харватыя заняла 66 месца па ўзроўню карупцыі. Іншай буйной праблемай эканомікі краіны з'яўляецца буйныя знешнія запазычанасці, якія складаюць больш за 34 млрд еўра ці 89,1 СУП краіны. == Насельніцтва == Колькасць насельніцтва — 4 млн 700 тыс. Нацыянальны склад, паводле перапісу насельніцтва 2001 г.: * [[харваты]] (89,6 %), * [[сербы]] (4,5 %), * [[баснійцы]] (0,5 %), * [[венгры]] (0,5 %), * [[славенцы]] (0,3 %), * [[румыны]] (0,2 %), * [[албанцы]] (0,1 %), * [[чарнагорцы]] (0,1 %) * іншыя (4,1 %). Рэлігія — * каталікі (87,8 %), * праваслаўныя (4,4 %) * іншыя хрысціяне (0,4 %) * мусульмане (1,3 %) * іншыя (0,9 %) * атэісты (5,2 %) == Узброеныя сілы == {{main|Узброеныя сілы Харватыі}} == Культура == {{main|Культура Харватыі}} == Беларуска-харвацкія адносіны == Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Харватыя ўсталяваныя [[25 верасня]] [[1992]] года. З красавіка 2009 года Пасол Рэспублікі Харватыя ў Расійскай Федэрацыі акрэдытаваны ў Рэспубліцы Беларусь па сумяшчальніцтву. Пасол Рэспублікі Беларусь у Аўстрыйскай Рэспубліцы У. І. Варанецкі ўручыў даверчыя граматы Прэзідэнту Рэспублікі Харватыя Ёсіпавічу 20 снежня 2011 года. Двухбаковы палітычны дыялог паміж Беларуссю і Харватыяй ажыццяўляўся ў апошнія гады шляхам правядзення двухбаковых кансультацый паміж знешнепалітычнымі ведамствамі (у 2001, 2003 і 2011 гадах), а таксама двухбаковых сустрэч падчас розных міжнародных мерапрыемстваў. У лістападзе 1998 года ў рамках саміту кіраўнікоў урадаў краін — членаў Цэнтральна-Еўрапейскай Ініцыятывы (ЦЕІ) адбылася сустрэча Прэм'ер-міністра Рэспублікі Беларусь з Прэм'ер-міністрам Харватыі. У чэрвені 2000 года ў рамках міністэрскай канферэнцыі ЦЕІ адбылася сустрэча Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь з Міністрам замежных спраў Рэспублікі Харватыя. 8-10 сакавіка 2010 года адбыўся візіт у Рэспубліку Беларусь дэлегацыі дзелавых колаў Харватыі на чале з віцэ-прэзідэнтам Эканамічнай палаты Харватыі. == Цікавыя факты == * З Харватыі пайшла мода на нашэнне [[гальштук]]аў, а таксама само слова «гальштук» у некаторых мовах. Падчас [[Трыццацігадовая вайна|трыццацігадовай вайны]] французам спадабалася, як харвацкія вершнікі вязалі на шыю хусткі. Распавядаюць, што французы паказвалі на грудзі харватам і пыталі, «што гэта такое?». Харваты думалі, што іх пытаюць «хто ты такі?» і адказвалі «харват». Так з'явілася [[Французская мова|французскае]] слова «Cravate» («гальштук»). З французскай гэтае слова перавандравала ў шматлікія еўрапейскія мовы. * У харвацкай пісьменнасці нараўне з лацінкай доўга захоўвалася [[глаголіца]]. Яшчэ ў 18-м стагоддзі па ўрачыстых выпадках узводзілі каменныя пліты, спярэшчаныя глаголіцай. == Вядомыя асобы == * [[Дубраўка Уграшыч]] * [[Ядранка Косар]] * [[Алаізій Стэпінац]] == Гл. таксама == * [[Спіс каралёў Харватыі]] * [[Азначнік аўтамабільных нумароў Харватыі]] * [[Курорты Харватыі]] * [[Осіек|Горад Осіек]] * [[Скрадзін|Горад Скрадзін]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.burger.si/Croatia/IndexCroatia.html Віртуальная Харватыя — 360° панарамы харвацкіх гарадоў і нацыянальных паркаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080405095339/http://www.burger.si/Croatia/IndexCroatia.html |date=5 красавіка 2008 }} * [http://traveling.by/country/croatia/details Харватыя на беларускім Партале падарожжаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090910074943/http://traveling.by/country/croatia/details |date=10 верасня 2009 }} * [http://www.horvatia.info Харватыя iнфo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210304214452/http://www.horvatia.info/ |date=4 сакавіка 2021 }} {{краіна ў тэмах |краіна = Харватыя |краіны = Харватыі |краіне = Харватыі |выява = {{сцяг Харватыі|35px}} }} {{Краіны Еўропы}} {{Славянскія краіны}} {{НАТО}} {{КБЮ}} {{Краіны ля Міжземнага мора}} {{Краіны Балканскага паўвострава}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{Міжземнаморскі Саюз}} [[Катэгорыя:Харватыя| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] 0jyfbuxabx59hfigov9of8lmtnpo7dm 10 11094 5193316 2625539 2026-09-05T12:57:57Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Шаблон:Вымаўленне]] 5193316 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Вымаўленне]] 6gcxskxi7p1wr7p9m47bxsvrjh1mgfj 0 16475 5193332 4575826 2026-09-05T13:05:29Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193332 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Рухавік знешняга згарання''' — [[цеплавы рухавік]], у якім крыніца цяпла або працэс згарання [[паліва]] адасоблены ад рабочага цела. Да гэтага класа адносяцца [[паравая машына|паравыя машыны]], [[паравая турбіна|паравыя турбіны]], [[рухавік Стырлінга|рухавікі Стырлінга]], газавыя турбіны знешняга згарання ды іншыя тыпы [[рухавік]]оў. Рухавікі знешняга згарання больш эканамічны і экалагічны, у якасці паліва магуць выкарыстоўвацца рознае рэчыва або крыніцы цяпла. Але на транспарце яны не вытрымалі канкурэнцыі з боку [[рухавік унутранага згарання|рухавікоў унутранага згарання]], бо іх цяжка ахалоджваць і рэгуляраваць іх магутнасць. Зараз вяртаецца цікаўнасць да іх. Асабліва эфектыўным было б іх ужыванне на водным транспарце. Ёсць праекты па стварэнні аўтамабіляў, якія працуюць на рухавіках знешняга згарання. У наш час рухавікі знешняга згарання выкарыстоўваюцца ў выглядзе паравых турбін на [[Цеплавая электрычная станцыя|цеплавых электрычных станцыях]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рухавікі знешняга згарання]] g8rzxvgxnds2bj7nfhgez9y5m4xg33v 0 18023 5193451 5140537 2026-09-06T06:57:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193451 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''Хроніка Прускай зямлі''' ({{lang-la|Chronicon terrae Prussiae}}) — зводная праца па гісторыі [[Старажытная Прусія|Прусіі]], створаная [[Пётр з Дусбурга|Пятром з Дузбурга]]<ref>Petri de Dusburg. Chronicon terrae Prussiae // SRP. Leipcig, 1861. Bd. 1. S. 3-219 (далей — Dusburg); Biskup M., Labuda G. Dzieje Zakonu krzyżackiego w Prusach. Gospodarka-Społeczeństwo-Państwo-Ideologia. Gdańsk, 1986. S. 524—526</ref><ref>Пятром Дусбургам (паводле Семянчук)</ref> ў 1320-х гадах у [[Кёнігсберг]]у (асноўная частка была скончаная ў 1326, а пазней была дапісаная дадатковая частка, якая давяла апісанне падзей да 1330 года).[[Image:Piotr Dusburg chronicle.png|thumb|183px|Хроніка Прускай зямлі 1679]]Складалася з 4 кніг. Трэцяя кніга прысвечана апісанню войнаў [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] з прусамі, жамойтамі і літоўцамі ў час ад 1231 да 1326. Асабліва падрабязнай хроніка робіцца, пачынаючы з мяжы 13 ст. і 14 ст. Гістарычныя звесткі маюць амаль выключна ваенна-геаграфічны характар. Сярод іншага ў Хроніцы паведамлялася, што ў Вялікім Княстве Літоўскім усе юрыдычныя пастановы і публічныя акты пісаліся на «рускай» мове (decreta in iudiciis et alia acta publica Russice scribuntur).<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf|аўтар=Запрудскі С. М.|загаловак=Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя|год=2020|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|старонкі=123|archive-date=19 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519041358/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/КраўцэвічВКЛ-2}} С. 19. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пруская зямля}} [[Катэгорыя:Тэўтонскія хронікі]] [[Катэгорыя:Кнігі XIV стагоддзя]] asdsyr1koecdu0oxzn0zkpa69bfkozw 0 18533 5193442 5176912 2026-09-06T05:11:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193442 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Ха́сій''' ({{lang-la|Hassium}}) '''Hs''' — штучна атрыманы [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 108. [[Радыеактыўны распад|Радыеактыўны]]. Адносіцца да трансактыноідаў. Упершыню сінтэзаваны ў [[1984]] г. у Інстытуце цяжкіх іонаў у [[Дармштат|Дармштаце]] ([[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|ФРГ]]) і таксама атрыманы ў [[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|Аб’яднаным інстытуце ядзерных даследаванняў]] у [[Дубна (Маскоўская вобласць)|Дубне]]<ref name="bel" />. У [[1997]] г. Міжнародным саюзам тэарэтычнай і прыкладной хіміі<ref name="bel" /> зацверджана назва элемента — у гонар [[Землі Германіі|нямецкай зямлі]] [[Гесэн]] (''Hassia'' — лацінская назва сярэднявечнага княства Гесэн, цэнтрам якога быў Дармштат). Станам на 2002 г. самы цяжкіх з хімічных элементаў, даследаваных хімічнымі метадамі<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|16|||559}}</ref>. 8 [[ізатоп]]аў з [[Масавы лік|масавымі лікамі]] 263—270. Найбольш устойлівы ([[перыяд паўраспаду]] 9,3 с) ізатоп {{sup|269}}Hs. [[Колер]] серабрыста-белы або серабрыста-шэры з металічным бляскам. З [[кісларод]]ам утварае вельмі лятучы аксід. Уласцівасці падобныя да [[Осмій|осмію]]<ref name="bel" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Хасій|Касцюковіч М. М.|559}} == Спасылкі == * [http://www.webelements.com/hassium/ WebElements: the periodic table on the WWW] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140406124917/http://www.webelements.com/hassium/ |date=6 красавіка 2014 }} {{ref-en}} {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Трансактыноіды]] [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] {{Бібліяінфармацыя}} e2xg66ysqlo92sa4bnftj7u4un10was 0 19311 5193461 4510280 2026-09-06T07:49:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193461 wikitext text/x-wiki {{Музычны жанр | Назва = Хіп-хоп | Кірунак = [[папулярная музыка]] | Вытокі = [[фанк]], [[дыска]], [[соул]], [[рэгі]], [[spoken word]], [[блюз]] | Узнікненне = 1974 год, [[Нью-Ёрк]] | Росквіт = 1990-я — цяпер | Паджанры = | Роднасныя = | Вытворныя = [[сучасны рытм-н-блюз|рытм-н-блюз]], [[нью-джэк-свінг]], [[рэпкор]], [[рэп-метал]], [[ню-метал]], [[кранк-кор]], [[рэгетон]], [[еўрадэнс]], [[трып-хоп]], [[тустэп-гэрыдж]], [[абстрактны хіп-хоп]] }} '''Хіп-хоп''' ({{lang-en|hip hop}}) — маладзёжная [[субкультура]], якая ўзнікла ў [[ЗША]] у канцы 1970-х гадоў сярод [[афраамерыканцы|афраамерыканцаў]]. Да яе атрыбутыкі належаць уласны музычны стыль («[[хіп-хоп, музыка|хіп-хоп]]»), [[жаргон]], [[мода]], танцавальныя стылі ([[брэйк-данс]] і інш.), графічнае мастацтва ([[графіці]]) і інш. На пачатак 1990-х гадоў хіп-хоп стаў часткай маладзёжнай культуры у многіх краінах свету. == У Беларусі == Хіп-хоп у Беларусі прадстаўлены незалежным [[лэйбл, музыка|лэйблам]] «Ambasada Music Group» (або AMG, дзейнічае з 2006), вядомымі выканаўцам Кроў, гуртам «Чырвоным па Белым». 3 лістапада 2007 у клуб «Акварыюм» (Мінск) адбыўся першы фэст беларускай рэп- і хіп-хоп культуры. == Гл. таксама == * [[Dirty South]] * [[Кранк]] * [[Method Man]] == Спасылкі == *[http://fstars.by/ Школа хіп-хопа Flying Stars] * [http://hiphop.ru/ Хіп-хоп, рускі рэп, графіті. Форум, музыка.] * [http://style.hiphop.ru/ Стыль. Хіп-хоп.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080207064835/http://style.hiphop.ru/ |date=7 лютага 2008 }} * [http://city.h19.ru/ Зараджэнне і развіццё хіп-хоп культуры]{{Недаступная спасылка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Субкультуры]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп| ]] 8cedz5sejspk7fjvu7h725rk9b8epd8 0 19936 5193290 4435038 2026-09-05T12:43:29Z JerzyKundrat 174 5193290 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лісна |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Лі́сна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lisna}}, {{lang-ru|Лисно}}) — вёска ў складзе [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]] [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёна]] [[Беларусь|Беларусі]]. Размешчана на паўднёвым беразе [[Лісна (возера)|возера Лісна]]. У сярэднявеччы — цэнтр воласці на шляху [[Полацк]] — [[Пскоў]]. == Гісторыя == У 1926—1966 гадах цэнтр [[Малашкаўскі сельсавет|Малашкаўскага сельсавета]], у 1966—1977 гадах цэнтр [[Лісненскі сельсавет|Лісненскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. У 2006 годзе археалагічнай экспедыцыяй [[Полацкі археалагічны легіён|Полацкага археалагічнага легіёна]] на чале з [[Марат Васільевіч Клімаў|М. В. Клімавым]] каля вёскі было даследавана вясковае паселішча (Лісна-1) X—XIII стагоддзяў плошчай каля 1 га. Археалагічныя раскопкі праводзіліся ў 2006 і ў 2007 годзе. Сярод 250 знаходак — зброя (сякеры), упрыгожанняў (у т.л. 3 пярсцёнкі з пячаткамі, фібулы, касцяныя накладкі), падковаў (у т.л. зімовыя), нажоў, ключоў, кручкоў, зашпілак і інш. не было ніводнай знаходкі земляробчых прылад. На меркаванне М. В. Клімава, знаходкі сведчаць, што паселішча было [[мытня|мытным пунктам]]. Таксама знойдзены часткі [[Човен|чоўна]] — паселішча з усіх бакоў акалялі балоты, таму летам чаўны былі адзіным сродкам сувязі з наваколлем. За 400 м ад Лісна-1 зафіксаваны помнік Лісна-2, з матэрыяламі X—XI стагоддзяў, сувязь паміж гэтымі двума паселішчамі не высветлена. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Лісна (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Климов М. В. Лисно-1 — новый памятник на белорусско-российском пограничье // Доклад на 53 заседании семинара «Археология и история Пскова и Псковской земли» им. академика В. В. Седова. 12.4.2007. {{Асвейскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Лісна (вёска)| ]] rwz43xmvh32inkkw41nlmmj1yravlpl 0 25296 5193507 5136343 2026-09-06T08:50:03Z ~2026-48332-17 173667 /* */ удакладненне 5193507 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Мінская губерня |Арыгінальная назва = Минская губернія |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Герб = Coat of arms of Minsk Governorate 1878.svg |Сцяг = |Краіна = [[Расійская імперыя]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = [[Мінск]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2539100 |Год перапісу = пач. ХХ ст. |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 91213 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта адміністрацыйнай адзінкі =1913 - Мінская губерня.png |Карта2 = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Мінская губерня''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Існавала ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў 1793—1917 гадах, а пазней да канца [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў 1921 годзе. У пачатку XX ст. плошча яе тэрыторыі складала каля {{num|91213|км²}}, а колькасць насельніцтва — {{num|2539100|чалавек}}. == Заснаванне адміністрацыі == Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе Расійская імперыя атрымала значную частку цэнтральнай тэрыторыі [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], менавіта з якой і была створана новая губерня — «Мінская губерня» з цэнтрам у [[Мінск|Мінску]]. Афіцыйна губерня як адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка была створана ўказам расійскай імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]] ад 23 красавіка 1793 года. У ходзе адміністрацыйнай рэформы ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] указам расійскай імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]] ад 3 мая 1795 года Мінская губерня была перайменавана (што датычылася і іншых губерняў імперыі) у Мінскае намесніцтва, а з пачаткам царавання расійскага імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла І]] Мінскае намесніцтва (як і іншыя намесніцтвы імперыі) было перайменавана 12 снежня 1796 назад у «Мінскую губерню». Афіцыйна адміністрацыйныя ўстановы пачалі працаваць з 22 верасня (2 кастрычніка) 1795, а кіраванне стала ажыццяўляцца па прынятым у 1775 годзе у Расійскай імперыі «Устанаўленні кіравання губерняў Усерасійскай імперыі»: у Мінску адкрыліся Мінскае намесніцкае праўленне, судовыя (крымінальная і грамадзянская) палаты, казённая палата, сумленны суд, прыказ грамадскага нагляду, верхні земскі суд, губернскі магістрат і верхняя расправа{{крыніца?}}. == Гісторыя == З 1793 па 1801 гады Мінская губерня ўваходзіла ў склад [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскага, Ізяслаўскага і Брацлаўскага генерал-губернатарства]] (і яго пераемнікаў — [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскага, Валынскага і Брацлаўскага генерал-губернатарства]] і [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскага, Валынскага і Падольскага ваеннае губернатарства]]). У 1801—1808 гадах Мінская губерня ўваходзіла ў склад [[Кіеўскае ваеннае губернатарства|Кіеўскага ваеннага губернатарства]] (1801—1832). Пасля не ўваходзіла ў склад якога-небудзь генерал-губернатарства. У 1812—1815 гадах уваходзіла ў склад [[Мінскае ваеннае губернатарства|Мінскага ваеннага губернатарства]], а пасля зноў не ўваходзіла ў склад якога-небудзь генерал-губернатарства. З 8 студзеня па 13 красавіка 1831 года ўваходзіла ў склад [[Віцебскае генерал-губернатарства|Віцебскага генерал-губернатарства]] (1823—1856). 13 красавіка 1831 года Мінская губерня была вылучана са складу Віцебскага генерал-губернатарства і перайшла (13 красавіка — 31 ліпеня 1831 года) пад уладу Галоўнакамандуючага Рэзервовай арміяй, а пасля (31 ліпеня — 6 кастрычніка 1831 года) Галоўнакамандуючага Дзеючай арміяй. Паралельна было створана таксама [[Мінскае часовае ваеннае губернатарства]] (31 красавіка 1831 года — 22 студзеня 1832 года) для задушэння [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у Мінскай губерні і далейшага арышта і прыцягнення да следства яго удзельнікаў. З 1834 года па 17 лютага 1856 года і з 16 жніўня 1862 года па 22 снежня 1870 года Мінская губерня ўваходзіла ў склад [[Віленскае ваеннае генерал-губернатарства|Віленскага ваеннага генерал-губернатарства]] (1832—1864), перайменаванага 24 лютага 1864 года ў [[Віленскае генерал-губернатарства]] (1864—1912). У 1861—1862 і 1863—1864 гадах таксама існавала [[Мінскае ваеннае губернатарства|Мінскае часовае ваеннае губернатарства]]. З 7 лістапада 1917 года Мінская губерня ў складзе [[Заходняя вобласць|Заходняй вобласці]], мела 9 паветаў: Бабруйскі, Барысаўскі, Ігуменскі, Мазырскі, Мінскі, Навагрудскі, Пінскі, Рэчыцкі, Слуцкі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Мінская губерня абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]] Мінская губерня ўвайшла ў [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Беларускую ССР]], часова знаходзілася ў складзе [[ЛітБел ССР]], з ліпеня 1920 года — у [[БССР]]. У лютым 1919 года ўтвораны [[Баранавіцкі павет (БССР)|Баранавіцкі павет]], 26 красавіка [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] далучаны да [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. З 29 жніўня 1919 года ў сувязі з акупацыяй большасці тэрыторыі польскімі войскамі падчас [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] неакупаваная частка Мінскай губерні — Мазырскі і часткі Бабруйскага, Барысаўскага і Ігуменскага паветаў — перададзена ў склад Гомельскай губерні (вернута 10 жніўня 1920 года). 29 ліпеня 1920 года ўтвораны [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскі павет]]. 18 сакавіка 1921 года, пасля заключэння [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]], губерня перастала існаваць, бо засталася адзінай у складзе [[БССР]] (Віленская і Гродзенская губерні амаль цалкам апынуліся ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], як і частка тэрыторыі Мінскай губерні). У складзе БССР з Мінскай губерні засталіся тэрыторыі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]], [[Мінскі павет|Менскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]] паветаў, якія сталі ўваходзіць у БССР непасрэдна. == Паветы == З 1793 па 1843 гады павятовы склад Мінскай губерні мяняўся некалькі разоў. * [[Бабруйскі павет|Бабруйскі]] * [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]] * [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]] (10 снежня 1843 года Вілейскі павет быў уключаны ў склад [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]) * [[Давыд-Гарадоцкі павет|Давыд-Гарадоцкі]], (павет быў утвораны ў 1793 годзе, а 23 снежня 1796 года скасаваны — яго тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага]] і [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]] паветаў Мінскай губерні) * [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскі]] (10 снежня 1843 года Дзісненскі павет быў уключаны ў склад [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]) * [[Докшыцкі павет|Докшыцкі]] (павет быў утвораны ў 1793 годзе, а 23 снежня 1796 года скасаваны — яго тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]] і [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага]] паветаў Мінскай губерні) * [[Ігуменскі павет|Ігуменскі]] * [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі]] * [[Мінскі павет|Мінскі]] * [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] (у 1843 годзе павет быў вылучаны са складу [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] і ўключаны ў склад Мінскай губерні) * [[Нясвіжскі павет (Расійская імперыя)|Нясвіжскі]] (павет быў утвораны ў 1793 годзе, а 23 снежня 1796 года скасаваны — яго тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] і часткова [[Мінскі павет|Мінскага павета]] Мінскай губерні) * [[Пастаўскі павет (Расійская імперыя)|Пастаўскі]] (павет быў утвораны ў 1793 годзе, а 23 снежня 1796 года скасаваны — яго тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскага павета]] і [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага]] паветаў Мінскай губерні) * [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі]] * [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі]] (павет быў утвораны 29 кастрычніка 1796 года ў складзе [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]], якая 12 снежня 1796 года цалкам была ўключана ў склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]]; а 29 жніўня 1797 года Рэчыцкі павет быў вылучаны са складу Маларасійскай губерні і ўключаны ў склад Мінскай губерні) * [[Слуцкі павет|Слуцкі]] <gallery perrow=5> File:RussianEmpireMap1800-19-MinskayaProvince.jpg|Мінская губерня, карта 1800 года File:Minsk governorate 1821.jpg|Мінская губерня, карта 1821 года File:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b37 388-0.jpg|Мінская губерня, карта 1890 года File:Minskaya gubenia.jpg|Мінская губерня, карта 1896 года File:Brockhaus and Efron Jewish Encyclopedia e11 079-0.jpg|Мінская губерня, карта 1906 года </gallery> == Спісы галоўных чыноўнікаў == * [[Губернатары Мінскай губерні]] * [[Віцэ-губернатары Мінскай губерні]] * [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні]] == Адукацыя == 23 красавіка 1913 года мінскі губернатар [[Аляксей Гірс]] выдаў сакрэтны ўказ, каб вучыць рэлігіі беларускамоўных дзяцей толькі на рускай мове<ref>Życie społeczno-kulturalne. Oświata. W: Między nadzieją…. S. 33.</ref>. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] ў [[Заходні край|заходніх губернях]] была знятая забарона польскамоўнай асветы. У школьным годзе 1917/1918 у Мінскай губерні зявіліся 243 польскамоўныя школы, у тым ліку сярэднія ў [[Дзяржынск|Койданове]] і [[Нясвіж]]ы. Паводле афіцыйных звестак у іх навучалася 11 199 дзяцей, значыць амаль 1/4 усіх навучэнцаў на тэрыторыі гэтай губерні. Па-за [[Мінск]]ам адукацыя на [[польская мова|польскай мове]] асабліва развівалася у паветах: [[Ігуменскі павет|Ігуменскім]], [[Слуцкі павет|Слуцкім]] і [[Барысаўскі павет|Барысаўскім]].<ref>Życie społeczno-kulturalne. Oświata. W: Między nadzieją…. S. 46.</ref> == Земскае самакіраванне (1911) == [[File:Ziemstwa na Litwie - Swiat 1912 nr 11 - str 12.jpg|thumb|Артыкул «Земствы на Літве» пра мінскае, віцебскае і магілёўскае губернскія земствы ў варшаўскай газеце «Świat» (№ 11, 1912 г.) — з фатаграфіямі [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]], [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Рамана Скірмунта]], [[Юзаф Свянціцкі|Юзафа Свянціцкага]], [[Станіслаў Хржанстоўскі|Станіслава Хржанстоўскага]], [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскага губернскага маршалка]] [[Аляксандр Сяргеевіч Далгаво-Сабураў|Аляксандра Далгаво-Сабурава]] і іншых членаў мінскага земства]] Па прычыне [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання 1863—1864 гадоў]] у Мінскай губерні (як і ў іншых губернях [[Заходні край|Заходняга края]]) не былі ўведзены [[земства|земствы (земскае самакіраванне)]] у 1860-х гадах. Толькі ў 1911 годзе былі {{нп3|Закон аб земстве ў заходніх губернях|ўведзены земствы ў 6 губернях Заходняга края|ru|Закон о земстве в западных губерниях}}, у тым ліку і ў Мінскай губерні. У 1914—1915 гадах выдаваўся часопіс [[Вестник Минского губернского земства (1914)|«Вестник Минского губернского земства»]]. == Вядомыя асобы == * [[Вінцэнт Янавіч Гечэвіч]] (1770—1840), [[Губернатары Мінскай губерні|мінскі губернатар]] (1818—1831) * [[Канстанцін Маркавіч Акаловіч|Канстанцін Акаловіч]] — дэпутат IV Дзяржаўнай Думы ад Мінскай губерні * [[Андрэй Данілавіч Юрашкевіч]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|10|Мінская губерня|Філатава А. М.}} * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Минская губерния / сост. И. Зеленский. — Санкт-Петербург : Воен. тип., 1864. — Ч. 1. — 672 с. * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Минская губерния / сост. И. Зеленский. — СПб. : Воен. тип., 1864. — Ч. 2. — 701 с. * Минская губерния: государственные, религиозные и общественные учреждения (1793—1917) / Сост. Т. Е. Леонтьева. — Мн : Бел НИИДАД, 2006. — 392 с. * Минские губернаторы, вице-губернаторы и губернские предводители дворянства, 1793—1917: биографический справочник / сост. Ю.Н. Снапковский; редкол.: В.И. Адамушко [и др.]. — Минск : Беларусь, 2016. — 396 с. * ''Раюк А.Р.'' Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Мінскай губерні ў 1795—1863 гг. / А.Р. Раюк // Гісторыя і грамадазнаўства. — 2020. — №1. — С. 58—63. * ''Раюк А.Р.'' Нефармальныя сувязі паміж губернскім дваранствам у Беларусі ў 1795–1863 гг. / А.Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фалькларыстыкі / Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы Нац. акад. навук Беларусі ; навук. рэд. А.І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2008. — Вып. 4. — С. 406—412. * ''Tarasiuk D.'' Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918 / D. Tarasiuk. — Lublin : Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. — 211 s. ISBN 978-83-227-2629-7. == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.runivers.ru/lib/book3130/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140530161039/http://www.runivers.ru/lib/book3130/ |date=30 мая 2014 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3136/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Второе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308003703/http://www.runivers.ru/lib/book3136/ |date=8 сакавіка 2016 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3139/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Третье] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110819174043/http://runivers.ru/lib/book3139/9995/ |date=19 жніўня 2011 }} // Руниверс * [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Minsk_Gubernia.jpg Карта Минской губернии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628105801/http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Minsk_Gubernia.jpg |date=28 чэрвеня 2014 }} * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b9/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%B1._%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8.pdf Список населенных мест БССР Минской губернии] {{Мінская губерня}} {{Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мінская губерня| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] 1t6hj8tos6g01wq8an11xs1q3wr6a01 0 27460 5193391 4883511 2026-09-05T17:42:47Z DENAMAX 36236 5193391 wikitext text/x-wiki [[Файл:Court 18 long view.JPG|thumb|Тэнісны матч. Уімблдон, 2006.]] '''Тэніс''' — від [[спорт]]у, у якім супернічаюць альбо два гульца («адзінкавая гульня»), альбо дзве каманды, якія складаюцца з двух гульцоў («парная гульня»). Мэта гульні — ракеткай адправіць мяч на бок суперніка так, каб той не змог яго адбіць, пры гэтым пры першым падзенні мяч не павінен вылецець за межы корта. У сучаснага тэніса ёсць афіцыйная назва «лаўн-тэніс» ({{lang-en|lawn}} — лужок) для адрознення ад [[рэал-тэніс]]а (або «жа-дэ-пам», у французскім варыянце назвы) — больш старой разнавіднасці, у якую гуляюць у закрытых памяшканнях і на цалкам іншым тыпе корта. Тэніс з’яўляецца [[Алімпійскія гульні|алімпійскім]] відам спорту. Акрамя мільёнаў гульцоў, мільёнам людзей ва ўсім свеце тэніс спадабаецца як спорт для гледачоў, асабліва ўраджваюць чатыры Гранд Слэм турніры (часам іх называюць «галоўнымі»): Аўстрэліан Оўпэн, Фрэнч Оўпэн, Умблдон і Ю. С. Оўпэн. Апошнім часам асабліва прыкметна як тэніс набывае прыхільнікаў ва Усходняй Еўропе і Далёкім Усходзе. == Гісторыя == [[Файл:Jeu de paume.jpg|thumb|right|[[Жа-дэ-пам]] — старадаўні папярэднік тэніса.]] Сучасны тэніс нарадзіўся ў [[Вялікабрытанія|Злучаным Каралеўстве]] пад канец [[19 ст.]] як «лаўн-тэніс» і меў даволі моцныя сувязі са старажытнай гульнёй у рэал-тэніс. Пасля ўтварэння, тэніс пачаў распаўсюджвацца сярод вышэйшага класа англамоўнага насельніцтва, пакуль не ахапіў увесь свет. Тэніс — гэта алімпійскі від спорту і ў яго гуляюць усе сацыяльныя ўзроўні і ў любым узросце. Гэтым спортам можа займацца любы чалавек, які здолен трымаць ракетку, у тым ліку і людзі ў інвалідных крэслах. У Злучаных Штатах праводзіцца спаборніцтва каледжаў, якое арганізуе Нацыянальная Асацыяцыя Атлетаў Каледжаў. За выключэннем адаптацыі [[тай-брэйкер]]а ў 1970-я, ніякіх сапраўдных змен у правілах тэніса не было з 1890-ых. Апошнім часам у прафесійны тэніс былі дададзены «імгненны паўтор» з сістэмай зварота балаў, калі гулец мае права абскардзіць прынятае суддзёй рашэнне па заліку бала. == Правілы == Гульцы (каманды) знаходзяцца па розныя бакі сеткі. Адзін з іх уводзіць мяч у гульню (выконвае ''падачу''): пры гэтым мяч павінен папасць у супрацьлеглы ад падаючага малы квадрат корту. Другі гулец «прымае» падачу. Задача гульцоў — напраўляць мяч ударамі ракеткі на бок суперніка, пры гэтым пад час першага падзення мяч павінен папасці ў межы корту. Другі гулец павінен паспець адбіць мяч, пакуль той не ўпадзе на корт больш за адзін раз. Магчыма таксама ўдарыць па мячы, не чакаючы пакуль ён упадзе на корт — зыграць з лёту. Гулец, які зрабіў памылку, прайграе розыгрыш, а яго супернік набірае ачко. Гульцам неабходна набіраць ачкі для таго, каб выйграць ''гейм'' (4 мяча: 15-30-40-гейм, але не менш розніцы ў 2 мячы). Гулец, які першым выйграў 6 геймаў (пры ўмове, што яго супернік выйграў не больш за 4 геймы), выйграе «сэт». Пасля ліку ў сеце 5:5 для яго выйгрыша неабходна выйграть два гейма запар. Калі сэт гуляецца з «тай-брэйкам» (гуляецца да 7 мячэй, але не меней розніцы ў два мячы), ён прызначаецца пры ліку ў сеце 6:6. Для перамогі ''матча'' неабходна выйграць 2 з 3 альбо 3 з 5 сетаў (у залежнасці ад рэгламента спаборніцтваў). Як толькі адзін з супернікай набірае неабходную колькасць выйгранных сэтаў, матч заканчваецца. У афіцыйных матчах заўсёды прысутнічае [[суддзя (спорт)|суддзя]], які для лепшага агляду корту сядзіць на ўзвышшы&nbsp;— ''вышцы'', таму яго завуць ''суддзёй на вышцы''. Судзе на вышцы могуць дапамагаць ''суддзі на лініі'', якія вызначаюць ці прызямліўся мяч у межах корта. З сезона 2006 года на турнірах [[WTA]] і [[ATP]] сталі афіцыйна ўжывацца сістэмы ''электроннага судзейства'' (Ястрабіны глаз). Такія сістэмы дазваляюць з высокай дакладнасцю вызначыць месца падзення мяча і тым самым знізіць колькасць судзейскіх памылак. == Тэнісная тэрміналогія == * '''Брэйк''' — выйгрыш падачы суперніка. * '''Брэйкпойнт''' — розыгрыш, у якім адзін з супернікаў можа здабыць брэйк. * '''Бэкхэнд''' або '''ўдар закрытай ракеткай''' — удар з нязручнага боку, злева для праўшы, справа для ляўшы. * '''Геймпойнт''' — розыгрыш, у якім адзін з супернікаў можа выйграць гейм на сваёй падачы. * '''Дропшот''' або '''скарочаны ўдар''' — нечаканае падразанне мяча такім чынам, каб ён ледзь-ледзь пераляцеў праз сетку і апусціўся на корт амаль без адскоку. * '''Крос''' — дыяганальны ўдар. * '''Лоб''' або '''свечка''' — высокі ўдар з мэтай перакінуць суперніка, які выйшаў да сеткі. * '''Матчпойнт''' — розыгрыш, у якім адзін з супернікаў можа выйграць гейм, сэт і матч. * '''Паўолей''' або '''ўдар з паўлёту''' — удар па мячу, які толькі адбіўся ад зямлі і падымаецца ўгору. * '''Рэверс''' — удар адваротнай (закрытай) стараной ракеткі высока над галавой. * '''Слайс''' або '''падрэзка''' — удар, пры якім мячу падаецца кручэнне ў кірунку процілежным да кірунку руху. Дзякуючы [[эфект Магнуса|эфекту Магнуса]] мяч сцелецца над кортам, працягваючы сваю траекторыю. Выкарыстоўваецца пры гульні з задняй лініі. * '''Смэш''' — моцны ўдар паднятай над галавой ракеткай. * '''Сэтпойнт''' — розыгрыш, у якім адзін з супернікаў можа выйграць сэт. * '''Топ-спін''' — удар, пры якім мячу падаецца моцнае кручэнне ў кірунку руху. Характарызуецца высокім адскокам і траекторыяй, якая закручваецца данізу дзякуючы [[эфект Магнуса|эфекту Магнуса]]. Выкарыстоўваецца пры гульні з задняй лініі. * '''[[Тайбрэйк]]''' — спецыяльны [[гейм]] для хуткага вызначэння пераможцы роўнага [[сэт]]у. * '''Уолей''' або '''ўдар злёту''' — удар па мячу перш, чым той паспеў апусціцца на корт. * '''Форхэнд''' або '''ўдар адкрытай ракеткай''' — удар са зручнага боку, справа для [[праўша|праўшы]], злева для [[ляўша|ляўшы]]. * '''Эйс''' — падача навылет, пры якой супернік не змог дацягнуцца ракеткай да мяча. * '''Эпроўч''' — павольны ўдар з моцнай падрэзкай з мэтай выхаду да сеткі. == Беларускія тэнісісты == * [[Наталля Маратаўна Зверава|Наталля Зверава]] * [[Дар’я Кустава]] * [[Таццяна Мікалаеўна Пучак|Таццяна Пучак]] * [[Уладзімір Валчкоў]] * [[Максім Мірны]] * [[Вікторыя Азарэнка]] {{Алімпійскія віды спорту}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэніс| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] crrfofu293a6rvgu3wpe0isa4sfqyll 0 27729 5193361 5189763 2026-09-05T15:11:23Z Pabojnia 135280 афармленне 5193361 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = Ян Рустэм |імя пры нараджэнні = |партрэт = Jan Rustem. Ян Рустэм (1825).jpg |шырыня = |загаловак = «Аўтапартрэт з палітрай», 1810-я |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = |нацыянальнасць = армянін |жанр = [[мастак]]-[[партрэт|партрэціст]] |вучоба = |стыль = пераходны ад [[класіцызм]]у да [[рамантызм]]у |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = |узнагароды = |вікісховішча = Category:Jan Rustem }} '''Ян Рустэм''' ({{lang-pl|Jan Rustem}}, {{lang-lt|Jonas Rustemas}}, {{lang-hy|Յան Ռուստամ}}; {{ДН|||1762}}, {{Месца нараджэння|Канстанцінопаль|у Стамбуле|}} — {{ДС|21|6|1835|9}}, [[Дукшцялей|Дукшцялі]], цяпер [[Ігналінскі раён]], Літва) — [[мастак]], стваральнік [[Віленская мастацкая школа|Віленскай мастацкай школы]]. == Біяграфія == [[Файл:Self-portrait Jonas Rustemas (1762–1835).jpg|250px|міні|злева|[[Аўтапартрэт з фескай, Ян Рустэм|Аўтапартрэт з фескай]]]] Па розных версіях Рустэм быў армянскага, грэчаскага або турэцкага паходжання. Нарадзіўся ў Канстанцінопалі<ref name="ЛАЗ"/>. Дзесяцігадовым сіратой прывезены ў 1774 годзе князем [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адамам Казімірам Чартарыйскім]] у [[Варшава|Варшаву]]. На яго сродкі выхоўваўся і вучыўся выяўленчаму мастацтву спачатку ў Варшаве ў [[Ян Пётр Норблін|Яна Пятра Норбліна]]. У 1788—1790 гадах дапоўніў адукацыю ў Германіі, па вяртанні надалей вучыўся ў Норбліна, а таксама ў каралеўскага мастака Марчэла Бачарэлі. Надалей працаваў партрэтыстам і вучыў мастацтву сярод літоўскай шляхты. Так, у 1790 годзе працаваў мастаком у [[Слонімскі тэатр Агінскага|тэатры]] [[Міхал Казімір Агінскі|Міхала Казіміра Агінскага]] ў [[Слонім]]е, дзе праектаваў дэкарацыі. У 1793-1798 гадах жыў у маёнтку [[Станіслаў Солтан|Станіслава Солтана]] і Францішкі Тэафіліі з Радзівілаў Солтан у [[Дзятлава|Дзятлаве]]<ref>Jonas Rustemas — dailininkas ir pedagogas. Vilnius: Lietuvos dailes muzejus, 2013.</ref>. У 1795-1796 гадах у Дзятлаве мастак ажаніўся з Ганнай з Кунертаў, там сама нарадзілася іх дачка Ганна-Францішка-Фларыяна<ref>Зміцер Юркевіч. [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=18551 Беларускімі сцежкамі Яна Рустэма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211112082831/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=18551 |date=12 лістапада 2021 }} // Культура. № 44 (1535) 31.10.2021 - 06.11.2021 г.</ref>. З 1798 года пры кафедры жывапісу выкладаў у [[Галоўная віленская школа|Галоўнай віленскай школе]], у 1803 годзе ператворанай у Імператарскі [[Віленскі ўніверсітэт]], спачатку ў якасці ад’юнкта на кафедры жывапісу пры [[прафесар]]ы [[Францішак Смуглевіч|Францішку Смуглевічы]]<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 356-357 |старонак = 430 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref>. У 1800 годзе атрымаў ступень магістра вольных мастацтваў і званне акадэміка. Пасля смерці Смуглевіча ў 1807 годзе Рустэм стаў прафесарам і загадваў [[Віленская мастацкая школа|Віленскай мастацкай школай]] пры ўніверсітэце<ref name="ЛАЗ"/>. Разам з графікам Джозэфам Саўндэрсам, рэфармаваў сістэму навучання, была ўведзена трохступенная школа рысунку, толькі пасля сканчэння якой наступаў выбар спецыялізацыі — жывапіс, гравюра ці скульптура. Сам выкладаў рысунак, а пазеней таксама жывапіс — ад 1811 года як надзвычайны прафесар, а з 1821 года як звычайны прафесар. З 1818 года, пасля ад’езду Саўндэрса, самастойна кіраваў усёй школай. Упершыню ўвёў у навучальны працэс працу з натуры<ref name="ЛАЗ"/>. Адам Шэмеш пакінуў наступныя ўспаміны пра навучальны працэс пад кіраўніцтвам Рустэма:<blockquote>У гэты разнастайным натоўпе лёгка было распазнаць прафесара Рустэма, па яго выразнаму твару і галаве, пакрытай фескай. Ён з цяжкасцю праціскваўся паміж шчыльна застаўленымі сталамі і мальбертамі вучняў, упаўголас папраўляў іх працы. А ў залі панавала поўная цішыня, хоць там ніколі не было надзіральнікаў. Дастаткова было прысутнасці любімага і шанаванага прафесара<ref>Szemesz Adam. Wspomnienie o Szkole malarskie wilenskiej (1826—1829). Athenaeum. 1844. T. 4. S. 211—212.</ref>.</blockquote>Таксама ў 1803-07 гадах навучаў рысунку ў Віленскай гімназіі. Быў педагогам з паклікання, любіў сваіх вучняў і дбаў пра іх, здабываў стыпендыі і фінансавую дапамогу для бедных студэнтаў. З 1810 года супрацоўнічаў з віленскім тэатрам, праектаваў дэкарацыі і касцюмы, удзельнічаў у падрыхтоўцы аматарскіх спектакляў. У 1820 годзе арганізаваў першую ў [[Літва|Літве]] выстаўку выяўленчага мастацтва, на якой былі прадстаўлены работы яго вучняў. Хоць у 1826 годзе выйшаў на пенсію, але выкладаў і надалей, ажно да закрыцця ўніверсітэта ў 1831 годзе. У 1830 г. атрымаў ордэн святой Ганны 2-й ступені. Яшчэ ў маладосці, падчас побыту ў Германіі, быў прыняты ў масоны, быў актыўным масонам, сябрам ложаў «Руплівы літвін» і «Добры пастар». Апошнія гады жыцця, пасля закрыцця ўніверсітэта, жыў у маёнтку свайго сябры П’етра Пізані Пушкі пад [[Дукштас|Дукштамі]], дзе і пахаваны. == Сям’я == [[File:Portret Anny z Puczyńskich (1789-1868) drugiej żony Jana Rustema.jpg|thumb|left|250px|Партрэт Ганны з Пучынскіх. [[Нацыянальны музей у Варшаве]]]] Другой жонкай у 1826 годзе стала Ганна з [[Род Пучынскіх|Пучынскіх]] (1789—1868), удава Яна Зайдлера, уладальніка аптэкі «Пад лебедзем»<ref>Ryszkiewicz w PSB,XXXIII, 1991, s. 164 (hasło Rustem Jan)</ref>. Захаваліся прынамсі два яе партрэты пэндзлю Я. Рустэма. Адзін захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]], а другі — у [[Літоўскі мастацкі музей|Літоўскім мастацкім музеі]]. == Выкладчыцкая дзейнасць == [[File:Jan Rustem. Self.jpg|thumb|180px|Ян Рустэм. Аўтапартрэт]] Вучнямі Я. Рустэма былі між іншых: [[Юзаф Аляшкевіч]], [[Валянцін Ваньковіч]], [[Ян Дамель]], [[Напалеон Орда]], [[Канут Русецкі]], [[Ян Тысевіч]], [[Іван Фаміч Хруцкі|Іван Хруцкі]], [[Вікенцій Ігнатавіч Дмахоўскі|Вікенці Дмахоўскі]], [[Ціт Бычкоўскі]], [[Казімір Бахматовіч]], [[Адам Шэмеш]], [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]], [[Юзаф Азямблоўскі]], [[Палікарп Ётэйка]]<ref name="ЛАЗ"/>. Да найбольш адораных вучняў Рустэма адносяць [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]]<ref>[http://ldmuziejus.mch.mii.lt/Ekspozicijos/VPeksp_devinta_sale.htm Kanutas Ruseckas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071002231650/http://ldmuziejus.mch.mii.lt/Ekspozicijos/VPeksp_devinta_sale.htm |date=2 кастрычніка 2007 }} {{ref-lt}}</ref>. == Творчасць == Рустэм быў перад усім партрэтыстам. У сваіх творах спалучаў прынцыпы класіцызму з пэўным сентыменталізмам і раннерамантычнымі тэндэнцыямі. Стварыў партрэты мяшчанства, віленскай інтэлігенцыі, прафесараў і студэнтаў універсітэта. Часцей за ўсё рабіў пагрудныя партрэты, асноўную ўвагу засяроджваў на глыбокай характарыстыцы асоб і выразе іх твараў. == Вядомыя творы == * «''Партрэт Тадэвуша Касцюшкі''» (каля 1794) — Нацыянальны музей у Варшаве. Мініяцюрны партрэт кіраўніка паўстання, якія ў незлічонай колькасці распаўсюджваліся ў тыя часы. Гэта мініяцюра адрозніваецца тым, што няма прыўзнятай шаблі, якая прысутнічала ў гравюры, што служыла ўзорам. * «''Партрэт Антонія Тызенгаўза''» — у прыватнай калекцыі. Пазнейшая копія невядомага вучня знаходзіцца ў Літоўскім мастацкім музеі ў Вільні. Таксама Рустэм стварыў партрэты Канстанціна і Рудольфа Тызенгаўзаў, у форме афіцэраў літоўскіх палкоў на баку Напалеона. Гэтыя партрэты захоўваліся ў калекцыі Пшаздзецкіх у Варшаве і загінулі падчас Другой сусветнай вайны, вядомыя толькі па фатаздымках. * «''Партрэт Юзафа Кубліцкага''» і «''Партрэт Караліны з Солтанаў Кубліцкай''» (каля 1805) — Нацыянальны музей у Варшаве. Юзаф Кубліцкі — завілейскі суддзя, пабраў шлюбам Караліну, дачку Станіслава Солтана, надворнага маршалка літоўскага. * «''Партрэт Антонія Ваньковіча''» і «''Партрэт Ганны з Солтанаў Ваньковіч''» (каля 1805) — Нацыянальны музей у Варшаве. Паходзяць з калекцыі Тышкевічаў у Чырвоным двары, пазней знаходзіліся ў Бенедыкта Тышкевіча ў Варшаве. Антоні Ваньковіч у 1807 годзе быў маршалкам шляхты ігуменскага павету, пазней — мінскага павету. Па ўваходзе войскаў Напалеона ў Мінск стаў членам часовай камісіі ўраду мінскай правінцыі і адным з наглядальнікаў шпіталя ў Мінску, дзе заразіўся тыфам і памёр разам з жонкай. Гэтыя два партрэты адносяцца да досыць рэдкіх у Рустэма поўнафарматных, утрымліваюць рэмінісцэнцыі з брытанскага жывапісу. [[Файл:Jan Rustem - Portrait of Maria Mirska, Barbara Szumska and Adam Napoleon Mirski - MP 308 - National Museum in Warsaw.jpg|thumb|Партрэт Марыі Мірскай, Барбары Шумскай і Адама Напалеона Мірскага. Каля 1808. [[Нацыянальны музей у Варшаве]]]] * ''«Марыя Мірская, Адам Напалеон Мірскі і Барбара Шумская»'' (каля [[1808]]) — Каралеўскі замак у Вавелі, партрэт знаходзіўся спачатку ў валоданні сям’і Мірскіх, потым Шумскіх і Лапацінскіх у [[Сар’я|Сар’і]].. Партрэтаваныя, у антычных строях, сімвалізуюць музы і Купідона. * «''Патрэт Тэафіліі з Германоўскіх Гуцэвіч''» (каля 1809) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Партрэт жонкі славутага віленскага архітэктара. * «''Аўтапартрэт з палітрай''» (каля 1810) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Сярод шматлікіх аўтапартрэтаў Рустэма вырозніваецца самай класічнай кампазіцыяй, прастатой і памяроўнасцю ў рэпрэзентацыі. * «''Партрэт Джозэфа Саўндэрса''» (1810—1813) — Нацыянальны музей у Варшаве. Тут адлюстраваны калега па выкладанню ў Віленскім універсітэце, дзякую якому гравёрства было выведзена ў галоўныя спецыялізацыі мастацкай адукацыі. Гэта любімая форма для партрэта ў Рустэма, камерная пагрудная выява, без якіх-небудзь рэквізітаў, адрозніваецца свежасцю і мастацкай свабодай. * «''Партрэт з Марыі з Зажыцкіх Дабковай''» (1811) — Нацыянальны музей ва Уроцлаве. Вялікі рэпрэзентацыйны партрэт, зроблены паводле тагачаснай моды на антычнасць, мадэль адлюстраваная ў вобразе музы Эрата, апякункі любоўнай паэзіі. * «''Партрэт Станіслава Солтана''» (каля 1812) — Акруговы музей у Торуні. Станіслаў Солтан — быў адным з найбольш шанаваных віленскіх арыстакратаў. Маршалак надворны літоўскі, слонімскі стараста, Напалеонам быў прызначаны кіраўніком часовай Літоўскай нацыянальнай рады. Уяўляе сабою камерны варыянт афіцыйнага партрэта. * «''Аўтапартрэт у фесцы''» (пасля 1813) — Нацыянальны музей у Варшаве. Паводле ўспамінаў, мастак заўжды насіў феску, што мусіла нагадваць пра яго ўсходняе паходжанне. Таксама ёсць версія аўтапартрэта з фескай ў Літоўскім мастацкім музеі ў Вільні. * «''Партрэт Станіславы Мірскай''» (каля 1815) — Нацыянальны музей у Варшаве, партрэт знаходзіўся спачатку ў валоданні сям’і Мірскіх, потым Шумскіх і Лапацінскіх у Сар’і. Станіслава Мірская была ўдавой [[Станіслаў Войцех Мірскі|Станіслава Войцеха Мірск]]ага, пісара ВКЛ. У яе віленскай сядзібе і таксама маёнтку ў [[Завер’е|Завер’і]] часта гасцяваў мастак. * «''Партрэт Яна Фрэдэрыка Нішкоўскага''» (перад 1816) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Нішкоўскі быў не толькі папулярным у Вільні хірургам, але быў вядомы як чалавек цвёрдых маральных прынцыпаў. * «''Партрэт Міхала Ромера''» (1818-20) — Літоўскі нацыянальны музей, яшчэ адна версія гэтага партрэта захоўваецца ў Музеі польскага войска ў Варшаве. Быў створаны на замову масонскай ложы «Руплівы літвін» для ўшанавання свайго магістра. Лічыцца адным з лепшым партрэтаў Рустэма. * «''Партрэт Юзафа Франка''» і «''Партрэт Крыстыны з Герхардаў Франк''» (1819—1820) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. [[Юзаф Франк|Франк]] быў прафесарам медыцыны ў Віленскім універсітэце. Яго жонка, Крыстына Франк была таленавітай спявачкай і музычным педагогам. * «''Партрэт Пятра Славінскага''» (каля 1820) — Літоўскі нацыянальны музей. Астраном, прафесар Віленскага ўніверсітэта. * «''Партрэт Міхала Длускага''» (1820-21) — Архідыяцэзійны музей у Варшаве. Віленскі канонік, актыўны масон, быў намаляваны з масонскімі адзнакамі, пазней перамаляваны, што на доўгія гады прывяло да блытаніны ў ідэнтыфікацыі партрэтуемага. * «''Партрэт Яна Гвальберта Рудаміны ў цюрбане''» (1820-30) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Рудаміна паходзіў з вількамірскай шляхты, быў сакратаром віленскага дабрачыннага таварыства. Партрэт вырозніваецца рамантычным настроем. * «''Партрэт Станіслава Баніфацыя Юндзіла''» (1822) — Нацыянальны мастацкі музей імя Чурлёніса. Партрэт вядомага батаніка, прафесара Віленскаг ўніверсітэта. * «''Партрэт Эдварда Яна Ромера''» (1823-28) — Нацыянальны музей у Варшаве. Ромер быў адным з вучняў Рустэма, браў удзел у выставе 1820 г. Пазней прыняў актыўны ўдзел у паўстанні 1830-31 гг. * «''Партрэт Яна Снядэцкага''» (1823) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні, са збораў Антонія Тышкевіча. Снядецкі быў вядомым астрономам, прафесарам і рэктарам Віленскага ўніверсітэта. З серыі партрэтаў прафесуры Віленскага ўніверсітэта. * «''Партрэт Мацвея Баранкевіча''» (1823) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Партрэт вядомага ў Вільні лекара, зроблены ў традыцыйным пагрудным фармаце, адрозніваецца псіхалагізмам. * «''Партрэт Алойзы Людвіка Капэлі''» (каля 1823) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Па паходжанню італьняец, прафесар права Віленскага ўніверсітэта. * «''Партрэт Барбары Шумскай''» (каля 1823) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Натуральная поза мадэлі, пазбаўлены ідэалізацыі характар выявы сведчыць пра нарастанне рэалістычных тэндэнцый у мастака. * «''Партрэт Антонія Ф’ярэнціні''», «''Партрэт Кацярыны з Навамейскіх Ф’ярэнціні''», «''Партрэт Тэклі з Сулоўскіх Ф’ярэнціні з унучкай''» (перад 1830) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Рустэм сябраваў з сямействам Антонія Ф’ярэнціні, італьянца па паходжанню, які трымаў у Вільні модную краму. * «''Партрэт Пія Тышкевіча''» (каля 1830) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Партрэт лагойскага графа, бацькі Канстанціна і Яўстаха Тышкевічаў. * «''Партрэт Ежы Райкоўскага''» (каля 1830) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Лекар Ежы Райкоўскі быў членам Віленскага таварыства дабрачыннасці, сучаснікі падкрэслівалі яго сціпласць і шчырае спачуванне бедным. * «''Партрэт Марыі Ганны Равіч з сынам''» (каля 1830) — Нацыянальны музей у Варшаве. Належыць да апошняй серыі партрэтаў прадстаўнікоў зямянства Міншчыны і Віленшчыны. * «''Партрэт Медарда Коньчы''» (1832) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Партрэтаваны кіраваў паўстаннем 1831 года ў Вількамірскім павеце. * <center><gallery mode="packed" heights="160"> Выява:Rustem_Maria_Mirska.jpg|''Марыя Мірская, Адам Напалеон Мірскі і Барбара Шумская'' (каля [[1808]]) Выява:Rustem-Portret Krystyny Frankowej.jpg|''Крысціна Франк'' (каля [[1819]]) Выява:Jan Śniadecki cr.jpg|''Ян Снядзецкі'' ([[1823]]) Выява:Józef Hurtig.PNG|Партрэт {{нп3|Юзаф Хурціг|Ю. Хурціга|ru|Хуртиг, Юзеф}} Выява:Jonas Rustemas. Onos Rustemienės portretas.jpg|''Ганна з Пучынскіх'' [[Літоўскі мастацкі музей]] </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{нп3|Рута Янанене|Rūta Janonienė|lt|Rūta Janonienė}}. Jonas Rustemas. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidyklab 1999. 360 p. ISBN 9986-571-49-9. * Jonas Rustemas — dailininkas ir pedagogas. Vilnius: Lietuvos dailes muzejus, 2013. * Smokowski Wincenty. Jan Rustem. ''Wizerunki i Roztrząsania Naukowe''. 1838. T.4 * {{Кніга |аўтар = {{нп3|Стэфанія Крыштафовіч-Казакоўская|Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska|ru|Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska}}. |частка = |загаловак = Malarstwo Polskie w zbiorach za granicą |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Wydawnictwo Kluszczyński |год = 2003 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 83-88080-85-7 |тыраж = }} * {{Кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Od starożytności do współczesności - Malarstwo i rzeźba |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa |выдавецтва = Wydawnictwo Naukowe PWN S.A. |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} == Спасылкі == {{Commons|Category:Jan Rustem}} * [http://webart.omikron.com.pl/paint/authors/rust_ja/index.htm zycie i tworczosc — rustem jan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090309223641/http://webart.omikron.com.pl/paint/authors/rust_ja/index.htm |date=9 сакавіка 2009 }} {{ref-pl}} * [http://ldmuziejus.mch.mii.lt/Ekspozicijos/VPeksp_astunta_sale.htm Jonas Rustemas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071003143711/http://ldmuziejus.mch.mii.lt/Ekspozicijos/VPeksp_astunta_sale.htm |date=3 кастрычніка 2007 }} {{ref-lt}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/108431/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC Рустем Иван Францевич] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рустэм Ян}} [[Катэгорыя:Мастакі Літвы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Масоны]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] b0vh38os7lwslg466w5fqg5y9u966om 0 28022 5193514 5177842 2026-09-06T09:05:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193514 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''Ца́цка''' — прадмет, прызначаны для [[гульня|гульні]]. Узнаўляючы рэальныя і ўяўныя прадметы, выявы, цацка служыць мэтам разумовага, маральнага, эстэтычнага і фізічнага [[Выхаванне|выхавання]]. Цацка дапамагае дзіцяці пазнаваць навакольны свет, прывучае яго да мэтанакіраванай, асэнсаванай дзейнасці, спрыяе развіццю мыслення, памяці, мовы, эмоцый. Цацка шырока выкарыстоўваецца ў вучэбна-выхаваўчай працы з дзецьмі, у прыватнасці для развіцця дзіцячай, тэхнічнай і мастацкай творчасці (гл. [[Дзіцячыя гульні]], [[Дзіцячая творчасць]]). Тыпы, характар, змест і афармленне цацкі вызначаюцца пэўнымі выхаваўчымі задачамі ў дачыненні да ўзросту дзяцей з улікам іх развіцця і інтарэсаў. Як творы дэкаратыўна-прыкладнага мастацтва цацкі, асабліва нацыянальна-традыцыйныя, выкарыстоўваюцца ў якасці дэкаратыўных элементаў у сучасным інтэр’еры. Змест і форма цацкі знаходзяцца ў непасрэднай сувязі з сацыяльным ладам грамадства, з узроўнем яго культуры. Таксама, цацкі дазваляюць болей натуральна арганізаваць зносіны дзіцяці з бацькамі, што з’яўляецца ў сучасным свеце актуальнай праблемай. У шматлікіх краінах адчыненыя музеі цацак. Першы ў свеце [[Нямецкі музей цацкі]] быў створаны ў 1901 годзе ў [[Зонеберг]]у. == Гісторыя цацкі == [[Файл:Roman-toys.jpg|thumb|left|250px|Экспазіцыя старажытнарымскіх цацак]] Цацкі вядомыя чалавецтву з глыбокай старажытнасці, яны былі выяўлены археолагамі пры раскопках рэшткаў старажытных цывілізацый. Цацкі, знойдзеныя пры раскопках Індскай цывілізацыі (3000-1500 да н.э.), уключаюць маленькія калёсы, свісткі ў выглядзе птушак і цацачных малпачак, якія могуць спаўзаць па вяроўцы<ref name=Indialife>[https://web.archive.org/web/19990219220307/http://members.aol.com/Donnclass/Indialife.html MrDonn.org — Daily Life in Ancient India, including the mysterious Indus Valley Civilization]</ref>. [[Файл:Little horse on wheels (Ancient greek child's Toy).jpg|thumb|250px|Конік на колах. Старажытная Грэцыя, [[Кераміка]] 950—900 да н.э.]] [[Файл:11-m.jpg|250px|thumb|Беларуская традыцыйная тканевая лялька]] [[Файл:10-m.jpg|250px|thumb|злева|Беларускія традыцыйныя драўляныя цацкі]] Самыя старажытныя цацкі зробленыя з даступных прыродных матэрыялаў, камянёў, палак і гліны. Тысячы гадоў таму егіпецкія дзеці гулялі ў лялькі, у якіх былі парыкі і рухомыя канечнасці, яны былі зроблены з каменя, керамікі і дрэва<ref name=Maspero>{{cite book|last=Maspero|first=Gaston Camille Charles|author-link=Gaston Maspero|title=Manual of Egyptian Archaeology and Guide to the Study of Antiquities in Egypt|publisher=Project Gutenberg|url=http://www.gutenberg.org/etext/14400}}</ref>. У Старажытнай Грэцыі і Старажытным Рыме дзеці гулялі з лялькамі, зробленымі з воску і тэракоты, лукам і стрэламі, ё-ё. У Грэцыі, калі дзеці, асабліва дзяўчынкі, дасягалі паўналецця, было прынята прыносіць цацкі дзяцінства ў ахвяру багам. Напярэдадні вяселля дзяўчыны ўзросту каля чатырнаццаці гадоў у якасці абраду прысвячэння ў дарослае жыццё прыносілі свае цацкі ў храм<ref name=Powell>{{cite book | last =Powell | first =Barry B. | title =Classical Myth; Third Edition | publisher =Prentice Hall | year =2001 | location =Upper Saddle River, NJ | pages =[https://archive.org/details/classicalmyth00powe/page/33 33–34] | isbn =0-13-088442-1 | url =https://archive.org/details/classicalmyth00powe/page/33 }}</ref><ref name=Oliver>{{cite web|last=Oliver|first=Valerie|title=History Of The Yo-Yo|publisher=Spintastics Skill Toys, Inc.|year=1996|url=http://www.spintastics.com/HistoryOfYoYo.asp|access-date=2006-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20060809224918/http://www.spintastics.com/HistoryOfYoYo.asp|archive-date=9 жніўня 2006|url-status=dead}}</ref>. Тэхналагічны прагрэс цывілізацыі паўплываў і на дзіцячыя цацкі. Сёння цацкі вырабляюцца з пластмасы, з’явіліся цацкі з батарэйкі. Калі раней цацкі былі самаробнымі, то цяпер існуе цэлая індустрыя цацак з масавым вытворчасцю і механізмамі рэалізацыі. Эвалюцыю цацкі можна прасачыць на прыкладзе лялек. Самыя старажытныя лялькі былі проста выразаныя з дрэва або звязаны з травы. У Старажытным Егіпце лялькі ўжо маглі рухаць канечнасцямі. Лялькі пачатку XX стагоддзя ўжо ўмелі гаварыць «мама»<ref>{{cite web|url=http://news.google.com/newspapers?nid=1955&dat=20010320&id=uvkhAAAAIBAJ&sjid=-qIFAAAAIBAJ&pg=5122,4172687|title=Reading Eagle - Google News Archive Search|access-date=2013-04-29}}</ref>. Сёння ўжо існуюць лялькі, якія могуць распазнаваць прадметы, голас свайго ўладальніка, і выбіраць фразы з сотняў варыянтаў, закладзеных у іх праграмай<ref name=VanPatten>{{cite web|last=Van Patten|first=Denise|title=A Brief History of Talking Dolls - From Bebe Phonographe to Amazing Amanda|publisher=About.com|url=http://collectdolls.about.com/od/dollsbymaterial/a/talkingdolls.htm|access-date=2006-10-30|archive-url=https://www.webcitation.org/6GD54F9f6?url=http://collectdolls.about.com/od/dollsbymaterial/a/talkingdolls.htm|archive-date=28 красавіка 2013|url-status=live}}</ref>. Змяніліся цацкі, тэхналогіі іх вырабу, толькі той факт, што дзеці любяць з імі гуляць застаецца нязменным на працягу ўсёй гісторыі чалавецтва. == Эканоміка == У жыцці чалавека цацкі гуляюць значную ролю, таму галіна прамысловасці, якая займаецца іх вытворчасцю, з’яўляецца важным сектарам эканомікі. Аб’ём продажаў цацак у асноўным расце ў е набліжэннем Святы, лупцуй падарункаў. У Беларусі такімі святымі з’яўляецца Дзінь святога Мікалая та Новы год, у каталіцкіх і пратэстанцкіх краінах Захаду — Каляды. Продажы цацак У Злучаных Штатах у 2005 годзе склаў 22,9 млрд долараў<ref name=Tsuruoka>Tsuruoka, Doug (January 5, 2007). «Toys: Not All Fun And Games». Investor’s Business Daily.</ref>. Вытворцы цацак імкнуцца ўдасканальваць свае вырабы ў е мэтай задаволіць патрабаванні дзяцей і атрымаць вялікую долю рынку. Сучасныя цацкі, прызначаныя для дзяцей, якія выраслі каля тэлевізара, у Інтэрнэце, становяцца ўсё больш складанымі, выкарыстоўваюць светлавыя і гукавыя эфекты. З мэтай памяншэння выдаткаў, вытворчасць усё часцей пераносяць у краіны з таннай рабочай сілай. Напрыклад, 75 % цацак, што прадаюцца У ЗША, вырабленыя У КНР<ref name=Tsuruoka/>. Многія традыцыйныя вытворцаў цацак губляюць сваю долю рынку праз канкурэнцыю з відэагульнямі. Таму яна часта перапрафілююцца ў сектар электронных гульняў, даючы сваім брэндам новае жыццё<ref name = "Ibisworld">{{cite news | url = http://www.theage.com.au/news/technology/world-in-their-hands/2007/03/24/1174597945762.html?page=fullpage#contentSwap2 | title = World in their hands | publisher = The Age | location=Melbourne | date=2007-03-26 }}</ref>. == Дзіцячае развіццё == Цацкі, як і сам працэс гульні, выконваюць мноства розных функцый. Яны забаўляюць дзіці, выконваючы адначасова і выхаваўчую функцыю. Акрамя таго, цацкі паляпшаюць кагнітыўныя функцыі і спрыяюць развіццю творчых здольнасцей. Яны дапамагаюць развіццю фізічных і разумовых навыкаў, неабходных дзіцяці ў далейшым жыцці. Цацкі для немаўлят выкарыстоўваюць характэрныя гукі, яркія колеру, унікальную тэкстуру. Пры гульні з імі немаўляты пачынаюць распазнаваць гукі і колеры, што аказвае ўплыў і на развіццё памяці. Звычайныя кубікі з’яўляюцца выдатным развіваючым інструментам. Яны фармуюць зрокава-маторную каардынацыю, матэматычныя і пазнавальныя навыкі, дазваляючы дзецям адначасова праяўляць творчыя здольнасці<ref name=Tsuruoka1>{{cite journal | last =Tsuruoka | first =Doug | title =Toys: Not All Fun And Games | journal =Investor's Business Daily | date =January 5, 2007 | url =http://www.investors.com/editorial/IBDArticles.asp?artsec=23&issue=20070105 | access-date =2007-01-08 | archive-url =https://web.archive.org/web/20091009073731/http://www.investors.com/editorial/IBDArticles.asp?artsec=23&issue=20070105 | archive-date =9 кастрычніка 2009 | url-status =dead}}</ref>. Такія цацкі, як шарыкі і мячы, дапамагаюць дзіцяці ў вывучэнні прычынна-следчых сувязей, дазваляюць развіць каардынацыю рухаў і іншыя карысныя навыкі. Лепка з пластыліну, «абкітоўка» і іншыя падобныя забавы станоўча ўплываюць на фізічнае, кагнітыўнае, эмацыянальнае і сацыяльнае развіццё дзіцяці<ref name=Ucci>{{cite journal | last =Ucci | first =Mary | title =Playdough: 50 Years' Old, And Still Gooey, Fun, And Educational | journal =Child Health Alert | volume =24 |date=April 2006 | url =http://web110.epnet.com/citation.asp?tb=1&_ug=sid+50E579A7%2D22F7%2D4ED5%2DADF6%2DF699A2D5EB3B%40sessionmgr2+dbs+afh+cp+1+B804&_us=mh+1+sl+%2D1+hs+False+or+Date+ss+SO+sm+KS+mdbs+afh+ri+KAAAGEIB00091355+dstb+KS+sel+False+frn+1+1CD0&_uso=tg%5B0+%2D+db%5B0+%2Dafh+hd+False+op%5B0+%2D+st%5B0+%2DToys++in++Child++development++AND++DE++%22TOYS%22+ex%5B0+%2Dproximity+mdb%5B0+%2Dimh+A6B6&cf=1&fn=1&rn=2& | access-date =2007-02-17 }}{{Недаступная спасылка}} (Full-text on-line version requires login)</ref>. Акрамя таго, падобныя матэрыялы дазваляюць дзіцяці ствараць цацкі самастойна. Развіваючыя цацкі для дзяцей школьнага ўзросту ўключаюць у сябе галаваломкі, канструктары, цацкі, якія дапамагаюць развіваць навыкі рашэння тэхнічных праблем і матэматычныя здольнасці. Існуюць і цацкі для падлеткаў і дарослых. Напрыклад, [[калыска Ньютана]] дэманструе закон захавання імпульсу і энергіі. === Гендарныя адрозненні === [[Файл:Tank toy radio.JPG|thumb|200px|Цацачны радыёкіраваны [[танк]] з пультам ДК.]] Паміж хлопчыкамі і дзяўчынкамі існуюць гендарна абумоўленыя адрозненні ў выбары цацак. Дзяўчынкі часцей гуляюць з лялькамі, хлопчыкі аддаюць перавагу машынкам. Даследчыкі лічаць, што падобныя адрозненні дзеці дэманструюць ужо ў паўтарагадовым узросце<ref name=Caldera>{{cite journal|last=Caldera|first=Yvonne M.|author2=Aletha C. Huston|author3=Marion O'Brien|title=Social Interactions and Play Patterns of Parents and Toddlers with Feminine, Masculine, and Neutral Toys|url=https://archive.org/details/sim_child-development_1989-02_60_1/page/70|journal=Child Development|volume=60|issue=1|pages=70–76|date=February 1989|doi=10.2307/1131072|pmid=2702876|jstor=1131072|issn = 0009-3920 }}</ref>. Тым не менш, назіранні за рухам вачэй немаўлят паказала, што дзяўчынкі ўжо ў дзіцячым узросце больш звяртаюць увагу на лялькі, чым на машынкі, тады як хлопчыкі паказваюць адваротны вынік<ref>Alexander, G. M., Wilcox, T., & Woods, R. (2009). Sex differences in infants' visual interest in toys. Archives of Sexual Behavior, 38, 427—433. doi: 10.1007/s10508-008-9430-1</ref>. Гэта сведчыць аб тым, што перавагі ў выбары цацак з’яўляюцца раней, чым самаўсведамленне і разуменне сваёй гендарнай прыналежнасці. Выразныя перавагі ў выбары цацак складваюцца ва ўзросце каля трох гадоў<ref>Alexander, G. M., & Saenz, J. (2012). Early androgens, activity levels and toy choices of children in the second year of life. Hormones and Behavior, 62, 500—504.</ref>. Заўважана, што бацькі, настаўнікі і іншыя дзеці больш пазітыўна рэагуюць на дзяцей, якія гуляюць у цацкі, уласцівыя іх полу<ref name=ReferenceA>Servin, A., Bohlin, G., & Berlin, L. (1999). Sex differences in 1-, 3-, and 5-year olds' toy-choice in a structured play-session. Scandinavian Journal of Psychology, 40, 43-48.</ref>. Да сыноў звычайна прад’яўляюцца больш жорсткія патрабаванні ў выбары цацак, якія лічацца ўласцівымі для хлапечых гульняў<ref name=ReferenceA />. Сярод дзяўчынак ж гульня ў цацкі, якія лічацца цацкамі для хлопчыкаў, становіцца ўсё больш распаўсюджанай і не лічыцца гэтак заганнай<ref>[http://www.toy-testing.org/contents/whatbuzz/bz_gbfil/bz_gb.htm Toys for Girls and Boys — The Canadian Toy Testing Council] accessed 27 May 2007 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070228000119/http://www.toy-testing.org/contents/whatbuzz/bz_gbfil/bz_gb.htm |date=28 лютага 2007 }}</ref>. Заўважана таксама, што бацькі часцей за маці выказваюць негатыўнае стаўленне ў адносінах да гульняў у неўласцівыя палавой прыналежнасці дзіцяці цацкі<ref>Berenbaum, S. A., Martin, C. L., Hanish, L. D., Briggs, P. T., & Fabes, R. A. (2008). Sex differences in children’s play. In J. Becker, K. Berkley, N. Geary, E. Hampson, J.Herman, & Young, E.A. (Eds.), Sex Differences in the Brain from Genes to Behavior (1ed., pp. 275—290).New York, NY: Oxford University Press.</ref>. == Класіфікацыя цацак == Існуе мноства параметраў, паводле якіх можна сістэматызаваць звесткі пра вядомыя на сёння цацкі<ref name="manufacture-seminars">[http://www.manufacture-seminars.ru/clause/clause/71205/2021/ Классификация, экспертиза и сертификация игрушек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081225082210/http://www.manufacture-seminars.ru/clause/clause/71205/2021/ |date=25 снежня 2008 }}</ref>. === Па ўзроставым прызначэнні === * ад нараджэння да 1 года * ад 1 ад 3 гадоў (у гэты перыяд пачынаецца падзел цацак для дзяўчынак і для хлопчыкаў) * ад 3 гадоў да 5 гадоў === Па выхаваўчым (развіваючым) прызначэнні (класіфікацыя педагогамі) === * Сенсарныя (да года ў асноўным гукавыя — бразготкі, ціўкалкі, музычныя цацкі; глядзельныя — калейдаскоп, каляровыя контурныя малюнкі); * Рухальныя (мобіль, мяч, юла, завадныя цацкі); * Вобразныя (малюнкі жывёл, лялькі, салдацікі, машынкі); * Грамадска-бытавыя і вытворча-тэхнічныя (цацачныя інструменты, напрыклад, савок і вядзерца, зброя); * канструкцыйныя (розныя канструктары і зборныя цацкі). === Па матэрыялу вырабу === * тканкавыя * фетравыя * саламяныя * гліняныя * драўляныя * пластмасавыя * гумовыя * футравыя * металічныя * фарфоравыя === Педагагічная класіфікацыя дзіцячых цацак<ref>[http://www.igrokopilka.ru/page/pedagogicheskaja-klassifikacija-i-assortiment-detskih-igrushek Педагогическая классификация игрушек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305160430/http://www.igrokopilka.ru/page/pedagogicheskaja-klassifikacija-i-assortiment-detskih-igrushek |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> === 'I. Віды цацак падпадзяляюцца па прынцыпе суадносныя з рознымі відамі гульняў: сюжэтнымі, дыдактычнымі, спартыўнымі, гульнямі-забаўкамі. '' 1. Сюжэтна-вобразныя цацкі, правобразам якіх з’яўляюцца адушаўлёныя і неадушаўлёныя аб’екты навакольнага свету, выкарыстоўваюцца пераважна ў сюжэтных гульнях: а) лялькі; б) фігуркі людзей; в) фігуркі жывёл; г) прадметы гульнявога ўжытку; в) тэатральныя; е) святочна-карнавалные; ж) тэхнічныя. 2. Дыдактычныя цацкі прызначаныя для дыдактычных гульняў, у змесце або канструкцыі якіх закладзены навучальныя (развіваючыя) задачы: а) уласна дыдактычныя — заснаваныя на прынцыпе самакантролю; б) дыдактычныя гульні (наборы) з правіламі — прызначаны пераважна для гульняў на стале (паліграфічныя і іншыя); в) канструктары і будаўнічыя наборы; г) гульні-галаваломкі; в) музычныя цацкі. 3. Спартыўныя цацкі. 4. Цацкі — забавы. '' II Цацкі па ступені гатоўнасці: '' # Гатовыя. # Зборна-разборныя, якія складаюцца з частак і дэталей. # Нарыхтоўкі і паўфабрыкаты для цацак-самаробкаў. # Набор розных матэрыялаў для стварэння цацак-самаробкаў. '' III Цацкі па выглядзе сыравіны: '' # Драўляныя. # Пластмасавыя. # Металічныя. # З тканін, у тым ліку набіваныя цацкі. # Гумовыя. # З паперы і кардона. # З керамікі, фарфору і фаянсу. # З драўняных матэрыялаў, пап’е-машэ. # З новых сінтэтычных матэрыялаў. '' IV Цацкі па велічыні: '' # Дробныя (памерам ад 3 да 10 см). # Сярэднія (памерам ад 10 да 50 см). # Буйнагабарытныя (супамерныя росту дзяцей у розныя ўзроставыя перыяды). '' V Па функцыянальным уласцівасцях: '' # Простыя, без рухомых дэталяў. # З рухомымі дэталямі, механічныя (у тым ліку з заваднымі і інерцыйнымі механізмамі). # Гідраўлічныя. # Пнеўматычныя. # Магнітныя. # Электрыфікаваных (у тым ліку электратэхнічныя, электрамеханічныя, радыёфікаваныя, на электроннай элементнай аснове). # Электронныя (на камп’ютарнай аснове). # Наборы цацак (або дэталяў) — сукупнасць дэталяў адной або некалькіх цацак, звязаных паміж сабой па прызначэнні або функцыянальнай прыкмеце. # Гульнявыя камплекты, аб’яднаныя адзінай тэмай (задачай). '' VI Цацкі па мастацка-вобразным рашэнні: '' # Рэалістычныя. # Умоўныя. # Канструкцыйныя. == Экспертыза цацак == Усталёўвае правілы правядзення сацыяльна-псіхолага-педагагічнай экспертызы настольных, камп’ютарных і іншых гульняў, цацак і гульнявых збудаванняў для дзяцей у мэтах дазволу іх вытворчасці, імпарту і рэалізацыі === Крытэрыі ацэнкі === Прызначаюцца для выкарыстання ў дзейнасці арганізацый, якія праводзяць экспертызу, пры правядзенні экспертызы цацкі === Групы крытэрыяў === ==== Група 1 ==== Забеспячэнне бяспекі дзіцяці, яго абарона ад негатыўных уплываў цацкі на здароўе і эмацыянальны дабрабыт ==== Група 2 ==== Уключэнне якасцей цацкі, накіраваных на забеспячэнне развіцця дзіцяці === Сертыфікацыя цацак === Сертыфікацыя цацак, прызначаных для рынку Еўрапейскай Супольнасці (Еўрапейскага Саюза) некалькі адрозніваецца па сваёй працэдуры выпрабаванняў (у цяперашні час апублікаваны праект Тэхнічнага Рэгламенту Мытнага Саюза, палажэнні праекта практычна ідэнтычныя Дырэктыве Еўрапейскага Саюза па бяспецы цацак). Выраб і абарот дзіцячай цацкі ў Еўрапейскім Саюзе вызначае Дырэктыва 2009/48/ЕС па бяспецы цацак, якая ўступіла ў сілу 20 ліпеня 2011 года, палажэнне аб хімічным складзе цацак уступае ў сілу 20 ліпеня 2013 года. Дадзеная Дырэктыва робіць больш жорсткімі патрабаванні па вырабе цацкі і адказнасць за выраб цацак і рэалізацыю, небяспечных для здароўя. Усе дзіцячыя цацкі, якія трапляюць на рынак Еўрапейскага Саюза павінны мець маркіроўку СЕ, просім не блытаць маркіроўку Кітая, якая вельмі часта сустракаецца на цацках і практычна не адрозніваецца ад еўрапейскай маркіроўкі СЕ (<ref>[http://www.icqc.eu/ru/china-export.php]</ref>), пастаўленая прадукцыя на рынак ЕС павінна адпавядаць гарманізаваным стандартам ЕС і Дырэктывам ЕС. Цацкі, якія прадстаўляюць павышаную небяспеку для дзіцяці ўзросту да 3 гадоў, павінны мець папярэджанні «Не падыходзіць для дзяцей ва ўзросце да 3 гадоў (36 месяцаў)» або папярэджанне ў выглядзе графікі і ў інструкцыі па ўжыванні цацкі, кароткія папярэджання аб небяспеках, напрыклад — у цаццы выкарыстоўваецца магніт NdFeB, які ўяўляе небяспеку пры пападанні ўнутр. У Еўрапейскім Саюзе не адносцца да дзіцячых цацак: * [[Елачныя ўпрыгажэнні]]; * Дакладныя мадэлі для дарослых [[Калекцыяніраванне|калекцыянераў]]; * Абсталяванне для агульнага карыстання на гульнявых пляцоўках; * Вырабы для спартыўных заняткаў; * Прыналежнасці для нырання ў глыбокіх водах; * Народныя і дэкаратыўныя сувенірныя лялькі і падобныя вырабы для дарослых калекцыянераў; * Устаноўленыя ў грамадскіх месцах (напрыклад, у [[Гандлёвы цэнтр|гандлёвых цэнтрах]], на вакзалах) макеты цацак; * [[Пазлы]]; * [[Пнеўматычная зброя|пнеўматычныя вінтоўкі і пісталеты]]; * Прыналежнасці для [[феерверк]]аў і пістоны, якія не выкарыстоўваюцца як цацкі; * [[Прашча|прашчы]], [[Катапульта|катапульты]]; * Камплекты стрэл з металічнымі наканечнікамі; * [[Соска|соску]] для немаўлят; * Электрычныя печы, прасы і іншыя функцыянальныя вырабы, намінальнае напружанне якіх перавышае 24 Вольта; * Вырабы з награвальнымі элементамі, прадугледжаныя для навучання ў прысутнасці дарослых; * Транспартныя сродкі з [[Рухавік унутранага згарання|рухавіком унутранага згарання]]; * Цацачныя паравыя рухавікі; * [[Ровар]]ы для спорту і язды па афіцыйных дарогах; * Відэа цацкі, якія можна падключыць да відэаэкрана і намінальнае працоўнае напружанне якіх перавышае 24 Вольта; * Дакладныя імітацыі [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]; * Упрыгажэнні для дзяцей. Акрамя Дырэктывы 2009/48/EC па бяспецы цацак, у ЕС пры вырабе і выпрабаваннях, прымяняюцца наступныя дырэктывы: * Дырэктыва 2004/108/EC ЭМС<ref name = "Dir2004108">[http://www.icqc.eu/userfiles/File/EMC_DIRECTIVE.pdf Дырэктыва 2004/108 / ЕС] электрамагнітная сумяшчальнасць (EMC Дырэктыва) (89 / 336 / EEC 92/31 / EC 93/68/EEC) Directive 2004/108 / EC Electromagnetic compatibility (Directive EMC)</ref> для электрычных цацак * Дырэктыва 99/5/EC R & TTI<ref name="Dir995">[http://certforum.ru/New-Approach-Directives/Radio-and-telecommunications-terminal-equipment-1999-5-EC-CertForum.doc Неафіцыйны пераклад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170105002311/http://certforum.ru/New-Approach-Directives/Radio-and-telecommunications-terminal-equipment-1999-5-EC-CertForum.doc |date=5 студзеня 2017 }} Дырэктыва 1999/5 / ЕС Радыёабсталяванне і тэлекамунікацыйнае абсталяванне і ўзаемнае прызнанне іх адпаведнасці — Radio equipment and telecommunications terminal equipment and the mutual recognition of their conformity directive (R & TTE)</ref> для радыёкіраваных цацак * Дырэктыва 2005/84/C — дырэктыва адносна выкарыстання фталатаў і пластыфікаваных матэрыялаў у цацках і таварах для клопату пра дзіця (цяпер з’яўляецца часткай рэгламенту [[REACH]]) * Дырэктыва 94/62/EC — упаковачныя матэрыялы для цацак (адходы) * EN 71-1: Праверка канструкцыі на фізічную і механічную бяспеку * EN 71-2: Выпрабаванне на ўзгаральнасць * EN 71-3: Выпрабаванне на наяўнасць цяжкіх металаў * EN 71-4 & 71-5: Асаблівыя патрабаванні да камплектам для правядзення хімічных эксперыментаў і хімічным цацак * EN 71-6: Патрабаванні да графічных сімвалаў узроставых папярэджанняў * EN 71-7: Фарбы для малявання пальцамі — патрабаванні і метад выпрабаванні * EN 71-8: Падвесныя, рассоўныя і іншыя аналагічныя цацкі для хатняга выкарыстання * EN 71-9-11: Выпрабаванне на наяўнасць арганічных хімічных злучэнняў * [[Азафарбавальнік]] Дырэктыва па забароненых азафарбавальнік 2002/61/EC для тэкстылю і скуры, якія выкарыстоўваюцца пры вытворчасці цацак, якія могуць уступаць у працяглы кантакт з скурай чалавека * Дырэктыва па пакавальным адходам 94/62/EC, якая рэгламентуе ўпаковачныя матэрыялы для цацак * Адзіная выпрабаванне на наяўнасць кадмію, якое праводзіцца ў Нідэрландах і іншых краінах Еўрасаюза * Выпрабаванні на адпаведнасць Закону аб прадуктах харчавання і таварах Германіі (LFGB) для цацак, якія могуць кантактаваць або пакуюцца разам з прадуктамі харчавання * Выщелачиваемый свінец і кадмій у керамічных цацках * WEEE Дырэктыва (2002/96/EC) і RoHS Дырэктыва (2011/65/EU) — аб утылізацыі электрычнага і электроннага абсталявання (2002/96/EC) і дырэктыва аб абмежаванні выкарыстання некаторых шкодных рэчываў у электрычным і электронным абсталяванні (2011/65/EU) для электрычных цацак * Рэгламент (ЕС) 1907/2006, які тычыцца правілаў рэгістрацыі, ацэнкі, санкцыянавання і абмежавання хімічных рэчываў (Рэгламент [[REACH]]) == Правілы бяспекі == У многіх краінах існуюць стандарты бяспекі, накладваюць абмежаванні на тое, якія цацкі можна прадаваць. Мэта такіх правіл — прадухіленне няшчасных выпадкаў, пажараў, траўмаў. Дзеці, асабліва маленькія, часта бяруць цацку ў рот, таму матэрыялы, з якіх яна зроблена, павінны будзі неядавітымі. Дзецям нельга даваць дробныя цацкі, якімі яны могуць здушыцца. Існуюць інструкцыі па пажарнай бяспекі матэрыялаў, з якіх зроблены цацкі. Дзеці часта яшчэ не разумеюць небяспекі, а бацькі не заўсёды думаюць, што можа адбыцца, таму важна, каб на цацках былі надпісы, якія папярэджвалі б аб небяспецы. == Гл. таксама == * [[Кубік Рубіка]] * [[Лялька]] * [[Камп’ютарныя гульні]] * [[Тамагочы]] * [[Барбі]] * [[Вінтажныя цацкі]] * [[Ваўчок (цацка)|Ваўчок]] * [[Чароўны экран]] * [[Сусветны дзень знішчэння ваеннай цацкі]] * [[Галаваломка]] * [[Чыгуначны мадэлізм]] * [[Калейдаскоп]] * [[Канструктар, цацка|Канструктар]] * [[Матрошка]] * [[Настольная гульня]] * [[Пазл]] * [[Плюшавы мішка]] * [[Радыёкіраваная аўтамадэлі]] * [[Якія развіваюць гульні]] * [[Слінкі]] * [[Салдацік]]і * [[Спірограф, цацка|Спірограф]] * [[Фарматнае канструяванне]] — папяровыя аб’ёмныя цацкі * [[Fischertechnik]] * [[LEGO]] * [[Playmobil]] * [[K'nex]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Toys}} * [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/335/ Музей торговли] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018115231/http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/335/ |date=18 кастрычніка 2012 }}- Торговля игрушками в СССР * [http://www.igrushka.kz/ Игрушка. Энциклопедия мастерства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131010005352/http://igrushka.kz/ |date=10 кастрычніка 2013 }} [[Катэгорыя:Адпачынак]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Цацкі]] czhkrn0f1nl5dkw6s2n01p9knn62ebe 0 41397 5193339 5056453 2026-09-05T13:36:12Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193339 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Zhuravl (water well).jpg|thumb|200px|Калодзеж-журавель]] [[Файл:Carisbrooke Castle well house 2.jpg|thumb|150px|Калодзеж з калаўротам]] '''Кало́дзеж'''{{sfn|БелЭн|1998}}{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}}, '''кало́дзезь'''{{sfn|БелЭн|1998}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}}, '''сту́дня'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}} — гідратэхнічнае збудаванне для здабычы [[падземныя воды|падземных вод]] для піцця і іншых патрэб. Калодзежы значна адрознівацца глыбінёй, якасцю і колькасцю вады. Калодзежная вада, звычайна, змяшчае [[мінерал]]аў за рачную або якую іншую. Каб падняць ваду наверх можа быць выкарыстана электрычная або механічная помпа, або, як у мінулым — мускульная сіла чалавека або жывёлы, або розныя дапаможныя элементы калодзежа (напрыклад [[рычаг]] — калодзеж-журавель, [[корба]] з [[ланцуг]]ом і іншыя). Часта калодзежы накрываюць [[дах]]ам і аздабляюць [[Мастацкая разьба|разьбой]]{{sfn|БелЭн|2002}}. == У Беларусі == У [[Беларусь|Беларусі]] канструкцыі калодзежнага праёму былі разнастайныя. На [[Палессе|Палессі]], дзе вада неглыбока, выкарыстоўвалі тоўстыя [[Ствол дрэва|ствалы]] дрэў з выдзеўбанай сарцавінай (студні-каўдубы)<ref name="бел">Беларусы: У 8 т. Т. 2. Дойлідства / [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А. І. Лакотка]]; [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору]]; Рэдкал.: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]], А. І. Лакотка. — Мн.: Тэхналогія, 1997. — 391 с.: шл. — ISBN 985-6234-28-X.</ref>. У Цэнтральнай Беларусі праём мацавалі драўлянымі плахамі, якія ставілі як вертыкальна (у некалькі ярусаў), так і гарызантальна, клалі адна на адну<ref name="бел" /> і мацавалі па вуглах палямі. Шырока вядомая была і [[зруб]]авая канструкцыя калодзежных праёмаў. У [[Нёман|Панямонні]] калодзежы выкладалі каменнем<ref name="бел" />. Пачынаючы з 1920-х гадоў увайшлі ва ўжытак калодзежы з труб з калаўротам{{sfn|БелЭн|2002}}. == Галерэя == <gallery> Файл:Kamianiec Litoŭski Tower.jpg|Калодзеж-журавель у [[Каменец|Каменцы]]. Невядомы мастак, 1-я палова XIX стагоддзя Файл:Orda Karolin.jpg|Калодзеж у прадмесці [[Пінск]]а [[Каралін (прадмесце)|Каралін]]. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], XIX стагоддзе Файл:Студня. Мірскі замак.jpg|[[Мірскі замак]], калодзеж. Рэканструкцыя, XXI стагоддзе Файл:1999. Stamp of Belarus 0324.jpg|Паштовая марка Беларусі </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Кало́дзеж, калодзезь|Кунцэвіч М. М.|477—478}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сту́дня, калодзеж|[[Сяргей Аляксеевіч Сергачоў|Сергачоў С. А.]]|220}} * {{крыніцы/ТСБЛМ (2016)|Кало́дзеж, кало́дзезь, сту́дня|с=333, 792}} * {{крыніцы/ТСБМ|2|590|Кало́дзеж, кало́дзезь}} * {{крыніцы/ТСБМ|5-1|352|Сту́дня}} * {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Кало́дзеж||236}} * {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Сту́дня, калодзеж|[[Уладзімір Сяргеевіч Гуркоў|Гуркоў У. С.]]|479—480}} * {{ВСЭ3|Коло́дец|12|438—439|аўтар=Николодышев И. С.}} * Колодец // Краткая энциклопедия домашнего озяйства: В 2-х т. — Т. 2: О — Я — М.: Советская энциклопедия, 1959. — С. 264—265. — 772 с. — 500 000 экз.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commonscat|Water wells}} * [http://knihi.com/mudrou/kalodziez.html Вінцэсь Мудроў — Твор «Калодзеж»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідратэхнічныя збудаванні]] [[Катэгорыя:Побыт]] [[Катэгорыя:Беларускі народны побыт]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] 78h8dbbmb4wing2vte5b2xgxvh9wk50 0 41712 5193519 5053839 2026-09-06T09:13:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193519 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Місуна}} {{Вучоны | Імя =Ганна Баляславаўна Місуна | Арыгінал імя = | Фота =Mysuna GB.jpg | Шырыня = 200px | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Навуковая сфера = [[геалогія]], [[палеанталогія]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = Першая жанчына-геолаг, якая праводзіла палявыя даследаванні ў Расійскай імперыі | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} '''Ганна Баляславаўна Місу́на''' ({{ДН|12|11|1868}} — {{ДС|2|5|1922}}, [[Масква]]) — беларускі, польскі, літоўскі і расійскі [[геолаг]]. Першая жанчына-геолаг на [[Беларусь|Беларусі]] і ў [[Расія|Расіі]], якая праводзіла палявыя геалагічныя даследаванні<ref name="ben10">{{Крыніцы/БелЭн|10|Місуна Ганна Баляславаўна||474}}</ref>. Нарадзілася ў [[Лепельскі павет|Лепельскім павеце]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] ў сям’і збяднелага [[Шляхта|шляхціца]]. Спачатку навучалася дома, потым у гімназіі ў [[Рыга|Рызе]]. Пасля смерці бацькі Ганне прыйшлося вярнуцца дахаты: даглядаць хворую маці, выхоўваць малодшых братоў. Адначасова яна займалася самаадукацыяй, пісала навукова-папулярныя артыкулы. У 1893 годзе, дабіўшыся невялікай прыватнай стыпендыі, Ганна Місуна едзе ў [[Масква|Маскву]], дзе вучыцца на Вышэйшых жаночых курсах. Пасля іх заканчэння ў 1896<ref name="ben10" /> годзе працавала з буйнейшымі вучонымі-геолагамі [[Уладзімір Іванавіч Вярнадскі|У. І. Вярнадскім]] і В. Д. Сакаловым. Тады захапілася вывучэннем слядоў старажытных зледзяненняў. У 1899 годзе пачалі выходзіць яе навуковыя артыкулы пра [[ледавік]]овыя адкладанні і рэльеф [[Рэльеф Беларусі|Беларусі]], [[Літва|Літвы]] і [[Польшча|Польшчы]]. Асаблівую вядомасць набылі публікацыі па [[Геалогія|геалогіі]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай]] губерняў; яна склала карту-даведнік будаўнічых матэрыялаў заходніх раёнаў. Распрацавала методыку вывучэння канцавых [[Марэна|марэн]]. У Ганны Місуны было шырокае кола навуковых інтарэсаў: яна вывучала [[жалезныя руды]] і [[каменны вугаль]] [[Тульская губерня|Тульскай]], падземныя воды [[Цвярская губерня|Цвярской]] губерні, геалогію [[Крым]]а. З 1906 г. Ганна Місуна займаецца вучэбна-арганізатарскай і педагагічнай дзейнасцю, спачатку ў якасці асістэнта Вышэйшых жаночых курсаў, а потым, з 1919 г., дацэнта [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Там з яе ўдзелам быў арганізаваны геалагічны пакой, які паступова ператварыўся ў музей. Многія яе вучні сталі буйнымі вучонымі. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Александровіч, Д.'' Дачка Беларусі [Ганна Місуна] // [[Родная прырода]]. — 1998. — № 5. — С. 27. * ''[[Эрнст Аркадзевіч Ляўкоў|Ляўкоў, Э.]]'' Першая жанчына — геолаг Беларусі // Родная прырода. — 1984. — № 2. — С. 16. * {{Крыніцы/БелЭн|10|Місуна Ганна Баляславаўна||474}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Місу́на Ганна Баляславаўна|497}} * Москва. Энциклопедический справочник. — М.: Большая Российская Энциклопедия. 1992.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://ncip.by/o-centre/novosti/interesnoe/belorusskie-imena-v-mirovoy-nauke-i-tekhnike-missuna-anna-boleslavovna/ Белорусские имена в мировой науке и технике (Миссуна Анна Болеславовна)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230321044545/https://ncip.by/o-centre/novosti/interesnoe/belorusskie-imena-v-mirovoy-nauke-i-tekhnike-missuna-anna-boleslavovna/ |date=21 сакавіка 2023 }} {{ref-ru}} // [[Нацыянальны цэнтр інтэлектуальнай уласнасці]] * [http://data.sgm.ru/dataset/biographies/resource/d492864c-89b5-4d9a-be97-94151c382d80 Анна Болеславовна Миссуна] {{ref-ru}} // [[Дзяржаўны геалагічны музей імя У. І Вярнадскага РАН]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Місуна Ганна Баляславаўна}} [[Катэгорыя:Геолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Геолагі Расіі]] [[Катэгорыя:Палеантолагі Расіі]] [[Катэгорыя:Палеантолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палеантолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Геолагі Расійскай імперыі]] pewtknwqo5d4hvc6e7gt71zjvwanaqk 0 43381 5193439 5183161 2026-09-06T04:33:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193439 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = <center>Ханты <br /> (''ханти'', ''хандэ'', ''кантэк'')</center> | image = [[Выява:Khanty family.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 31500 | popplace = [[Расія]] | langs = [[Хантыйская мова]] | rels = [[Праваслаўе]], [[політэізм]], [[шаманізм]] | related = [[мансі]], [[венгры]] }} '''Ха́нты''' (саманазвы ''ханти'', ''хандэ'', ''кантэк'', літаральна «людзі») — [[угры|угорскі]] народ, карэнныя насельнікі [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]]. Агульная колькасць — 31 500 чал. ([[2010]] г.). З іх 30 943 чал. жывуць у [[Расія|Расіі]] (пераважна ў [[Цюменская вобласць|Цюменскай]] і [[Томская вобласць|Томскай]] абласцях), 429 чал. у [[Казахстан]]е ([[2009]] г.), 14 у [[Беларусь|Беларусі]] (2009 г.). Ханты маюць агульнае паходжанне з [[венгры|венграмі]] і [[мансі]]. У першай палове 2 тысячагоддзя н. э. яны паспяхова каланізавалі землі ўздоўж рэк [[Об]] і [[Іртыш]]. У гэты перыяд узнікаюць [[дзяржава|дзяржаўныя]] ўтварэнні на чале мясцовых дынастый князёў. У канцы [[15 стагоддзе|XV]] — [[16 стагоддзе|XVI]] стст. ханты былі заваяваны [[рускія|рускімі]], аднак некаторыя дзяржаўныя ўтварэнні працягвалі існаваць да пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Рускія [[казакі]], чыноўнікі і перасяленцы доўгі час называлі хантаў ''асцякі'' ({{lang-ru|остяки}}<ref>[https://vasmer.lexicography.online/%D0%BE/%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8F%D0%BA Остяк]</ref>. Мяркуюць, што слова мае [[цюркі|цюркскае]] паходжанне або было запазычана з мовы хантаў і значыць прыналежнасць да ракі Об. Самі ханты падзяляліся на рэгіянальныя групы, што зваліся ад наймення мясцовай ракі. Агульная назва '''ханты''' канчаткова замацавалася толькі ў першай трэці [[20 стагоддзе|XX]] ст. == Паходжанне == [[Археалогія|Археолагі]] звязваюць паходжанне ранніх [[угры|уграў]], агульных продкаў [[венгры|венграў]], ханты і [[мансі]] з [[саргацкая археалагічная культура|саргацкай]] і [[кулайская археалагічная культура|кулайскай]] археалагічнымі культурамі поўдню [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]] ранняга [[жалезны век|жалезнага века]]<ref>[http://history.novosibdom.ru/node/32 Кулайская культура в гунно-сарматское время (II в. до н. э.—V в. н. э.)]</ref><ref>[http://history.novosibdom.ru/node/54 Кулайская культура в гунно-сарматское время Часть II]</ref>. Заняпад гэтых культур у сярэдзіне I тысячагоддзя н. э. выклікаў міграцыю часткі ўграў на захад і на поўнач. Паўночная галіна ўжо ў [[6 стагоддзе|VI]] — [[9 стагоддзе|IX]] ст. падзялілася на ханты і мансі. Продкі ханты насялялі тэрыторыі на ўсход і поўнач ад мансі. На мяжы I і II тысячагоддзяў н. э. сфарміраваліся паўночная, паўднёвая і ўсходняя групы ханты. Пры захаванні аднолькавых [[кераміка|керамікі]], [[гліна|гліняных]] [[антрапамарфізм|антрапаморфных]] статуэтак, апрацоўкі [[бронза|бронзы]] яны істотна адрозніваліся пахавальнымі [[абрад]]амі<ref>[http://www.tobolsk-expedition.ru/author/mogilnikov/Mogilnikov_formir.pdf В. А. Могильников, Формирование коренного населения Тюменского Обь-Иртышья]</ref>. Археолагі лічаць, што ў аснове гэтых адрозненняў знаходзіўся [[экалогія|экалагічны]] фактар. Але [[Генетыка|генетычныя]] даследаванни пачатку [[21 стагоддзе|XXI]] ст. паказалі істотныя адрозненні ў паходжанні розных груп ханты<ref>[http://www.nature.com/ejhg/journal/v16/n10/full/ejhg2008101a.html Northwest Siberian Khanty and Mansi in the junction of West and East Eurasian gene pools as revealed by uniparental markers]</ref><ref>[https://pdfs.semanticscholar.org/d08c/e2f77b76b97bb501e4c8ff4455d98a99e909.pdf Genetic features of ancient West Siberian people of the Middle Ages, revealed by mitochondrial DNA haplogroup analysis]</ref>. Так, паўночна-заходняя тэрытарыяльная група падобна суседзям-мансі фарміравалася пераважна дзякуючы мігрантам з паўночнага ўсходу [[Еўропа|Еўропы]] і толькі часткова — з [[Азія|Азіі]], а больш усходнія — пераважна дзякуючы выхадцам з [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]] і [[Алтай|Алтая]]. == Гісторыя == У першай палове II тысячагоддзя н. э. ханты паспяхова каланізавалі землі ўздоўж рэк [[Об]] і [[Іртыш]], дзе развівалі [[рыбалоўства|рыбалоўную]] гаспадарку. У гэты перыяд ішоў актыўны працэс станаўлення [[дзяржава|дзяржаўных]] утварэнняў. Сярод іх вядомы Абдорскае, Кодскае, Белагорскае, Эмдэрскае, Казымскае, Назымскае, Бардакоўскае княствы<ref>[http://lyntmuz.narod.ru/Reports/Ugra/Ugra06.html Угорские княжества]</ref><ref>[http://kazym-museum.ru/research/start/knyaz Казымское княжество] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170717235026/http://kazym-museum.ru/research/start/knyaz |date=17 ліпеня 2017 }}</ref>. На чале іх стаялі князі, улада якіх была спадчыннай. Яны мелі сталыя ваенныя [[Дружына|дружыны]], часта вялі вайны, збіралі даніну з заваяваных родаў, захоплівалі маёмасць і [[рабства|рабоў]]. Сацыяльна-эканамічнымі і палітычнымі цэнтрам княстваў былі добра ўмацаваныя «[[горад|гарадкі]]»<ref>[http://www.parabellum.vzmakh.ru/n8_s3.shtml А. Мельников, Военное дело таежных народов Западной Сибири]</ref>. З [[11 стагоддзе|XI]] ст. ханты і [[мансі]] ніжняй плыні Обі былі вядомы ў [[Кіеўская Русь|Старажытнай Русі]] як ''Югра''. У [[1193]]—[[1194]] гг. [[Наўгародская дзяржава|наўгародскі]] ваявода Ядрэй арганізаваў ваенную экспедыцыю супраць Югры, але пацярпеў паражэнне<ref>[https://books.google.by/books?id=-hBCAgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ''Янин В.'' Я послал тебе бересту… / Валентин Янин. — Москва: Школа «Языки русской культуры», 1998] С. 322</ref>. З сярэдзіны [[15 стагоддзе|XV]] ст. цікавасць да падначалення зямель ніжняй плыні Обі мела [[Вялікае Княства Маскоўскае]]. У [[1483]] г. падчас ваеннай экспедыцыі супраць мансі маскоўскія ратнікі паланілі Кодскага князя Малдана. У [[1484]] г. Маскву наведала югорскае пасольства, у тым ліку прадстаўнік Кодскага княства Пыткей<ref>{{Cite web |url=http://siberia.ucoz.com/Chapt03.htm |title=СИБИРЬ ПЕРЕД ПРИСОЕДИНЕНИЕМ К РУССКОМУ ГОСУДАРСТВУ |access-date=20 ліпеня 2017 |archive-date=4 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704225705/http://siberia.ucoz.com/Chapt03.htm |url-status=dead }}</ref>. Кодскае княства прызнала залежнасць ад Масквы, а [[Іван III Васільевіч|Іван III]] далучыў да свайго тытула «вялікі князь Югорскі». У [[1499]]—[[1500]] гг. ваенная экспедыцыя [[:ru:Курбский, Семён Фёдорович|С. Курбскага]] вымусіла прызнаць залежнасць ад Масквы Ляпінскае і Абдорскае княствы<ref>{{Cite web |url=http://historyural.ru/prodvizhenie-russkih-na-ural-v-xi-seredine-xvi-veka/37-prodvizhenie-russkih-v-zauralye.html |title=Продвижение русских в Зауралье |access-date=18 кастрычніка 2022 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018180930/http://historyural.ru/prodvizhenie-russkih-na-ural-v-xi-seredine-xvi-veka/37-prodvizhenie-russkih-v-zauralye.html |url-status=dead }}</ref>. У [[15 стагоддзе|XV]] — [[16 стагоддзе|XVI]] стст. яшчэ адным важным цэнтрам уплыву на дзяржавы ханты было [[Сібірскае ханства]]. Нават у ніжняй плыні Обі мясцовыя князі прымалі [[сібіры|татарскія]] тытулы [[Мірза|мурза]] і [[:ru:Тайши|тайшы]]<ref>[http://yamalarchaeology.ru/index.php/texts/etnograph/106-perevalova-e-v-2000 Перевалова Е. В., 2000. Обдорские князья Тайшины (историко-этнографический очерк)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170717155215/http://yamalarchaeology.ru/index.php/texts/etnograph/106-perevalova-e-v-2000 |date=17 ліпеня 2017 }}</ref>. Пры хане [[Кучум]]е Сібірскае ханства імкнулася спыніць выплату даніны Маскоўскаму Княству з боку ханты<ref>[http://dugward.ru/library/ilovayskiy/ilovayskiy_istoriya_rossii_t3_moskovsko-carskiy.html#a010 Д. И. Иловайский, Московско-царский период. Первая половина или XVI век]</ref>. Падчас пахода [[Ярмак]]а ў [[Сібір]] ханты ўдзельнічалі ў баях на баку сібірскіх татар, аказвалі супраціўленне заваяванню<ref>[http://discover-history.com/chapter_223.htm Поход Ермака Тимофеевича и его гибель]</ref>. К канцу [[16 стагоддзе|XVI]] ст. ўсе дзяржавы хантаў былі падначалены [[Расія]]й. Расійскі гісторык [[:ru:Головнёв, Андрей Владимирович|А. У. Галаўнёў]] вылучаў тры асноўныя этапы падпарадкавання народаў Заходняй Сібіры Расіяй<ref>''Головнев А.'' Говорящие культуры. С. 89 — 91</ref>: * Ваенны (канец XVI — [[17 стагоддзе|XVII]] стст., разгром або ўключанне ў адміністрацыйную сістэму асноўных ваенна-палітычных цэнтраў тубыльцаў) * Канфесійны ([[18 стагоддзе|XVIII]] ст.; масавае [[хрышчэнне]] тубыльцаў) * Прававы (з пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст.; прававое падпарадкаванне мясцовага насельніцтва) На першым этапе некаторыя княствы ханты захавалі сваю аўтаномію. Так, у [[1583]] г. кодскі князь Алача здолеў дамовіцца з рускімі [[казакі|казакамі]], у далейшым удзельнічаў у паходах супраць мансійскага Кандынскага княства і нават пашырыў свае тэрыторыі<ref>{{Cite web |title=КОДСКОЕ КНЯЖЕСТВО Большая российская энциклопедия |url=http://bigenc.ru/domestic_history/text/2078306 |accessdate=20 ліпеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190404160332/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2078306 |archivedate=4 красавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. У [[1586]] г. абдорскі князь Лугуй атрымаў ад [[Іван IV Грозны|Івана IV]] ахоўную грамату<ref>[http://states-world.ru/state.php/2365 Обдорское княжество — Государства мира]</ref>. Роды кодскіх князёў Алачавых і абдорскіх князёў Тайшынаў мелі правы расійскіх [[Дваране|дваран]]<ref>[http://yamalarchaeology.ru/index.php/texts/etnograph/106-perevalova-e-v-2000 Перевалова Е. В., 2000. Обдорские князья Тайшины (историко-этнографический очерк)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170717155215/http://yamalarchaeology.ru/index.php/texts/etnograph/106-perevalova-e-v-2000 |date=17 ліпеня 2017 }}</ref>. Праз іх ішла выплата [[ясак]]а ў расійскі дзяржаўны скарб, яны ўдзельнічалі ў ваенных паходах на баку расійскіх войск, за што атрымалі правы кіраваць і [[суд]]зіць мясцовае насельніцтва. У [[1609]] г. княгіня Ганна Алачава падрыхтавала змову супраць расійскіх улад, прыцягнула да яе мансі і абдорцаў. Але змова была выкрыта, Ганна арыштавана. У [[1642]] г. яе ўнук князь Дзмітрый Алачаў быў пазбаўлены свайго тытула, а Кодскае княства ліквідавана<ref>Гл.: ''Бахрушин, С.'' Остяцкие и вогульские княжества в XVI—XVII веках. — Ленинград: Из-во народов Севера, 1935 </ref>. Абдорскія князі Тайшыны фармальна захоўвалі ўладу да канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. На другім этапе ў [[1714]]—[[1718]] гг. дзякуючы высілкам мітрапаліта [[:ru:Филофей (Лещинский)|Філафея Ляшчынскага]] ханты намінальна прынялі [[праваслаўе]], хаця прыхільнікі традыцыйнай [[рэлігія|веры]] аказвалі місіянерам супраціўленне<ref>{{Cite web |url=http://krotov.info/history/18/1720/filofey.html |title=ФИЛОФЕЙ ЛЕЩИНСКИЙ |access-date=20 ліпеня 2017 |archive-date=20 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020172542/http://krotov.info/history/18/1720/filofey.html |url-status=dead }}</ref>. У вынику рэформы [[1822]] г.<ref>[http://mion.isu.ru/filearchive/mion_publcations/speransky/1.html СИБИРСКИЕ РЕФОРМЫ 1822 ГОДА В ОТЕЧЕСТВЕННОЙ И ЗАРУБЕЖНОЙ ИСТОРИОГРАФИИ]</ref> ханты былі падначалены мясцовым расійскім адміністрацыйным структурам. У 1920-ыя і 1930-ыя гг. Обскі рэгіён ператварыўся ў месца ваенных сутычак, у якія аказаліся ўцягнутымі карэнныя насельнікі<ref>[http://hmao-museums.ru/gallery/1355/#ci9861 Советский период — Музеи Югры]</ref>. У [[1930]] г. была створана [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга — Югра|Асцяка-Вагульская нацыянальная акруга]], пачалося стварэнне [[алфавіт]]а і [[пісьмо|пісьма]] ханты, школ і культурных ўстаноў для навучання на роднай мове. Аднак савецкія рэформы ([[калектывізацыя]], узбуйненне паселішчаў, раскулачванне і інш.) руйнавалі звыклы лад жыцця. Карэннае насельніцтва часцяком выціскалася з абжытых месцаў, пазбаўлялася ўласнасці на гаспадарчыя ўгоддзі, а традыцыйнае гаспадарка дэградавала. Ханты ўдзельнічалі ў Казымскім паўстанні ([[1931]]—[[1934]] гг.)<ref>[http://kazym.ethnic-tour.ru/kazm/publ/vosstanie.html Казымское восстание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810053549/http://kazym.ethnic-tour.ru/kazm/publ/vosstanie.html |date=10 жніўня 2014 }}</ref> і паўстаннях [[1934]] і [[1943]] г. на [[Паўвостраў Ямал|Ямале]]<ref>[http://www.hrono.ru/sobyt/1934sssr.html Восстания на Ямале 1934 , 1943 гг.]</ref>. У пасляваенны час з’явіліся нацыянальныя [[Інтэлігенцыя|інтэлектуальныя колы]] (пісьменнікі, настаўнікі, журналісты). З канца 1980-ых гг. ханты робяць захады для адраджэння нацыянальнай культуры. == Культура == [[Выява:Osztjak vejsze.jpg|thumb|Рыбалоў каля зрубнай хаціны, 1900 г. ]] === Заняткі === Ужо да прыходу [[рускія|рускіх]] паўднёвыя ханты былі знаёмы з [[земляробства]]м і [[жывёлагадоўля]]й. Сеялі галоўным чынам [[ячмень]]. Апрацоўвалі палі [[матыка]]мі, каласы вырывалі, а не зразалі, замест малацьбы абпальвалі<ref>[http://lib7.com/narody-sibiri/1670-zhivotnovodstvo-i-zemledelie-hantov-i-mansov.html Животноводство и земледелие хантов и мансов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170728130056/http://lib7.com/narody-sibiri/1670-zhivotnovodstvo-i-zemledelie-hantov-i-mansov.html |date=28 ліпеня 2017 }}</ref>. Пазней навучыліся вырошчваць [[гародніна|гародніну]]. Трымалі [[конь свойскі|канёў]] для перавозкі грузаў, [[карова|кароў]] і [[авечка свойская|авечак]]<ref>{{Cite web |url=http://hmao.kaisa.ru/object/1809355922?lc=ru |title=Хозяйство традиционное обских угров |access-date=3 жніўня 2017 |archive-date=12 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412082412/http://hmao.kaisa.ru/object/1809355922?lc=ru |url-status=dead }}</ref>. Міграцыя на поўнач вымусіла ханты трымаць [[Паўночны алень|аленяў]]. У [[тундра|тундры]] і [[Лесатундра|лесатундры]] аленегадоўля [[Самадыйскія народы|самадыйскага]] тыпу, калі выпасваюць статкі па 1000—1500 галоў, вандруюць у [[мерыдыян]]ным кірунку: увесну — на поўнач, увосень — на поўдзень<ref>[http://www.finnougoria.ru/community/folk/section.php?SECTION_ID=360&ELEMENT_ID=2525 Занятия и промыслы]</ref>. У [[лес|лясной]] зоне аленяў трымаюць пераважна з [[транспарт]]нымі мэтамі. Галоўным заняткам здаўна было рачное [[рыбалоўства]]. Ім займаліся ўсе групы ханты. [[Рыбы|Рыбу]] лавілі на працягу года з дапамогай [[Лоўчыя прылады|лоўчых прылад]]. Асноўным сезонам для рыбалоўства лічылася лета. У абдорска-кунавацкай групы ханты гэты занятак аказаў значны ўплыў на народны календар, стаўленне завалаў у [[ліпень|ліпені]] суправаджалася асаблівымі [[рытуал]]амі<ref>[http://etnic.ru/edu/ugry/vidy-khozyaystvennoy-deyatelnosti-khanty-rybolovstvo-okhota-i-olenevodstvo.html ВИДЫ ХОЗЯЙСТВЕННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ХАНТЫ: РЫБОЛОВСТВО, ОХОТА И ОЛЕНЕВОДСТВО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170505055326/http://etnic.ru/edu/ugry/vidy-khozyaystvennoy-deyatelnosti-khanty-rybolovstvo-okhota-i-olenevodstvo.html |date=5 мая 2017 }}</ref>. З даўніх часоў [[паляванне]] падзялялася на мясное (на дзікіх буйных [[Звяры|зяроў]] і [[птушкі|птушак]]) і футравае<ref>[http://lib7.com/narody-sibiri/1669-ohota-i-rybolovstvo-hantov-i-mansov.html Охота и рыболовство хантов и мансов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170725093802/http://lib7.com/narody-sibiri/1669-ohota-i-rybolovstvo-hantov-i-mansov.html |date=25 ліпеня 2017 }}</ref>. Апошняе пачыналася з першым [[снег]]ам і мела важнае значэнне, паколькі футрам выплочвалі [[ясак]]. Звяроў здабывалі з дапамогай [[дзіда|дзіды]], пазней — [[Стрэльба|стрэльбы]]. Таксама карысталіся капканамі. Кодскія ханты ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. скардзіліся на недахоп футравых жывёл у навакольных лясах, чым апраўдвалі ваенныя кампаніі супраць іншых ханты, [[мансі]], [[ненцы|ненцаў]] і [[селькупы|селькупаў]]<ref>Гл.: ''Бахрушин, С.'' Остяцкие и вогульские княжества в XVI—XVII веках. — Ленинград: Из-во народов Севера, 1935</ref>. Юганскія ханты спецыялізаваліся на паляванні на [[Заяц-бяляк|зайцоў]]<ref>[http://lib7.com/narody-sibiri/1669-ohota-i-rybolovstvo-hantov-i-mansov.html Охота и рыболовство хантов и мансов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170725093802/http://lib7.com/narody-sibiri/1669-ohota-i-rybolovstvo-hantov-i-mansov.html |date=25 ліпеня 2017 }}</ref>. На [[лось|ласёў]] палявалі ў канцы лета — пачатку восені з дапамогай [[сабака свойскі|сабак]]. Зрэдку здабывалі [[Буры мядзведзь|мядзведзяў]] у бярлогах [[рагаціна]]й і стрэльбай. Вадаплаўную птушку палявалі звычайна ўвесну, падчас прылёту, і ўлетку, падчас лінькі. === Жытло === Традыцыйны лад жыцця большасці ханты быў толькі напалову аселы. Існавалі стацыянарныя зімовыя паселішчы, а таксама часовыя летнія ў месцах здабычы<ref>[http://www.finnougoria.ru/community/folk/section.php?SECTION_ID=360&ELEMENT_ID=2523 Поселения и жилища]</ref>. Зімовыя паселішчы налічвалі ад 5 да 25 хацін, сезонныя — не болей за 3-5. Хаціны размяшчаліся на [[бераг]]ах [[рака|рэк]] на некаторай адлегласці аднан ад адной. Традыцыйнае паселішча ўключала жылую хаціну, адзін ці некалькі гаспадарчых [[свіран]]аў, навесы для захоўвання маёмасці, [[гліна]]бітная [[печ]] для выпечкі хлеба пад падстрэшкам, адкрыты летні агмень для прыгатавання ежы, вешала для прасушкі сетак і адзення, вялення і вэнджання [[рыбы]], будкі для [[сабака свойскі|сабак]]. Зімовыя хаціны ''чамыш кат'' былі зрубнымі, заглыбленымі ў зямлю. Ацяпляліся глінянымі агменямі. Для дадатковага ацяплення абкладваліся [[Мохападобныя|мохам]]. Хаціны ладзіліся аднакамернымі. На зямлю насцілалі дошкі, над імі — цыноўкі і скуры, летам завешвалі тканінай ад камароў. Ханты-аленегадоўцы часцяком жылі ў [[чум]]ах [[ненцы|ненецкага]] тыпу. === Транспарт === [[Выява:Khanty-skiing.JPG|thumb|Традыцыйныя лыжы]] Традыцыйныя сродкі перасоўвання — [[лыжы]], [[:ru:Нарты|нарты]] з запрэжкамі для аленяў і сабак. Улетку карысталіся [[лодка]]мі — кадаўбамі, з дошак, вялікімі лодкамі з [[каюта]]мі, крытымі драўнянай [[Кара (біялогія)|карою]]<ref>[http://etnic.ru/etnic/narod/hanty.html Ханты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171201074656/http://etnic.ru/etnic/narod/hanty.html |date=1 снежня 2017 }}</ref>. === Вопратка === [[Вопратка|Вопратку]] найчасцей шылі з [[рыбы|рыбіных]] і [[птушкі|птушыных]] [[скура|скур]]. Футра выкарыстоўвалася для ацяплення і ўпрыгожвання. Замест нітак выкарыстоўвалі [[Лось|ласіныя]] і [[алені|аленевыя]] [[Сухажылле|сухажыллі]]. Таксама вопратку склейвалі рыбіным [[Клей|клеем]]. Летнюю вопратку рабілі з [[Крапіва|крапіўнага]] і [[Каноплі|канаплянага]] палатна<ref>[http://xant.net.ru/bit/bit.htm Как и где живут ханты и манси. — Про ханты и манси.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170717134403/http://xant.net.ru/bit/bit.htm |date=17 ліпеня 2017 }}</ref>. Мужчынскае адзенне было глухім, жаночае — з распа́хам. У астатнім элементы адзення мала адрозніваліся<ref>[http://kazym-museum.ru/research/odezhda Одежда хантов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170528180250/http://kazym-museum.ru/research/odezhda |date=28 мая 2017 }}</ref>. Распаўсюджаная вопратка: халат, шуба, кафтан, штаны, хустка і інш. === Кухня === Народная [[кулінарыя|кухня]] ханты ўключае мноства страў з [[рыбы]]. Рыба з’яўлялася асноўнай крыніцай сілкавання, але нарыхтоўвалася сезонна. Таму ханты вынайшлі мноства спосабаў перапрацоўкі і захавання: замарожванне, варэнне, вяленне, сушэнне, вэнджанне, слабы падагрэў, смажанне, спалучэнне смажання і сушэння, вэнджання і сушэння, падрыхтоўка халадца з [[Луска|лускі]]. Свежую злоўленую рыбу елі волкай, у яе [[кроў]] мачалі [[хлеб]]. Ніводная частка рыбы не выкідвалася, перапрацоўвалася ў [[мука|муку]]<ref>[http://www.ugra.aif.ru/food/1164474 Кухня ханты: суп из рыбной муки. Рецепт в инфографике]</ref>. Ласункам лічылі вараныя разам рыбныя вантробы, пузыры, ікру. Рыбны [[тлушч]] ужывалі самастойна, разам з хлебам, ягадамі, мукой і г. д. Саленне рыбы з’явілася позна, пад уплывам [[рускія|рускіх]]<ref>[http://www.ugra.aif.ru/society/education/193776 Как соль попала на стол ханты и манси]</ref>. Да нашых дзён [[галіт|соль]] амаль не ўжываецца ў традыцыйнай кулінарыі. Затое жавалі драўняную смалу як сродак ад цынгі<ref>[http://lib7.com/narody-sibiri/1670-zhivotnovodstvo-i-zemledelie-hantov-i-mansov.html Животноводство и земледелие хантов и мансов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170728130056/http://lib7.com/narody-sibiri/1670-zhivotnovodstvo-i-zemledelie-hantov-i-mansov.html |date=28 ліпеня 2017 }}</ref>. [[Мяса]] ўжывалі значна радзей, звычайна дзічыну. Яго елі вараным, смажаным, сушаным, рабілі мясны [[суп]]. Мяса [[алені|аленяў]] часам елі волкім, пілі аленевую кроў. Раслінная ежа была яшчэ больш рэдкай, чым мяса. Яе галоўнай крыніцай было [[збіральніцтва]]. Муку куплялі звонку. З яе пяклі хлеб у спецыяльных [[печ]]ах, што ладзілі на двары або нават на санках<ref>[http://slib.ru/etnograficheskie-stranichki/item/594-kukhnya-severnoj-tajgi Кухня ханты и манси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170808044037/http://slib.ru/etnograficheskie-stranichki/item/594-kukhnya-severnoj-tajgi |date=8 жніўня 2017 }}</ref>. Ханты не ўжываюць некаторыя віды рыб і жывёл, а таксама [[грыбы]]. Выключэнне складаюць грыбы [[мухамор]] і [[чага]]. Мухаморам карысталіся ў [[рытуал]]ьных мэтах. З чагі рабілі муку, якую дадавалі ў іншую ежу, заварвалі разам з [[трава|травяным]] напоем. У апошнія два стагоддзі найбольш любімым напоем стаў [[чай]]. Яго вараць у катле, часам дадаюць травы, чагу, муку. === Грамадства === За некалькі стагоддзяў традыцыйнае грамадства ханты зведала вялікія змены. [[:ru:Лепёхин, Иван Иванович|І. Ляпёхін]] зазначаў, што ханты і мансі жывуць «сроднымі» групамі<ref>Цыт. па: ''Бахрушин, С.'' Остяцкие и вогульские княжества в XVI—XVII веках. — Ленинград: Из-во народов Севера, 1935</ref>. Існаванне кроўных родаў пацвярджаецца сучаснымі [[этнаграфія|этнаграфічнымі]] матэрыяламі. Так, у абдорска-кунавацкіх ханты род завецца ''и рат ёх'', літаральна «людзі аднаго агменя»<ref>[http://etnic.ru/wow/rodstvennyye-otnosheniya-khanty.html Родственные отношения ханты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170908020924/http://etnic.ru/wow/rodstvennyye-otnosheniya-khanty.html |date=8 верасня 2017 }}</ref>. [[Агонь]] у кроўных сваякоў лічыцца агульным, звышнатуральна злучае іх. Часам некалькі ''и рат ёх'' складаюць большую па колькасці сваяцкую арганізацыю. У канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. блізкія сваякі сяліліся ў адным сталым паселішчы. Некалькі паселішчаў уздоўж ракі мелі назву воласці. У паўночных ханты захаваўся падзел на 2 экзагамныя групы ''сир'' Пор і Мось<ref>{{Cite web |url=http://hmao.kaisa.ru/object/1809458407?lc=ru |title=Пор — Культурное наследие Югры |access-date=4 жніўня 2017 |archive-date=29 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170429223548/http://hmao.kaisa.ru/object/1809458407?lc=ru |url-status=dead }}</ref>, якія часцяком завуцца [[фратрыя]]мі. Кожная група лічыць, што паходзіць ад асобнага продка: Пор — ад [[мядзведзі|мядзведзя]], Мось — ад жанчыны-[[Чайкавыя|гарбаткі]]. У іх маюцца асобныя сакральныя цэнтры для арганізацыі [[свята]]ў, асобныя звычаі, чальцы аднаго ''сир'' кпяць з чальцоў іншага<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskaya-identifikatsiya-naroda-hanty-v-folklore-i-traditsionnyh-predstavleniyah Успенская С. С., ЭТНИЧЕСКАЯ ИДЕНТИФИКАЦИЯ НАРОДА ХАНТЫ В ФОЛЬКЛОРЕ И ТРАДИЦИОННЫХ ПРЕДСТАВЛЕНИЯХ]</ref>. Знутры сваяцкіх калектываў забаронены [[шлюб]]ы. Асновай сацыяльнага ладу ў канцы 18 стагоддзе ст. была малая нуклеарная [[сям'я]] — 77,8 % ад усіх сем’яў. На чале яе стаяў мужчына. Спадчына і сваяцтва перадаваліся па мужчынскай лініі. Поруч існавалі пашыраныя непадзеленыя бацькоўскія, радзей братэрскія сем’і. Да сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX]] ст. колькасць непадзеленых сем’яў толькі павялічвалася, іх структура ўскладнялася<ref>[http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/543/1/urgu0093s.pdf Дрянкова О. О., СЕМЬЯ У ХАИТОВ В КОНЦЕ XVIII — ПЕРВОЙ ТРЕТИ XX ВЕКА]. С. 16</ref>. Прычынай таму мог быць нізкі [[дэмаграфія|дэмаграфічны]] прырост пры сталай патрэбе ў рабочых руках для лову. Для традыцыйнай сям’і была характэрна строгая рэгламентацыя адносін паміж мужчынамі і жанчынамі. Яна выяўлялася ва ўсіх сферах жыццядзейнасці: размеркаванні прасторы, асаблівасцях паводзін, прыняцці ежы, адпраўленні культаў. [[Дакумент]]ы [[17 стагоддзе|XVII]] — XVIII стст. адлюстроўваюць існаванне [[палігінія|палігініі]] сярод заможных прадстаўнікоў грамадства, куплю жонак, [[рабства]]. Рабамі станавіліся ваеннапалонныя. Вылучаўся сацыяльны пласт «лепшых людзей», што не выплочваі [[ясак]] і жылі за лік іншых. На чале такога традыцыйнага грамадства стаялі князі<ref>''Бахрушин, С.'' Остяцкие и вогульские княжества в XVI—XVII веках. — Ленинград: Из-во народов Севера, 1935</ref>. Іх улада перадавалася па спадчыне. Князі валодалі часткай рыбных і паляўнічых угоддзяў, збіралі і размяркоўвалі ясак. Важнай функцыяй князёў было ўзначальванне ваеннай дружыны. Іх ваенныя таленты апяваліся ў [[эпас|эпічных]] творах. === Ваенная справа === Да ўключэння зямель ханты ў склад [[Расія|Расіі]] яны мелі свае [[дзяржава|дзяржаўныя]] фарміраванні, якія вялі актыўную ваенную знешнюю палітыку. Яны аказвалі ваеннае супраціўленне заваяванням. Нават пасля падначалення Расіі Кодскія і Абдорскія князі захоўвалі аўтаномію, іх ваенныя сілы выкарыстоўваліся Раійскай дзяржавай у сваіх мэтах<ref>''Бахрушин, С.'' Остяцкие и вогульские княжества в XVI—XVII веках. — Ленинград: Из-во народов Севера, 1935</ref>. Аснову ваенных фарміраванняў складала нешматлікая княская [[дружына]] з цяжкаўзброеных пяхотнікаў ''ляк''. Звычайна яна знаходзілася ва ўмацаваным паселішчы, куды не дапушчаліся простыя абшчыннікі. У мірны час ''ляк'' вялі асабістую гаспадарку, займаліся [[паляванне]]м і [[рыбалоўства]]м. Падчас вайны збіралася лёгкаўзброенае апалчэнне. У Кодскім княстве служылымі лічыліся ўсе ханты першапачатковай [[Вотчына, маёнтак|вотчыны]] князёў Алачавых, у адрозненні ад жыхароў захопленых зямель<ref>[http://history.novosibdom.ru/node/26 Сибирские князья и дружина]</ref>. Спрыт, фізічная сіла, цягавітасць, уменне карыстацца [[лук]]ам фарміраваліся з дзяцінства. Распаўсюджаная [[зброя]]: лукі з дзвюмя сярэднімі накладкамі, [[страла|стрэлы]], [[меч|мячы]], [[палаш]]ы, [[кінжал]]ы, [[нож|нажы]], [[Шабля|шаблі]] і інш. [[Браня|Даспехі]] выраблялі са [[скура|скуры]], [[Косць|косці]], рыбнага [[Клей|клею]], [[метал]]аў. Звычайнай амуніцыяй воінаў былі [[шлем]]ы. Ва ўмовах [[тайга|тайгі]] і [[балота|балот]] хуткае перасоўванне вялікага войска не давала перавагі, таму практыкавалі раптоўныя напады і набегі. Па паводзінах [[птушкі|птушак]] маглі вызначыць рух варожага войска. У выпадку нападу на ўмацаванні вывешвалі на тычках чырвоныя кавалкі [[тканіна|тканіны]]. Бой пачынааўся з перастрэлкі з лукаў, толькі потым уступалі ў рукапашную сутычку. Зыход бою магла вырашыць сутычка двух найбольш умелых ваяроў. Аблога умацаванняў магла праходзіць наступным чынам: авангард латнікаў пад прыкрыццём лучнікаў павінен быў прасекчы пралом у сцяне, потым разам з астатнімі воінамі пракрасціся ўнутр<ref>[http://www.parabellum.vzmakh.ru/n8_s3.shtml А. Мельников, Военное дело таежных народов Западной Сибири]</ref>. === Народная творчасць === Для [[фальклор]]а ханты характэрна, што аднолькавы сюжэт выконваецца ў [[проза|празаічнай]] ці [[песня|песеннай]] форме. Існавала пераходная форма — рытмізаваная проза. Старажытныя песенныя творы выконваліся ў [[рытуал]]ьным стане, выканавец і слухач перапоўніваліся адчуваннямі, блізкімі да [[экстаз]]у, выкліканымі манатонным матывам, частымі паўторамі. Часам спевакі з’ядалі мухаморы і «слухалі» іх «спевы», якія нібы толькі паўтаралі для астатніх слухачоў. Сярод празаічных жанраў вылучаюцца наступныя<ref>[http://groh.ru/map/hant/hant.html В. М. КУЛЕМЗИН, Н. В.ЛУКИНА, Знакомьтесь: ХАНТЫ]</ref>: * ''Йис-потар'' («размова пра старажытнасць», [[міф]]) * ''Катра-ёх-потар'' («размова старых людзей» — паданні і [[генеалогія|генеалагічныя]] гісторыі) * ''Мось-потар'' ([[казка]]) * ''Нях-потыр'' («смешная размова» — апавяданне з выдумкамі) Песенныя жанры: бытавыя індывідуальныя песні, у тым ліку «песні [[лёс]]у», песні пра вандроўкі, лірычныя, пахвальныя, скаргі, любоўныя, сацыяльна-канфліктныя, прысвечаныя дзіцяці ці жывёле. Песні мелі стабільны тэкст, які вывучваўся іншымі выканаўцамі. Распаўсюджаныя [[музычныя інструменты]]: * ''Тумран'' ([[варган]])<ref>[http://dnevniki.ykt.ru/Carrey/526799 Тумран — костяной хомус народа ханты]</ref> * ''Тор-сапль-юх'' (струнны інструмент)<ref>[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/the_world_of_an_object/ Традиционный музыкальный инструмент хантов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170824182834/http://kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/the_world_of_an_object/ |date=24 жніўня 2017 }}</ref> * ''Кугель-юх'' і ''нін-юх'' (смычковыя струнныя інструменты)<ref>[http://gcbs.ru/pub/mus_instr/musinstr.htm МУЗЫКАЛЬНЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170718092324/http://gcbs.ru/pub/mus_instr/musinstr.htm |date=18 ліпеня 2017 }}</ref> == Мова == Родная [[Хантыйская мова|мова ханты]] адносіцца да ўгорскай групы [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскай]] моўнай сям’і, блізкая да [[венгерская мова|венгерскай]] і асабліва да [[мансі, мова|мансійскай]] моў. Адрозніваецца [[дыялект]]ычным багаццем. Вылучаюцца 3 дыялектныя масівы: усходні, паўночны, паўднёвы (вымерлы)<ref>{{Cite web |url=http://bsk.nios.ru/enciklodediya/hantyyskiy-yazyk |title=Хантыйский язык |access-date=6 жніўня 2017 |archive-date=23 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190223052650/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/hantyyskiy-yazyk |url-status=dead }}</ref>. [[Літаратура]] развіваецца на аснове казымскага, шурышкарскага, сургуцкага и вахаўскага дыялектаў. Да ўзнікнення [[пісьмо]]васьці ханты карысталіся знакамі-тамга<ref>{{Cite web |url=http://hmao.kaisa.ru/object/1809287591?lc=ru |title=Тамга — Культурное наследие Югры |access-date=6 жніўня 2017 |archive-date=12 верасня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912043854/http://hmao.kaisa.ru/object/1809287591?lc=ru |url-status=dead }}</ref>, што адлюстроўвалі [[рэлігія|сакральныя]] сімвалы і [[Піктаграма|піктаграмы]], выконвалі функцыю асабістай пячаткі або подпіса ўпаўнаважаных асоб. Першыя спробы стварэння пісьмовасці на аснове [[кірыліца|кырыліцы]] рабіліся з канца XIX ст. У [[1931]] г. распрацавана пісьмовасць на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]]. З [[1937]] г. пераведзена на кірыліцу<ref>[http://www.e-trans.ru/languages/about.php?n=129 Подробная информация о хантыйском языке]</ref>. Усяго было праведзена 5 рэформ пісьмовасці. Адзіная графічная аснова ўведзена толькі ў [[2008]] г., але выкарыстоўваецца абмежавана<ref>[https://ugra-news.ru/article/08062017/49959 Проблемы хантыйской письменности и пути ее совершенствования обсудили в Ханты-Мансийске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220624230131/https://ugra-news.ru/article/08062017/49959 |date=24 чэрвеня 2022 }}</ref>. Мова ханты лічыцца ў [[Расія|Расіі]] мовай карэннага малалікага народа<ref>{{Cite web |url=http://bsk.nios.ru/enciklodediya/hantyyskiy-yazyk |title=Хантыйский язык |access-date=6 жніўня 2017 |archive-date=23 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190223052650/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/hantyyskiy-yazyk |url-status=dead }}</ref>, выкарыстоўваецца некаторымі мясцовымі [[СМІ]], вывучаецца ў школах. Колькасць носьбітаў стала скарачаецца. == Рэлігія == У традыцыйных [[рэлігія|рэлігійных]] вераваннях ханты падзялялі сусвет на верхні (нябесны), сярэдні (зямны) і ніжні (падземны). Яны верылі, што на небе ўладарыць вярхоўны бог ''Торум'' (або ''Нум-Торум'', ''Санки-Торум''), які з’яўляецца стваральнікам [[Планета Зямля|Зямлі]]<ref>[http://etnic.ru/edu/myth/sozdanie-mira-mifi.html Создание мира (мифы хантов)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170807234440/http://etnic.ru/edu/myth/sozdanie-mira-mifi.html |date=7 жніўня 2017 }}</ref>, адказвае за дзённае святло, маральнасць і сусветны лад<ref>[http://etnic.ru/edu/myth/myth7.html Небесный бог Нум-Торум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140913032012/http://etnic.ru/edu/myth/myth7.html |date=13 верасня 2014 }}</ref>. Падземным светам кіруе ''Куль'' (або ''Кынь-лунк ''). Ён выступае то як партнёр ''Торум'', то як носьбіт варожага пачатку<ref>[http://etnic.ru/edu/myth/myth8.html Обитатели Нижнего мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170909070607/http://etnic.ru/edu/myth/myth8.html |date=9 верасня 2017 }}</ref>. За зямным светам наглядае ''Мир-шэтиви-хо'' (у некаторых паданнях ''Эква-Пыгрись''), адзін з сыноў ''Торум''<ref>[http://myths.kulichki.net/enc/item/f00/s23/a002302.shtml Мир-суснэ-хум, Мир-шэтиви-хо]</ref>. Штодня ён аб’язджае Зямлю на крылатым [[конь свойскі|кані]] ''Товлынг-лув'', аказвае дапамогу людзям. Ханты таксама верылі ў багоў-заступнікаў пэўных мясцовасцяў, шматлікіх духаў, шанавалі багіню [[агонь|агню]]<ref>[http://etnic.ru/edu/myth/myth10.html Огонь и божество огня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170804042255/http://etnic.ru/edu/myth/myth10.html |date=4 жніўня 2017 }}</ref>. Шанаваліся некаторыя жывёлы, асабліва [[Буры мядзведзь|мядзведзь]]<ref>[http://www.hnh.ru/travel/2011-02-19-3 Медвежий праздник]</ref> і [[Звычайныя жабы|жаба]]<ref>{{Cite web |title=Ханты — Коренные народы Ямало-Ненецкого автономного округа |url=http://regionyamal.ru/narody/hanty.php |accessdate=5 жніўня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170808042103/http://regionyamal.ru/narody/hanty.php |archivedate=8 жніўня 2017 |url-status=dead }}</ref>. [[Шаманізм|Шаманы]] ''йолта ку'' мелі вельмі абмежаваныя функцыі<ref>{{Cite web |url=http://hmao.kaisa.ru/object/1809238751?lc=ru |title=Верования традиционные (ханты) |access-date=5 жніўня 2017 |archive-date=18 лютага 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180218002642/http://hmao.kaisa.ru/object/1809238751?lc=ru |url-status=dead }}</ref>. Ханты выраблялі [[ідал]]аў, перавозілі іх разам са скарбам. У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. адным з найважнейшых сакральных цэнтраў з’яўлялася Белагорскае княства ў месцы зліцця [[Об]]і і [[Іртыш]]а. У выніку кантактаў з [[сібіры|сібірскімі татарамі]] сярод ханты некаторы час распаўсюджваўся [[іслам]]<ref>[http://www.islam.ru/content/history/30976 Ханты и манси тоже когда-то были мусульманами]</ref>, але ён істотна не адбіўся на наступным развіцці гэтага народа. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. пры падтрымцы ўладаў адбывалася актыўная [[хрысціянства|хрысціянізацыя]]. У [[1714]]—[[1718]] гг. большасць ханты намінальна прынялі [[праваслаўе]]<ref>{{Cite web |url=http://krotov.info/history/18/1720/filofey.html |title=ФИЛОФЕЙ ЛЕЩИНСКИЙ |access-date=20 ліпеня 2017 |archive-date=20 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020172542/http://krotov.info/history/18/1720/filofey.html |url-status=dead }}</ref>, хаця працягвалі захоўваць многія традыцыйныя звычаі. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Бояршинова, З. Я.'' [https://books.google.by/books?id=yBj_AgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Население Западной Сибири до начала русской колонизации]. — Томск: Издательство Томского университета, 1960. * ''Головнев, А.'' Говорящие культуры. Традиции самодийцев и угров. — Екатеринбург: УрО РАН, 1995. — ISBN 5-7691-0548-8 * ''Перевалова, Е. В.'' [http://ethnobs.ru/file/Perevalova_Severnye_hanty_1.pdf Северные ханты: этническая история] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517132332/http://ethnobs.ru/file/Perevalova_Severnye_hanty_1.pdf |date=17 мая 2017 }}. — Екатеринбург: УрО РАН, 2004. — ISBN 5-7691-1536-Х * ''Федорова, Е. Г.'' Рыболовы и охотники бассейна Оби: проблемы формирования культуры хантов и манси. — СПб.: Европейский дом, 2000. — ISBN 5-88431-0016-1 * ''Соколова, З. П.'' Ханты и манси: взгляд из XXI века. — Москва: Наука, 2009. — ISBN 978-5-02-036755-5 == Спасылкі == {{Commonscat|Khanty}} * [http://www.narodru.ru/peoples1287.html Народы России — Ханты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731140115/http://www.narodru.ru/peoples1287.html |date=31 ліпеня 2017 }} * [https://iite.unesco.org/courses/climate_change/pdf/HuntersWestSiberianTaiga_ru.pdf Охотники Западно-Сибирской тайги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170614124742/https://iite.unesco.org/courses/climate_change/pdf/HuntersWestSiberianTaiga_ru.pdf |date=14 чэрвеня 2017 }} * [http://mifolog.ru/books/item/f00/s00/z0000038/ Мифы, предания, сказки хантов и манси] * [http://etnic.ru/edu/orn/orn2.html Народ ханты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170628005044/http://etnic.ru/edu/orn/orn2.html |date=28 чэрвеня 2017 }} {{Фіна-ўгорскія народы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Расіі]] [[Катэгорыя:Угры]] [[Катэгорыя:Народы Сібіры]] hs7ztf4wn6b94aydwod950kwyr1lfy8 0 43505 5193360 5176380 2026-09-05T15:09:44Z Pabojnia 135280 /* 1890—1900 */ афармленне 5193360 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Илья Ефимович Репин}} | імя пры нараджэнні = | партрэт =Ilya Efimovich Repin in the Photographers studio Rentz and Schrader.jpg | шырыня = | загаловак =Фатаграфія 1900-х гадоў | жанр = [[партрэт]], гістарычны, жанравы жывапіс | вучоба = * Рысавальная школа {{нп3|Імператарскае таварыства заахвочвання мастацтваў|Таварыства заахвочвання мастацтваў|ru|Императорское общество поощрения художеств}} майстэрня [[Іван Мікалаевіч Крамской|І.&nbsp; М.&nbsp;Крамскога]], [[Рудольф Казіміравіч Жукоўскі]]. * [[Імператарская Акадэмія мастацтваў]], майстэрня {{нп3|Пётр Васілевіч Басін|П.&nbsp;В.&nbsp;Басіна|ru|Басин, Пётр Васильевич}}, [[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф.&nbsp;А.&nbsp;Бруні]] і {{нп3|Цімафей Андрэевіч Неф|Ц.&nbsp;А.&nbsp;фон&nbsp;Нефа|ru|Нефф, Тимофей Андреевич}}. | стыль = рэалізм | працы =«{{нп3|Бурлакі на Волзе|Бурлакі на Волзе|ru|Бурлаки на Волге}}», «{{нп3|Запарожцы, карціна|Запарожцы пішуць пісьмо турэцкаму султану|ru|Запорожцы (картина)}}», «{{нп3|Урачыстае пасяджэнне Дзяржаўнага савета 7 мая 1901 года||ru|Торжественное заседание Государственного совета 7 мая 1901 года}}». | заступнікі ={{нп3|Фёдар Іванавіч Пранішнікаў|Ф. І. Пранішнікаў|ru|Прянишников, Фёдор Иванович}} | уплыў = [[Павел Пятровіч Чысцякоў|П. П. Чысцякоў]], [[Іван Мікалаевіч Крамской|І. М. Крамской]] | уплыў на =[[Даміян Васілевіч Шыбнёў|Даміян Шыбнёў]], [[Іван Альбертавіч Пуні|Іван Пуні]] | узнагароды = Медалі [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]: * Тры малых і вялікая сярэбраныя (1865, 1866, 1867); * Малая залатая (1869) за карціну «Іоў і яго сябры»; * Залатая «за экспрэсію» (1872) за карціну «[[Бурлакі на Волзе]]». * Вялікая залатая (1873) за карціну «Уваскрашэнне дачкі {{нп3|Яір, Новы Запавет|Яіра|uk|Яір (Новий Завіт)}}». '''Дзяржаўныя:''' {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}} {{!}}} | сайт =[http://ilya-repin.ru/ Энцыклапедыя І. Я. Рэпіна.] | вікісховішча =Category:Ilya Yefimovich Repin }} {{цёзкі2|Рэпін}} '''Ілья Яфімавіч Рэпін''' ({{ДН|5|8|1844|24|7}}, г. [[Чугуеў]], цяпер [[Харкаўская вобласць]], Украіна — {{ДС|29|9|1930}}, [[Рэпіна (Санкт-Пецярбург)|Куакала]], {{Месца смерці|Выбаргская губерня|у Выбаргскай губерні}}, [[Фінляндыя|Рэспубліка Фінляндыя]]) — [[мастак]]-[[жывапісец]], майстар [[партрэт]]у, гістарычных і бытавых сцэн<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/498358/Ilya-Yefimovich-Repin Ilya Yefimovich Repin — Britannica Online Encyclopedia]</ref>. Акадэмік [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]. Мемуарыст, аўтар шэрагу нарысаў, якія склалі кнігу ўспамінаў «Далёкае блізкае»<ref>Гл., напрыклад, {{кніга |аўтар = Репин И. |загаловак = Далекое близкое |спасылка = http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,339/Itemid,53/ |месца = М. |выдавецтва = Захаров |год = 2002 |старонак = 400 |серыя = |isbn = 5-8159-0204-7 |тыраж = }}</ref>. Выкладчык, быў прафесарам — кіраўніком майстэрні (1894—1907) і рэктарам (1898—1899) [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў]], адначасова выкладаў у школе-майстэрні [[Марыя Клаўдзіеўна Ценішава|Ценішавай]]; сярод яго вучняў — [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Б. М. Кустодзіеў]], [[Ігар Эмануілавіч Грабар|І. Э. Грабар]], {{нп3|Іван Сямёнавіч Кулікоў, мастак|І. С. Кулікоў|ru|Куликов, Иван Семёнович}}, [[Піліп Андрэевіч Малявін|П. А. Малявін]], [[Ганна Пятроўна Астравумава-Лебедзева|Г. П. Астравумава-Лебедзева]], даваў таксама прыватныя ўрокі [[Валянцін Аляксандравіч Сяроў|В. А. Сярову]]. == Радавод == [[Выява:Tatyana Stepanovna by Repin.jpg|thumb|left|250px|Партрэт 1867 года Таццяны Сцяпанаўны, маці І. Я. Рэпіна (памерла 6 мая 1880 года). Палатно, алей. 64 × 50 см. Нацыянальная галерэя, Прага.]] [[Выява:Yefim Vasilyevich by Repin.jpg|thumb|left|Партрэт 1879 Яфіма Васілевіча Рэпіна, бацькі мастака. (Памёр у 1894 годзе).]] [[Выява:Radov by Repin.jpg|thumb|250px|«Мужык з дурным вокам» Партрэт дзядзькі Івана Фёдаравіча Радава. 1877. Палатно, алей. 60 × 49 см. ДТГ.]] На думку Іллі Яфімавіча, іх род паходзіць ад маскоўскіх стральцоў. Два дзеда — Рэпін Васіль Яфімавіч і Бачароў Сцяпан Васілевіч. Бабуля — Анастасія Цітаўна Рэпіна (у дзявоцтве Кастрамыціна). У сям’і дзеда — Рэпіна было 5 дачок і 3 сыны, старэйшы Яфім стаў бацькам мастака. Цётка Марфа Васілеўна, па мужу Радава, была хроснай маці І. Я. Рэпіна. Яе муж майстар срэбных спраў Радаў Іван Фёдаравіч быў напісаны Рэпіным пад назвай «Мужык з дурным вокам». Хросным бацькам І. Я. Рэпіна быў Чугуеўскай кравец Касьянаў. Стрыечная сястра Алімпіяда Васільеўна Барысава, манашка Мікалаеўскага жаночага манастыра намаляваная на партрэце [[1887]] года. У дзеда мастака па маці — Бачарова Сцяпана Васільевіча і яго жонкі Пелагеі Мінаеўны было 4 дачкі і 2 сына. Дачка Таццяна стала маці мастака. Стрыечны брат Рэпіна Трафім Пятровіч Чаплыгіна быў блізкім сябрам дзяцінства. Менавіта з ім Ілля Яфімавіч звязваў сваё першае захапленне маляваннем. Сучасныя прадстаўнікі сям’і Чаплыгіных, гэтай галіны сваякоў Рэпіна ў цяперашні час жывуць і працуюць у Санкт-Пецярбургу. У сям’і Яўхіма Васільевіча і Таццяны Сцяпанаўны Рэпіных, па ўспамінах мастака, акрамя яго было яшчэ трое дзяцей — Усця, Іван і Васіль. А трое сыноў, народжаныя да з’яўлення на свет Іллі, памерлі немаўлятамі. Старэйшая сястра Усціння была бліжэйшым сябрам і дарадцам маленькага Іллі. Гора ад яе смерці ў 15 гадоў мастак памятаў ўсё жыццё. Карціна «Уваскрашэнне дачкі Яіра», якая прынесла Рэпіну вялікі залаты медаль у Акадэміі мастацтваў, была напісана пад уражаннем гэтых успамінаў. Малодшы брат Іван быў хваравітым і таксама памёр у дзяцінстве. Брат Васіль, які праявіў талент у музыцы, зрабіў добрую кар’еру музыкі — скончыў кансерваторыю і іграў у Марыінскім тэатры ў Санкт-Пецярбургу<ref>[http://repin.chuguev.net/rodoslovna.htm Новая страница 1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131018003343/http://repin.chuguev.net/rodoslovna.htm |date=18 кастрычніка 2013 }}</ref>. == Біяграфія == === 1850—1860 === Грамаце і арыфметыцы навучыўся ў мясцовых чугуеўскіх дзяка і дыякана. Потым займаўся ў тапаграфічнай школе. У 1857 годзе пачаў вучыцца жывапісу ў Чугуеве. Першым настаўнікам малявання стаў І. Бунакоў. У гэтым жа годзе памерла сястра Усця, смерць якой моцна ўразіла будучага мастака і ўспаміналася і праз шмат гадоў. Ужо праз два гады, ў 1859 І. Рэпін быў вядомым у акрузе майстрам і разам з хаўрусамі іканапісцаў і рамеснікаў працаваў па падраду ў сельскіх цэрквах. Першая яго вялікая праца была ў Маліноўскай царкве: ён напісаў абраз «Укрыжаванне» па вядомай карціне [[Карл Карлавіч Штэйбен|К. Штэйбена]] «Галгофа», якая знаходзіцца ў [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскім саборы]]. === 1860—1870 === Восенню 1863 года, атрымаўшы грошы за працу ў сіроцінскай царкве, І. Я. Рэпін адправіўся ў Пецярбург. Па шляху 31 кастрычніка першы раз пабываў у Маскве, дзе паступіў спачатку ў малявальную школу Таварыства заахвочвання мастакоў у Пецярбургу. Там ён пазнаёміўся з [[Іван Мікалаевіч Крамской|І. М. Крамскім]], які стаў яго настаўнікам. Таксама вучыўся ў [[Рудольф Казіміравіч Жукоўскі|Р. К. Жукоўскага]]. У студзені 1864 года вытрымаў уступныя іспыты і паступіў у [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэмію мастацтваў]] у Пецярбургу па класе гіпсавых галоў, у снежні таго ж года яго перавялі ў натурны клас. У 1865 годзе стаў «класным мастаком», атрымаў званне вольнага мастака, пазбавіўся ад становішча ваеннага пасяленца. Падчас навучання І. Рэпін тройчы прыязджаў у Чугуеў на канікулы. Асабліва плённым было лета 1867 года. Тут Рэпін зрабіў мноства малюнкаў, эскізаў, накідаў, у тым ліку алейныя партрэты маці і брата Васіля. У 1869 годзе быў узнагароджаны малым залатым медалём за карціну «Іоў і яго сябры». Летам 1870 года І. Рэпін упершыню адправіўся на Волгу, пад Саратаў, дзе падарожнічаў і напісаў шэраг эскізаў і эцюдаў да карціны «{{нп3|Бурлакі на Волзе||ru|Бурлаки на Волге}}», замоўленай вялікім князем {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзімірам Аляксандравічам|ru|Владимир Александрович}}. Гэта карціна, якая паказвае цяжкую працу бурлакоў, што цягнуць баржу, зрабіла моцнае ўражанне на публіку і крытыкаў. === 1870—1880 === [[Image:REPIN Ivan Terrible&Ivan.jpg|250px|thumb|«Іван Грозны і яго сын Іван», 1870—1873. [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]]] [[Image:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|250px|thumb|«Бурлакі на Волзе», 1870-73. [[Дзяржаўны Рускі музей]]]] [[Image:Ilya Repin - Sadko - Google Art Project.jpg|250px|thumb|left|«{{нп3|Садко, карціна Рэпіна|Садко|ru|Садко (картина Репина)}}», 1876. [[Дзяржаўны Рускі музей]]]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin 002.jpg|250px|thumb|left|«Яблыкі з лісцем», 1879. [[Дзяржаўны Рускі музей]]]] [[Image:Sophia Alekseyevna, by Ilya Repin.jpg|250px|thumb|Соф’я Аляксееўна]] У 1871 годзе «Бурлакі на Волзе» як скончаны твор упершыню былі паказаны на выстаўцы. 11 лютага 1872 года абвянчаўся з Верай Аляксееўнай Шаўцовай. Браць шлюб пайшоў у акадэмічную царкву са студыі, прама з працы, з алоўкам у кішэні, а пасля шлюбу вярнуўся назад працаваць. Летам 1872 года па рэкамендацыі [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. В. Стасава]] працаваў над карцінай «{{нп3|Славянскія кампазітары||ru|Садко (картина Репина)}}» па замове {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Парахаўшчыкоў, прадпрымальнік|А. А. Парахаўшчыкова|ru|Пороховщиков, Александр Александрович (предприниматель)}}, уладальніка рэстарана «Славянскі базар» на {{нп3|Нікольская вуліца, Масква|Нікольскай вуліцы|ru|Никольская улица (Москва)}} ў Маскве. Алоўкавыя партрэты кампазітараў [[Мілій Аляксеевіч Балакіраў|М. А. Балакірава]], [[Эдуард Францавіч Напраўнік|Э. Ф. Напраўніка]] і [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М. А. Рымскага-Корсакава]]. Таксама пазнаёміўся з [[Мікалай Рыгоравіч Рубінштэйн|М. Р. Рубінштэйнам]] і [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І. С. Тургеневым]]. У 1872 годзе ў Рэпіных нарадзілася дачка Вера. У тым жа годзе падарожнічаў з жонкай па Волзе, вынікам чаго стала новая серыя малюнкаў бурлакоў, у тым ліку карціна для [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. М. Трацякова]] «Бурлакі, якія ідуць уброд» і яшчэ адзін варыянт «Бурлакоў на Волзе». Таксама за праграмную працу «Уваскрасенне дачкі Яіра», напісаную паводле сваіх успамінаў пра колішнюю смерць сястры, атрымаў Вялікі залаты медаль і права 6-гадовага навучання ў Італіі і Францыі, дзе скончыў сваю мастацкую адукацыю ў статусе {{нп3|Пенсіянер, Акадэмія мастацтваў|пенсіянера Акадэміі|ru|Пенсионер (Академия художеств)}}. У маі 1873 года падарожнічаў за мяжой з жонкай і дачкой у Італіі, дзе падчас знаходжання ў Рыме пазнаёміўся з [[Сава Іванавіч Мамантаў|С. І. Мамантавым]], а потым — у Францыі, дзе спачатку некаторы час быў у Парыжы, а потым выехаў у прыморскі гарадок Вель. Пасля Веля зноў вярнуўся ў Парыж. У 1874 годзе стварыў афорт-партрэт польскага мастака {{нп3|Панталеон Шындлер|П. Шындлера|ru|Шиндлер, Панталеон}}. Восенню 1874 года ў Парыжы нарадзілася другая дачка Надзя. У тым жа годзе далучыўся да [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак]]. Летам 1876 года вярнуўся ў Расію, дзе жыў да 1877 года спачатку на дачы ў Араніенбаўме, а потым 11 месяцаў у Чугуеве. 29 сакавіка 1877 года тут нарадзіўся сын мастака {{нп3|Юрый Ільіч Рэпін|Юрый|ru|Репин, Юрий Ильич}}. Праз некалькі месяцаў пасля гэтага, у маі, першы раз пабываў у {{нп3|Абрамцава, музей-запаведнік|Абрамцаве|ru|Абрамцево (музей-заповедник)}}, падмаскоўным маёнтку пісьменніка {{нп3|Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|С. Ц. Аксакава|ru|Аксаков, Сергей Тимофеевич}}, якую ў яго спадчыннікаў набыў С. І. Мамантаў. Каб мастакам было зручней працаваць, Мамантаў пабудаваў для іх спецыяльны дом, у якім Рэпін правёў два лета. У канцы мая 1877 года Рэпін паехаў у Маскву, каб зняць кватэру, на некалькі дзён з’ездзіў у Пецярбург, а на зваротным шляху пабываў у Ніжнім Ноўгарадзе, але лета правёў у сяле непадалёк ад Чугуева. Ваколіцы гэтага сяла і самога Чугуева мастак захаваў у шматлікіх акварэлях. У пачатку верасня перабраўся ў Маскву. Восенню працаваў над аўтапартрэтам і партрэтамі [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|В. Д. Паленава]] і [[Іван Ягоравіч Забелін|І. Я. Забеліна]], а таксама пасмяротным партрэтам {{нп3|Фёдар Васілевіч Чыжоў|Ф. В. Чыжова|ru|Чижов, Фёдор Васильевич}}. У канцы кастрычніка 1879 года Рэпін пераехаў на новую кватэру непадалёк ад старой, але жыў там у асноўным толькі ў халодны час года, перасяляючыся летам у Падмаскоўе. === 1880—1890 === [[Image:Modest Músorgski, por Iliá Repin.jpg|250px|left|thumb|{{нп3|Партрэт Мадэста Мусаргскага||pl|Portret Modesta Musorgskiego}}, 1881]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin 001.jpg|250px|thumb|«Вечарынка», 1883. [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]]] [[Image:RepinPaintersDaughter.jpg|250px|thumb|Партрэт дачкі]] [[Image:Grand Duke's bride by Repin.jpg|250px|thumb|«Выбар нявесты князя». 1885. [[Пермская мастацкая галерэя]]]] [[Image:Ilya Efimovich Repin (1844-1930) - Portrait of Leo Tolstoy (1887).jpg|250px|left|thumb|«Партрэт Льва Талстова», 1887]] [[Image:Rubinstein repin.jpg|250px|thumb|left|Партрэт Антона Рубінштейна]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin - Saint Nicholas of Myra saves three innocents from death.jpg|250px|thumb|«Святы Мікалай у Мірах, у Лікіі», 1889]] [[Image:Medeleeff by repin.jpg|250px|thumb|Партрэт [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Мендзялеева Д. І.]]]] У маі-верасні 1880 года ездзіў на Украіну для збору матэрыяла да карцін. У кастрычніку таго ж года майстэрню Рэпіна наведаў [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстой]]. У гэтым годзе мастак выканаў скульптурны партрэт С. І. Мамантава, партрэты [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. М. Васняцова]], [[Аляксей Феафілактавіч Пісемскі|А. Ф. Пісемскага]], [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|С. М. Салаўёва]], {{нп3|Ілья Сямёнавіч Астравухаў|І. С. Астравухава|ru|Остроухов, Илья Семёнович}}, [[Мікалай Мікалаевіч Гэ|М. М. Гэ]]. У маі 1880 года памёрла маці І. Рэпіна, які на некалькі дзён спазніўся на яе пахаванне. На гарадскіх могілках на магіле маці стаіць сціплы помнік, зроблены па яго малюнку мясцовымі кавалямі. Пасля яе смерці І. Я. Рэпін вельмі доўга, 27 гадоў, не быў у родным горадзе. 25 ліпеня 1880 года нарадзілася дачка Таццяна, адзіная з дзяцей, якая працягнула род мастака. На працягу гэтага і наступнага дзесяцігоддзяў быў зроблены цэлы шэраг прац з Л. М. Талстым у ролі галоўнага героя, партрэтаў яго сям’і, відаў Яснай Паляны, а таксама малюнкаў-ілюстрацый да твораў Талстога — усяго звыш 70 твораў. У 1881-82 гадах былі мастак наведаў Пецярбург для ўдзелу ў IX Перасоўнай выстаўцы, а таксама працаваў над партрэтамі [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М. П. Мусаргскага]], [[Мікалай Іванавіч Пірагоў|М. І. Пірагова]], {{нп3|Аляксандр Іванавіч Урусаў|А. І. Урусава|ru|Урусов, Александр Иванович}}, {{нп3|Сяргей Міхайлавіч Трацякоў, мецэнат|С. М. Трацякова|ru|Третьяков, Сергей Михайлович (меценат)}}, [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|А. Р. Рубінштэйна]], [[Апанас Апанасавіч Фет|А. А. Фета]], {{нп3|Паліна Анціп'еўна Стрэпетава|П. А. Стрэпетавай|ru|Стрепетова, Полина Антипьевна}}, {{нп3|Павел Іванавіч Бларамберг|П. І. Бларамберга|ru|Бларамберг, Павел Иванович}}, {{нп3|Васіль Кірылавіч Сютаеў|В. К. Сютаева|ru|Сютаев, Василий Кириллович}}, {{нп3|Андрэй Іванавіч Дэльвіг|А. І. Дэльвіга|ru|Дельвиг, Андрей Иванович}}. У верасні-кастрычніку спрабаваў паступіць у [[Маскоўскі ўніверсітэт]], пасля чаго пераехаў на пастаяннае жыхарства ў Пецярбург, дзе становіцца дзейным членам [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак]]. У 1883 годзе ажыццявіў падарожжа разам з [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. В. Стасавым]] па Італіі, Галандыі, Іспаніі, Германіі і іншых краінах, але ў сакавіку-красавіку прыязджаў у Маскву на выстаўку карцін [[Васіль Васілевіч Верашчагін|В. В. Верашчагіна]]. Вясной 1884 года зноў прыехаў у Маскву, дзе наведаў Л. М. Талстога. Напісаў партрэты [[Апалон Рыгоравіч Белапольскі|А. Р. Белапольскага]], {{нп3|Іван Яўграфавіч Ададураў, інжынер|І. Я. Ададурава|ru|Ададуров, Иван Евграфович (инженер)}}, {{нп3|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. М. Гаршына|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}} Вясной 1885 года прыехаў у Маскву на Перасоўную выстаўку, дзе 1 красавіка з выстаўкі «па найвысокаму загаду» знялі карціну «{{нп3|Іван Грозны і сын яго Іван 16 лістапада 1581 года|Іван Грозны і яго сын Іван|ru|Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 года}}», якая там экспанавалася. Такім чынам, яна стала першай карцінай, цэнзураванай у Расійскай імперыі<ref name="tanais.info">{{артыкул |загаловак = Илья Репин. Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 |выданне = tanais.info |спасылка = http://www.tanais.info/art/repin74more.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171214071832/http://www.tanais.info/art/repin74more.html |archivedate = 14 снежня 2017 }}</ref>. У 1887 годзе развёўся з жонкай Верай Аляксееўнай Рэпінай (Шаўцовай), ад шлюбу ў мастака засталося чацвёра дзяцей: [[Юрый Ільіч Рэпін|сын Юрый]] і тры дачкі, Вера, Надзея і Таццяна. У тым жа годзе выйшаў з Таварыства мастацкіх перасоўных выставак. Падарожнічаў па Італіі. Напісаў партрэты кампазітараў [[Ферэнц Ліст|Ферэнца Ліста]], [[Міхаіл Іванавіч Глінка|Міхаіла Глінкі]] і [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|Антона Рубінштэйна]], таксама партрэт стрыечнай сястры Алімпіяды, аўтапартрэт, партрэт піяністак [[Марыя Карлаўна Бенуа-Ефрон|Марыі Бенуа-Ефрон]], жонкі {{нп3|Альберт Мікалаевіч Бенуа|А. Бенуа|ru|Бенуа, Альберт Николаевич}}, і {{нп3|Соф'я Восіпаўна Ментэр|Соф'і Ментэр|ru|Ментер, Софья Осиповна}} У 1888 годзе ездзіў па Кубані і Каўказу. Цягам года былі напісаны партрэты вучаніцы І. Рэпіна {{нп3|Марыяна Уладзіміраўна Вяроўкіна|Марыяны Вяроўкінай|ru|Верёвкина, Марианна Владимировна}}, кампазітара [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|Аляксандра Барадзіна]], [[Соф'я Міхайлаўна Драгамірава|Соф’і Драгаміравай]], [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|Уладзіміра Стасава]], [[Іван Міхайлавіч Сечанаў|Івана Сечанава]]. У гэты ж перыяд створаны партрэты {{нп3|Лізавета Мікалаеўна Званцава|Лізаветы Званцавай|ru|Званцева, Елизавета Николаевна}}, [[Іван Мікалаевіч Крамской|Міхаіла Крамскога]], [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Івана Тургенева]], [[Васіль Васілевіч Самойлаў|Васіля Самойлава]], [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаіла Шчэпкіна]], {{нп3|Варвара Іванаўна Ікскуль фон Гільдэнбанд|баранесы Ікскуль|ru|Икскуль фон Гильденбанд, Варвара Ивановна}} і многіх іншых. === 1890—1900 === [[Image:Belarus-Zdrawneva-Manor of Ilya Repin-1.jpg|thumb|left|250px|Музей-сядзіба І.Я Рэпіна «[[Здраўнёва]]». [[Руба]], [[Беларусь]].]] [[Image:Byelorussian by Repin.jpg|250px|thumb|«[[Беларус (карціна)|Беларус]]», 1892]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin 004.jpg|250px|thumb|left|Партрэт Льва Талстова, 1893]] [[Image:Zhirkiewicz1894.jpg|250px|thumb|Партрэт пісьменніка Аляксандра Жыркевіча, 1894]] [[Image:Wedding of Nicholas II and Alexandra Feodorovna by Ilja Repin (1894, Russian museum).jpg|250px|thumb|«Вянчанне [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] і Аляксандры Фёдараўны», 1894]] У 1890 годзе І. Рэпін працягвае маляваць партрэты, у тым ліку стварае партрэты {{нп3|Луіза дэ Мерсі-Аржанта|Л. дэ Мерсі-Аржанта|ru|Мерси-Аржанто, Луиза де}}, [[Вольга Сяргееўна Аляксандрава-Гейнс|В. Аляксандравай-Гейнс]], {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Чарткоў|У. Р. Чарткова|ru|Чертков, Владимир Григорьевич}}, [[Цэзар Антонавіч Кюі|Ц. Кюі]], {{нп3|Пётр Францавіч Лесгарт|П. Лесгарта|ru|Лесгафт, Пётр Францевич}} У наступным годзе скончана карціна «{{нп3|Запарожцы, карціна|Адказ запарожцаў|ru|Запорожцы (картина)}}», праца над якой вялася 10 гадоў. Таксама створаны партрэты {{нп3|Элеанора Дузе|Э. Дузе|ru|Дузе, Элеонора}}, вялікага князя [[Канстанцін Канстанцінавіч|Канстанціна Канстанцінавіча]], [[Уладзімір Сяргеевіч Салаўёў|У. Салаўёва]], [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Уладзіміра Спасовіча]]. 12 лютага 1892 ў залах Гістарычнага музея ў Маскве адкрылася персанальная выстаўка І. Рэпіна. У маі таго ж года набыў маёнтак у [[Здраўнёва]] пад Віцебскам. Таксама ў 1892 годзе былі напісаны партрэты {{нп3|Іван Раманавіч Тарханаў|І. Тарханава|ru|Тарханов, Иван Романович}}, {{нп3|Яўген Васілевіч Паўлаў|Я. Паўлава|ru|Павлов, Евгений Васильевич}}. У 1893 годзе пазнаёміўся з вядомым віцебскім краязнаўцам [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|У. К. Стукалічам]]. Цікавасць да гісторыі Віцебшчыны паслужыла напісанню малюнка «Пропаведзь І. Кунцэвіча ў Беларусі». Таксама створаны партрэты [[Уладзімір Мікалаевіч Герард|У. Герарда]], [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М. Рымскага-Корсакава]], {{нп3|Таццяна Львоўна Сухоціна-Талстая|Т. Сухоцінай-Талстой|ru|Сухотина-Толстая, Татьяна Львовна}}. У 1893 годзе І. Рэпін стаў правадзейным членам [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў]] і разам з сынам Юрыем падарожнічаў па Германіі, Францыі, Італіі, наведваючы мастацкія выстаўкі і музеі. У наступныя 14 гадоў шмат часу аддаваў выкладчыцкай працы. У 1894—1907 гадах — прафесар-кіраўнік майстэрні ў Акадэміі мастацтваў. У 1894 годзе сканаў бацька І. Рэпіна, якога пахавалі ў Здраўнёве. У 1894-96 гадах мастак выканаў партрэты дачкі Надзеі, [[Лідзія Паўлаўна Штэйнгель|Л. П. Штэйнгель]], [[Іван Іванавіч Шышкін|І. Шышкіна]], {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Жыркевіч|А. Жыркевіча|ru|Жиркевич, Александр Владимирович}}, [[Зінаіда Мікалаеўна Гіпіус|З. Гіпіус]], [[Рыгор Рыгоравіч Ге|Р. Ге]], імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]], {{нп3|Аляксандр Валерыянавіч Вержбіловіч|А. Вержбіловіча|ru|Вержбилович, Александр Валерианович}}, [[Якаў Пятровіч Палонскі|Я. Палонскага]], [[Марыя Клаўдзіеўна Ценішава|М. Ценішавай]], {{нп3|Дзмітрый Мікалаевіч Кардоўскі|Д. Кардоўскага|ru|Кардовский, Дмитрий Николаевич}}, {{нп3|Аляксандр Канстанцінавіч Гейнс|А. Гейнса|ru|Гейнс, Александр Константинович}}, групавы партрэт {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч Беклямішаў|У. Беклямішава|ru|Беклемишев, Владимир Александрович}}, {{нп3|Міхаіл Пятровіч Боткін|М. П. Боткіна|ru|Боткин, Михаил Петрович}} і {{нп3|Леанід Уладзіміравіч Пазен|Л. Пазена|ru|Позен, Леонид Владимирович}}, [[Аляксей Канстанцінавіч Талстой|А. Талстога]], [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. Траццякова]], {{нп3|Соф'я Львоўна Пяроўская|С. Пяроўскай|ru|Перовская, Софья Львовна}}, [[Валянцін Аляксандравіч Сяроў|В. Сярова]] і іншыя. У 1898 годзе ажыццявіў паломніцтва ў Іерусалім. У 1898-99 гадах займаў пасаду рэктара Акадэміі мастацтваў і згадзіўся стаць супрацоўнікам новага часопіса «{{нп3|Мир Искусства||ru|Мир искусства (журнал)}}». У наступным годзе ажаніўся з {{нп3|Наталля Барысаўна Нордман|Наталляй Нордман|de|Natalia Nordman}} і набыў на яе імя зямлю ў пасёлцы Куокала ў Фінляндыі, на якой пабудаваў маёнтак і назваў «{{нп3|Пенаты, сядзіба|Пенаты|ru|Пенаты (усадьба)}}». У кастрычніку ў Пецярбургу пазнаёміўся з [[Максім Горкі|М. Горкім]]. У канцы года Рэпін парваў зносіны з «Миром Искусства», які ўзначальваў [[Сяргей Паўлавіч Дзягілеў|С. П. Дзягілеў]]. У 1897—1900 гадах між іншых намаляваў партрэты {{нп3|Дзмітрый Анфімавіч Шчарбіноўскі|Д. Шчарбіноўскага|ru|Щербиновский, Дмитрий Анфимович}}, [[Анатоль Фёдаравіч Коні|А. Коні]], [[Адрыян Віктаравіч Прахаў|В. Прахава]], [[Максім Горкі|М. Горкага]], {{нп3|Уладзімір Аляксеевіч Гіляроўскі|У. Гіляроўскага|ru|Гиляровский, Владимир Алексеевич}}, [[Васіль Фёдаравіч Свіньін|В. Свіньіна]], [[Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў|А. Памяранцава]], {{нп3|Пётр Пятровіч Гнедзіч|П. Гнедзіча|ru|Гнедич, Пётр Петрович}}, паасобныя партрэты дачкі і сына [[Канстанцін Міхайлавіч Фафанаў|К. Фафанава]] і іншыя. У 1892—1900 жыў наездамі і працаваў ва ўласным маёнтку Здраўнёва на беразе [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] (цяпер [[Віцебскі раён]]). Тут створаны карціны «[[Беларус (карціна)|Беларус]]», «{{нп3|Асенні букет||ru|Осенний букет}}». «Паляўнічы з ружжом», «На Заходняй Дзвіне. Усход сонца» (эцюд; усе 1892), «Святочнае гулянне ў Здраўнёве» (1893), «Касец-літвін» (1894), «Дуэль», «Месячная ноч. Здраўнёва», «Партрэт сына Юрыя на тэрасе здраўнёўскага дома» (усе 1896), абразы «Хрыстос» (1894) і «Маці Божая» (1896) для царквы суседняй вёсцы Слабада, партрэты дачок Веры і Надзеі і інш. У Здраўнёве Рэпін часта наведвалі вядомыя людзі Віцебска і наваколляў: гісторык [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]], краязнавец і грамадскі дзеяч [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|У. К. Стукаліч]], фатограф С. А. Юркоўскі і інш. Пад уплывам Стукаліча Рэпін збіраўся напісаць гістарычную карціну пра Віцебскае паўстанне 1623 (не здзейснена, захаваўся эскіз «Пропаведзь Кунцэвіча ў Віцебску», (1893)). === 1900—1910 === [[Image:Repin state council2.jpg|250px|thumb|«Урачыстае пасяджэнне Дзяржаўнага савета», 1900]] [[Image:Pobedonostsev by repin.jpg|250px|thumb|Канстанцін Пабеданосцаў]] У маі 1900 года Рэпіны з’ехалі ў Парыж, дзе І. Рэпін быў членам міжнароднага журы па жывапісе на [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўцы]]. Падчас года І. Рэпін напісаў партрэты паміраючай {{нп3|Луіза дэ Мерсі-Аржанто|Луізы дэ Мерсі-Аржанто|ru|Мерси-Аржанто, Луиза де}}, жонкі {{нп3|Наталля Барысаўна Нордман|Наталлі Нордман|de|Natalia Nordman}}, [[Дзмітрый Сяргеевіч Меражкоўскі|Д. Меражкоўскага]], [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. Стасава]], [[Цэзар Антонавіч Кюі|Ц. Кюі]], [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|М. Антакольскага]]. У 1901 годзе Рэпін атрымаў заказ ад імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]]: напісаць юбілейнае паседжанне [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]]. Палатно плошчай 35 м², у рабоце над якім прымалі ўдзел мастакі [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Б. М. Кустодзіеў]] (правая частка карціны) і {{нп3|Іван Сямёнавіч Кулікоў, мастак|І. С. Кулікоў|ru|Куликов, Иван Семёнович}} (левая частка карціны), было выканана на працягу 1901—1903 гг. На карціне намалявана больш за восемдзесят чалавек — членаў Дзяржаўнага Савета, на чале з царом. Да карціны Рэпін напісаў каля пяцідзесяці партрэтных эцюдаў. У 1902—1903 гадах Рэпін таксама стварыў партрэты [[Васіль Васілевіч Самойлаў|В. Самойлава]], {{нп3|Іван Іванавіч Шамшын|І. Шамшына|ru|Шамшин, Иван Иванович}}, {{нп3|Дзмітрый Мартынавіч Сольскі|Д. Сольскага|ru|Сольский, Дмитрий Мартынович}}, {{нп3|Канстанцін Іванавіч Пален|К. Палена|ru|Пален, Константин Иванович}}, [[Міхаіл Іванавіч Хілкоў|М. Хілкова]], {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Обручаў|М. Обручава|ru|Обручев, Николай Николаевич}}, {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Галкін-Враской|М. Галкіна-Враскога|ru|Галкин-Враской, Михаил Николаевич}}, [[Аляксей Мікалаевіч Курапаткін|А. Курапаткіна]], {{нп3|Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнава-Цян-Шанскага|ru|Семёнов-Тян-Шанский, Пётр Петрович}}, [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. Траццякова]], {{нп3|Фёдар Густававіч Цёрнер|Ф. Цёрнера|ru|Тернер, Фёдор Густавович}}, [[Павел Пятровіч Чысцякоў|П. Чысцякова]], [[Анатоль Канстанцінавіч Лядаў|А. Лядава]], [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|В. Плевэ]], [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Вітэ]], {{нп3|Аляксей Паўлавіч Ігнацьевў|А. Ігнацьева|ru|Игнатьев, Алексей Павлович}}, [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|К. Пабеданосцаў]]. У 1904 годзе Рэпін апошні раз у жыцці наведаў [[Здраўнёва]]. У наступным годзе пасля двухмесячнага падарожжа па Італіі Рэпін падаў прашэнне аб адстаўцы. Быў звольнены загадам па Міністэрству двара ад 31 снежня 1905 года. Пасля 1905 правая рука канчаткова перастала яму служыць, прыкладна з 1907 мастак канчаткова перайшоў да пісанню левай рукой. 24 кастрычніка 1906 года зноў прызначаны на пасаду прафесара-кіраўніка з 1 чэрвеня 1906 года. У 1907 годзе наведаў Чугуеў. У верасні канчаткова пакінуў Акадэмію Мастацтваў. У 1904—1907 гадах былі напісаныя партрэты {{нп3|Іван Яўменьевіч Цвяткоў|І. Цвяткова|ru|Цветков, Иван Евменьевич}}, [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Л. Андрэева]], {{нп3|Марыя Фёдараўна Андрэева|М. Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}}, {{нп3|Леў Львовіч Талстой|Л. Талстога|ru|Толстой, Лев Львович}}, [[Вера Пятроўна Струкава|В. Струкавай]], {{нп3|Іван Раманавіч Тарханаў|І. Тарханава|ru|Тарханов, Иван Романович}}, {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Марозаў, рэвалюцыянер|М. Марозава|ru|Морозов, Николай Александрович (революционер)}}, {{нп3|Яўген Мікалаевіч Чырыкаў|Я. Чырыкава|ru|Чириков, Евгений Николаевич}}, [[Мара Канстанцінаўна Свярбеева|М. Оліў]], [[Архіп Іванавіч Куінджы|А. Куінджы]], [[Сцяпан Пятровіч Крачкоўскі|С. Крачкоўскага]], {{нп3|Аляксандр Дзмітрыевіч Зіноўеў|А. Зіноўева|ru|Зиновьев, Александр Дмитриевич}}, [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Д. Мендзялеева]] У 1908 годзе пачалі друкавацца першыя главы ўспамінаў І. Я. Рэпіна «Далёкае блізкае». У 1908—1910 гадах напісаны партрэты [[Марыя Барысаўна Чукоўская|М. Чукоўскай]], [[Людамір Вацлававіч Свентаржэцкі|Л. Свентаржэцкага]], {{нп3|Соф'я Уладзіміраўна Паніна|С. Панінай|ru|Панина, Софья Владимировна}}, {{нп3|Васіль Дзмітрыевіч Міліоці|В. Міліоці|ru|Милиоти, Василий Дмитриевич}}. === 1910—1920 === [[Image:Pushkin derzhavin.jpg|250px|thumb|«[[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкін]] чытае сваю паэму перад [[Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін|Дзяржавіным]]». 1911]] У 1910—1913 гадах былі напісаны партрэты {{нп3|Сцяпан Міхайлавіч Муратаў|С. Муратава|ru|Муратов, Степан Михайлович}}, {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзіміра Аляксандравіча|ru|Владимир Александрович}}, [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|П. Сталыпіна]], {{нп3|Ісаак Ізраілевіч Бродскі|І. Бродскага|ru|Бродский, Исаак Израилевич}}, {{нп3|Вільгельм Казімір Вільгельмавіч Бітнер|В. Бітнера|ru|Битнер, Вильгельм Казимир Вильгельмович}}, {{нп3|Ілья Сямёнавіч Астравухаў|І. Астравухава|ru|Остроухов, Илья Семёнович}}, {{нп3|Міхаіл Пятровіч Салаўёў|М. Салаўёва|ru|Соловьёв, Михаил Петрович}}, [[Уладзімір Міхайлавіч Бехцераў|У. Бехцерава]], [[Адэлаіда Іванаўна Андрэева-Шкілондзь|А. Андрэевай-Шкілондзь]], {{нп3|Іеранім Іеранімавіч Яскінскі|І. Ясінскага|ru|Ясинский, Иероним Иеронимович}}, [[Карней Іванавіч Чукоўскі|К. Чукоўскага]], [[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|У. Караленкі]]. У 1911 годзе на {{нп3|Сусветная выстаўка, 1911|Сусветнай выстаўцы|ru|Turin International}} ў асобным павільёне была арганізавана персанальная выстаўка І. Рэпіна. 16 студзеня 1913 года І. Я. Рэпін прыехаў у Маскву ў сувязі з пашкоджваннем карціны «{{нп3|Іван Грозны і сын яго Іван 16 лістапада 1581 года|Іван Грозны|ru|Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 года}}». 28 чэрвеня 1914 года ў Швейцарыі ад сухот памёрла жонка мастака. Рэпін, які прыехаў туды, не заспеў Наталлю Барысаўну ў жывых, змог толькі замаляваць магілу. Пасля смерці Нордман, стаў пажыццёвым уладальнікам сядзібы «Пенаты», апублікаваўшы завяшчанне, унёс на рахунак Акадэміі каля 30 тысячы рублёў на будучае ўтрыманне музея ў свой гонар — «Пенатаў». Толькі пасля смерці мачыхі Пенаты пачалі наведваць дочкі І. Рэпіна. У 1914 годзе напісаны партрэты [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Ф. Шаляпіна]], [[Сяргей Мітрафанавіч Гарадзецкі|С. Гарадзецкага]] з жонкай, {{нп3|Таццяна Львоўна Шчэпкіна-Купернік|Т. Шчэпкінай-Купернік|ru|Щепкина-Куперник, Татьяна Львовна}}, {{нп3|Мікалай Дзмітрыевіч Ермакоў|М. Ермакова|ru|Ермаков, Николай Дмитриевич}}, У ліпені прыехаў у Чугуеў, поўны творчых планаў і спадзяванняў. Набліжаўся сямідзесяцігадовы юбілей мастака. Ён марыў пасяліцца ў Чугуеве, стварыць свабодныя мастацкія майстэрні пад назвай, памятнай яму з дзяцінства, — «Дзелавы двор». Спадзяваўся, што майстэрні стануць цэнтрам развіцця народнага мастацтва Украіны. Паводле задумы, тут павінны былі рыхтаваць жывапісцаў, скульптараў, майстроў прыкладнога мастацтва. Меркавалася стварыць такія майстэрні, як керамічная, пазалотная, разьбы па дрэве дэкаратыўнага пано, ткацкая, ліцейная, такарная і сталярная. Школа павінна была ўтрымліваць вучняў бясплатна, мець практычнае прызначэнне і выконваць заказы насельніцтва. У гонар гэтай падзеі гарадскія ўлады выдзелілі для будаўніцтва «Дзелавога двара» шэсць дзесяцін зямлі ў лепшым месцы горада — над Данцом. Але школа так і не была пабудавана — пачалася першая сусветная вайна. Прыезд у Чугуеў у 1914 годзе быў апошнім. У 1915-16 гадах намаляваў партрэты [[Анатоль Фёдаравіч Коні|А. Коні]], [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|А. Рубінштэйна]], {{нп3|Васіль Сямёнавіч Сварог|В. Сварога|ru|Сварог, Василий Семёнович}}, {{нп3|Барыс Дзмітрыевіч Грыгор'еў|Б. Грыгор'ева|ru|Григорьев, Борис Дмитриевич}}, {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Яўрэінаў|М. Яўрэінава|ru|Евреинов, Николай Николаевич}}, [[Павел Васілевіч Самойлаў|П. Самойлава]], [[Антон Міхайлавіч Камашка|А. Камашкі]], {{нп3|Канстанцін Канстанцінавіч Восіпаў|К. Восіпава|ru|Олимпов, Константин Константинович}} У 1918 годзе працы Рэпіна былі выстаўлены ў салоне Стрындберга ў Хельсінкі. У 1917-20 гадах І. Рэпіным створаны партрэты [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|А. Керанскага]], {{нп3|Мікалай Уладзіміравіч Рэмізаў|М. Рэмізава|ru|Ремизов, Николай Владимирович}}, {{нп3|Сямён Восіпавіч Грузенберг|С. Грузенберга|ru|Грузенберг, Семён Осипович}}. У кастрычніку 1919 падараваў {{нп3|Фінскае мастацкае таварыства|Фінскаму мастацкаму таварыству|ru|Suomen Taideyhdistys}} 7 уласных твораў, якія знаходзіліся ў Пенатах, і 23 карціны рускіх мастакоў. У тым жа годзе адбылася выстаўка яго карцін у [[Стакгольм]]е. === 1920—1930 === У сакавіку 1920 года абраны ганаровым членам Фінскага мастацкага таварыства. Праз 2 месяцы, у маі 1920 года, падараваныя Рэпіным карціны былі выстаўлены ў музеі [[Атэнеум (Хельсінкі)|Атэнеум]] у Хельсінкі. У гэтым жа годзе ў газеце «Мір» Рэпін публікуе шэраг артыкулаў супраць савецкай улады. Для газеты «Агульная справа», якая выходзіла ў Парыжы, Рэпін піша ўспаміны пра Л. М. Талстога, прымеркаваныя да 10-годдзя з дня смерці пісьменніка. У 1920-я гады Рэпін стаў наведваць праваслаўны храм у пасёлку Куокала і спяваў на [[клірас]]е. У 1921 годзе быді праведзены выстаўкі ў Тэрыёкі і ў Выбаргу. У наступнае дзесяцігоддзе ладзіліся рэгулярныя выстаўкі як у Фінляндыі, так і ў іншых краінах. У лютым у газеце «Руль» выйшаў яго заклік «Людзі рускія», а ў газеце «Шлях» — нататка аб сучасным становішчы Расіі. У гэтым жа годзе адбылася выстаўка ў Нью-Ёрку. 22 сакавіка 1924 года атрымаў першае пасведчанне асобы — від на жыхарства, якая дазволіў пражываць у Фінляндыі, тэрмінам на два гады. Гэта адбылося ў Хельсінкі, у памяшканні Цэнтральнай доказнай паліцыі. У 1920-30 гадах былі створаны партрэты {{нп3|Панталеон Шындлер|П. Шындлера|ru|Шиндлер, Панталеон}}, [[Іван Пятровіч Паўлаў|І. Паўлава]], [[Акселі Гален-Калела]], [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|А. Архіпава]], {{нп3|Іван Цімафеевіч Савянкоў||ru|Савенков, Иван Тимофеевич}}, [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. Стасава]]. Мастак памёр [[29 верасня]] [[1930]] года ў [[Куокала|Куокале]], дзе і быў пахаваны ў парку сваіх любімых «Пенатаў», непадалёк ад дома і «Чугуевай горкі» — як мастак называў пагорак, які ўзвышаўся на яго ўчастку. {{нп3|Юрый Ільіч Рэпін|Сын Рэпіна Юрый|ru|Репин, Юрий Ильич}} таксама стаў мастаком. Род Рэпіна цяпер прадстаўляюць нашчадкі яго брата, якія жывуць у [[Ярвенпяа]]. Пляменнік мастака Ілья Рэпін вырабіў дзве [[праваслаўе|праваслаўных]] святыні ({{нп3|Рака, мастацтва|ракі|ru|Рака}}) для [[іканастас]]аў з дрэва: для малельні ў Ярвенпяа ў 1948 і праз 10 гадоў для новай праваслаўнай царквы на могілках у Хельсінкі. == Творчасць == У творчасці Рэпіна ўвасоблены лепшыя дасягненні дэмакратычнага мастацтва таго часу. У жанравых палотнах адлюстраваў супярэчнасці грамадскага жыцця паслярэформенай Расіі, паказаў сілу, веліч і чалавечую годнасць абяздоленага народа, раскрыў мужнасць і высакароднасць рэвалюцыянераў — «Бурлакі на Волзе» (1870—1873), «{{нп3|Хрэсны ход у Курскай губерні||ru|Крестный ход в Курской губернии}}», 1880—1883, «Адмова ад споведзі» (1879—1885), «[[Не чакалі (карціна)|Не чакалі]]» (1884—1888). У шматлікіх партрэтах стварыў глыбокапсіхалагічныя вобразы прадстаўнікоў розных пластоў рускага грамадства — «Мужычок з баязлівых», «Протадыякан» (абодва 1877), партрэты {{нп3|Партрэт Мадэста Мусаргскага|М. П. Мусаргскага|pl|Portret Modesta Musorgskiego}} (1881), [[Антон Антонавіч Дэльвіг|А. А. Дэльвіга]] (1882), [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстога]] (1877), [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. М. Траццякова]] (1901), групавы партрэт «Урачыстае пасяджэнне Дзяржаўнага савета» (1901—1903) і інш.). У гістарычных карцінах імкнуўся паказаць трагічныя пераплаценні чалавечых пачуццяў, моцныя драматычныя характеры — «Царэўна Соф’я» (1879), «Іван Грозны і яго сын Іван» (1885), раскрыць вольналюбівы дух народа — «Запарожцы пішуць пісьмо турэцкаму султану» (1878—1891). Творам Рэпіна ўласцівы глыбіня зместу, энергія і пластыка жывапіснай формы, цэльнасць кампазіцыі, выразнасць колеру і малюнка, майстэрства ў перадачы святло-паветранага асяроддзя. Дзейнасць Рэпіна зрабіла вялікі ўплыў на творчасць беларускіх партрэтыстаў канца 19 — пач. 20 ст. == Рэпін і Беларусь == Сярод вучняў І. Я. Рэпіна мастак [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Леў Альпяровіч]]. У 1988-м годзе адкрылі музей-сядзібу І. Я. Рэпіна «Здраўнёва». У Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь захоўваюцца 13 жывапісных палоцен Рэпіна, сярод іх: «Украінка каля плятня» (1876), «Запарожцы» (эскіз да карціны, 1880-я г.), партрэты [[Марыя Клаўдзіеўна Ценішава|М. К. Ценішавай]] (1893), {{нп3|Марыя Фёдараўна Андрэева|М. Ф. Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}} (1905). == Рэпін і Украіна == Жыццё і творчасць Іллі Яфімавіча цесна былі звязаны з Украінай. Мастак ведаў украінскую мову і гісторыю ўкраінскага народа. Ён з’яўляўся членам журы камісіі па ўзвядзенню помніка [[Т. Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]]. Нездаволены рашэннем камісіі, выйшаў з яе складу, як і некаторыя ўкраінскія мастакі. Ілья Яфімавіч асабіста зрабіў некалькі чарнавікоў праекта помніка, паколькі высока цаніў асобу Шаўчэнкі, называючы яго «апосталам свабоды». {{нп3|Вячаслаў Канстанцінавіч Развадоўскі|В. К. Развадоўскі|ru|Розвадовский, Вячеслав Константинович}} меў намер стварыць мастацкую паштоўку, атрыманыя грошы ад якой былі накіраваны на збудаванне помніка. Для гэтага Рэпін напісаў акварэллю «Праметэя» з паэмы Шаўчэнкі «{{нп3|Каўказ, паэма|Каўказ|ru|Кавказ (поэма)}}». Таксама ён стаў членам-заснавальнікам Таварыства па ахове помнікаў Т. Шаўчэнкі, статут якога не быў зацверджаны ўрадам<ref>Коваленко А. Н. Передвижники и Украина (страницы русско-украинских культурных связей), Киев, «Наукова думка», 1979 (с. 70-72)</ref>. І. Рэпін аказваў дапамогу камітэту пры Таварыстве прыгожых мастацтваў імя В. Верашчагіна ў г. [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]]. Таксама ён з’яўляўся ганаровым членам {{нп3|Кіеўскае літаратурна-артыстычнае таварыства|Кіеўскага літаратурна-артыстычнага таварыства|uk|Київське літературно-артистичне товариство}} і Кіеўскага таварыства старажытнасцей і мастацтва. == Рэпін і Фінляндыя == Рэпін захапляўся Фінляндыяй, называючы [[Хельсінкі|Гельсінгфорс]] кавалачкам [[Парыж]]а. Ён быў знаёмы са многімі дзеячамі фінскай культуры, напрыклад з мастаком [[Альберт Эдэльфельт]] і з паэтам [[Эйна Лейна]]. У 1919 годзе Рэпін падарыў {{нп3|Фінскае мастацкае таварыства|Фінскаму мастацкаму таварыству|ru|Suomen Taideyhdistys}} сваю калекцыю з 23 работ рускіх мастакоў і сямі ўласных. Так пачалася калекцыя Рэпіна [[Атэнеум (Хельсінкі)|Атэнеум]]<ref>[http://www3.lappeenranta.fi/museot/verkkonayttelyt/kesa2006/repin/repin/repin_ja_suomi.pdf Helena Soini, Ilja Repin ja Suomi.]</ref>. Пазней, у 1960-х гадах, вядомыя малюнкі і карціны Рэпіна з калекцыі Шувалава, якія знаходіліся ў Фінляндыі, былі прапанаваны Музею Атэнеум для пакупкі. Музей адхіліў прапанову, патлумачыўшы, што твораў Рэпіна ўжо дастаткова. У выніку вялікая частка прапанаваных твораў апынулася ў [[Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]]<ref>Mejias-Ojajärvi, s. 117</ref>. У 1920 фінскія мастакі выбралі Рэпіна ганаровым членам Таварыства мастакоў Фінляндыі. З гэтай нагоды ў рэстаране гатэля кают-кампанія ў Хельсінкі адбылася ўрачыстая вячэра, а потым мастакі пачалі пісаць вялікую карціну ''Знакамітасці Фінляндыі''<ref>Mejias-Ojajärvi, s. 105</ref>, якая была скончана шмат гадоў праз. У цяперашні час карціна выстаўлена ў кафэ Атэнеум. == Палітычныя погляды == Рэпін адмоўна ставіўся да [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая Другога]], называў яго «гнюсным варварам», «высокадзяржымордзіем», марыў «што гэтая „брыдота“ абваліцца»<ref>Корней Чуковский. Современники. Серия: Жизнь замечательных людей. Издательство: Молодая гвардия</ref>. Аднак пасля рэвалюцыі, у [[1918]] годзе, ён піша карціну «Быдла імперыялізму», своеасаблівы працяг тэмы бурлакоў, дзе яны выглядаюць бруднымі, тупымі і выродлівымі. Сам Рэпін аб гэтай карціне казаў: «„Быдла“ — глыбока разбэшчаная істота: пастаянна сутыкаючыся з паліцыяй, яно засвойвае яе здольнасці драпежнічаць па-воўчы, падхалімнічаць, але хутка прыходзіць да расправы над сваімі гаспадарамі, калі яны слабеюць…»<ref>[http://www.radiorus.ru/news.html?rid=4342&date=29-07-2009&id=367304 «Пенаты» — усадьба Ильи Репина, на берегу Финского залива | Радио России]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Спробы Савецкага ўрада вярнуць Рэпіна ў [[СССР]] не ўдаліся, угаворы сяброў не падзейнічалі; у прыватных лістах ён сцвярджаў, што пакуль ва ўладзе [[бальшавікі]], не жадае мець з Расіяй нічога агульнага. У апошнія гады жыцця Рэпін стварыў шэраг карцін на рэлігійныя тэмы. Рэзка адмоўна ставіўся да {{нп3|Рэформа рускай арфаграфіі 1918 года|рэформы рускай арфаграфіі 1917-1918 гг.|ru|Реформа русской орфографии 1918 года}}<ref name="autogenerated1">Если Вы так любите Репина, разрешите ему букву ять. Ничего другого он не хочет. [http://www.chukfamily.ru/Elena/Articles/Repin.htm Елена Чуковская. Почему Репин не приехал в СССР?] [[Литературная газета]], 11.09.1997 года</ref><ref name="autogenerated2">Репин не верит большевикам и боится их. Все их нововведения — такие как «новый стиль» и «новая орфография» — для него непереносимы. Особенно ненавистна новая орфография. Умиляют его просьбы к другу, чтобы книга его печаталась по «старой» орфографии. И чудо — по закону любви Чуковский приостанавливает печатание книги (которая так и не выйдет в свет) и идет в Государственное издательство для получения разрешения на «яти». Но, оказывается, все «яти» в типографиях конфискованы. — [http://www.seagullmag.com/article.php?id=1345 Переписка творцов: Репин и Чуковский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071023005504/http://www.seagullmag.com/article.php?id=1345|date=23 кастрычніка 2007}}. [http://www.seagullmag.com/author.php?id=213 Ирина Чайковская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012094706/http://www.seagullmag.com/author.php?id=213|date=12 кастрычніка 2008}} ([[Бостон]]).</ref>. Хоць рэформу гэту падрыхтавалі задоўга да рэвалюцыі, і пастанова камісіі выйшла яшчэ ў маі 1917<ref name="реф11051917">[http://www.textology.ru/article.aspx?aId=196 Постановления Совещания по вопросу об упрощении русского правописания, принятые 11 мая 1917 г.] — Изв. Российской Академии наук 6-я серия, 1917, № 15, 1 нояб., стр. 1183—1187.</ref>, «Прыдуманая [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] арфаграфічная рэформа стала трывала асацыявацца ў яго з бальшавікамі»<ref name="рефЪ">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=418989 100 лет сплошного буквоедства]</ref>. «Антырэформенная» пазіцыя Рэпіна ў пытанні арфаграфіі сфарміравалася, аднак, не на палітычнай, а на асабліва асобаснай аснове. Замена «яць» на «е» ў яго прозвішчы стварала перадумовы магчымасці чытання Р''е''пин як Р''ё''пін, што літаральна яго злавала. І калі ў «Пенаты» пасля [[1918]] года сталі прыходзіць лісты, адрасаваныя Р''е''пину, мастак з абурэннем вяртаў іх фінскім паштарам, паказваючы на канверт: «ніякага Рёпіна тут не жыве!»<ref name=autogenerated1 />. == Памяць == У 1930-я гады пачынаецца сапраўдны культ Рэпіна на радзіме, калі яго працы сталі ўзорамі перыяду ''сацыялістычнага рэалізму'' ў СССР. Імя Рэпіна ўстала ў адным шэрагу з імёнамі [[Леў Мікалаевіч Талстой|Талстога]], [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|Мусаргскага]] і [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|Рымскага-Корсакава]]. Рэпін сам напісаў працы на тэмы рэвалюцыі, такія як: «Расстрэл дэманстрантаў», «Чырвонае пахаванне» і «Ля царскай шыбеніцы», якія ён падарыў музею рэвалюцыі з нагоды візіту дэлегацыі савецкіх мастакоў летам 1926 года<ref>[http://ryibak.pravoverie.ru/node/81 Картина крови] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081214110107/http://ryibak.pravoverie.ru/node/81 |date=14 снежня 2008 }}</ref><ref>Maria Karpenko, Jelena Kirillina, Galina Pribulskaja, Natalia Vatenina Ilja Repin — Maalauksia, grafiikkaa, 1984, стр 242, Tammi, Helsinki & Aurora, Leningrad,ISBN 951-30-5800-X</ref>. Сярод гэтых карцін ёсць партрэт [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскага]]<ref>[http://evtushenko75.livejournal.com/26758.html Малоизвестный Репин] {{ref-ru}}</ref>. Рэпін стаў адным з нямногіх эмігрантаў, якія атрымалі прызнанне ў СССР, у прыватнасці, у 30-я гады. Апошняя прыжыццёвая біяграфія І. Я. Рэпіна, якая пачынаецца са слоў «выбітны рускі жывапісец», выйшла ў СССР у сёмым томе {{нп3|Малая савецкая энцыклапедыя|Малой Савецкай энцыклапедыі|ru|Малая советская энциклопедия}}<ref name="МСЭ_Р">Репин И. Е.// Малая советская энциклопедия. Т. 7. — М.: АО Сов. энциклопедия. 1930. — стлб. 305—306.</ref>. Па запісе на абароце тытульнай старонкі, рэдакцыйная праца над томам была завершана 31 жніўня 1930 — менш, чым за месяц да смерці мастака. == Гл. таксама == * [[Здраўнёва]] * [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Москвинов В., Репин в Москве, М., 1955; * Иванов С., Москва в жизни и творчестве И. Е. Репина, М., 1960; * Грабарь И. Э., Репин, т. 1—2, М., 1963—64; * Новое о Репине, Л., 1969; * Лясковская О. А., И. Е. Репин, 3 изд., М., 1982; * Стернин Г. Ю., И. Е. Репин. Альбом, Л., 1985; * Федоров-Давыдов А. А., И. Е. Репин, 2 изд., М., 1989. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/repin_zdravnjovo_bibliograficheskij Репин и Здравнёво. Библиографический указатель. 1995—2001 / Сост. Шишанов В. А. Витебск: Витебский областной краеведческий музей, 2001. 20 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160324123627/https://issuu.com/linkedin63/docs/repin_zdravnjovo_bibliograficheskij |date=24 сакавіка 2016 }} * Сухоруков А., Шишанов В. К истории создания музея-усадьбы И. Е. Репина «Здравнёво» // Белорусско-русское культурное взаимодействие конца XIX-начала XX в.: Материалы научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения И. Е. Репина и 100-летию пребывания художника в Беларуси. Витебск, 1995. С.111-117. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/1996_oblik_zdravnevo Шишанов В. Здравнёво. Исторический облик и музеефикация усадьбы // Матэрыялы II Міжнароднай канферэнцыі па праблемах музеефікацыі унікальных гістарычных тэрыторый. Полацк, 1996. С.38-44.] * Сухарукаў А., Шышанаў В. Музей-сядзіба І. Я. Рэпіна «Здраўнёва» як цэнтр развіцця беларуска-рускіх культурных сувязяў// Нацыянальныя меншасці Беларусі. Кн.3. Брэст-Мінск, 1996. С.18-19. * Шишанов В. Репин в Белоруссии // Служба спасения 01 (Минск). 2000. № 5. С.54-57. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2000_vicebski_sshytak_zdraunjova Шышанаў В. Невядомае Здраўнёва // Віцебскі сшытак. 2000. № 4. С.90-115.] * Шышанаў В. Беларусь і беларусы вачыма Іллі Рэпіна // Гісторыя, культуралогія, мастацтвазнаўства: Матэрыялы III Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый» (Мінск, 21-25 мая, 4-7 снеж. 2000 г.). Мн.: «Беларускі кнігазбор», 2001. (Беларусіка = Albaruthenica; Кн. 21). С.311-316. * Сухарукаў А., Шышанаў В. Рэпіна І. Я. Музей-сядзіба «Здраўнёва» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т.6. Кн.1. Мн.: БелЭн, 2001. С.174. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2004_repinskie_chtenija Шишанов В. А. Здравнёво: после октября 1917 // Репинские чтения: Материалы чтений в Музее-усадьбе И. Е. Репина «Пенаты» (2003—2004). СПБ.: «ИП Комплекс», 2004. С.80-89.h] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2004_repinskie_chtenija Шишанов В. А. К истории коллекции работ Репина в Витебском областном краеведческом музее // Репинские чтения: Материалы чтений в Музее-усадьбе И. Е. Репина «Пенаты» (2003—2004). СПБ.: «ИП Комплекс», 2004. С.90-97.] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2010_zdravnevskaja_shkola Шишанов, В. А. Материалы Государственного архива Витебской области о школе в усадьбе «Здравнево» / В. А. Шишанов // Адукацыя на Віцебшчыне: гісторыя і сучаснасць: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., Віцебск, 30-31 сакавіка 2010 г., Віц. дзярж. ун-т, редкал.: В. У. Акуневіч (адк. рэд.). — Віцебск: УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2010. — С.128-132.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160202213601/http://issuu.com/linkedin63/docs/2010_zdravnevskaja_shkola |date=2 лютага 2016 }} * Шишанов, В. А. [https://issuu.com/linkedin63/docs/2015_repin_zdravnevo_gtg Здравнёвские работы И. Е. Репина в русской художественной критике конца XIX — начала ХХ в. / В. А. Шишанов // Творчество И. Е. Репина и проблемы современного реализма. К 170-летию со дня рождения: материалы Международной научной конференции / ред. кол. Т. В. Юденкова, Л. И. Иовлева, Т. Л. Карпова. — Москва: Гос. Третьяковская галерея, 2015. — С. 117—130.] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2013_ik_zdravnevskij_dom Шишанов, В. А. «Все вытекло из удобств и необходимости…» (Главный дом усадьбы И. Е. Репина «Здравнёво») / В. А. Шишанов // Искусство и культура (Витебск). — 2013. — № 4. — С. 95 — 100.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160916045718/https://issuu.com/linkedin63/docs/2013_ik_zdravnevskij_dom |date=16 верасня 2016 }} * [http://www.academia.edu/49327797/2019_Repin_GTG_Shishanov Шишанов, В. А. «Ниспровержение на пьедестал»: Илья Репин в советской печати 1920-1930-х годов / В. А. Шишанов // Архип Куинджи и его роль в развитии художественного процесса в ХХ веке. Илья Репин в контексте русского и европейского искусства. Василий Дмитриевич Поленов и русская художественная культура второй половины XIX — первых десятилетий XX века : материалы научных конференций. — М. : Гос. Третьяковская галерея, 2020. — С. 189—206.] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/280833|title=Рэпін назваў Мураўёва-Вешальніка «агідным гноем» і іншыя малавядомыя факты пра мастака, яго віцебскі перыяд ды як ён «мацаў» беларусаў|website=Наша Ніва|date=2024-06-09|access-date=2024-06-10}} * [http://www.abcgallery.com/R/repin/repin.html Ilya Repin at Olga’s Gallery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150502142446/http://www.abcgallery.com/R/repin/repin.html |date=2 мая 2015 }} * [http://smallbay.ru/repin.html Илья Репин. Картины и биография] * [http://repin.chuguev.net/Zdravnevo.htm Шишанов В. А. К истории коллекции работ Репина в Витебском областном краеведческом музее] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ |date=29 верасня 2008 }} * [http://repin.chuguev.net/Zdravnevo.htm Шишанов В. А. РЕПИН И БЕЛАРУСЬ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ |date=29 верасня 2008 }} * [http://repin.chuguev.net Художественно-мемориальный музей И. Е. Репина (г. Чугуев)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ |date=29 верасня 2008 }} * [http://oiru.archeologia.ru/phorum/read.php?15,5626,5626 Валерий Шишанов Здравнёво: После октября 1917] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090111181252/http://oiru.archeologia.ru/phorum/read.php?15,5626,5626 |date=11 студзеня 2009 }} * [http://www.russianmuseums.info/M267 Penaty, currently a museum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927014550/http://www.russianmuseums.info/M267 |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/714-repin-ilya-e Рэпін Ілля Яхімавіч. Карціны] [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1228-ilya-repin і біяграфіі] * [http://zviazda.by/2014/12/65706.html Карціна Рэпіна «Здраўнёва»]{{Недаступная спасылка}} {{Перасоўнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэпін Ілья Яфімавіч}} [[Катэгорыя:Перасоўнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Карціны Ільі Рэпіна|*]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі-рэалісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Постаці Сестрарэцка]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва ў філатэліі]] [[Катэгорыя:Пенсіянеры Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харкаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] qownxjjlxjqvnex9ilqep4f1u0582hq 0 47829 5193372 4061823 2026-09-05T16:16:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193372 wikitext text/x-wiki '''Усебеларускае аб’яднанае казацтва''' — грамадская арганізацыя ў [[Беларусь|Беларусі]]. Заснавана [[12 чэрвеня]] [[1997]] года. Мэты арганізацыі — развіццё і папулярызацыя казацтва ў Беларусі; адраджэнне і развіццё «лепшых бакоў казачага ўкладу жыцця», казачай і беларускай культуры, здабыч і рамёстваў; выхаванне моладзі, якая падтрымлівае развіццё казацтва, «у духу кахання і адданасці Айчыне»; яднанне славян; удзел у ваенна-патрыятычным выхаванні моладзі, ахове грамадскага парадку і навакольныя асяроддзі. Колькасць удзельнікаў — каля тысячы чалавек<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2008/02/16/ic_news_112_285845/ |title=Казаки Минска избрали своего атамана |access-date=29 кастрычніка 2009 |archive-date=23 лістапада 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091123213747/http://naviny.by/rubrics/politic/2008/02/16/ic_news_112_285845 |url-status=dead }}</ref>. Вярхоўны атаман — [[Мікалай Ярковіч]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.belkazak.narod.ru/ Сайт УАК] * [https://naviny.by/rubrics/society/2009/11/20/ic_news_116_321596 Макей считает необходимым развивать казачье движение в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140729014527/http://naviny.by/rubrics/society/2009/11/20/ic_news_116_321596/ |date=29 ліпеня 2014 }} [[Катэгорыя:Казацтва]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:1997 год у Беларусі]] rftd7qlp7mpqpxbnp3fb1zgyk2qggbp 0 48656 5193396 5180710 2026-09-05T18:15:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193396 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = [[File:FCNaftan.png|thumb|]] |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = «нафтавікі» |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = Аляксандр Храпкоўскі |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = fcnaftan-novopolotsk.by | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 4169E1 | body1 = 4169E1 | rightarm1 = 4169E1 | shorts1 = 4169E1 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 4169E1 | socks2 = FFFFFF }} '''«Нафтан-Наваполацк»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001—2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. — «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на май 2026 года''<ref>{{Cite web |title=Игроки ФК «Нафтан» |url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/?page=3 |date=2026-03-18 |access-date=2026-05-21 |website=fcnaftan-novopolotsk. |language=ru |archive-date=11 чэрвеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611224939/https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/?page=3 |url-status=dead }}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Цітоў||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|-|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Абакар Акаяў||2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер|у арэндзе з «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]»|2005}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Кастамараў||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|39|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дэніс Федарэнка||2003}} {{Ігрок|42|{{Сцяг|Нігерыя}}|Аб|Джонатан Джон||2001}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Васіль Чярняўскі|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2006}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Кіріл Адамовіч|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Шаміль Гаджыеў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Алімхан Зайніваў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала-2|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Замбія}}|ПА|Голдэн Мафвэнта||2001}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Музафар Гурбанаў|у арэндзе з «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]»|2002}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілля Селязнёў||2007}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Аляксандравіч||1997}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч||2003}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яўгеній Зямко||1996}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Казахстан}}|ПА|Вадзім Якаўлеў||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Суша||2007}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзмітрый Латыхаў||2003}} {{Ігрок|70| {{Сцяг|Італія}}{{Сцяг|Сенегал}}|Нап|Саліў Ціўнэ|у арэндзе з «[[МЛ Віцебск |МЛ]]» Віцебск|2002}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === '''Асноўная крыніца'''|<ref>{{cite web|title=Нафтан-Новополоцк.Тренеры|url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2|website=fcnaftan-novopolotsk.by|access-date=2026-05-21|lang=ru|date=2026-03-18|7=|archive-date=8 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260508120619/https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2|url-status=dead}}</ref> * {{Сцяг|Беларусь}} (нар. -) — галоўны трэнер''<ref>{{Cite web |title=Вячеслав Геращенко вновь возглавил «Сморгонь»|url=https://betnews.by/vyacheslav-gerashhenko-glavnyj-trener-smorgoni/ |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-21 |website=betnews.by |language = ru}}</ref>. * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер(в.а. галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўгеній Малчан]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Наўмовіч]] — трэнер-адміністратар * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Аўсейчык]] — урач спартыўнай медыцыны * {{Сцяг|Азербайджан}} [[Эльмар Мярзаеў]] (нар. 1963) — трэнер-масажыст * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Трайдук (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12 ''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая (Д1)]] | ''' 14 ''' |30 |5 |11 |14 |27-44 | ''' 26 ''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/16 фіналу]] | |- |2025 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая (Д1)]] |'''13''' |30 |8 |4 |18 |35-55 |'''28''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 фіналу]] | |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (май 2023- верасень 2024) * [[Ігар Крыўшчанка]] (верасень 2024 — студзень 2026) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — май 2026) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі 2026 — н.ч) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] lwc75up4bpnkjstpydofkltn91ie2or 0 49201 5193384 5133707 2026-09-05T16:52:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193384 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Усходняе партнёрства |альтэрнатыўная = {{lang-en|Eastern Partnership}} |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = EU-Eastern Partnership.svg |шырыня_карты1 = 250px |легенда1 = {{Легенда|#003399|Еўрапейскі Саюз}} |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = {{Легенда|#ff6600|Краіны Усходняга партнёрства}} |членства = {{ARM}}<br>{{AZE}}<br>{{BLR}}<br>{{GEO}}<br>{{MDA}}<br>{{UKR}} |тып_цэнтра = Арганізатар |цэнтр = {{Сцяг Еўрасаюза}} [[Еўрапейскі саюз]] |тып = праект European External Action Service |мовы = мовы ЕС |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = {{SWE}}<br>{{POL}} |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = 26 мая 2008 |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = [https://eeas.europa.eu/diplomatic-network/eastern-partnership_en Афіцыйны сайт] |вікісховішча = }} '''Усхо́дняе партнё́рства''' ({{lang-en|Eastern Partnership}}) — праект [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], скіраваны на паглыбленне адносін з 6 краінамі былога [[СССР]]. == Ідэя праекта == Праект «Усходняе партнёрства» ініцыянаваўся пачаткова [[Польшча]]й і [[Швецыя]]й. Сумесная ініцыятыва аб’ядноўвае [[Еўрапейскі Саюз]] (ЕС), краіны — члены ЕС і шэсць краін «Усходняга партнёрства» — [[Арменія|Арменію]], [[Азербайджан]], [[Беларусь]], [[Грузія|Грузію]], [[Малдова|Малдову]] і [[Украіна|Украіну]]. Гэта ініцыятыва з’явілася як асаблівае усходняе прадаўжэнне Еўрапейскай палітыкі суседства, якая прадугледжвае наладжванне як двухбаковых, так і шматбаковых адносін. Свой падыход да «Усходняга партнёрства» ЕС вызначыў як арыентаваны на вынікі. У сувязі з гэтым Еўрапейскі саюз вылучыў 20 ключавых задач, якія павінны быць рэалізаваны да 2020 года. Яны ў прыватнасці датычацца такіх сфер, як эканамічнае развіццё і рыначныя магчымасці, умацаванне інстытутаў і належнае кіраванне, мабільнасць і кантакты паміж людзьмі, транспартныя зносіны, энергаэфектыўнасць, навакольнае асяроддзе і змяненне клімату, узаемадзеянне з арганізацыямі грамадзянскай супольнасці, узмацненне барацьбы за гендарную роўнасць і супраць дыскрымінацыі<ref>[http://blr.belta.by/politics/view/samit-ushodnjaga-partnerstva-adkryvaetstsa-sennja-u-bruseli-64075-2017/ blr.belta.by]</ref> == Гісторыя праекта == Абвяшчэнне праекта міністрам замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] пры ўдзеле [[Швецыя|Швецыі]] адбылося [[26 мая]] [[2008]] года. Міністр замежных спраў Польшчы [[Радослаў Сікорскі]] выказаў меркаванне, што на ўсходзе ёсць еўрапейскія суседзі і ўсе яны маюць права аднойчы ўступіць у ЕС. Міністр замежных спраў Швецыі [[Карл Більт]] ў сваю чаргу адзначыў, што прыйшоў час паглядзець на ўсход, каб убачыць, што Еўропа можа зрабіць для ўмацавання дэмакратыі<ref>{{cite web|url=https://euobserver.com/foreign/26211|title='Eastern Partnership' could lead to enlargement, Poland says|publisher=EUobserver|date=2008-05-27|accessdate=2017-03-31}} {{ref-en}}</ref>. З моманту заснавання «Усходняга партнёрства» адбыліся саміты ў [[Пражскі саміт Усходняга партнёрства|Празе]] (2009), у [[Варшаўскі саміт Усходняга партнёрства|Варшаве]] (2011), у [[Віленскі саміт Усходняга партнёрства|Вільні]] (2013), у [[Рыжскі саміт Усходняга партнёрства|Рызе]] (2015), [[Брусель|Брусэлі]] (2017).<ref>http://collections.internetmemory.org/haeu/content/20160313172652/http://eeas.europa.eu/top_stories/2015/infographics_eastern_partnership_riga_summit_en.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170502024422/http://collections.internetmemory.org/haeu/content/20160313172652/http://eeas.europa.eu/top_stories/2015/infographics_eastern_partnership_riga_summit_en.htm |date=2 мая 2017 }}</ref> Першы [[саміт]] краін-удзельніц праграмы «Усходняе партнёрства» адбыўся [[7 мая]] [[2009]] года ў [[Прага|Празе]], з удзелам [[Азербайджан]]а, [[Арменія|Арменіі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Грузія|Грузіі]], [[Малдова|Малдовы]] і [[Украіна|Украіны]]. Была прынята сумесная дэкларацыя па пытанням «Усходняга партнёрства» і адбылося яго афіцыйнае заснаванне. У маі 2010 года на варшаўскім саміце Польшча прапанавала стварыць у рамках праграмы «Усходняе партнёрства» так званы «гурт сяброў» і запрасіла Расію ўдзельнічаць у гэтай структуры. Першае пасяджэнне міністраў замежных спраў у рамках Усходняга партнёрства прайшло [[9 снежня]] [[2009]] года ў [[Брусель|Бруселі]]. У ліпені 2012 года [[Еўрапейскі парламент]] заклікаў міністраў замежных спраў абмеркаваць на сустрэчы ў Бруселі сітуацыю з правамі чалавека ў Беларусі. [[Image:Eastern-Partnership-Summit-22-05-2015-2772.jpg|300px|thumb|Саміт «Усходняга партнёрства» 22 мая 2015 года.]] 28—29 лістапада 2013 года адбыўся [[Віленскі саміт Усходняга партнёрства]] Прадстаўнікі Грузіі і Малдовы парафіравалі [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагаднення аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам]]. Устрымаліся ад яго падпісання Арменія і Украіна. Рашэнне Кабінета Міністраў Украіны аб прыпыненні працэсу падрыхтоўкі заключэння [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагаднення аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам]], якое было прынята за тыдзень да Віленскага саміту, а таксама паўторная вусная адмова ўкраінскага прэзідэнта [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктара Януковіча]] падпісаць Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам і Пагадненне аб паглыбленай і ўсёабдымнай зоне свабоднага гандлю ЕС з Украінай ужо ў ходзе Віленскага саміту Усходняга партнёрства<ref>[http://timer.od.ua/news/sammit_es_yanukovich_ne_stal_podpisivat_soglashenie_ob_assotsiatsii_827.html Янукович не стал подписывать соглашение об ассоциации. Таймер, 29.11.2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129041419/http://timer.od.ua/news/sammit_es_yanukovich_ne_stal_podpisivat_soglashenie_ob_assotsiatsii_827.html |date=29 лістапада 2014 }}</ref> паклалі пачатак [[Еўрамайдан|масавым пратэстам у краіне (т.зв. «Еўрамайдана»)]]. 21—22 мая 2015 года ў [[Рыга|Рызе]] ([[Латвія]]) адбыўся саміт Усходняга партнёрства — з удзелам Украіны, Беларусі, Малдовы, Арменіі, Грузіі і Азербайджана. Чарговы саміт ініцыятывы «Усходняе партнёрства» адбыўся ў [[Брусель|Бруселі]] 24 лістапада 2017 года. Па выніках саміту прынята сумесная дэкларацыя, у якой удзельнікі пацвярджаюць высокую важнасць «Усходняга партнёрства» ў якасці асаблівага вымярэння еўрапейскай палітыкі суседства. У дакуменце гаворыцца аб развіцці і ўмацаванні адносін паміж Еўрасаюзам і краінамі-партнёрамі. Пры гэтым пацвярджаецца суверэннае права кожнай дзяржавы самастойна вызначаць узровень і мэты ў адносінах з ЕС. Асобная ўвага ўдзелена бяспецы і стабільнасці ў рэгіёне. У прыватнасці, удзельнікі саміту заклікалі аднавіць намаганні для мірнага вырашэння канфліктаў на базе прынцыпаў і норм міжнароднага заканадаўства. У дэкларацыі таксама гаворыцца аб развіцці ў эканамічнай і сацыяльнай сферах, удасканаленні транспартных сувязей, узаемадзеянні ў энергетыцы, па пытаннях экалогіі, развіцця міжасобасных кантактаў, уключаючы адукацыю, культуру, навуку, маладзёжнае асяродззе<ref>[http://blr.belta.by/politics/view/lidary-es-zajauljajuts-ab-vazhnastsi-partnerstva-z-ushodnimi-susedzjami-u-tym-liku-belarussju-64112-2017/ blr.belta.by]</ref>. Па выніках саміту прадстаўнікі Ерапейскага Саюзу падкрэслілі, што ў краін-удзельніц праграмы «Усходняга партнёрства» ў агляднай будучыні няма перспектывы на ўступленне ў Еўрапейскі Саюз<ref>[https://belprauda.org/stranam-vostochnogo-partnerstva-chlenstvo-v-es-ne-obeshhayut/ Странам «Восточного партнерства» членство в ЕС не обещают]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Кіраўнік Еўракамісіі [[Жан-Клод Юнкер]] заявіў, што пытанне ўключэння краін «Усходняга партнёрства» ў склад Еўрапейскага Саюзу не стаіць на парадку дня, і цяперашняя сустрэча не з’яўляецца «самітам пашырэння ЕС»<ref>[https://belprauda.org/stranam-vostochnogo-partnerstva-chlenstvo-v-es-ne-obeshhayut/ Странам «Восточного партнерства» членство в ЕС не обещают]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Палітыкі Еўрапейскага Саюзу, акрамя таго, далі зразумець, што ў краін-удзельніц «Усходняга партнёрства» няма неабходнасці рабіць выбар паміж добрымі адносінамі з Еўрапейскім Саюзам і супрацоўніцтвам з Расійскай Федэрацыяй<ref>[https://belprauda.org/stranam-vostochnogo-partnerstva-chlenstvo-v-es-ne-obeshhayut/ Странам «Восточного партнерства» членство в ЕС не обещают]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На саміце ў Бруселі таксама стала вядома, што Украіна не атрымае да канца 2017 г. чаканыя ёй 600 мільёнаў еўра фінансава-інвестыцыйнай дапамогі ад Еўрапейскага саюзу, а толькі атрымала абяцанні правесці ў 2018 г. еўрапейскую інвестыцыйную канферэнцыю адносна т.зв. «новага „плана Маршала“» па пытанні фінансавай дапамогі для Украіны<ref>[http://ruspravda.info/Poroshenko-hotel-bolshe-Evropi-a-poluchil-ot-vorot-povorot-29881.html Порошенко хотел «больше Европы», а получил от ворот поворот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171128021927/http://ruspravda.info/Poroshenko-hotel-bolshe-Evropi-a-poluchil-ot-vorot-povorot-29881.html |date=28 лістапада 2017 }}</ref>. 13-14 траўня 2019 года ў [[Брусель|Бруселі]] прайшоў юбілейны саміт «Усходняга партнёрства», адбыліся імпрэзы ў гонар 10-годдзя праграмы. У сувязі з самітам у Брусель прыбылі лідары ўсіх краін партнёрства, акрамя прэзідэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі (краіну на сустрэчы прадставіў міністар замежных спраў Уладзімір Макей)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29939103.html svaboda.org]</ref>. == Асноўныя прыярытэты да 2020 года == [[Еўрапейская камісія]] прапанавала 20 ключавых прыярытэтаў да 2020 году, якія зафіксаваныя ў дакуменце «Eastern Partnership — Focusing on key priorities and deliverables». <ref>[https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage_en/17364/EU%20identifies%2020%20key%20deliverables%20for%202020%20for%20the%20Eastern%20Partnership EU identifies 20 key deliverables for 2020 for the Eastern Partnership]</ref> Асноўнымі прыярытэтамі адносін паміж краінамі Усходняга партнёрства і [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] з’яўляюцца: # '''Эканамічнае развіццё і магчымасці рынку'''. <ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.eap-plus.eu/object/news/40 |title=EU identifies EaP PLUS as one of the milestones of the 20 key deliverables for the Eastern Partnership by 2020 |access-date=2 мая 2017 |archive-date=15 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115100058/https://www.eap-plus.eu/object/news/40 |url-status=dead }}</ref> Мэта [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] — падтрымліваць краіны Усходняга партнёрства ў напрамку да разнастайнасці, прыцягваць інвестыцыі і ствараць новыя працоўныя месцы. Каб гэта атрымалася, неабходна паляпшаць нарматыўную базу для бізнес-супольнасці, накіравацца на распрацоўку стратэгіі для малых і сярэдніх прадпрыемстваў і ў далейшым выкарыстоўваць стратэгіі ў працэсе прыняцця рашэнняў; стварыць працоўныя месцы на мясцовым узроўні. # '''Умацаванне інстытутаў і добрае кіраванне'''.<ref name=":0" /> Умова гэтага прыярытэту тычыцца барацьбы з [[Карупцыя|карупцыяй]], узмацнення дзяржаўнага кіравання і садзейнічання эфектыўнаму кіраванню рэформ для паляпшэння бізнес-ассяроддзя, эканамічнага росту і грамадскіх падзей; падтрымкі супрацоўніцтва ў галіне бяспекі, у прыватнасці, для вырашэння канфліктаў, прадухлення крызісных сітуацый, грамадзянскай абароны ад новых пагроз.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://ipn.md/en/integrare-europeana/81283 |title=Архіўная копія |access-date=2 мая 2017 |archive-date=18 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118112039/https://www.ipn.md/en/integrare-europeana/81283 |url-status=dead }}</ref> # '''Сувязь, энергаэфектыўнасць, змяненне клімату і навакольнага асяроддзя'''.<ref name=":0" /> Мэтай гэтага прыярытэту з’яўляецца паляпшэнне транспартных узаемасувязяў паміж [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] і краінамі Усходняга партнёрства і ўнутры саміх краін партнёрства; садзейнічанне новым магчымасцям у эканамічным развіцці; рэгіянальная эканамічная інтэграцыя і мабільнасць людзей, дзеянні ў энергетыцы і клімату, дапамога партнёрам Усходняга партнёрства стаць менш спрыяльнымі да знешніх рызыкаў і дапамагчы ім у развіцці устойлівай эканомікі, што магло б спрыяць прыцягненню [[Інвестыцыя|інвестыцый]] і садзейнічаць устойліваму развіццю, паляпшэнню энергаэфектыўнасці, згрупаваную разам з выкарыстаннем аднаўляльных крыніц энергіі і скарачэннем [[Парніковыя газы|выкідаў парніковых газаў]]. Рэгуляванне змены клімату ўключае ў сябе меры, накіраваныя на жыццё і здароўе насельніцтва, меры па зніжэнні ўздзеяння неспрыяльных умоў надвор’я. <ref name=":1" /> # '''Мабільнасць і міжасобасныя адносіны'''.<ref name=":0" /> Упор дадзенага прыярытэту накіраваны на развіццё прадпрымальніцтва і рэгуляванне па мадэрнізацыі працэсу, працаўладкаванне і развіццё; спрыяльнасць працаўладкавання моладзі, садзейнічанне абмену паміж людзьмі і правядзенню даследванняў і інавацыйнага супрацоўніцтва. Наступная мэта — [[лібералізацыя]] візавага рэжыму, мабільнасць інтэграванага кіравання межамі партнёрства.<ref name=":1" /> == Эканамічнае супрацоўніцтва == Беларускі журналіст [[Васіль Іваноў]] у 2011 г. звярнуў увагу на тое, што [[Еўрапейскі інвестыцыйны банк]] і [[Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця]] гатовыя падтрымліваць інвестыцыйныя праекты ў краінах-удзельніцах «Усходняга партнёрства»: для гэтага ЕІБ стварыў адмысловы фонд памерам больш 1,5 млрд еўра, а ЕБРР плануе вылучыць каля 3,7 млрд еўра для рэалізацыі праектаў у сферы энергетыкі, тэлекамунікацый і інфраструктуры. Акрамя гэтага, 4 красавіка 2011 года ў Брусэлі быў запушчаны праект «East Invest», накіраваны на прадастаўленне пазык малым і сярэднім прадпрыемствам. Для рэалізацыі праекта [[Еўрапейская Камісія]] і [[Еўрапейская Асацыяцыя Гандлёва-прамысловых палат]] падпісалі кантракт на суму 8,75 млн еўра. У ім удзельнічаюць 85 гандлёвых партнёраў і кансалтынгавых арганізацый, большасць з якіх — патэнцыйныя інвестары з краін-членаў ЕС<ref>{{cite web|url=http://bel.biz/completed/management/rynki/vostochnoe_partnerstvo_i_tamojennyiy_soyuz_plyusyi_i_minusyi_dlya_belarusi|title=Восточное партнерство и Таможенный союз: плюсы и минусы для Беларуси|publisher=Белорусский бизнес|date=2011-10-19|accessdate=2017-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220121140334/https://bel.biz/completed/management/rynki/vostochnoe_partnerstvo_i_tamojennyiy_soyuz_plyusyi_i_minusyi_dlya_belarusi/|archivedate=21 студзеня 2022|url-status=dead}} {{ref-ru}}</ref>. == Парламенцкае і культурнае супрацоўніцтва == {{Асноўны артыкул|Парламенцкая асамблея Еўранэст|Праграма ЕС і Усходняга партнёрства «Культура і крэатыўнасць»}} У межах Усходняга партнёрства створана [[Парламенцкая асамблея Еўранэст]], якая аб’ядноўвае прадстаўнікоў [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламента]] і парламентаў краін-удзельніц праекта, а таксама [[Праграма ЕС і Усходняга партнёрства «Культура і крэатыўнасць»]]. == Беларусь і «Усходняе партнёрства» == Нацыянальная платформа Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства была заснавана ў ліпені 2010 года. Першапачаткова яна разглядалася як самастойны суб'ект з цэнтралізаванай сістэмай прыняцця рашэнняў. Аднак частка ўдзельнікаў платформы, у першую чаргу прадстаўнікі кансорцыума «ЕўраБеларусь», выступалі за пашырэнне функцый і задач платформы за рамкі праекта Усходняга партнёрства, каб выкарыстоўваць узніклы патэнцыял для кансалідацыі грамадзянскай супольнасці і дэмакратычных рэформ. З-за абвастрэння супярэчнасцяў у бачанні будучыні платформы шэраг арганізацый нават выйшлі з яе. З-за цэнтралізаванага працэса прыняцця рашэнняў у рамках платформы так і не былі створаны рабочыя групы, каб уцягнуць асобныя НДА ў праекты па рэфармаванні той ці іншай сацыяльнай сферы<ref>Арцёменка, А. (Дэ)кансалідацыя грамадзянскай супольнасці ў Беларусі: зніжэнне патэнцыялу да салідарнага дзеяння, дэпалітызацыя і каштоўнасны разнабой / Алена Арцёменка // ARCHE Пачатак. — 2015. — № 4 (137). — С. 65—66.</ref>. 30 верасня 2011 г. Беларусь адмовілася ад удзелу ў саміце «Усходняга партнёрства» ў Варшаве ў знак пратэсту супраць рашэння арганізатараў не запрашаць на гэтую сустрэчу прэзідэнта [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]] і асуджэння палітычных рэпрэсій у краіне. Галоўнай тэмай саміта «Усходняга партнёрства» ў ліпені 2012 г. у Бруселі была Беларусь. Афіцыйны Мінск на саміце прадстаўляў міністр замежных спраў [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]. На прэс-канферэнцыі перад самітам міністр замежных спраў Польшчы [[Радослаў Сікорскі|Радаслаў Сікорскі]], каментуючы сітуацыю ў Беларусі, пацвердзіў гатоўнасць Еўрасаюза да дыялогу, падкрэсліўшы, аднак, што збліжэнне Беларусі з Еўропай залежыць ад самой Беларусі. У рамках саміту была прынята кароткая дэкларацыя, якая пацвярджае мэты і напрамкі работы «Усходняга партнёрства», вызначаныя ў ранейшых дэкларацыях<ref>{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2012/7/23/55579/|title=Беларусь в центре внимания саммита «Восточного партнерства»|publisher=Хартыя '97|date=2012-07-23|accessdate=2017-03-31}} {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя падзеі ў адносінах з [[Беларусь|Беларуссю]] накіраваны на паэтапнае супрацоўніцтва праз нядаўна створаную групу Каардынацыя ЕС-Беларусь, якая адлюстравана ў адзiнай структуры падтрымкі і ахоплівае перыяд 2017—2020 гг.<ref>[https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/swd_2016_467_f1_joint_staff_working_paper_en_v3_p1_8733051.pdf Дакумент  Eastern Partnership — Focusing on key priorities and deliverables.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170109084725/https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/swd_2016_467_f1_joint_staff_working_paper_en_v3_p1_8733051.pdf |date=9 студзеня 2017 }}</ref> 17 лістапада 2017 г. міністр замежных спраў Германіі [[Зігмар Габрыэль]] у Мінску афіцыйна запрасіў, каб беларускую дэлегацыю ў Брусель на саміт «Усходняга партнёрства» ўзначаліў прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка. Міністр замежных спраў Беларусі [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзімір Макей]] тады выказаў пазіцыю Беларусі: «Мы хочам мець нармальныя адносіны і з Усходам, і з Захадам, разумеючы, што мы знаходзімся на стыку гэтых двух геапалітычных гульцоў. Еўрапейскі Саюз для нас з’яўляецца другім [пасля Расіі] па значнасці гандлёва-эканамічным партнёрам. Адтуль да нас ідуць інвестыцыі, сучасныя тэхналогіі. Таму мы проста абавязаны мець нармальныя адносіны з Еўрапейскім Саюзам, уключаючы Германію, якая з’яўляецца членам ЕС»<ref>[http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/vice-kancler-germanii-my-dolzhny-vmeste-reklamirovat-belarus-kak Вице-канцлер Германии: Мы должны вместе рекламировать Беларусь как площадку для международного бизнеса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171119210912/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/vice-kancler-germanii-my-dolzhny-vmeste-reklamirovat-belarus-kak |date=19 лістапада 2017 }}</ref>. 24 лістапада 2017 г. міністр замежных спраў Беларусі Уладзімір Макей, які замест Аляксандра Лукашэнкі ўзначаліў беларускую дэлегацыю, у Брусэлі заявіў, што падагульняючая дэкларацыя саміту «Усходняга партнёрства» 2017 г. адпавядае чаканням Беларусі, накіравана ў будучае і не змяшчае канфрантацыйнай рыторыкі<ref>[http://blr.belta.by/politics/view/padagulnjajuchaja-deklaratsyja-samitu-ushodnjaga-partnerstva-adpavjadae-chakannjam-belarusi-makej-64117-2017/ blr.belta.by]</ref>. Уладзімір Макей адзначыў, што [[Беларусь]] з’яўляецца членам [[Еўразійскі эканамічны саюз|ЕАЭС]] і лічыць для сябе неабходным развіваць гэты саюз, бо ўжо адчувае выгоду ад свайго ўдзелу ў ЕАЭС, але адначасова разлічвае на тэхналагічнае і гандлёва-эканамічнае супрацоўніцтва з Еўрапейскім Саюзам<ref>[https://news.tut.by/economics/570333.html Макей: Упрекать нас в том, что мы стремглав бежим в ЕС, могут только маргинальные ущербные люди] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210209082014/https://news.tut.by/economics/570333.html |date=9 лютага 2021 }}</ref>. У сваім Пасланні беларускаму народу і [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнаму сходу]] 24 красавіка [[2018]] года [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] адзначыў: ''«Нам трэба максімальна выкарыстоўваць канструктыўны патэнцыял „Усходняга партнёрства“»''. Паводле яго слоў, «Усходняе партнёрства» павінна быць нацэлена на рэалізацыю канкрэтных праектаў, працаваць на пераадоленне раздзяляльных ліній, узмацненне еўрапейскай і еўразійскай інтэграцыі<ref>[http://president.gov.by/by/news_by/view/paslanne-da-belaruskaga-naroda-i-natsyjanalnaga-sxodu-18595/ president.gov.by]</ref>. Падчас візіту ў Мінск (Беларусь) 21—22 чэрвеня 2018 г. еўракамісар Ёханес Хан заўпэніў, што галоўная мэта "Усходняга партнёрства" — стварыць пояс стабільнасці і росквіту. А беларускі міністр замежных спраў Уладзімір Макей у сваю чаргу выказаўся, што ў адносінах паміж Беларуссю і Еўрасаюзам ёсць бар’еры ва ўзаемным гандлі, праблемы з транзітам беларускіх сельскагаспадарчых тавараў праз тэрыторыю Еўрасаюза, а Беларусі хацелася б выйсці на рынак Еўрасаюза са сваімі якаснымі і канкурэнтаздольнымі таварамі<ref>[https://sputnik.by/politics/20180622/1036179348/han-vostochnoe-partnerstvo-poyas-stabilnosti.html Хан: "Восточное партнерство" ставит цель создать пояс стабильности]</ref>. Каментуючы візіт еўракамісара Ёханеса Хана ў Мінск (Беларусь) 21—22 чэрвеня 2018 г., беларускі эксперт [[Дзяніс Анатолевіч Мельянцоў|Дзяніс Мельянцоў]] (каардынатар праграмы «Знешняя палітыка Беларусі» экспертнай ініцыятывы «Мінскі дыялог») адзначыў, што прабіцца на рынкі Еўрапейскага Саюзу няпроста нават для вытворцаў тых краін, якія падпісалі з Еўрасаюзам пагадненні аб зоне свабоднага гандлю (Украіна, Малдова), бо ёсць кватаванне, а для Беларусі, якая не мае з Еўрасаюзам нават базавага пагаднення аб эканамічным супрацоўніцтве, гэта яшчэ складаней, у тым ліку з-з мытных тарыфаў, еўрастандартаў і павольнага рэагавання бюракратычнага апарату Еўрасаюза<ref>[https://naviny.by/article/20180621/1529594394-lukashenko-priznalsya-komissaru-hanu-chto-opasaetsya-povtorit-put-sssr Лукашенко признался комиссару Хану, что опасается повторить путь СССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180723182032/https://naviny.by/article/20180621/1529594394-lukashenko-priznalsya-komissaru-hanu-chto-opasaetsya-povtorit-put-sssr |date=23 ліпеня 2018 }}</ref>. На фоне палітычнага крызісу 28 чэрвеня 2021 Беларусь заявіла аб прыпыненні ўдзелу ў ініцыятыве «Усходняе партнёрства», звязаўшы гэта «з уведзенымі Еўрапейскім Саюзам беспрэцэдэнтнымі абмежавальнымі мерамі ў дачыненні да Беларусі»<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=275159 nn.by]</ref>. == Ацэнкі праекта == На думку прэзідэнта Рады ЕС [[Дональд Туск|Дональда Туска]] «Усходняе партнёрства» дапамагло ўмацаваць і паглыбіць адносіны паміж усходнімі суседзямі Еўрасаюза<ref>[https://www.svaboda.org/a/30049122.html svaboda.org]</ref>. Існуюць разыходжанні паміж заходнімі і расійскімі ацэнкамі «Усходняга партнёрства». Першыя ў 2009 г. насілі пераважна пазітыўны характар<ref name="vestnik">{{cite web|url=http://www.vestnik.vsu.ru/pdf/lingvo/2010/01/2010-01-48.pdf|title=«Восточное партнёрство»: вызов российской дипломатии в Восточной Европе С. 209 {{ref-ru}}|publisher=Вестник Воронежского государственного университета|date=2009-08-18|accessdate=2017-05-04}}</ref>. Іх сутнасць зводзілася да таго, што пры граматным выкарыстанні заключаных у праграме магчымасцяў краіны-удзельніцы могуць атрымаць значныя выгады як у эканамічным, так і сацыяльна-палітычным планах<ref name="vestnik"/>. У расійскім палітычным і экспертна-аналітычным асяроддзі ў 2009 г. пазітыўныя ацэнкі праграмы практычна цалкам адсутнічалі<ref name="vestnik"></ref>. Аднак і усходнія, і замежныя эксперты сыходзіліся ў 2009 г. у адным: у агляднай будучыні варта чакаць актывізацыі расійскай і заходнееўрапейскай дыпламматыі на ўсходнееўрапейскім кірунку<ref name="vestnik"/>. Міністр замежных спраў Расійскай Федэрацыі [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргей Лаўроў]] адзначыў у 2009 г., што расійскі бок задавальняе імкненне развіваць праграму «Усходняга партнёрства» ў адпаведнасці і ў згодзе з Расіяй, каб пазбегнуць канфрантацыі і не ставіць усходнееўрапейскія краіны перад выбарам<ref>{{cite web|url=https://regnum.ru/news/1160335.html|title=Польша приглашает Калининградскую область РФ в программу «Восточное партнерство» ЕС|publisher=ИА «Regnum»|date=2009-05-06|accessdate=2017-03-31|archive-date=19 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819191358/https://regnum.ru/news/1160335.html|url-status=dead}} {{ref-ru}}</ref>. Пастаянны прадстаўнік Расіі пры ЕС {{нп5|Уладзімір Аляксеевич Чыжоў|Уладзімір Чыжоў|ru|Чижов, Владимир Алексеевич}} у 2009 г. выказаў меркаванне, што расійская пазіцыя не зводзіцца да таго, каб процідзейнічаць «Усходняму партнёрству», «каб тое, што робіцца ў рамках гэтай ініцыятывы, не было накіравана супраць расейскіх інтарэсаў, на штучны адрыў гэтых краін ад супрацоўніцтва з Расіяй»<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/courier/2009-05-18/9_chizhov.html?mright=0|title=Владимир Чижов: «Южный поток» надо сделать приоритетным проектом ЕС|publisher=Независимая газета|date=2009-05-18|accessdate=2017-03-31}} {{ref-ru}}</ref>. Беларускі эканамічны аглядальнік Васіль Іваноў у 2011 г. адзначыў, што Усходняе партнёрства мае больш палітычны складнік («праграма лаяльнасці» да Еўрапейскага саюза) і па стану на 2011 г. праект Усходняе партнёрства для Еўрапейскага союза прыярытэтам не з’яўляецца, а аб’ём вылучаных для яго функцыянавання сродкаў з бюджэту ЕС — параўнальна невялікі: у прыватнасці, да 2013 г. для развіцця шматбаковага супрацоўніцтва з усімі краінамі ў рамках Усходняга партнёрства Еўрапейскім саюзам было вылучана 350 млн еўра.<ref>{{Cite web |url=https://bel.biz/completed/management/rynki/vostochnoe_partnerstvo_i_tamojennyiy_soyuz_plyusyi_i_minusyi_dlya_belarusi |title=Восточное партнерство и Таможенный союз: плюсы и минусы для Беларуси |access-date=6 мая 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220121140334/https://bel.biz/completed/management/rynki/vostochnoe_partnerstvo_i_tamojennyiy_soyuz_plyusyi_i_minusyi_dlya_belarusi/ |archivedate=21 студзеня 2022 |url-status=dead }}</ref> Міністр замежных спраў Беларусі [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]] у 2012 г. адзначыў, што «„Усходняе партнёрства“ — гэта вельмі важная праграма, але нам трэба, каб яна была дзейснай і сапраўды дэмакратычнай»<ref>{{cite web|url=http://udf.by/news/main_news/62956-sammit-vostochnogo-partnerstva-es-ne-ustupaet-minsk-obizhaetsya.html|title=Саммит Восточного партнерства: ЕС не уступает, Минск обижается|publisher=Радыё Свабода|date=2012-07-24|accessdate=2017-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203003534/http://udf.by/news/main_news/62956-sammit-vostochnogo-partnerstva-es-ne-ustupaet-minsk-obizhaetsya.html|archivedate=3 снежня 2013|url-status=dead}} {{ref-ru}}</ref>. Еўрапейскі камісар па пытаннях гандлю і еўрапейскай палітыкі суседства {{нп5|Беніта Ферэра-Вальднер|Беніта Ферэра-Вальднер|ru|Ферреро-Вальднер, Бенита}} у 2012 г. адзначыла вялікі крок наперад за кароткі час існавання «Усходняга партнёрства»: падпісанне пагадненняў аб асацыяцыі, якія значна пашыраць аб’ём супрацоўніцтва і ўключаць палажэнні аб свабодным гандлі; вынікі намаганняў аб спрашчэнні візавага рэжыму, якія ў доўгатэрміновай перспектыве вядуць да бязвізавых рэжымаў з краінамі «Усходняга партнерства»; заснаванне на шматбаковым узроўні тэматычных платформ для стымулявання супрацоўніцтва з ЕС; сумеснае кіраванне межамі; падтрымка развіцця малых і сярэдніх прадпрыемстваў; стварэнне Форума грамадзянскай супольнасці<ref>{{cite web|url=https://delo.ua/opinions/mnenie-vostochnoe-partnerstvo--134959/|title=Мнение: Восточное Партнерство — история большого успеха|publisher=Дело|date=2012-12-08|accessdate=2017-03-31|archive-date=8 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408021724/https://delo.ua/opinions/mnenie-vostochnoe-partnerstvo--134959/|url-status=dead}} {{ref-ru}}</ref>. Прэм’ер-міністр Малдовы {{нп5|Юрые Рыгоравіч Лянкэ|Юрые Лянкэ|ru|Лянкэ, Юрие Григорьевич}} падчас саміта «Усходняга партнёрства» ў Вільні ў 2013 годзе выказаў меркаванне, што гэта стадыя інтэграцыі з ЕС вельмі важная для Малдовы, бо яна дае дарогу двухбаковым адносінам, якія, на яго думку, прывядуць краіну ў ЕС<ref>{{cite web|url=http://www.fontanka.ru/2013/11/29/133/|title=Молдавия парафировала соглашение с ЕС|publisher=Интернет-газета «Фонтанка»|date=2013-11-29|accessdate=2017-03-31}} {{ref-ru}}</ref>. На думку расійска-беларускага палітолага [[Кірыл Яўгенавіч Коктыш|Кірыла Коктыша]], выказанай у 2015 г., менавіта праект «Усходняе партнёрства» стаў тым праектам, які разваліў [[Украіна|Украіну]] і з якога пачаўся ў 2014 г. распад тэрыторыі ўкраінскай дзяржавы<ref>[http://mgimo.ru/about/news/experts/271792/?sphrase_id=41195 Восточное партнерство развалило Украину] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250606095123/https://mgimo.ru/about/news/experts/271792/?sphrase_id=41195 |date=6 чэрвеня 2025 }} // МГИМО</ref>. Кірыл Коктыш лічыць, што [[Еўрапейскі Саюз]] будзе з таго часу імкнуцца не асацыяваць «Усходняе партнёрства» з сабой, а, хутчэй, будзе прадстаўляць яго як асобны ад Еўрасаюза праект<ref>[http://mgimo.ru/about/news/experts/271792/?sphrase_id=41195 Восточное партнерство развалило Украину] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250606095123/https://mgimo.ru/about/news/experts/271792/?sphrase_id=41195 |date=6 чэрвеня 2025 }} // МГИМО</ref>. Паводле ацэнкі расійскага эканаміста [[Міхаіл Леанідавіч Хазін|Міхаіла Хазіна]] ў студзені 2016 г., зона свабоднага гандлю [[Украіна|Украіны]] з [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] не мае выгод для Украіны. Для Украіны было б лепш, каб зона свабоднага гандлю для Украіны была ўсё ж такі з [[Расія]]й, а не з Еўрасаюзам, бо (пры ўсіх умовах свабоднага гандлю) што-небудзь прадаць у Еўрасаюз немажліва. На рынках Еўрасаюза існуюць квоты, абмежаванні, і самае галоўнае — нетарыфныя абмежаванні: еўрастандарты (даўжыня бананаў, круглявасць памідораў, вырошчванне прадуктаў у «правераным асяроддзі» і г.д.), якія значна ці цалкам абмяжоўваюць мажлівасці збыту замежных тавараў у краінах Еўрасаюза<ref>[http://echo.msk.ru/programs/personalnovash/1689274-echo/ Персонально Ваш] // echo.msk.ru</ref>. Украінскі бізнесмен-міліярдэр Юрый Касюк у студзені 2016 г. заявіў, што зона свабоднага гандлю [[Украіна|Украіны]] з Еўрасаюзам не запрацавала з пачатку 2016 г., як меркавалася, бо ніякага адкрыцця рынкаў краін Еўрасаюза для ўкраінскай прадукцыі не адбылося: было падпісана шмат дакументаў аб выключэннях і абмежаваннях для экспарту ўкраінскіх тавараў у краіны Еўрасаюза — і таму гэтая зона свабоднага гандлю толькі ў адзін бок: толькі ў бок вольнага продажу тавараў краін Еўрасаюза на рынку Украіны<ref>[http://www.vz.ru/news/2016/1/18/789265.html Украинский миллиардер: Зона свободной торговли Украины с ЕС не заработала]</ref>. 31 студзеня 2016 г. міністр замежных спраў Польшчы [[Вітольд Вашчыкоўскі]] заявіў, што праграма «Усходняе партнёрства» не заслугоўвае высокай ацэнкі і пацярпела фіяска, бо не давала краінам-членам «Усходняга партнёрства» перспектывы членства ў Еврапейскім саюзе, а толькі статус буфернай зоны паміж Расіяй і Еўрапейскім саюзам<ref>[http://analitikaua.net/2016/vitold-vashhikovskiy-vostochnoe-partnerstvo-poterpela-fiasko/ Витольд Ващиковский: «Восточное партнерство» потерпела фиаско]</ref>. Вашчыкоўскі адзначыў, што «перакананне, што добрую ўсходнюю палітыку можна весці праз [[ЕС]], з’яўляецца міфам»<ref>[http://analitikaua.net/2016/vitold-vashhikovskiy-vostochnoe-partnerstvo-poterpela-fiasko/ Витольд Ващиковский: «Восточное партнерство» потерпела фиаско]</ref>. [[Вольфганг Бюхеле]], генеральны дырэктар хімічнага канцэрна [[The Linde Group|«Dax Group Linde»]] ([[Германія]]) і кіраўнік «Усходняга камітэта нямецкай эканомікі» (Ost-Ausschuss, Ост-камітэт), 9 чэрвеня [[2016]] г. заявіў, што завышаныя чаканні постсавецкіх краін ад Асацыяцыі з ЕС з’яўляюцца «палітычнымі пралікамі» праграмы «Усходняга партнёрства»<ref>[http://eadaily.com/ru/news/2016/06/15/germaniya-ukraina-rossiya-situaciya-pered-peterburgskim-ekonomicheskim-forumom Германия — Украина — Россия: ситуация перед Петербургским экономическим форумом] // eadaily.com</ref>. Падобныя выказванні Вольфганга Бюхеле выклікалі неадкладнае здзіўленне і расчараванне ў пасла Украіны ў Германіі [[Андрэй Яраслававіч Мельнік|Андрэя Мельніка]]. Паводле ацэнкі расійска-беларускага палітолага [[Кірыл Яўгенавіч Коктыш|Кірыла Коктыша]], выказанай экспертам 5 студзеня 2017 г., разлікі [[Украіна|Украіны]] атрымаць выгоды ад Асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам не апраўдаліся, а [[Еўрапейскі Саюз]], наадварот, у дачыненні да Украіны сваёй галоўнай мэты дасягнуў: эканоміка Украіны ператварылася ў «набор запчастак» для эканомік краін Еўрапейскага Саюза<ref>[https://vz.ru/economy/2017/1/5/851381.html Украинской экономике угрожает новый майдан]</ref>. Кірыл Коктыш адзначае, што асноўная траекторыя эканамічнага развіцця Украіны пасля [[Еўрамайдан]]а ([[2013]]—[[2014]]) з’яўляецца цалкам выразнай: дэіндустрыялізацыя Украіны з ператварэннем у аграрную краіну<ref>[https://vz.ru/economy/2017/1/5/851381.html Украинской экономике угрожает новый майдан]</ref>. 30 студзеня 2018 г. прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] на перагаворах з еўракамісарам па еўрапейскай палітыцы суседства і перагаворах аб пашырэнні ЕС [[Ёханес Хана|Ёханесам Ханам]] заявіў, што нельга дапусціць, каб ініцыятыва «Усходняе партнёрства» стала чыста палітызаванай арганізацыяй. Ён выказаў пажаданне, каб «Усходняе партнёрства» было больш прыземленым, практыка-арыентаваным. Паводле яго слоў, у рамках «Усходняга партнёрства» неабходна развіваць тыя праекты, якія цяпер актуальныя, у тым ліку ў сферах энергетыкі, транспарту, лагістыкі<ref>[http://blr.belta.by/president/view/lukashenka-ushodnjae-partnerstva-ne-pavinna-stats-palityzavanaj-arganizatsyjaj-65766-2018/ belta.by]</ref>. А міністр замежных спраў Беларусі Уладзімір Макей заўпэўніў 30 студзеня 2018 г. Ёханеса Хана, што Беларусь гатова на падпісанне дакумента аб прыярытэтах партнёрства паміж ЕС і Беларуссю для развіцця гандлёвага абароту паміж Беларуссю (членам Мытнага Саюзу) і краінамі ЕС<ref>[https://www.sb.by/articles/belarus-i-es-ponimayut-vazhnost-dobrososedskikh-konstruktivnykh-otnosheniy-drug-s-drugom.html sb.by]</ref>. Выказваецца меркаванне, што [[Расійская Федэрацыя]] ўспрымае «Усходняе партнёрства» як недружалюбную ініцыятыву, якая ствараецца супраць Расіі<ref>[https://www.svaboda.org/a/29985191.html svaboda.org]</ref>. 25 мая 2018 г. праграмны дырэктар па Беларусі Фонду імя Конрада Адэнаўэра (Германія) Вольфганг Зендэр прызнаў, што ёсць крытычныя выказванні наконт ролі «Усходняга партнёрства», але аб’ектыўна сутнасць ініцыятывы ў тым, што яе пагадненні арыентаваны на самі краіны-ўдзельніцы. «Усходняе партнёрства» было прыдумана не на шкоду Расіі. Гэта не інструмент для таго, каб штурхаць краіны «Усходняга партнёрства» да Еўрапейскага Саюза. Гэта інструмент падтрымкі краін-удзельніц у пытаннях інфраструктуры, у падтрыманні і развіцці ўзроўню жыцця<ref>[http://blr.belta.by/politics/view/zender-ushodnjae-partnerstva-instrument-padtrymki-krain-getaj-initsyjatyvy-69151-2018/ blr.belta.by]</ref>. == Гл. таксама == * [[Сёдэрчэпінгскі працэс]] * [[Асацыяванае трыа]] * [[Люблінскі трохвугольнік]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Eastern Partnership}} * [http://ec.europa.eu/external_relations/eastern/docs/prague_declaration_070509_bel.pdf Сумесная дэкларацыя Саміту Усходняга партнёрства] Прага, 7 мая 2009 * [http://ec.europa.eu/delegations/belarus/index_be.htm Прадстаўніцтва Еўрапейскай Камісіі ў Беларусі] * [http://eastbook.eu/ru/ Eastbook.eu "Eastbook.eu — Партал пра «Усходняе партнёрства»] * [http://www.easternpartnership.org/ Усходняе партнёрства супольнасці] * [https://www.svaboda.org/a/29821400.html Калі Беларусь уступіць у Эўразьвяз?] — svaboda.org {{Усходняе партнёрства}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Азербайджана]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Арменіі]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Грузіі]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Малдовы]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Украіны]] [[Катэгорыя:Палітыка Еўрапейскага саюза]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:2009 год у Празе]] ccpro2pgcf7xfvc3w3pt49z5oubm1s4 0 50925 5193406 4921660 2026-09-05T21:40:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193406 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Фаст-фуд''' ({{lang-en|fast food}} — хуткая ежа) — харчовы прадукт з кароткім часам прыгатавання і спажывання; ежа, якую кліент атрымлівае адразу ж пасля замовы, часцей за ўсё прыгатаваная канвеерным спосабам з разагрэтых або гатовых кампанентаў і якая прадаецца ў пакаванні, звычайна не патрабуе выкарыстання сталовых прыбораў для ўжывання. Традыцыйна да фаст-фуда адносяць: гамбургеры, чызбургеры, сэндвічы, хот-догі, бульба фры, смажаныя ў фрыцюры часткі кураня, цыбульныя кольцы, [[Піца|піцу]], азіяцкую локшыну ў скрыначках, усходнія донеры, [[Шаўрма|шаўрму]], стравы [[Мексіканская кухня|мексіканскай кухні]] (такія, як [[бурыта]] і [[така]]), кактэйлі, газаваныя напоі з высокім утрыманнем цукру або цукразаменніка, мяккае марожанае з салодкімі напаўняльнікамі, а таксама розныя пончыкі і піражкі<ref name="крыніца1">[https://bigenc.ru/c/fastfud-ad0ccf Фастфуд]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. <gallery> Выява:Hamburger sandwich.jpg|[[Гамбургер]] Выява:Pommes-1.jpg|[[Бульба фры]] Выява:Hotdog too.jpg|[[Хот-дог]] Выява:Sandwich.jpg|Сэндвіч </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commons|Category:Fast food}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ежа і напоі| ]] [[Катэгорыя:Культура харчавання]] [[Катэгорыя:Грамадскае харчаванне]] mfhj8acrrly8vn361lms3gitqstpxkw 0 51139 5193348 4932477 2026-09-05T14:36:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193348 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Галкоўскі}} {{Музыкант | Імя = Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі | Арыгінал імя = {{lang-lt|Konstantinas Galkauskas}} | Фота = Канстанцін Галкоўскі, 1959 г. З архіва аўтара, публікуецца ўпершыню.jpg | Шырыня = | Апісанне_фота = Канстанцін Галкоўскі ў 1959 годзе | Поўнае імя = Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі | Дата нараджэння = {{ДН|16|6|1875}} | Месца нараджэння = [[Вільня]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|20|2|1963}} | Месца смерці = [[Вільнюс]], [[Літоўская ССР]], [[СССР]] | Гады = 1899—1963 | Нацыянальнасць = [[беларусы|беларус]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Сярэдняя Літва}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|СССР}} | Прафесіі = [[кампазітар]], [[дырыжор]], [[музычны педагог]] | Інструменты = [[фартэпіяна]], [[арган (музычны інструмент)|арган]] | Жанры = [[Опера|опера]], [[сімфонія]], [[раманс]], [[харавая музыка]], [[балет]] | Псеўданімы = | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Узнагароды = {{Народны артыст Літоўскай ССР|1955}} {{Заслужаны дзеяч мастацтваў Літоўскай ССР|1945}} | Сайт = }} '''Канстанці́н Міха́йлавіч Галко́ўскі''' ({{lang-lt|Konstantinas Galkauskas}}; {{ДН|16|6|1875}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|20|2|1963}}, там жа)&nbsp;— беларускі і літоўскі [[кампазітар]], [[дырыжор]] і [[музычны педагог]]. [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Нарадзіўся 16 чэрвеня 1875 года ў [[Вільня|Вільні]]. Паводле паходжання быў [[беларусы|беларусам]]. Яго бацька паходзіў з [[Магілёўская губерня|Магілёўшчыны]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}} і валодаў рэстаранам «Палерма» на Вялікай вуліцы ў Вільні<ref name="LTMKM">{{cite web|url=https://ltmkm.lt/muziejus/vilniaus-krasto-tarpukatio-muzikantai-k-galkauskas-j-sinius-a-krutulys/|title=Vilniaus krašto tarpukario muzikai. K. Galkauskas, J. Sinius, A. Krutulys|publisher=Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus|date=|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>, а маці паходзіла з [[Мінская губерня|Міншчыны]] са шляхецкага роду [[Наркевічы-Ёдкі|Наркевічаў-Ёдкаў]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}. Канстанцін рос у музычным асяроддзі: маці і дзве сястры ігралі на фартэпіяна і спявалі, адзін дзядзька (брат маці) быў харавым дырыжорам, а другі&nbsp;— кіраўніком аркестра<ref name="LTMKM"/>. Наведваў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую мужчынскую гімназію]], якая дзейнічала ў будынках Віленскага ўніверсітэта, дзе браў урокі царкоўных спеваў і спяваў у хоры<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai">{{cite web|url=https://www.vilnijosvartai.lt/personalijos/konstantinas-galkauskas/|title=Konstantinas Galkauskas|author=Danguolė Dainienė|publisher=Vilnijos vartai|date=2012|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. У 1889 годзе паступіў у прыватную музычную школу [[М. Трэскін|М.&nbsp;Трэскіна]] на [[Скопаўская вуліца|вуліцы Скопаўскай]], аднак праз недахоп сродкаў быў вымушаны перапыніць навучанне і ўладкавацца на працу ў чыгуначнае ведамства<ref name="LTMKM"/>. Там ён пачаў кіраваць хорам і аркестрам чыгуначнікаў, першы канцэрт якіх адбыўся ў 1899 годзе ў клубе [[Палескія чыгункі|Палескай чыгункі]] ў Вільні<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai"/>. У 1902—1908 гадах навучаўся ў [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Пецярбургскай кансерваторыі]] па класе кампазіцыі і опернай аркестроўкі. Яго настаўнікамі былі выдатныя расійскія кампазітары [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М.&nbsp;А.&nbsp;Рымскі-Корсакаў]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Глазуноў|А.&nbsp;К.&nbsp;Глазуноў]] і [[Анатоль Канстанцінавіч Лядаў|А.&nbsp;К.&nbsp;Лядаў]]<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/kanstancin_halkouski_ushanavan|title=Канстанцін Галкоўскі. Ушанаваны ў Літве, забыты ў Беларусі|author=Сяргей Чыгрын|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Новы Час]]|date=31 сакавіка 2013|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. Дыпломнай працай Канстанціна Галкоўскага стала трохактовая опера «Цыганы» паводле аднайменнай паэмы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкіна]]. За гэты твор педагагічная рада кансерваторыі з адзнакай прысудзіла яму залаты медаль&nbsp;— гэта быў першы падобны выпадак за 50 гадоў існавання ўстановы. Партытуры твораў Галкоўскага былі выдадзены асобнай кнігай яшчэ ў часы яго студэнцтва, што таксама сталася беспрэцэдэнтнай падзеяй<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas"/>. З нагоды заканчэння кансерваторыі настаўнікі падарылі яму свае фотаздымкі з аўтографамі<ref name="LTMKM"/>. === Віленскі перыяд (1908—1918) === Скончыўшы навучанне, Галкоўскі адмовіўся ад прапанаваных высокіх пасад у Расіі і ў 1908 годзе вярнуўся ў родны горад. У тым жа годзе ў гарадской зале (цяпер&nbsp;— [[Нацыянальная філармонія Літвы]]) ён прадставіў віленскай публіцы сваю оперу «Цыганы», у якой адну з галоўных роляў выканаў тады яшчэ малады студэнт, будучы вядомы спявак [[Кіпрас Пятраўскас]]<ref name="LTMKM"/>. У 1909 годзе Галкоўскі разам з [[Людамір Рагоўскі|Людамірам Рагоўскім]] і [[Адам Выляжынскі|Адамам Выляжынскім]] арганізаваў першы [[Віленскі сімфанічны аркестр]]<ref name="LTMKM"/><ref name="Magwil">{{cite web|url=http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2003/mww2/vasar13.htm|title=Wileńskie tradycje muzyczne|author=Danuta Berezowska|publisher=Magazyn Wileński|date=2003|lang=pl|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>, з якім часта выступаў у [[Бернардзінскі сад|Батанічным (Бернардынскім) садзе]] і на іншых гарадскіх пляцоўках. Кампазітар першым у Літве пачаў ладзіць канцэрты з папярэднімі лекцыямі і тлумачэннямі<ref name="VilnijosVartai"/>. З 1908 па 1915 год ён выкладаў у музычнай школе Віленскага аддзялення Імператарскага рускага музычнага таварыства<ref name="VilnijosVartai"/>. Адным з яго вучняў быў будучы скрыпач-віртуоз [[Яша Хейфец]]<ref name="LTMKM"/>. У 1914 годзе супрацоўнічаў з выданнем Віленскага мастацкага таварыства «[[Meno diena]]». У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1915—1918), калі персанал музычнай школы эвакуяваўся ў Маскву, Галкоўскі застаўся ў акупаванай Вільні і працягваў працу<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai"/>. Яшчэ да вайны ў ваколіцах [[Біржай|Біржаў]] разам з літоўскім паэтам [[С. Дагіліс|С.&nbsp;Дагілісам]] ён пачаў запісваць мясцовы песенны фальклор<ref name="LTMKM"/>. === Міжваеннае дзесяцігоддзе === [[Файл:Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі.jpg|thumb|Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі, 1920-я гг.]] Пасля закрыцця музычнай школы ў 1918 годзе Канстанцін Галкоўскі ў сваёй кватэры адкрыў прыватную музычную школу, якая эпізадычна дзейнічала да 1922 года. З 1918 па 1959 год ён жыў у доме нумар 20 па [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]]. Кватэра была халоднай, вільготнай і не мела зручнасцей<ref name="VilnijosVartai"/>. Каб зарабіць на жыццё, у 1920-я гады ён працаваў тапёрам у віленскіх кінатэатрах, агучваючы нямыя фільмы<ref name="LTMKM"/>. У 1928 годзе працаваў арганістам у суседняй рэфармацкай царкве<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai"/>. У 1919 годзе ён заснаваў у Вільні дзяржаўны сімфанічны аркестр і дырыжыраваў ім{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. У перыяд знаходжання Вільні ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] Галкоўскі зрабіў велізарны ўнёсак у музычную асвету, актыўна супрацоўнічаючы з рознымі нацыянальнымі супольнасцямі горада. Ён выкладаў музыку і ствараў хары ў [[Віленская літоўская гімназія імя Вітаўта Вялікага|літоўскай гімназіі імя Вітаўта Вялікага]]<ref name="LTMKM"/>, з 1924 па 1933 год кіраваў хорам у [[Віленская руская гімназія імя А. Пушкіна|расійскай гімназіі імя А.&nbsp;Пушкіна]]<ref name="VilnijosVartai"/>, працаваў у [[Яўрэйскі музычны інстытут|Яўрэйскім музычным інстытуце]]<ref name="LTMKM"/>, для супольнасці старавераў стварыў гімн<ref name="LTMKM"/>. Нягледзячы на тое, што кампазітар дрэнна валодаў [[Літоўская мова|літоўскай мовай]], ён чытаў на ёй публічныя лекцыі ў гімназіі, папярэдне просячы перакласці тэкст і расставіць націскі<ref name="LTMKM"/>. Публікаваў артыкулы па папулярызацыі музыкі ў літоўскім друку, а таксама пісаў вершы, пераклады якіх друкаваліся ў выданні «[[Vilniaus aidas]]»<ref name="VilnijosVartai"/>. Літоўскі публіцыст [[Раполас Мацконіс]] адзначаў наступнае<ref name="VilnijosVartai"/>: {{цытата|...[належыць] да высакароднага пакалення старых віленчукоў, якія больш-менш актыўна ўдзельнічалі ў нашай барацьбе за правы літоўскага народа.{{арыгінальны тэкст|lt|...prie taurios senų vilniečių kartos atstovų, daugiau ar mažiau aktyviai dalyvavusių mūsų kovose už lietuvių tautos teises.}}}} === Сувязь з беларускім рухам === Нягледзячы на беларускае паходжанне, напачатку свайго творчага шляху кампазітар быў далёкі ад нацыянальнага фальклору. Як адзначаў даследчык [[Арсень Сяргеевіч Ліс|Арсень Ліс]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}: {{цытата|Хоць радаслоўную сваю Галкоўскі вёў з Беларусі (бацька паходзіў з Магілёўшчыны, маці была з Міншчыны з роду Наркевічаў-Ёдкаў), з народна-песеннай беларускай стыхіяй кампазітар не сутыкаўся. <...> Прыхінуў да беларускай песні яго ўжо ў 20-я гады Шырма са сваім уменнем адчуваць хараство і захапляць...}} Найбольш плённым стала супрацоўніцтва Канстанціна Галкоўскага з беларускім нацыянальна-культурным рухам у міжваенны перыяд. Выбітныя дзеячы беларускага адраджэння [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] і [[Галіна Войцік]] у сваёй манаграфіі далі яму наступную ацэнку<ref name="NovyCas"/>{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}: {{цытата|Канстанцін Галкоўскі&nbsp;— карэнны віленчук і беларус паводле паходжання, залічаны ў Літве ў плеяду лепшых нацыянальных кампазітараў. Між тым, не меншыя, калі не большыя, заслугі ў К.&nbsp;Галкоўскага ёсць і перад беларускім музычным мастацтвам. Але ў Беларусі ён&nbsp;— забыты кампазітар…}} З 1936 па 1938 год Галкоўскі быў нязменным акампаніятарам выдатнага беларускага спевака [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]. Спявак выконваў многія творы кампазітара, у тым ліку рамансы на вершы [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]] («Ці грэх цябе любіць») і народныя песні («Абнімі ты мяне»). Паводле ўспамінаў сучаснікаў, кампазітар быў невысокага росту, абсалютна лысы, з прывабнымі рысамі твару, а ягоны тэмперамент асабліва ярка праяўляўся падчас выканання вясёлай музыкі. Апошні сумесны канцэрт Галкоўскага і Забэйды-Суміцкага адбыўся ўвесну 1944 года ў [[Тэатр на Пагулянцы|тэатры на Вялікай Пагулянцы]] з нагоды 25-годдзя [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="NovyCas"/>. Канстанцін Галкоўскі шчыльна супрацоўнічаў з хорам пад кіраўніцтвам [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]]. 15 сакавіка 1936 года падчас вечарыны беларускай паэзіі ў Віленскім універсітэце ўпершыню прагучалі тры песні Галкоўскага на вершы заходнебеларускіх паэтаў: «Марш маладых» (на словы [[Міхась Машара|Міхася Машары]]), «То не пчолка звініць у гаёчку» (на словы [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]]) і «Касец» (на словы [[Максім Танк|Максіма Танка]]). Часопіс «[[Летапіс Таварыства беларускай школы|Летапіс Таварыства беларускае школы]]» ў 1936 годзе адзначаў наступнае<ref name="LetapisTBSH">{{артыкул |загаловак= |выданне=Летапіс Таварыства беларускае школы |год=1936 |нумар=1—3}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Гэта быў першы выпадак, калі вершы паэтаў Заходняй Беларусі былі пакладзеныя на музыку.}} 13 снежня 1936 года на Дні беларускай культуры хор Шырмы выканаў кантату Галкоўскага на словы М.&nbsp;Танка, песні «А мне трудненька», «Па саду хаджу», а таксама маштабную харавую сюіту «Каханне», якая складалася з дзесяці народных песень. Часопіс «[[Калоссе (часопіс)|Калоссе]]» ў 1937 годзе пісаў наступнае<ref name="Kalosse">{{артыкул |загаловак= |выданне=Калоссе |год=1937 |нумар=1}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Пад кіраўніцтвам слаўнага рэгента і няўтомнага беларускага культурнага дзеяча грамадзяніна Р. Шырмы ведамы ягоны Беларускі хор выканаў першыя дзве часткі... Запоўненая слухачамі (больш паўтысячы) аўдыторыя была зачараваная і свой энтузіязм і задавальненне з перажываных эстэтычных эмоцыяў выказвала бурнымі воплескамі ў гонар выканаўцаў…}} У 1937 годзе часопіс «Беларускі летапіс» паведамляў пра поспехі кампазітара ў вывучэнні беларускай спадчыны<ref name="BelLetapis">{{артыкул |загаловак= |выданне=Беларускі летапіс |год=1937 |нумар=6—7}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Кампазітар К. Галкоўскі апрацаваў шэсць народных беларускіх песень для аднаго голасу для фартэпіяна... Гэтыя новыя працы слаўнага кампазітара з’яўляюцца вельмі каштоўным укладам у беларускую вакальную літаратуру...}} Агулам Галкоўскі напісаў для беларусаў больш за 100 твораў. Галоўным яго дасягненнем у галіне беларускай музыкі магла б стаць опера «Сымон-музыка» паводле [[Сымон-музыка|аднайменнай паэмы]] [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Аднак, калі пасля вайны ён даслаў партытуру ў [[Саюз кампазітараў БССР]], твор быў адхілены савецкай цэнзурай з патрабаваннем пісаць пра перамогу і подзвігі партызан, у выніку чаго опера так і засталася непастаўленай<ref name="NovyCas"/>{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}. === Пасляваенны час і памяць === [[Файл:Вецер вее (народная з Ашмянскага павета). К. Галкоўскі.jpg|thumb|Апрацоўка народнай песні з Ашмянскага павета «Вецер вее»]] У 1941—1944 гадах Галкоўскі выкладаў гісторыю музыкі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="VilnijosVartai"/>. Пасля вайны ён пазбег сталінскіх рэпрэсій і застаўся ў Вільні. З 1940 года выкладаў у Віленскай дзяржаўнай музычнай школе, у 1945—1949 гадах&nbsp;— у Віленскай кансерваторыі, а з 1949 па 1963 год&nbsp;— у Дзяржаўнай кансерваторыі Літоўскай ССР (цяпер [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]]). У 1947 годзе атрымаў званне прафесара. Чытаў курсы па гісторыі і тэорыі музыкі, чытанні партытур і вёў клас фартэпіяна<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. У 1960 годзе кампазітар пераехаў у новую кватэру на вуліцы Кароліса Пажэлы (цяпер [[вуліца А. Гоштаўта]]), дзе пражыў да самай смерці<ref name="VilnijosVartai"/>. Нягледзячы на адарванасць ад БССР, Галкоўскі падтрымліваў цёплыя стасункі з беларускай інтэлігенцыяй. З ім сябравалі [[Максім Танк]] і [[Рыгор Шырма]], ён ліставаўся з [[Якуба Коласа|Якубам Коласам]], [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П.&nbsp;К.&nbsp;Панамарэнкам]] і [[С. Нісневіч]]<ref name="Ivanova">{{cite web|url=https://www.academia.edu/42269851/Асабістыя_архівы_Беларусі_канца_XVIII_пач_XXІ_ст_Мінск_2014_404_с|title=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|author=Вольга Іванова|publisher=Зміцер Колас|date=2014|lang=be|accessdate=5 верасня 2026|pages=186}}</ref>. У 1959 годзе ў яго гасцяваў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Алесь Траяноўскі]]<ref name="NovyCas"/>. Памёр 20 лютага 1963 года. Пахаваны ў Вільні на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]], дзе ў 1965 годзе быў усталяваны надмагільны помнік<ref name="VilnijosVartai"/>. У 1967 годзе на доме па вуліцы Pylimo 20 з'явілася мемарыяльная дошка<ref name="VilnijosVartai"/>. Ні на помніку, ні на дошцы не згадваецца беларускае паходжанне кампазітара або яго ўнёсак у беларускую культуру (надпісы зроблены выключна на літоўскай і рускай мовах)<ref name="NovyCas"/>. Старшыня [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] [[Аляксандр Адамковіч]] заявіў наступнае<ref name="Racyja">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/u-vilni-usanavali-pamjac-kampazitara-kanstancina-halkouskaha/|title=У Вільні ўшанавалі памяць кампазітара Канстанціна Галкоўскага|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=7 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>: {{цытата|Ён пакінуў вялікую і беларускую музычную спадчыну. Таксама быў актыўным беларускім дзеячам міжваеннай Вільні. Зразумела, пасля вайны адышоў ад беларускасці па розных прычынах. Шмат якія беларускія дзеячы апынуліся ў лагерах. Шмат хто з’ехаў у Менск, той жа Рыгор Шырма. І яго паплечнікаў тут практычна не засталося. Таму, можа, пра яго так мала вядома.}} 6 чэрвеня 2025 года ў [[Евангелісцкая рэфармацкая царква (Вільня)|Евангелісцкай рэфармацкай царкве]] ў Вільні з нагоды 150-годдзя з дня нараджэння кампазітара адбыўся вечар памяці, арганізаваны літоўска-беларускімі супольнасцямі. Падчас імпрэзы гучалі творы Галкоўскага ў выкананні беларускіх і літоўскіх артыстаў<ref name="Racyja"/>. == Творчасць == Канстанцін Галкоўскі працаваў у самых розных музычных жанрах, пакінуўшы пасля сябе багатую спадчыну з [[Опера|опер]], [[Балет|балетаў]], [[Сімфанічная музыка|сімфанічнай музыкі]] і шматлікіх вакальных твораў{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Сярод яго буйных тэатральных і сцэнічных прац вылучаюцца оперы «Цыганы» (напісаная ў 1908 годзе як дыпломная праца), «Мізэрэрэ» (1909), а таксама непастаўленая з-за савецкай цэнзуры опера «Сымон-музыка» паводле паэмы Якуба Коласа<ref name="NovyCas"/>. У жанры музычнай камедыі кампазітар стварыў папулярныя ў свой час творы «Ласка Амура» (1925) і «Алімпіяда» (1926). Апроч гэтага, Галкоўскі з'яўляецца аўтарам балета «Прывід маці» (1930) і цэлага шэрагу дзіцячых балетаў, такіх як «Чатыры пары года», «Чароўны сон», «Каралеўства лялек», а таксама аперэты-балета «Шчаслівы каралевіч»<ref name="LTMKM"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. У галіне сімфанічнай музыкі значным творам кампазітара стала [[сімфонія]] «Масква», напісаная ў 1948 годзе{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Значную ўвагу ён надаваў харавой і вакальнай музыцы: стварыў маштабныя харавыя сюіты «Дуда» і «Каханне» (апошняя была напісана для хору з сімфанічным аркестрам), урачыстыя кантаты ў гонар [[Ёнас Басанавічус|Ёнаса Басанавічуса]] і [[Мікалоюс Чурлёніс|Мікалоюса Чурлёніса]], а таксама жалобны марш памяці літоўскіх лётчыкаў [[Сцяпонас Дарус|Сцяпонаса Даруса]] і [[Стасіс Гірэнас|Стасіса Гірэнаса]]<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Асаблівае месца ў музычнай спадчыне Галкоўскага займаюць шматлікія рамансы, песні і хары, якія былі шчыльна звязаны з беларускім фальклорам і напісаны на вершы выдатных беларускіх паэтаў: [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]], [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] і многіх іншых<ref name="NovyCas"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Яго апрацоўкі і арыгінальныя харавыя творы былі высока ацэнены сучаснікамі і трывала ўвайшлі ў пастаянны рэпертуар [[Дзяржаўная харавая капэла БССР|Дзяржаўнай харавой капэлы БССР]] (цяпер&nbsp;— Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла імя Р. Шырмы). У дадатак да беларускай музыкі, кампазітар гарманізаваў літоўскія, расійскія, польскія і яўрэйскія народныя песні. У пасляваенны час былі асобна выдадзены яго інструментальныя зборнікі «П'есы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1965) і «Творы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1976)<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. == Узнагароды і званні == * [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Літоўскай ССР]] (1945)<ref name="NovyCas"/> * [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955){{sfn|БелЭн|1997|с=466}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=4|старонкі=466|артыкул=Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Ліс А. С. |частка=Рыгор Раманавіч Шырма |загаловак=Песня на ўсё жыццё: успаміны пра Р. Р. Шырму |адказны=склад. В. А. Сізко |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1983 |старонак=347 |ref=Ліс}} * {{кніга |аўтар=Луцкевіч Л., Войцік Г. |загаловак=Канстаньцін Галкоўскі |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=2001 |старонак=17 |ref=Луцкевіч, Войцік}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Галко́ўскі Канстанцін Міхайлавіч|204}} * {{артыкул |аўтар= |загаловак=Календарыюм |выданне=Czasopis |тып=часопіс |год=2003 |нумар=2}} * {{артыкул |аўтар=Шырма Р. Р. |загаловак=Мастацкая песня ў Заходняй Беларусі |выданне=Песня — душа народа |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1976}} * {{кніга |аўтар=Matulaitytė A. |загаловак=Konstantinas Galkauskas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vaga |год=1975 |старонак=119 |ref=Matulaitytė}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129659|Галкоўскі (Галкаўскас) Канстанцін Міхайлавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1875 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 лютага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Літвы]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Літвы]] [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Літвы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Літоўскай ССР]] 49vf1fu75dqfpjg2zhgdq3cf7hpcgzl 5193349 5193348 2026-09-05T14:37:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193349 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Галкоўскі}} {{Музыкант | Імя = Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі | Арыгінал імя = {{lang-lt|Konstantinas Galkauskas}} | Фота = Канстанцін Галкоўскі, 1959 г. З архіва аўтара, публікуецца ўпершыню.jpg | Шырыня = | Апісанне_фота = Канстанцін Галкоўскі ў 1959 годзе | Поўнае імя = Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі | Дата нараджэння = {{ДН|16|6|1875}} | Месца нараджэння = [[Вільня]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|20|2|1963}} | Месца смерці = [[Вільнюс]], [[Літоўская ССР]], [[СССР]] | Гады = 1899—1963 | Нацыянальнасць = [[беларусы|беларус]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Сярэдняя Літва}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|СССР}} | Прафесіі = [[кампазітар]], [[дырыжор]], [[музычны педагог]] | Інструменты = [[фартэпіяна]], [[арган (музычны інструмент)|арган]] | Жанры = [[Опера|опера]], [[сімфонія]], [[раманс]], [[харавая музыка]], [[балет]] | Псеўданімы = | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Узнагароды = {{Народны артыст Літоўскай ССР|1955}} {{Заслужаны дзеяч мастацтваў Літоўскай ССР|1945}} | Сайт = }} '''Канстанці́н Міха́йлавіч Галко́ўскі''' ({{lang-lt|Konstantinas Galkauskas}}; {{ДН|16|6|1875}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|20|2|1963}}, [[Вільня]])&nbsp;— беларускі і літоўскі [[кампазітар]], [[дырыжор]] і [[музычны педагог]]. [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Нарадзіўся 16 чэрвеня 1875 года ў [[Вільня|Вільні]]. Паводле паходжання быў [[беларусы|беларусам]]. Яго бацька паходзіў з [[Магілёўская губерня|Магілёўшчыны]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}} і валодаў рэстаранам «Палерма» на Вялікай вуліцы ў Вільні<ref name="LTMKM">{{cite web|url=https://ltmkm.lt/muziejus/vilniaus-krasto-tarpukatio-muzikantai-k-galkauskas-j-sinius-a-krutulys/|title=Vilniaus krašto tarpukario muzikai. K. Galkauskas, J. Sinius, A. Krutulys|publisher=Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus|date=|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>, а маці паходзіла з [[Мінская губерня|Міншчыны]] са шляхецкага роду [[Наркевічы-Ёдкі|Наркевічаў-Ёдкаў]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}. Канстанцін рос у музычным асяроддзі: маці і дзве сястры ігралі на фартэпіяна і спявалі, адзін дзядзька (брат маці) быў харавым дырыжорам, а другі&nbsp;— кіраўніком аркестра<ref name="LTMKM"/>. Наведваў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую мужчынскую гімназію]], якая дзейнічала ў будынках Віленскага ўніверсітэта, дзе браў урокі царкоўных спеваў і спяваў у хоры<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai">{{cite web|url=https://www.vilnijosvartai.lt/personalijos/konstantinas-galkauskas/|title=Konstantinas Galkauskas|author=Danguolė Dainienė|publisher=Vilnijos vartai|date=2012|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. У 1889 годзе паступіў у прыватную музычную школу [[М. Трэскін|М.&nbsp;Трэскіна]] на [[Скопаўская вуліца|вуліцы Скопаўскай]], аднак праз недахоп сродкаў быў вымушаны перапыніць навучанне і ўладкавацца на працу ў чыгуначнае ведамства<ref name="LTMKM"/>. Там ён пачаў кіраваць хорам і аркестрам чыгуначнікаў, першы канцэрт якіх адбыўся ў 1899 годзе ў клубе [[Палескія чыгункі|Палескай чыгункі]] ў Вільні<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai"/>. У 1902—1908 гадах навучаўся ў [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Пецярбургскай кансерваторыі]] па класе кампазіцыі і опернай аркестроўкі. Яго настаўнікамі былі выдатныя расійскія кампазітары [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М.&nbsp;А.&nbsp;Рымскі-Корсакаў]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Глазуноў|А.&nbsp;К.&nbsp;Глазуноў]] і [[Анатоль Канстанцінавіч Лядаў|А.&nbsp;К.&nbsp;Лядаў]]<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/kanstancin_halkouski_ushanavan|title=Канстанцін Галкоўскі. Ушанаваны ў Літве, забыты ў Беларусі|author=Сяргей Чыгрын|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Новы Час]]|date=31 сакавіка 2013|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. Дыпломнай працай Канстанціна Галкоўскага стала трохактовая опера «Цыганы» паводле аднайменнай паэмы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкіна]]. За гэты твор педагагічная рада кансерваторыі з адзнакай прысудзіла яму залаты медаль&nbsp;— гэта быў першы падобны выпадак за 50 гадоў існавання ўстановы. Партытуры твораў Галкоўскага былі выдадзены асобнай кнігай яшчэ ў часы яго студэнцтва, што таксама сталася беспрэцэдэнтнай падзеяй<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas"/>. З нагоды заканчэння кансерваторыі настаўнікі падарылі яму свае фотаздымкі з аўтографамі<ref name="LTMKM"/>. === Віленскі перыяд (1908—1918) === Скончыўшы навучанне, Галкоўскі адмовіўся ад прапанаваных высокіх пасад у Расіі і ў 1908 годзе вярнуўся ў родны горад. У тым жа годзе ў гарадской зале (цяпер&nbsp;— [[Нацыянальная філармонія Літвы]]) ён прадставіў віленскай публіцы сваю оперу «Цыганы», у якой адну з галоўных роляў выканаў тады яшчэ малады студэнт, будучы вядомы спявак [[Кіпрас Пятраўскас]]<ref name="LTMKM"/>. У 1909 годзе Галкоўскі разам з [[Людамір Рагоўскі|Людамірам Рагоўскім]] і [[Адам Выляжынскі|Адамам Выляжынскім]] арганізаваў першы [[Віленскі сімфанічны аркестр]]<ref name="LTMKM"/><ref name="Magwil">{{cite web|url=http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2003/mww2/vasar13.htm|title=Wileńskie tradycje muzyczne|author=Danuta Berezowska|publisher=Magazyn Wileński|date=2003|lang=pl|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>, з якім часта выступаў у [[Бернардзінскі сад|Батанічным (Бернардынскім) садзе]] і на іншых гарадскіх пляцоўках. Кампазітар першым у Літве пачаў ладзіць канцэрты з папярэднімі лекцыямі і тлумачэннямі<ref name="VilnijosVartai"/>. З 1908 па 1915 год ён выкладаў у музычнай школе Віленскага аддзялення Імператарскага рускага музычнага таварыства<ref name="VilnijosVartai"/>. Адным з яго вучняў быў будучы скрыпач-віртуоз [[Яша Хейфец]]<ref name="LTMKM"/>. У 1914 годзе супрацоўнічаў з выданнем Віленскага мастацкага таварыства «[[Meno diena]]». У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1915—1918), калі персанал музычнай школы эвакуяваўся ў Маскву, Галкоўскі застаўся ў акупаванай Вільні і працягваў працу<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai"/>. Яшчэ да вайны ў ваколіцах [[Біржай|Біржаў]] разам з літоўскім паэтам [[С. Дагіліс|С.&nbsp;Дагілісам]] ён пачаў запісваць мясцовы песенны фальклор<ref name="LTMKM"/>. === Міжваеннае дзесяцігоддзе === [[Файл:Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі.jpg|thumb|Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі, 1920-я гг.]] Пасля закрыцця музычнай школы ў 1918 годзе Канстанцін Галкоўскі ў сваёй кватэры адкрыў прыватную музычную школу, якая эпізадычна дзейнічала да 1922 года. З 1918 па 1959 год ён жыў у доме нумар 20 па [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]]. Кватэра была халоднай, вільготнай і не мела зручнасцей<ref name="VilnijosVartai"/>. Каб зарабіць на жыццё, у 1920-я гады ён працаваў тапёрам у віленскіх кінатэатрах, агучваючы нямыя фільмы<ref name="LTMKM"/>. У 1928 годзе працаваў арганістам у суседняй рэфармацкай царкве<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai"/>. У 1919 годзе ён заснаваў у Вільні дзяржаўны сімфанічны аркестр і дырыжыраваў ім{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. У перыяд знаходжання Вільні ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] Галкоўскі зрабіў велізарны ўнёсак у музычную асвету, актыўна супрацоўнічаючы з рознымі нацыянальнымі супольнасцямі горада. Ён выкладаў музыку і ствараў хары ў [[Віленская літоўская гімназія імя Вітаўта Вялікага|літоўскай гімназіі імя Вітаўта Вялікага]]<ref name="LTMKM"/>, з 1924 па 1933 год кіраваў хорам у [[Віленская руская гімназія імя А. Пушкіна|расійскай гімназіі імя А.&nbsp;Пушкіна]]<ref name="VilnijosVartai"/>, працаваў у [[Яўрэйскі музычны інстытут|Яўрэйскім музычным інстытуце]]<ref name="LTMKM"/>, для супольнасці старавераў стварыў гімн<ref name="LTMKM"/>. Нягледзячы на тое, што кампазітар дрэнна валодаў [[Літоўская мова|літоўскай мовай]], ён чытаў на ёй публічныя лекцыі ў гімназіі, папярэдне просячы перакласці тэкст і расставіць націскі<ref name="LTMKM"/>. Публікаваў артыкулы па папулярызацыі музыкі ў літоўскім друку, а таксама пісаў вершы, пераклады якіх друкаваліся ў выданні «[[Vilniaus aidas]]»<ref name="VilnijosVartai"/>. Літоўскі публіцыст [[Раполас Мацконіс]] адзначаў наступнае<ref name="VilnijosVartai"/>: {{цытата|...[належыць] да высакароднага пакалення старых віленчукоў, якія больш-менш актыўна ўдзельнічалі ў нашай барацьбе за правы літоўскага народа.{{арыгінальны тэкст|lt|...prie taurios senų vilniečių kartos atstovų, daugiau ar mažiau aktyviai dalyvavusių mūsų kovose už lietuvių tautos teises.}}}} === Сувязь з беларускім рухам === Нягледзячы на беларускае паходжанне, напачатку свайго творчага шляху кампазітар быў далёкі ад нацыянальнага фальклору. Як адзначаў даследчык [[Арсень Сяргеевіч Ліс|Арсень Ліс]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}: {{цытата|Хоць радаслоўную сваю Галкоўскі вёў з Беларусі (бацька паходзіў з Магілёўшчыны, маці была з Міншчыны з роду Наркевічаў-Ёдкаў), з народна-песеннай беларускай стыхіяй кампазітар не сутыкаўся. <...> Прыхінуў да беларускай песні яго ўжо ў 20-я гады Шырма са сваім уменнем адчуваць хараство і захапляць...}} Найбольш плённым стала супрацоўніцтва Канстанціна Галкоўскага з беларускім нацыянальна-культурным рухам у міжваенны перыяд. Выбітныя дзеячы беларускага адраджэння [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] і [[Галіна Войцік]] у сваёй манаграфіі далі яму наступную ацэнку<ref name="NovyCas"/>{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}: {{цытата|Канстанцін Галкоўскі&nbsp;— карэнны віленчук і беларус паводле паходжання, залічаны ў Літве ў плеяду лепшых нацыянальных кампазітараў. Між тым, не меншыя, калі не большыя, заслугі ў К.&nbsp;Галкоўскага ёсць і перад беларускім музычным мастацтвам. Але ў Беларусі ён&nbsp;— забыты кампазітар…}} З 1936 па 1938 год Галкоўскі быў нязменным акампаніятарам выдатнага беларускага спевака [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]. Спявак выконваў многія творы кампазітара, у тым ліку рамансы на вершы [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]] («Ці грэх цябе любіць») і народныя песні («Абнімі ты мяне»). Паводле ўспамінаў сучаснікаў, кампазітар быў невысокага росту, абсалютна лысы, з прывабнымі рысамі твару, а ягоны тэмперамент асабліва ярка праяўляўся падчас выканання вясёлай музыкі. Апошні сумесны канцэрт Галкоўскага і Забэйды-Суміцкага адбыўся ўвесну 1944 года ў [[Тэатр на Пагулянцы|тэатры на Вялікай Пагулянцы]] з нагоды 25-годдзя [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="NovyCas"/>. Канстанцін Галкоўскі шчыльна супрацоўнічаў з хорам пад кіраўніцтвам [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]]. 15 сакавіка 1936 года падчас вечарыны беларускай паэзіі ў Віленскім універсітэце ўпершыню прагучалі тры песні Галкоўскага на вершы заходнебеларускіх паэтаў: «Марш маладых» (на словы [[Міхась Машара|Міхася Машары]]), «То не пчолка звініць у гаёчку» (на словы [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]]) і «Касец» (на словы [[Максім Танк|Максіма Танка]]). Часопіс «[[Летапіс Таварыства беларускай школы|Летапіс Таварыства беларускае школы]]» ў 1936 годзе адзначаў наступнае<ref name="LetapisTBSH">{{артыкул |загаловак= |выданне=Летапіс Таварыства беларускае школы |год=1936 |нумар=1—3}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Гэта быў першы выпадак, калі вершы паэтаў Заходняй Беларусі былі пакладзеныя на музыку.}} 13 снежня 1936 года на Дні беларускай культуры хор Шырмы выканаў кантату Галкоўскага на словы М.&nbsp;Танка, песні «А мне трудненька», «Па саду хаджу», а таксама маштабную харавую сюіту «Каханне», якая складалася з дзесяці народных песень. Часопіс «[[Калоссе (часопіс)|Калоссе]]» ў 1937 годзе пісаў наступнае<ref name="Kalosse">{{артыкул |загаловак= |выданне=Калоссе |год=1937 |нумар=1}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Пад кіраўніцтвам слаўнага рэгента і няўтомнага беларускага культурнага дзеяча грамадзяніна Р. Шырмы ведамы ягоны Беларускі хор выканаў першыя дзве часткі... Запоўненая слухачамі (больш паўтысячы) аўдыторыя была зачараваная і свой энтузіязм і задавальненне з перажываных эстэтычных эмоцыяў выказвала бурнымі воплескамі ў гонар выканаўцаў…}} У 1937 годзе часопіс «Беларускі летапіс» паведамляў пра поспехі кампазітара ў вывучэнні беларускай спадчыны<ref name="BelLetapis">{{артыкул |загаловак= |выданне=Беларускі летапіс |год=1937 |нумар=6—7}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Кампазітар К. Галкоўскі апрацаваў шэсць народных беларускіх песень для аднаго голасу для фартэпіяна... Гэтыя новыя працы слаўнага кампазітара з’яўляюцца вельмі каштоўным укладам у беларускую вакальную літаратуру...}} Агулам Галкоўскі напісаў для беларусаў больш за 100 твораў. Галоўным яго дасягненнем у галіне беларускай музыкі магла б стаць опера «Сымон-музыка» паводле [[Сымон-музыка|аднайменнай паэмы]] [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Аднак, калі пасля вайны ён даслаў партытуру ў [[Саюз кампазітараў БССР]], твор быў адхілены савецкай цэнзурай з патрабаваннем пісаць пра перамогу і подзвігі партызан, у выніку чаго опера так і засталася непастаўленай<ref name="NovyCas"/>{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}. === Пасляваенны час і памяць === [[Файл:Вецер вее (народная з Ашмянскага павета). К. Галкоўскі.jpg|thumb|Апрацоўка народнай песні з Ашмянскага павета «Вецер вее»]] У 1941—1944 гадах Галкоўскі выкладаў гісторыю музыкі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="VilnijosVartai"/>. Пасля вайны ён пазбег сталінскіх рэпрэсій і застаўся ў Вільні. З 1940 года выкладаў у Віленскай дзяржаўнай музычнай школе, у 1945—1949 гадах&nbsp;— у Віленскай кансерваторыі, а з 1949 па 1963 год&nbsp;— у Дзяржаўнай кансерваторыі Літоўскай ССР (цяпер [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]]). У 1947 годзе атрымаў званне прафесара. Чытаў курсы па гісторыі і тэорыі музыкі, чытанні партытур і вёў клас фартэпіяна<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. У 1960 годзе кампазітар пераехаў у новую кватэру на вуліцы Кароліса Пажэлы (цяпер [[вуліца А. Гоштаўта]]), дзе пражыў да самай смерці<ref name="VilnijosVartai"/>. Нягледзячы на адарванасць ад БССР, Галкоўскі падтрымліваў цёплыя стасункі з беларускай інтэлігенцыяй. З ім сябравалі [[Максім Танк]] і [[Рыгор Шырма]], ён ліставаўся з [[Якуба Коласа|Якубам Коласам]], [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П.&nbsp;К.&nbsp;Панамарэнкам]] і [[С. Нісневіч]]<ref name="Ivanova">{{cite web|url=https://www.academia.edu/42269851/Асабістыя_архівы_Беларусі_канца_XVIII_пач_XXІ_ст_Мінск_2014_404_с|title=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|author=Вольга Іванова|publisher=Зміцер Колас|date=2014|lang=be|accessdate=5 верасня 2026|pages=186}}</ref>. У 1959 годзе ў яго гасцяваў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Алесь Траяноўскі]]<ref name="NovyCas"/>. Памёр 20 лютага 1963 года. Пахаваны ў Вільні на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]], дзе ў 1965 годзе быў усталяваны надмагільны помнік<ref name="VilnijosVartai"/>. У 1967 годзе на доме па вуліцы Pylimo 20 з'явілася мемарыяльная дошка<ref name="VilnijosVartai"/>. Ні на помніку, ні на дошцы не згадваецца беларускае паходжанне кампазітара або яго ўнёсак у беларускую культуру (надпісы зроблены выключна на літоўскай і рускай мовах)<ref name="NovyCas"/>. Старшыня [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] [[Аляксандр Адамковіч]] заявіў наступнае<ref name="Racyja">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/u-vilni-usanavali-pamjac-kampazitara-kanstancina-halkouskaha/|title=У Вільні ўшанавалі памяць кампазітара Канстанціна Галкоўскага|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=7 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>: {{цытата|Ён пакінуў вялікую і беларускую музычную спадчыну. Таксама быў актыўным беларускім дзеячам міжваеннай Вільні. Зразумела, пасля вайны адышоў ад беларускасці па розных прычынах. Шмат якія беларускія дзеячы апынуліся ў лагерах. Шмат хто з’ехаў у Менск, той жа Рыгор Шырма. І яго паплечнікаў тут практычна не засталося. Таму, можа, пра яго так мала вядома.}} 6 чэрвеня 2025 года ў [[Евангелісцкая рэфармацкая царква (Вільня)|Евангелісцкай рэфармацкай царкве]] ў Вільні з нагоды 150-годдзя з дня нараджэння кампазітара адбыўся вечар памяці, арганізаваны літоўска-беларускімі супольнасцямі. Падчас імпрэзы гучалі творы Галкоўскага ў выкананні беларускіх і літоўскіх артыстаў<ref name="Racyja"/>. == Творчасць == Канстанцін Галкоўскі працаваў у самых розных музычных жанрах, пакінуўшы пасля сябе багатую спадчыну з [[Опера|опер]], [[Балет|балетаў]], [[Сімфанічная музыка|сімфанічнай музыкі]] і шматлікіх вакальных твораў{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Сярод яго буйных тэатральных і сцэнічных прац вылучаюцца оперы «Цыганы» (напісаная ў 1908 годзе як дыпломная праца), «Мізэрэрэ» (1909), а таксама непастаўленая з-за савецкай цэнзуры опера «Сымон-музыка» паводле паэмы Якуба Коласа<ref name="NovyCas"/>. У жанры музычнай камедыі кампазітар стварыў папулярныя ў свой час творы «Ласка Амура» (1925) і «Алімпіяда» (1926). Апроч гэтага, Галкоўскі з'яўляецца аўтарам балета «Прывід маці» (1930) і цэлага шэрагу дзіцячых балетаў, такіх як «Чатыры пары года», «Чароўны сон», «Каралеўства лялек», а таксама аперэты-балета «Шчаслівы каралевіч»<ref name="LTMKM"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. У галіне сімфанічнай музыкі значным творам кампазітара стала [[сімфонія]] «Масква», напісаная ў 1948 годзе{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Значную ўвагу ён надаваў харавой і вакальнай музыцы: стварыў маштабныя харавыя сюіты «Дуда» і «Каханне» (апошняя была напісана для хору з сімфанічным аркестрам), урачыстыя кантаты ў гонар [[Ёнас Басанавічус|Ёнаса Басанавічуса]] і [[Мікалоюс Чурлёніс|Мікалоюса Чурлёніса]], а таксама жалобны марш памяці літоўскіх лётчыкаў [[Сцяпонас Дарус|Сцяпонаса Даруса]] і [[Стасіс Гірэнас|Стасіса Гірэнаса]]<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Асаблівае месца ў музычнай спадчыне Галкоўскага займаюць шматлікія рамансы, песні і хары, якія былі шчыльна звязаны з беларускім фальклорам і напісаны на вершы выдатных беларускіх паэтаў: [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]], [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] і многіх іншых<ref name="NovyCas"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Яго апрацоўкі і арыгінальныя харавыя творы былі высока ацэнены сучаснікамі і трывала ўвайшлі ў пастаянны рэпертуар [[Дзяржаўная харавая капэла БССР|Дзяржаўнай харавой капэлы БССР]] (цяпер&nbsp;— Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла імя Р. Шырмы). У дадатак да беларускай музыкі, кампазітар гарманізаваў літоўскія, расійскія, польскія і яўрэйскія народныя песні. У пасляваенны час былі асобна выдадзены яго інструментальныя зборнікі «П'есы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1965) і «Творы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1976)<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. == Узнагароды і званні == * [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Літоўскай ССР]] (1945)<ref name="NovyCas"/> * [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955){{sfn|БелЭн|1997|с=466}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=4|старонкі=466|артыкул=Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Ліс А. С. |частка=Рыгор Раманавіч Шырма |загаловак=Песня на ўсё жыццё: успаміны пра Р. Р. Шырму |адказны=склад. В. А. Сізко |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1983 |старонак=347 |ref=Ліс}} * {{кніга |аўтар=Луцкевіч Л., Войцік Г. |загаловак=Канстаньцін Галкоўскі |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=2001 |старонак=17 |ref=Луцкевіч, Войцік}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Галко́ўскі Канстанцін Міхайлавіч|204}} * {{артыкул |аўтар= |загаловак=Календарыюм |выданне=Czasopis |тып=часопіс |год=2003 |нумар=2}} * {{артыкул |аўтар=Шырма Р. Р. |загаловак=Мастацкая песня ў Заходняй Беларусі |выданне=Песня — душа народа |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1976}} * {{кніга |аўтар=Matulaitytė A. |загаловак=Konstantinas Galkauskas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vaga |год=1975 |старонак=119 |ref=Matulaitytė}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129659|Галкоўскі (Галкаўскас) Канстанцін Міхайлавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1875 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 лютага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Літвы]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Літвы]] [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Літвы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Літоўскай ССР]] lonsffwtodbfn1sd1cgyl1en961shfv 5193352 5193349 2026-09-05T14:42:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Паходжанне і адукацыя */ 5193352 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Галкоўскі}} {{Музыкант | Імя = Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі | Арыгінал імя = {{lang-lt|Konstantinas Galkauskas}} | Фота = Канстанцін Галкоўскі, 1959 г. З архіва аўтара, публікуецца ўпершыню.jpg | Шырыня = | Апісанне_фота = Канстанцін Галкоўскі ў 1959 годзе | Поўнае імя = Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі | Дата нараджэння = {{ДН|16|6|1875}} | Месца нараджэння = [[Вільня]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|20|2|1963}} | Месца смерці = [[Вільнюс]], [[Літоўская ССР]], [[СССР]] | Гады = 1899—1963 | Нацыянальнасць = [[беларусы|беларус]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Сярэдняя Літва}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|СССР}} | Прафесіі = [[кампазітар]], [[дырыжор]], [[музычны педагог]] | Інструменты = [[фартэпіяна]], [[арган (музычны інструмент)|арган]] | Жанры = [[Опера|опера]], [[сімфонія]], [[раманс]], [[харавая музыка]], [[балет]] | Псеўданімы = | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Узнагароды = {{Народны артыст Літоўскай ССР|1955}} {{Заслужаны дзеяч мастацтваў Літоўскай ССР|1945}} | Сайт = }} '''Канстанці́н Міха́йлавіч Галко́ўскі''' ({{lang-lt|Konstantinas Galkauskas}}; {{ДН|16|6|1875}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|20|2|1963}}, [[Вільня]])&nbsp;— беларускі і літоўскі [[кампазітар]], [[дырыжор]] і [[музычны педагог]]. [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Нарадзіўся 16 чэрвеня 1875 года ў [[Вільня|Вільні]]. Паводле паходжання быў [[беларусы|беларусам]]. Яго бацька паходзіў з [[Магілёўская губерня|Магілёўшчыны]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}} і валодаў рэстаранам «Палерма» на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] ў Вільні<ref name="LTMKM">{{cite web|url=https://ltmkm.lt/muziejus/vilniaus-krasto-tarpukatio-muzikantai-k-galkauskas-j-sinius-a-krutulys/|title=Vilniaus krašto tarpukario muzikai. K. Galkauskas, J. Sinius, A. Krutulys|publisher=Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus|date=|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>, а маці паходзіла з [[Мінская губерня|Міншчыны]] са шляхецкага роду [[Наркевічы-Ёдкі|Наркевічаў-Ёдкаў]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}. Канстанцін рос у музычным асяроддзі: маці і дзве сястры ігралі на фартэпіяна і спявалі, адзін дзядзька (брат маці) быў харавым дырыжорам, а другі&nbsp;— кіраўніком аркестра<ref name="LTMKM"/>. Наведваў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую мужчынскую гімназію]], якая дзейнічала ў будынках Віленскага ўніверсітэта, дзе браў урокі царкоўных спеваў і спяваў у хоры<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai">{{cite web|url=https://www.vilnijosvartai.lt/personalijos/konstantinas-galkauskas/|title=Konstantinas Galkauskas|author=Danguolė Dainienė|publisher=Vilnijos vartai|date=2012|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. У 1889 годзе паступіў у прыватную музычную школу [[М. Трэскін|М.&nbsp;Трэскіна]] на [[Скопаўская вуліца|вуліцы Скопаўскай]], аднак праз недахоп сродкаў быў вымушаны перапыніць навучанне і ўладкавацца на працу ў чыгуначнае ведамства<ref name="LTMKM"/>. Там ён пачаў кіраваць хорам і аркестрам чыгуначнікаў, першы канцэрт якіх адбыўся ў 1899 годзе ў клубе [[Палескія чыгункі|Палескай чыгункі]] ў Вільні<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai"/>. У 1902—1908 гадах навучаўся ў [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Пецярбургскай кансерваторыі]] па класе кампазіцыі і опернай аркестроўкі. Яго настаўнікамі былі выдатныя расійскія кампазітары [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М.&nbsp;А.&nbsp;Рымскі-Корсакаў]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Глазуноў|А.&nbsp;К.&nbsp;Глазуноў]] і [[Анатоль Канстанцінавіч Лядаў|А.&nbsp;К.&nbsp;Лядаў]]<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/kanstancin_halkouski_ushanavan|title=Канстанцін Галкоўскі. Ушанаваны ў Літве, забыты ў Беларусі|author=Сяргей Чыгрын|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Новы Час]]|date=31 сакавіка 2013|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. Дыпломнай працай Канстанціна Галкоўскага стала трохактовая опера «Цыганы» паводле аднайменнай паэмы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкіна]]. За гэты твор педагагічная рада кансерваторыі з адзнакай прысудзіла яму залаты медаль&nbsp;— гэта быў першы падобны выпадак за 50 гадоў існавання ўстановы. Партытуры твораў Галкоўскага былі выдадзены асобнай кнігай яшчэ ў часы яго студэнцтва, што таксама сталася беспрэцэдэнтнай падзеяй<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas"/>. З нагоды заканчэння кансерваторыі настаўнікі падарылі яму свае фотаздымкі з аўтографамі<ref name="LTMKM"/>. === Віленскі перыяд (1908—1918) === Скончыўшы навучанне, Галкоўскі адмовіўся ад прапанаваных высокіх пасад у Расіі і ў 1908 годзе вярнуўся ў родны горад. У тым жа годзе ў гарадской зале (цяпер&nbsp;— [[Нацыянальная філармонія Літвы]]) ён прадставіў віленскай публіцы сваю оперу «Цыганы», у якой адну з галоўных роляў выканаў тады яшчэ малады студэнт, будучы вядомы спявак [[Кіпрас Пятраўскас]]<ref name="LTMKM"/>. У 1909 годзе Галкоўскі разам з [[Людамір Рагоўскі|Людамірам Рагоўскім]] і [[Адам Выляжынскі|Адамам Выляжынскім]] арганізаваў першы [[Віленскі сімфанічны аркестр]]<ref name="LTMKM"/><ref name="Magwil">{{cite web|url=http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2003/mww2/vasar13.htm|title=Wileńskie tradycje muzyczne|author=Danuta Berezowska|publisher=Magazyn Wileński|date=2003|lang=pl|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>, з якім часта выступаў у [[Бернардзінскі сад|Батанічным (Бернардынскім) садзе]] і на іншых гарадскіх пляцоўках. Кампазітар першым у Літве пачаў ладзіць канцэрты з папярэднімі лекцыямі і тлумачэннямі<ref name="VilnijosVartai"/>. З 1908 па 1915 год ён выкладаў у музычнай школе Віленскага аддзялення Імператарскага рускага музычнага таварыства<ref name="VilnijosVartai"/>. Адным з яго вучняў быў будучы скрыпач-віртуоз [[Яша Хейфец]]<ref name="LTMKM"/>. У 1914 годзе супрацоўнічаў з выданнем Віленскага мастацкага таварыства «[[Meno diena]]». У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1915—1918), калі персанал музычнай школы эвакуяваўся ў Маскву, Галкоўскі застаўся ў акупаванай Вільні і працягваў працу<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai"/>. Яшчэ да вайны ў ваколіцах [[Біржай|Біржаў]] разам з літоўскім паэтам [[С. Дагіліс|С.&nbsp;Дагілісам]] ён пачаў запісваць мясцовы песенны фальклор<ref name="LTMKM"/>. === Міжваеннае дзесяцігоддзе === [[Файл:Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі.jpg|thumb|Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі, 1920-я гг.]] Пасля закрыцця музычнай школы ў 1918 годзе Канстанцін Галкоўскі ў сваёй кватэры адкрыў прыватную музычную школу, якая эпізадычна дзейнічала да 1922 года. З 1918 па 1959 год ён жыў у доме нумар 20 па [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]]. Кватэра была халоднай, вільготнай і не мела зручнасцей<ref name="VilnijosVartai"/>. Каб зарабіць на жыццё, у 1920-я гады ён працаваў тапёрам у віленскіх кінатэатрах, агучваючы нямыя фільмы<ref name="LTMKM"/>. У 1928 годзе працаваў арганістам у суседняй рэфармацкай царкве<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai"/>. У 1919 годзе ён заснаваў у Вільні дзяржаўны сімфанічны аркестр і дырыжыраваў ім{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. У перыяд знаходжання Вільні ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] Галкоўскі зрабіў велізарны ўнёсак у музычную асвету, актыўна супрацоўнічаючы з рознымі нацыянальнымі супольнасцямі горада. Ён выкладаў музыку і ствараў хары ў [[Віленская літоўская гімназія імя Вітаўта Вялікага|літоўскай гімназіі імя Вітаўта Вялікага]]<ref name="LTMKM"/>, з 1924 па 1933 год кіраваў хорам у [[Віленская руская гімназія імя А. Пушкіна|расійскай гімназіі імя А.&nbsp;Пушкіна]]<ref name="VilnijosVartai"/>, працаваў у [[Яўрэйскі музычны інстытут|Яўрэйскім музычным інстытуце]]<ref name="LTMKM"/>, для супольнасці старавераў стварыў гімн<ref name="LTMKM"/>. Нягледзячы на тое, што кампазітар дрэнна валодаў [[Літоўская мова|літоўскай мовай]], ён чытаў на ёй публічныя лекцыі ў гімназіі, папярэдне просячы перакласці тэкст і расставіць націскі<ref name="LTMKM"/>. Публікаваў артыкулы па папулярызацыі музыкі ў літоўскім друку, а таксама пісаў вершы, пераклады якіх друкаваліся ў выданні «[[Vilniaus aidas]]»<ref name="VilnijosVartai"/>. Літоўскі публіцыст [[Раполас Мацконіс]] адзначаў наступнае<ref name="VilnijosVartai"/>: {{цытата|...[належыць] да высакароднага пакалення старых віленчукоў, якія больш-менш актыўна ўдзельнічалі ў нашай барацьбе за правы літоўскага народа.{{арыгінальны тэкст|lt|...prie taurios senų vilniečių kartos atstovų, daugiau ar mažiau aktyviai dalyvavusių mūsų kovose už lietuvių tautos teises.}}}} === Сувязь з беларускім рухам === Нягледзячы на беларускае паходжанне, напачатку свайго творчага шляху кампазітар быў далёкі ад нацыянальнага фальклору. Як адзначаў даследчык [[Арсень Сяргеевіч Ліс|Арсень Ліс]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}: {{цытата|Хоць радаслоўную сваю Галкоўскі вёў з Беларусі (бацька паходзіў з Магілёўшчыны, маці была з Міншчыны з роду Наркевічаў-Ёдкаў), з народна-песеннай беларускай стыхіяй кампазітар не сутыкаўся. <...> Прыхінуў да беларускай песні яго ўжо ў 20-я гады Шырма са сваім уменнем адчуваць хараство і захапляць...}} Найбольш плённым стала супрацоўніцтва Канстанціна Галкоўскага з беларускім нацыянальна-культурным рухам у міжваенны перыяд. Выбітныя дзеячы беларускага адраджэння [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] і [[Галіна Войцік]] у сваёй манаграфіі далі яму наступную ацэнку<ref name="NovyCas"/>{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}: {{цытата|Канстанцін Галкоўскі&nbsp;— карэнны віленчук і беларус паводле паходжання, залічаны ў Літве ў плеяду лепшых нацыянальных кампазітараў. Між тым, не меншыя, калі не большыя, заслугі ў К.&nbsp;Галкоўскага ёсць і перад беларускім музычным мастацтвам. Але ў Беларусі ён&nbsp;— забыты кампазітар…}} З 1936 па 1938 год Галкоўскі быў нязменным акампаніятарам выдатнага беларускага спевака [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]. Спявак выконваў многія творы кампазітара, у тым ліку рамансы на вершы [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]] («Ці грэх цябе любіць») і народныя песні («Абнімі ты мяне»). Паводле ўспамінаў сучаснікаў, кампазітар быў невысокага росту, абсалютна лысы, з прывабнымі рысамі твару, а ягоны тэмперамент асабліва ярка праяўляўся падчас выканання вясёлай музыкі. Апошні сумесны канцэрт Галкоўскага і Забэйды-Суміцкага адбыўся ўвесну 1944 года ў [[Тэатр на Пагулянцы|тэатры на Вялікай Пагулянцы]] з нагоды 25-годдзя [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="NovyCas"/>. Канстанцін Галкоўскі шчыльна супрацоўнічаў з хорам пад кіраўніцтвам [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]]. 15 сакавіка 1936 года падчас вечарыны беларускай паэзіі ў Віленскім універсітэце ўпершыню прагучалі тры песні Галкоўскага на вершы заходнебеларускіх паэтаў: «Марш маладых» (на словы [[Міхась Машара|Міхася Машары]]), «То не пчолка звініць у гаёчку» (на словы [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]]) і «Касец» (на словы [[Максім Танк|Максіма Танка]]). Часопіс «[[Летапіс Таварыства беларускай школы|Летапіс Таварыства беларускае школы]]» ў 1936 годзе адзначаў наступнае<ref name="LetapisTBSH">{{артыкул |загаловак= |выданне=Летапіс Таварыства беларускае школы |год=1936 |нумар=1—3}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Гэта быў першы выпадак, калі вершы паэтаў Заходняй Беларусі былі пакладзеныя на музыку.}} 13 снежня 1936 года на Дні беларускай культуры хор Шырмы выканаў кантату Галкоўскага на словы М.&nbsp;Танка, песні «А мне трудненька», «Па саду хаджу», а таксама маштабную харавую сюіту «Каханне», якая складалася з дзесяці народных песень. Часопіс «[[Калоссе (часопіс)|Калоссе]]» ў 1937 годзе пісаў наступнае<ref name="Kalosse">{{артыкул |загаловак= |выданне=Калоссе |год=1937 |нумар=1}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Пад кіраўніцтвам слаўнага рэгента і няўтомнага беларускага культурнага дзеяча грамадзяніна Р. Шырмы ведамы ягоны Беларускі хор выканаў першыя дзве часткі... Запоўненая слухачамі (больш паўтысячы) аўдыторыя была зачараваная і свой энтузіязм і задавальненне з перажываных эстэтычных эмоцыяў выказвала бурнымі воплескамі ў гонар выканаўцаў…}} У 1937 годзе часопіс «Беларускі летапіс» паведамляў пра поспехі кампазітара ў вывучэнні беларускай спадчыны<ref name="BelLetapis">{{артыкул |загаловак= |выданне=Беларускі летапіс |год=1937 |нумар=6—7}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Кампазітар К. Галкоўскі апрацаваў шэсць народных беларускіх песень для аднаго голасу для фартэпіяна... Гэтыя новыя працы слаўнага кампазітара з’яўляюцца вельмі каштоўным укладам у беларускую вакальную літаратуру...}} Агулам Галкоўскі напісаў для беларусаў больш за 100 твораў. Галоўным яго дасягненнем у галіне беларускай музыкі магла б стаць опера «Сымон-музыка» паводле [[Сымон-музыка|аднайменнай паэмы]] [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Аднак, калі пасля вайны ён даслаў партытуру ў [[Саюз кампазітараў БССР]], твор быў адхілены савецкай цэнзурай з патрабаваннем пісаць пра перамогу і подзвігі партызан, у выніку чаго опера так і засталася непастаўленай<ref name="NovyCas"/>{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}. === Пасляваенны час і памяць === [[Файл:Вецер вее (народная з Ашмянскага павета). К. Галкоўскі.jpg|thumb|Апрацоўка народнай песні з Ашмянскага павета «Вецер вее»]] У 1941—1944 гадах Галкоўскі выкладаў гісторыю музыкі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="VilnijosVartai"/>. Пасля вайны ён пазбег сталінскіх рэпрэсій і застаўся ў Вільні. З 1940 года выкладаў у Віленскай дзяржаўнай музычнай школе, у 1945—1949 гадах&nbsp;— у Віленскай кансерваторыі, а з 1949 па 1963 год&nbsp;— у Дзяржаўнай кансерваторыі Літоўскай ССР (цяпер [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]]). У 1947 годзе атрымаў званне прафесара. Чытаў курсы па гісторыі і тэорыі музыкі, чытанні партытур і вёў клас фартэпіяна<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. У 1960 годзе кампазітар пераехаў у новую кватэру на вуліцы Кароліса Пажэлы (цяпер [[вуліца А. Гоштаўта]]), дзе пражыў да самай смерці<ref name="VilnijosVartai"/>. Нягледзячы на адарванасць ад БССР, Галкоўскі падтрымліваў цёплыя стасункі з беларускай інтэлігенцыяй. З ім сябравалі [[Максім Танк]] і [[Рыгор Шырма]], ён ліставаўся з [[Якуба Коласа|Якубам Коласам]], [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П.&nbsp;К.&nbsp;Панамарэнкам]] і [[С. Нісневіч]]<ref name="Ivanova">{{cite web|url=https://www.academia.edu/42269851/Асабістыя_архівы_Беларусі_канца_XVIII_пач_XXІ_ст_Мінск_2014_404_с|title=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|author=Вольга Іванова|publisher=Зміцер Колас|date=2014|lang=be|accessdate=5 верасня 2026|pages=186}}</ref>. У 1959 годзе ў яго гасцяваў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Алесь Траяноўскі]]<ref name="NovyCas"/>. Памёр 20 лютага 1963 года. Пахаваны ў Вільні на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]], дзе ў 1965 годзе быў усталяваны надмагільны помнік<ref name="VilnijosVartai"/>. У 1967 годзе на доме па вуліцы Pylimo 20 з'явілася мемарыяльная дошка<ref name="VilnijosVartai"/>. Ні на помніку, ні на дошцы не згадваецца беларускае паходжанне кампазітара або яго ўнёсак у беларускую культуру (надпісы зроблены выключна на літоўскай і рускай мовах)<ref name="NovyCas"/>. Старшыня [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] [[Аляксандр Адамковіч]] заявіў наступнае<ref name="Racyja">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/u-vilni-usanavali-pamjac-kampazitara-kanstancina-halkouskaha/|title=У Вільні ўшанавалі памяць кампазітара Канстанціна Галкоўскага|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=7 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>: {{цытата|Ён пакінуў вялікую і беларускую музычную спадчыну. Таксама быў актыўным беларускім дзеячам міжваеннай Вільні. Зразумела, пасля вайны адышоў ад беларускасці па розных прычынах. Шмат якія беларускія дзеячы апынуліся ў лагерах. Шмат хто з’ехаў у Менск, той жа Рыгор Шырма. І яго паплечнікаў тут практычна не засталося. Таму, можа, пра яго так мала вядома.}} 6 чэрвеня 2025 года ў [[Евангелісцкая рэфармацкая царква (Вільня)|Евангелісцкай рэфармацкай царкве]] ў Вільні з нагоды 150-годдзя з дня нараджэння кампазітара адбыўся вечар памяці, арганізаваны літоўска-беларускімі супольнасцямі. Падчас імпрэзы гучалі творы Галкоўскага ў выкананні беларускіх і літоўскіх артыстаў<ref name="Racyja"/>. == Творчасць == Канстанцін Галкоўскі працаваў у самых розных музычных жанрах, пакінуўшы пасля сябе багатую спадчыну з [[Опера|опер]], [[Балет|балетаў]], [[Сімфанічная музыка|сімфанічнай музыкі]] і шматлікіх вакальных твораў{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Сярод яго буйных тэатральных і сцэнічных прац вылучаюцца оперы «Цыганы» (напісаная ў 1908 годзе як дыпломная праца), «Мізэрэрэ» (1909), а таксама непастаўленая з-за савецкай цэнзуры опера «Сымон-музыка» паводле паэмы Якуба Коласа<ref name="NovyCas"/>. У жанры музычнай камедыі кампазітар стварыў папулярныя ў свой час творы «Ласка Амура» (1925) і «Алімпіяда» (1926). Апроч гэтага, Галкоўскі з'яўляецца аўтарам балета «Прывід маці» (1930) і цэлага шэрагу дзіцячых балетаў, такіх як «Чатыры пары года», «Чароўны сон», «Каралеўства лялек», а таксама аперэты-балета «Шчаслівы каралевіч»<ref name="LTMKM"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. У галіне сімфанічнай музыкі значным творам кампазітара стала [[сімфонія]] «Масква», напісаная ў 1948 годзе{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Значную ўвагу ён надаваў харавой і вакальнай музыцы: стварыў маштабныя харавыя сюіты «Дуда» і «Каханне» (апошняя была напісана для хору з сімфанічным аркестрам), урачыстыя кантаты ў гонар [[Ёнас Басанавічус|Ёнаса Басанавічуса]] і [[Мікалоюс Чурлёніс|Мікалоюса Чурлёніса]], а таксама жалобны марш памяці літоўскіх лётчыкаў [[Сцяпонас Дарус|Сцяпонаса Даруса]] і [[Стасіс Гірэнас|Стасіса Гірэнаса]]<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Асаблівае месца ў музычнай спадчыне Галкоўскага займаюць шматлікія рамансы, песні і хары, якія былі шчыльна звязаны з беларускім фальклорам і напісаны на вершы выдатных беларускіх паэтаў: [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]], [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] і многіх іншых<ref name="NovyCas"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Яго апрацоўкі і арыгінальныя харавыя творы былі высока ацэнены сучаснікамі і трывала ўвайшлі ў пастаянны рэпертуар [[Дзяржаўная харавая капэла БССР|Дзяржаўнай харавой капэлы БССР]] (цяпер&nbsp;— Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла імя Р. Шырмы). У дадатак да беларускай музыкі, кампазітар гарманізаваў літоўскія, расійскія, польскія і яўрэйскія народныя песні. У пасляваенны час былі асобна выдадзены яго інструментальныя зборнікі «П'есы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1965) і «Творы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1976)<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. == Узнагароды і званні == * [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Літоўскай ССР]] (1945)<ref name="NovyCas"/> * [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955){{sfn|БелЭн|1997|с=466}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=4|старонкі=466|артыкул=Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Ліс А. С. |частка=Рыгор Раманавіч Шырма |загаловак=Песня на ўсё жыццё: успаміны пра Р. Р. Шырму |адказны=склад. В. А. Сізко |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1983 |старонак=347 |ref=Ліс}} * {{кніга |аўтар=Луцкевіч Л., Войцік Г. |загаловак=Канстаньцін Галкоўскі |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=2001 |старонак=17 |ref=Луцкевіч, Войцік}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Галко́ўскі Канстанцін Міхайлавіч|204}} * {{артыкул |аўтар= |загаловак=Календарыюм |выданне=Czasopis |тып=часопіс |год=2003 |нумар=2}} * {{артыкул |аўтар=Шырма Р. Р. |загаловак=Мастацкая песня ў Заходняй Беларусі |выданне=Песня — душа народа |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1976}} * {{кніга |аўтар=Matulaitytė A. |загаловак=Konstantinas Galkauskas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vaga |год=1975 |старонак=119 |ref=Matulaitytė}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129659|Галкоўскі (Галкаўскас) Канстанцін Міхайлавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1875 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 лютага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Літвы]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Літвы]] [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Літвы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Літоўскай ССР]] b073w4h38wew7p4hwv1ds045e1081wf 5193446 5193352 2026-09-06T06:20:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193446 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Галкоўскі}} {{Музыкант}} '''Канстанці́н Міха́йлавіч Галко́ўскі''' ({{lang-lt|Konstantinas Galkauskas}}; {{ДН|16|6|1875}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|20|2|1963}}, [[Вільня]])&nbsp;— беларускі і літоўскі [[кампазітар]], [[дырыжор]] і [[музычны педагог]]. [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Нарадзіўся 16 чэрвеня 1875 года ў [[Вільня|Вільні]]. Паводле паходжання быў [[беларусы|беларусам]]. Яго бацька паходзіў з [[Магілёўская губерня|Магілёўшчыны]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}} і валодаў рэстаранам «Палерма» на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] ў Вільні<ref name="LTMKM">{{cite web|url=https://ltmkm.lt/muziejus/vilniaus-krasto-tarpukatio-muzikantai-k-galkauskas-j-sinius-a-krutulys/|title=Vilniaus krašto tarpukario muzikai. K. Galkauskas, J. Sinius, A. Krutulys|publisher=Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus|date=|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>, а маці паходзіла з [[Мінская губерня|Міншчыны]] са шляхецкага роду [[Наркевічы-Ёдкі|Наркевічаў-Ёдкаў]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}. Канстанцін рос у музычным асяроддзі: маці і дзве сястры ігралі на фартэпіяна і спявалі, адзін дзядзька (брат маці) быў харавым дырыжорам, а другі&nbsp;— кіраўніком аркестра<ref name="LTMKM"/>. Наведваў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую мужчынскую гімназію]], якая дзейнічала ў будынках Віленскага ўніверсітэта, дзе браў урокі царкоўных спеваў і спяваў у хоры<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai">{{cite web|url=https://www.vilnijosvartai.lt/personalijos/konstantinas-galkauskas/|title=Konstantinas Galkauskas|author=Danguolė Dainienė|publisher=Vilnijos vartai|date=2012|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. У 1889 годзе паступіў у прыватную музычную школу [[М. Трэскін|М.&nbsp;Трэскіна]] на [[Скопаўская вуліца|вуліцы Скопаўскай]], аднак праз недахоп сродкаў быў вымушаны перапыніць навучанне і ўладкавацца на працу ў чыгуначнае ведамства<ref name="LTMKM"/>. Там ён пачаў кіраваць хорам і аркестрам чыгуначнікаў, першы канцэрт якіх адбыўся ў 1899 годзе ў клубе [[Палескія чыгункі|Палескай чыгункі]] ў Вільні<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai"/>. У 1902—1908 гадах навучаўся ў [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Пецярбургскай кансерваторыі]] па класе кампазіцыі і опернай аркестроўкі. Яго настаўнікамі былі выдатныя расійскія кампазітары [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М.&nbsp;А.&nbsp;Рымскі-Корсакаў]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Глазуноў|А.&nbsp;К.&nbsp;Глазуноў]] і [[Анатоль Канстанцінавіч Лядаў|А.&nbsp;К.&nbsp;Лядаў]]<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/kanstancin_halkouski_ushanavan|title=Канстанцін Галкоўскі. Ушанаваны ў Літве, забыты ў Беларусі|author=Сяргей Чыгрын|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Новы Час]]|date=31 сакавіка 2013|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. Дыпломнай працай Канстанціна Галкоўскага стала трохактовая опера «Цыганы» паводле аднайменнай паэмы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкіна]]. За гэты твор педагагічная рада кансерваторыі з адзнакай прысудзіла яму залаты медаль&nbsp;— гэта быў першы падобны выпадак за 50 гадоў існавання ўстановы. Партытуры твораў Галкоўскага былі выдадзены асобнай кнігай яшчэ ў часы яго студэнцтва, што таксама сталася беспрэцэдэнтнай падзеяй<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas"/>. З нагоды заканчэння кансерваторыі настаўнікі падарылі яму свае фотаздымкі з аўтографамі<ref name="LTMKM"/>. === Віленскі перыяд (1908—1918) === Скончыўшы навучанне, Галкоўскі адмовіўся ад прапанаваных высокіх пасад у Расіі і ў 1908 годзе вярнуўся ў родны горад. У тым жа годзе ў гарадской зале (цяпер&nbsp;— [[Нацыянальная філармонія Літвы]]) ён прадставіў віленскай публіцы сваю оперу «Цыганы», у якой адну з галоўных роляў выканаў тады яшчэ малады студэнт, будучы вядомы спявак [[Кіпрас Пятраўскас]]<ref name="LTMKM"/>. У 1909 годзе Галкоўскі разам з [[Людамір Рагоўскі|Людамірам Рагоўскім]] і [[Адам Выляжынскі|Адамам Выляжынскім]] арганізаваў першы [[Віленскі сімфанічны аркестр]]<ref name="LTMKM"/><ref name="Magwil">{{cite web|url=http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2003/mww2/vasar13.htm|title=Wileńskie tradycje muzyczne|author=Danuta Berezowska|publisher=Magazyn Wileński|date=2003|lang=pl|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>, з якім часта выступаў у [[Бернардзінскі сад|Батанічным (Бернардынскім) садзе]] і на іншых гарадскіх пляцоўках. Кампазітар першым у Літве пачаў ладзіць канцэрты з папярэднімі лекцыямі і тлумачэннямі<ref name="VilnijosVartai"/>. З 1908 па 1915 год ён выкладаў у музычнай школе Віленскага аддзялення Імператарскага рускага музычнага таварыства<ref name="VilnijosVartai"/>. Адным з яго вучняў быў будучы скрыпач-віртуоз [[Яша Хейфец]]<ref name="LTMKM"/>. У 1914 годзе супрацоўнічаў з выданнем Віленскага мастацкага таварыства «[[Meno diena]]». У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1915—1918), калі персанал музычнай школы эвакуяваўся ў Маскву, Галкоўскі застаўся ў акупаванай Вільні і працягваў працу<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai"/>. Яшчэ да вайны ў ваколіцах [[Біржай|Біржаў]] разам з літоўскім паэтам [[С. Дагіліс|С.&nbsp;Дагілісам]] ён пачаў запісваць мясцовы песенны фальклор<ref name="LTMKM"/>. === Міжваеннае дзесяцігоддзе === [[Файл:Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі.jpg|thumb|Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі, 1920-я гг.]] Пасля закрыцця музычнай школы ў 1918 годзе Канстанцін Галкоўскі ў сваёй кватэры адкрыў прыватную музычную школу, якая эпізадычна дзейнічала да 1922 года. З 1918 па 1959 год ён жыў у доме нумар 20 па [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]]. Кватэра была халоднай, вільготнай і не мела зручнасцей<ref name="VilnijosVartai"/>. Каб зарабіць на жыццё, у 1920-я гады ён працаваў тапёрам у віленскіх кінатэатрах, агучваючы нямыя фільмы<ref name="LTMKM"/>. У 1928 годзе працаваў арганістам у суседняй рэфармацкай царкве<ref name="LTMKM"/><ref name="VilnijosVartai"/>. У 1919 годзе ён заснаваў у Вільні дзяржаўны сімфанічны аркестр і дырыжыраваў ім{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. У перыяд знаходжання Вільні ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] Галкоўскі зрабіў велізарны ўнёсак у музычную асвету, актыўна супрацоўнічаючы з рознымі нацыянальнымі супольнасцямі горада. Ён выкладаў музыку і ствараў хары ў [[Віленская літоўская гімназія імя Вітаўта Вялікага|літоўскай гімназіі імя Вітаўта Вялікага]]<ref name="LTMKM"/>, з 1924 па 1933 год кіраваў хорам у [[Віленская руская гімназія імя А. Пушкіна|расійскай гімназіі імя А.&nbsp;Пушкіна]]<ref name="VilnijosVartai"/>, працаваў у [[Яўрэйскі музычны інстытут|Яўрэйскім музычным інстытуце]]<ref name="LTMKM"/>, для супольнасці старавераў стварыў гімн<ref name="LTMKM"/>. Нягледзячы на тое, што кампазітар дрэнна валодаў [[Літоўская мова|літоўскай мовай]], ён чытаў на ёй публічныя лекцыі ў гімназіі, папярэдне просячы перакласці тэкст і расставіць націскі<ref name="LTMKM"/>. Публікаваў артыкулы па папулярызацыі музыкі ў літоўскім друку, а таксама пісаў вершы, пераклады якіх друкаваліся ў выданні «[[Vilniaus aidas]]»<ref name="VilnijosVartai"/>. Літоўскі публіцыст [[Раполас Мацконіс]] адзначаў наступнае<ref name="VilnijosVartai"/>: {{цытата|...[належыць] да высакароднага пакалення старых віленчукоў, якія больш-менш актыўна ўдзельнічалі ў нашай барацьбе за правы літоўскага народа.{{арыгінальны тэкст|lt|...prie taurios senų vilniečių kartos atstovų, daugiau ar mažiau aktyviai dalyvavusių mūsų kovose už lietuvių tautos teises.}}}} === Сувязь з беларускім рухам === Нягледзячы на беларускае паходжанне, напачатку свайго творчага шляху кампазітар быў далёкі ад нацыянальнага фальклору. Як адзначаў даследчык [[Арсень Сяргеевіч Ліс|Арсень Ліс]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}: {{цытата|Хоць радаслоўную сваю Галкоўскі вёў з Беларусі (бацька паходзіў з Магілёўшчыны, маці была з Міншчыны з роду Наркевічаў-Ёдкаў), з народна-песеннай беларускай стыхіяй кампазітар не сутыкаўся. <...> Прыхінуў да беларускай песні яго ўжо ў 20-я гады Шырма са сваім уменнем адчуваць хараство і захапляць...}} Найбольш плённым стала супрацоўніцтва Канстанціна Галкоўскага з беларускім нацыянальна-культурным рухам у міжваенны перыяд. Выбітныя дзеячы беларускага адраджэння [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] і [[Галіна Войцік]] у сваёй манаграфіі далі яму наступную ацэнку<ref name="NovyCas"/>{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}: {{цытата|Канстанцін Галкоўскі&nbsp;— карэнны віленчук і беларус паводле паходжання, залічаны ў Літве ў плеяду лепшых нацыянальных кампазітараў. Між тым, не меншыя, калі не большыя, заслугі ў К.&nbsp;Галкоўскага ёсць і перад беларускім музычным мастацтвам. Але ў Беларусі ён&nbsp;— забыты кампазітар…}} З 1936 па 1938 год Галкоўскі быў нязменным акампаніятарам выдатнага беларускага спевака [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]. Спявак выконваў многія творы кампазітара, у тым ліку рамансы на вершы [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]] («Ці грэх цябе любіць») і народныя песні («Абнімі ты мяне»). Паводле ўспамінаў сучаснікаў, кампазітар быў невысокага росту, абсалютна лысы, з прывабнымі рысамі твару, а ягоны тэмперамент асабліва ярка праяўляўся падчас выканання вясёлай музыкі. Апошні сумесны канцэрт Галкоўскага і Забэйды-Суміцкага адбыўся ўвесну 1944 года ў [[Тэатр на Пагулянцы|тэатры на Вялікай Пагулянцы]] з нагоды 25-годдзя [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="NovyCas"/>. Канстанцін Галкоўскі шчыльна супрацоўнічаў з хорам пад кіраўніцтвам [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]]. 15 сакавіка 1936 года падчас вечарыны беларускай паэзіі ў Віленскім універсітэце ўпершыню прагучалі тры песні Галкоўскага на вершы заходнебеларускіх паэтаў: «Марш маладых» (на словы [[Міхась Машара|Міхася Машары]]), «То не пчолка звініць у гаёчку» (на словы [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]]) і «Касец» (на словы [[Максім Танк|Максіма Танка]]). Часопіс «[[Летапіс Таварыства беларускай школы|Летапіс Таварыства беларускае школы]]» ў 1936 годзе адзначаў наступнае<ref name="LetapisTBSH">{{артыкул |загаловак= |выданне=Летапіс Таварыства беларускае школы |год=1936 |нумар=1—3}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Гэта быў першы выпадак, калі вершы паэтаў Заходняй Беларусі былі пакладзеныя на музыку.}} 13 снежня 1936 года на Дні беларускай культуры хор Шырмы выканаў кантату Галкоўскага на словы М.&nbsp;Танка, песні «А мне трудненька», «Па саду хаджу», а таксама маштабную харавую сюіту «Каханне», якая складалася з дзесяці народных песень. Часопіс «[[Калоссе (часопіс)|Калоссе]]» ў 1937 годзе пісаў наступнае<ref name="Kalosse">{{артыкул |загаловак= |выданне=Калоссе |год=1937 |нумар=1}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Пад кіраўніцтвам слаўнага рэгента і няўтомнага беларускага культурнага дзеяча грамадзяніна Р. Шырмы ведамы ягоны Беларускі хор выканаў першыя дзве часткі... Запоўненая слухачамі (больш паўтысячы) аўдыторыя была зачараваная і свой энтузіязм і задавальненне з перажываных эстэтычных эмоцыяў выказвала бурнымі воплескамі ў гонар выканаўцаў…}} У 1937 годзе часопіс «Беларускі летапіс» паведамляў пра поспехі кампазітара ў вывучэнні беларускай спадчыны<ref name="BelLetapis">{{артыкул |загаловак= |выданне=Беларускі летапіс |год=1937 |нумар=6—7}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Кампазітар К. Галкоўскі апрацаваў шэсць народных беларускіх песень для аднаго голасу для фартэпіяна... Гэтыя новыя працы слаўнага кампазітара з’яўляюцца вельмі каштоўным укладам у беларускую вакальную літаратуру...}} Агулам Галкоўскі напісаў для беларусаў больш за 100 твораў. Галоўным яго дасягненнем у галіне беларускай музыкі магла б стаць опера «Сымон-музыка» паводле [[Сымон-музыка|аднайменнай паэмы]] [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Аднак, калі пасля вайны ён даслаў партытуру ў [[Саюз кампазітараў БССР]], твор быў адхілены савецкай цэнзурай з патрабаваннем пісаць пра перамогу і подзвігі партызан, у выніку чаго опера так і засталася непастаўленай<ref name="NovyCas"/>{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}. === Пасляваенны час і памяць === [[Файл:Вецер вее (народная з Ашмянскага павета). К. Галкоўскі.jpg|thumb|Апрацоўка народнай песні з Ашмянскага павета «Вецер вее»]] У 1941—1944 гадах Галкоўскі выкладаў гісторыю музыкі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="VilnijosVartai"/>. Пасля вайны ён пазбег сталінскіх рэпрэсій і застаўся ў Вільні. З 1940 года выкладаў у Віленскай дзяржаўнай музычнай школе, у 1945—1949 гадах&nbsp;— у Віленскай кансерваторыі, а з 1949 па 1963 год&nbsp;— у Дзяржаўнай кансерваторыі Літоўскай ССР (цяпер [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]]). У 1947 годзе атрымаў званне прафесара. Чытаў курсы па гісторыі і тэорыі музыкі, чытанні партытур і вёў клас фартэпіяна<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. У 1960 годзе кампазітар пераехаў у новую кватэру на вуліцы Кароліса Пажэлы (цяпер [[вуліца А. Гоштаўта]]), дзе пражыў да самай смерці<ref name="VilnijosVartai"/>. Нягледзячы на адарванасць ад БССР, Галкоўскі падтрымліваў цёплыя стасункі з беларускай інтэлігенцыяй. З ім сябравалі [[Максім Танк]] і [[Рыгор Шырма]], ён ліставаўся з [[Якуба Коласа|Якубам Коласам]], [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П.&nbsp;К.&nbsp;Панамарэнкам]] і [[С. Нісневіч]]<ref name="Ivanova">{{cite web|url=https://www.academia.edu/42269851/Асабістыя_архівы_Беларусі_канца_XVIII_пач_XXІ_ст_Мінск_2014_404_с|title=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|author=Вольга Іванова|publisher=Зміцер Колас|date=2014|lang=be|accessdate=5 верасня 2026|pages=186}}</ref>. У 1959 годзе ў яго гасцяваў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Алесь Траяноўскі]]<ref name="NovyCas"/>. Памёр 20 лютага 1963 года. Пахаваны ў Вільні на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]], дзе ў 1965 годзе быў усталяваны надмагільны помнік<ref name="VilnijosVartai"/>. У 1967 годзе на доме па вуліцы Pylimo 20 з'явілася мемарыяльная дошка<ref name="VilnijosVartai"/>. Ні на помніку, ні на дошцы не згадваецца беларускае паходжанне кампазітара або яго ўнёсак у беларускую культуру (надпісы зроблены выключна на літоўскай і рускай мовах)<ref name="NovyCas"/>. Старшыня [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] [[Аляксандр Адамковіч]] заявіў наступнае<ref name="Racyja">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/u-vilni-usanavali-pamjac-kampazitara-kanstancina-halkouskaha/|title=У Вільні ўшанавалі памяць кампазітара Канстанціна Галкоўскага|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=7 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>: {{цытата|Ён пакінуў вялікую і беларускую музычную спадчыну. Таксама быў актыўным беларускім дзеячам міжваеннай Вільні. Зразумела, пасля вайны адышоў ад беларускасці па розных прычынах. Шмат якія беларускія дзеячы апынуліся ў лагерах. Шмат хто з’ехаў у Менск, той жа Рыгор Шырма. І яго паплечнікаў тут практычна не засталося. Таму, можа, пра яго так мала вядома.}} 6 чэрвеня 2025 года ў [[Евангелісцкая рэфармацкая царква (Вільня)|Евангелісцкай рэфармацкай царкве]] ў Вільні з нагоды 150-годдзя з дня нараджэння кампазітара адбыўся вечар памяці, арганізаваны літоўска-беларускімі супольнасцямі. Падчас імпрэзы гучалі творы Галкоўскага ў выкананні беларускіх і літоўскіх артыстаў<ref name="Racyja"/>. == Творчасць == Канстанцін Галкоўскі працаваў у самых розных музычных жанрах, пакінуўшы пасля сябе багатую спадчыну з [[Опера|опер]], [[Балет|балетаў]], [[Сімфанічная музыка|сімфанічнай музыкі]] і шматлікіх вакальных твораў{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Сярод яго буйных тэатральных і сцэнічных прац вылучаюцца оперы «Цыганы» (напісаная ў 1908 годзе як дыпломная праца), «Мізэрэрэ» (1909), а таксама непастаўленая з-за савецкай цэнзуры опера «Сымон-музыка» паводле паэмы Якуба Коласа<ref name="NovyCas"/>. У жанры музычнай камедыі кампазітар стварыў папулярныя ў свой час творы «Ласка Амура» (1925) і «Алімпіяда» (1926). Апроч гэтага, Галкоўскі з'яўляецца аўтарам балета «Прывід маці» (1930) і цэлага шэрагу дзіцячых балетаў, такіх як «Чатыры пары года», «Чароўны сон», «Каралеўства лялек», а таксама аперэты-балета «Шчаслівы каралевіч»<ref name="LTMKM"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. У галіне сімфанічнай музыкі значным творам кампазітара стала [[сімфонія]] «Масква», напісаная ў 1948 годзе{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Значную ўвагу ён надаваў харавой і вакальнай музыцы: стварыў маштабныя харавыя сюіты «Дуда» і «Каханне» (апошняя была напісана для хору з сімфанічным аркестрам), урачыстыя кантаты ў гонар [[Ёнас Басанавічус|Ёнаса Басанавічуса]] і [[Мікалоюс Чурлёніс|Мікалоюса Чурлёніса]], а таксама жалобны марш памяці літоўскіх лётчыкаў [[Сцяпонас Дарус|Сцяпонаса Даруса]] і [[Стасіс Гірэнас|Стасіса Гірэнаса]]<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Асаблівае месца ў музычнай спадчыне Галкоўскага займаюць шматлікія рамансы, песні і хары, якія былі шчыльна звязаны з беларускім фальклорам і напісаны на вершы выдатных беларускіх паэтаў: [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]], [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] і многіх іншых<ref name="NovyCas"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Яго апрацоўкі і арыгінальныя харавыя творы былі высока ацэнены сучаснікамі і трывала ўвайшлі ў пастаянны рэпертуар [[Дзяржаўная харавая капэла БССР|Дзяржаўнай харавой капэлы БССР]] (цяпер&nbsp;— Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла імя Р. Шырмы). У дадатак да беларускай музыкі, кампазітар гарманізаваў літоўскія, расійскія, польскія і яўрэйскія народныя песні. У пасляваенны час былі асобна выдадзены яго інструментальныя зборнікі «П'есы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1965) і «Творы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1976)<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. == Узнагароды і званні == * [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Літоўскай ССР]] (1945)<ref name="NovyCas"/> * [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955){{sfn|БелЭн|1997|с=466}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=4|старонкі=466|артыкул=Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Ліс А. С. |частка=Рыгор Раманавіч Шырма |загаловак=Песня на ўсё жыццё: успаміны пра Р. Р. Шырму |адказны=склад. В. А. Сізко |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1983 |старонак=347 |ref=Ліс}} * {{кніга |аўтар=Луцкевіч Л., Войцік Г. |загаловак=Канстаньцін Галкоўскі |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=2001 |старонак=17 |ref=Луцкевіч, Войцік}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Галко́ўскі Канстанцін Міхайлавіч|204}} * {{артыкул |аўтар= |загаловак=Календарыюм |выданне=Czasopis |тып=часопіс |год=2003 |нумар=2}} * {{артыкул |аўтар=Шырма Р. Р. |загаловак=Мастацкая песня ў Заходняй Беларусі |выданне=Песня — душа народа |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1976}} * {{кніга |аўтар=Matulaitytė A. |загаловак=Konstantinas Galkauskas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vaga |год=1975 |старонак=119 |ref=Matulaitytė}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129659|Галкоўскі (Галкаўскас) Канстанцін Міхайлавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1875 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 лютага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Літвы]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Літвы]] [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Літвы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Літоўскай ССР]] fbq58494y7ghwfyvhf8h6xyli2qcojp 0 57382 5193395 5190328 2026-09-05T18:07:01Z JerzyKundrat 174 5193395 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |rang = Від |parent = Orcinus |latin = Orcinus orca |author = |syn = |typus = |children name = |children = |range map = Cypron-Range Orcinus orca.svg |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Orcinus orca }} '''Каса́тка''' (''Orcinus orca'') — адзіны [[біялагічны від|від]] роду марскіх млекакормячых сямейства дэльфінавых. Пашырана ўсюды, часцей трапляецца ва ўмераных і палярных шыротах. == Апісанне == Даўжыня самцоў да 10 м, маса да 10 т, самкі драбнейшыя. Цела масіўнае, чорна-белае, кантраснае, буйнаплямістае, галава круглявая. Грудныя плаўнікі да 2 м даўжынёй, авальныя, тупыя і шырокія, спінны плаўнік высокі (да 1,8 м у самцоў і да 1 м у самак) маюць форму касы (адсюль назва). Зубы масіўныя, па 10-13 пар уверсе і ўнізе, з вялікімі каранямі, у сячэнні авальныя. Спіна і бакі чорныя; ніжняя сківіца, горла, бруха і ніз хваставых лопасцей белыя. Каля кожнага вока па белай пляме, за спінным плаўніком маецца светлая паласа (так званае сядло). == Асаблівасці біялогіі == Сустракаецца як у прябярэжных, так і ў пелагічных водах, часам заходзіць у вусці буйных рэк. Трымаецца невялікімі (да 50 галоў) вельмі ўстойлівымі сямейнымі групамі. Хутка плавае. Драпежнік, корміцца [[рыба]]й, галаваногімі малюскамі, нападае на марскіх млекакормячых ([[дэльфіны]], [[цюлені]] і інш.). Можа развіваць скорасць да 55 км/гадз. Нараджае 1 дзіця раз у 3 гады. Цяжарнасць каля 16 месяцаў. Даўжыня цела нованароджанага дзіцяняці да 2,8 м. У няволі лёгка прыручаецца і абучаецца. == Літаратура == * Жизнь животных. В 7 т. Т. 7. Млекопитающие / под ред. В. Е. Соколова. – 2-е изд., перераб. – Москва : Просвещение, 1989. {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэльфінавыя]] rh3ewp50l0xbe5rryki8enxgm32m4eh 5193467 5193395 2026-09-06T08:01:51Z JerzyKundrat 174 5193467 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Жывёлы |rang = Від |parent = Orcinus |latin = Orcinus orca |author = |syn = |typus = |children name = |children = |range map = Cypron-Range Orcinus orca.svg |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Orcinus orca }} '''Каса́тка''' (''Orcinus orca'') — адзіны [[біялагічны від|від]] роду марскіх млекакормячых сямейства дэльфінавых. Пашырана ўсюды, часцей трапляецца ва ўмераных і палярных шыротах. == Апісанне == Даўжыня самцоў да 10 м, маса да 10 т, самкі драбнейшыя. Цела масіўнае, чорна-белае, кантраснае, буйнаплямістае, галава круглявая. Грудныя плаўнікі да 2 м даўжынёй, авальныя, тупыя і шырокія, спінны плаўнік высокі (да 1,8 м у самцоў і да 1 м у самак) маюць форму касы (адсюль назва). Зубы масіўныя, па 10-13 пар уверсе і ўнізе, з вялікімі каранямі, у сячэнні авальныя. Спіна і бакі чорныя; ніжняя сківіца, горла, бруха і ніз хваставых лопасцей белыя. Каля кожнага вока па белай пляме, за спінным плаўніком маецца светлая паласа (так званае сядло). == Асаблівасці біялогіі == Сустракаецца як у прябярэжных, так і ў пелагічных водах, часам заходзіць у вусці буйных рэк. Трымаецца невялікімі (да 50 галоў) вельмі ўстойлівымі сямейнымі групамі. Хутка плавае. Драпежнік, корміцца [[рыба]]й, галаваногімі малюскамі, нападае на марскіх млекакормячых ([[дэльфіны]], [[цюлені]] і інш.). Можа развіваць скорасць да 55 км/гадз. Нараджае 1 дзіця раз у 3 гады. Цяжарнасць каля 16 месяцаў. Даўжыня цела нованароджанага дзіцяняці да 2,8 м. У няволі лёгка прыручаецца і абучаецца. == Літаратура == * Жизнь животных. В 7 т. Т. 7. Млекопитающие / под ред. В. Е. Соколова. — 2-е изд., перераб. — Москва : Просвещение, 1989. {{ref-ru}} * {{Крыніцы/БЭ|8|Касатка|[[Э. Р. Самусенка]]}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэльфінавыя]] iszlthes1gvwftkqi6oqksf4ljhd4gz 0 59108 5193278 3641061 2026-09-05T12:32:56Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193278 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Inductor.jpg|thumb|Шпуля індуктыўнасці на мацярынскай плаце камп’ютара]] [[Файл:Inductor.svg|thumb|Абазначэнне на электрычных прынцыповых схемах]] '''Шпуля індуктыўнасці''' (альбо '''індуктар''' ці '''рэактар''') — скручаны ў спіраль ізаляваны праваднік, прызначаны для назапашвання магнітнай энергіі, раздзялення ці абмежавання электрычных сігналаў рознай частаты і інш. Такая сістэма здольная назапашваць магнітную энэргію пры праходжанні электрычнага току. Асноўныя параметры: [[індуктыўнасць]], супраціўленне страт, дыхтоўнасць, тэмпературны каэфіцыент індуктыўнасці, уласная электрычная ёмістасць. Шпулі бываюць каркасныя і бескаркасныя, з адна- ці мнагажыльнага провада, адна- і мнагаслойныя, з асяродкамі (магнітапровадамі) з ферамагнітных матэрыялаў і без іх, з фіксаванай і пераменнай індуктыўнасцю. Шпулі індуктыўнасці прымяняюцца ў якасці элементаў фільтраў, вагальных контураў, трансфарматараў, рэле, дроселяў, магнітных узмацняльнікаў і інш. Разнавіднасць — плоскія пячатныя шпулі, а таксама абмоткі электрычных машын, рамачныя і ферытавыя антэны. == Літаратура == * Індуктыўнасці шпуля // {{крыніцы/БЭ|7}} {{Электроніка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Захоўванне энергіі]] [[Катэгорыя:Электрычнасць]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] t5l6e1gwf3fvr8nztx7er8n4ozfbsdh 0 61153 5193511 5061723 2026-09-06T09:02:29Z JerzyKundrat 174 5193511 wikitext text/x-wiki {{Рака | Назва = Касалянка | Нацыянальная назва = | Выява = | Шырыня выявы = <!--Default 288 px--> | Подпіс выявы = | Выток = в. [[Малая Зімніца]] | Вусце = [[Сож]] | Даўжыня = 34 | Вышыня вытоку = | Вышыня вусця = | Расход вады = 1,8 | Плошча вадазбору = 352 | Карта = | Подпіс карты = }} '''Касалянка''', '''Касялянка''', '''Перагонка''' — рака ў [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскім]] і [[Кармянскі раён|Кармянскім]] раёнах [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], правы прыток ракі [[Сож]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 34 км. Плошча вадазбору 352 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 1,8 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,8 ‰. == Гідраграфія == Пачынаецца каля паўднёва-заходняй ускраіны вёскі [[Малая Зімніца]] Слаўгарадскага раёна, вусце за 1 км на ў ад вёскі [[Ліцвінавічы]] Кармянскага раёна. Цячэ па паўднёва-заходняй ускраіне [[Аршанска-Магілёўская раўніна|Аршанска-Магілёўскай раўніны]]. Даліна ў верхнім цячэнні невыразная, ніжэй трапецападобная, шырыня яе 0,9—1,5 км. [[Пойма|Абалона]] ў вярхоўі забалочаная, ніжэй сухая, двухбаковая, яе шырыня 0,2—0,9 км. Рэчышча каналізаванае на працягу 17,5 км (выток — на 0,5 км вышэй за вусце ракі [[Бычанка]]), далей слаба меандруе. Шырыня ракі ў межань у сярэднім цячэнні 8—10 м, у ніжнім 3—5 м. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8}} * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} {{Сож}} [[Катэгорыя:Рэкі Слаўгарадскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Кармянскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Сажа]] fj6ymiopoe7i235htq5s6a3z6uvomzx 0 63601 5193389 3973271 2026-09-05T17:35:04Z Ясамойла 42051 вычытка 5193389 wikitext text/x-wiki {{Паўвостраў | Назва = Афрыканскі рог | Карта = |lat_dir = N|lat_deg = 8|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 48|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = 500000 | Акваторыі = Адэнскі заліў/Індыйскі акіян | Плошча = 750000 | Вышыня = |Краіна = Самалі |Краіна 1 = Эфіопія | Выява =Horn of africa.jpg | Подпіс =Афрыканскі Рог, від з космасу. }} '''Самалі́''' ('''Афрыканскі Рог''') — [[паўвостраў]] на ўсходзе [[Афрыка]]нскага кантынента. З поўначы абмываецца водамі [[Адэнскі заліў|Адэнскага заліва]], з усходу — [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. Тэрыторыя паўвострава ўваходзіць у склад дзяржавы [[Самалі]], частка — у склад [[Эфіопія|Эфіопіі]]. Плошча каля 750 000 км². Большая частка тэрыторыі паўвострава — ступеньчатае [[плато]] (вышыні 1—1,5 км), на поўначы — горы вышынёй да 2406 м. [[Саванна|Саванны]], [[Пустыня|пустыні]] і [[паўпустыня|паўпустыні]]. Важнейшыя [[Порт|парты]]: [[Магадыша]] (Самалі), [[Джыбуці]]. == Літаратура == * Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — 671 с. с илл.{{ref-ru}} {{Гісторыка-геаграфічныя вобласці Афрыкі}} [[Катэгорыя:Паўвостравы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Паўвостравы паводле алфавіта]] 6qaoues49w5msy95prswbfg630k2wvd 0 64223 5193435 4934498 2026-09-06T02:52:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193435 wikitext text/x-wiki {{Хакейны клуб | назва = '''Керамін-Мінск''' | выява = Keramin-logotip.jpg | заснаваны = [[1999]] | зачынены = [[2010]] | адкуль = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = [[Мінскі лядовы палац спорту]], [[Мінск]] | змяшчальнасць = 2000 | кіраўнік = {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Ляцецкі | Генеральны дырэктар = Дырэктар клуба | трэнер = {{Сцяг|Беларусь}} Андрэй Кавалёў | пасада_трэнера = Галоўны трэнер | капітан = | чэмпіянат = [[Беларуская экстраліга]] | канфэрэнцыя = | дывізіён = | бягучы_сезон = | сезон = | месца = | звязаны_клуб = | фарм_клуб = [[#Керамін-2|Керамін-Мінск-2]] | колер1 = #8B2252 | колер2 = white | колер3 = #3A5FCD | узор_левай_рукі1 = | узор_вопраткі1 = | узор_правай_рукі1 = | узор_шортаў1 = | левая_рука1 = | вопратка1 = | правая_рука1 = | шорты1 = | узор_левай_рукі2 = | узор_вопраткі2 = | узор_правай_рукі2 = | узор_шортаў2 = | левая_рука2 = | вопратка2 = | правая_рука2 = | шорты2 = | сайт = }} '''«Керамін-Мінск»''', поўная назва — ''Закрытае акцыянернае таварыства «Хакейный клуб „Керамін-Мінск“»''<ref>{{cite web | date = 27 ліпеня 2010 | url = http://minsk.gov.by/ru/org/8668/attach/730516d/ | title = Перечень юридических лиц негосударственной формы собственности, акции (доли) которых, находятся в коммунальной собственности | work = Управление физической культуры, спорта и туризма Мингорисполкома | publisher = Афіцыйны сайт Мінгарвыканкама | accessdate = 2010-07-25 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120229044435/http://minsk.gov.by/ru/org/8668/attach/730516d/ | archivedate = 29 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>) — [[Беларусь|беларуская]] каманда па [[Хакей з шайбай|хакеі з шайбай]] з города [[Мінск]]а. Заснавана ў [[1999]] годзе, да [[2001]] года называлася '''ХК «Мінск»'''. [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі з шайбай|Чэмпіён Беларусі]] [[2002]] і [[2008|2008 гадоў]], чэмпіён [[Усходне-Еурапейская хакейная ліга|УЕХЛ]] [[2003]] і [[2004|2004 гадоў]]. Расфарміравана ў чэрвені [[2010]] года<ref name="Пятое колесо">{{cite web | author = Артур Тимошенко. | date = 16 чэрвеня 2010 | url = http://goals.by/hockey/articles/3961 | title = Пятое колесо | publisher = Goals.by | description = Болельщикам «Керамина» объявили о расформировании команды | accessdate = 2010-07-25 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130326005434/http://goals.by/hockey/articles/3961 | archivedate = 26 сакавіка 2013 | url-status = dead }}</ref><ref name = "Ворсин">{{cite web |author = |date = 15 чэрвеня 2010 |url = http://sportpanorama.by/content/hockey/11892/ |title = Евгений Ворсин: «Керамина» нет |work = |publisher = Спортивная панорама |accessdate = 2010-08-08 |lang = |archive-date = 3 кастрычніка 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121003053711/http://sportpanorama.by/content/hockey/11892/ |url-status = dead }}</ref>. == Гісторыя == === ХК «Мінск» (1999—2001) === Хакейны клуб «Мінск» быў усталяваны [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінгарвыканкам]] летам [[1999]] года па ініцыатыве кіраўніцтва [[ХК Юнацтва-Мінск|СДЮШАР «Юнацтва»]] для прадастаўлення гульнявой практыкі пасталеўшым выхаванцам школы і працаўладкавання беларускіх хакеістаў, якія засталіся без гульнявой практыкі ў замежных клубах. Галоўным трэнерам быў прызначаны [[Міхаіл Міхайлавіч Захараў|Міхаіл Захараў]]. Хатнія матчы каманда стала праводзіць у новым [[Мінскі лядовы палац спорту|лядовым палацы]] на [[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|вуліцы Прытыцкага]]. У якасці [[спонсар]]аў за клубам замацавалі некалькі сталічных прадпрыемстваў. У першым жа сезоне каманда заняла другое месца ў чэмпіянаце, адстаўшы ўсяго на ачко ад [[ХК Цівалі|«Цівалі»]], а таксама дэбютавала ў [[Кантынентальны кубак па хакеі з шайбай|Кантынентальным кубку]] і [[УЕХЛ]]<ref name="SB">{{cite web | author = Игорь Серов | date = 11 июля 2002 | url = http://www.sb.by/post/18668/ | title = Деловой подход к хоккею | work = | publisher = Советская Белоруссия | accessdate = 2010-08-08 | lang = }}</ref><ref name="PB">{{cite web | author = Валентин Вайтехович. | date = 22 чэрвеня 2010 | url = http://www.pressball.by/news.php?t=0202&id=66978 | title = Чтобы помнили. Сага о “драконах” | work = | publisher = [[Прессбол]] | accessdate = 2010-08-08 | lang = }}</ref>. У сезоне [[2000]]/ [[2001|2001 гадоў]] СДЮШАР «Юнацтва» зноў заявіла ў чэмпіянат краіны ўласную каманду, якую ўзначаліў Міхаіл Захараў, а новым галоўным трэнерам ХК «Мінск» стаў [[Валерый Канстанцінавіч Пальшакоў|Валерый Пальшакоў]]. Па ходзе сезону ў Пальшакова ўзніклі праблемы са здароўем, і каманду фактычна ўзначаліў яго памочнік [[Аляксандр Мікалаевіч Владыкін|Аляксандр Владыкін]], а ў студзені [[2001]] года галоўным трэнерам стаў [[Валерый Геннадзьевіч Варонін|Валерый Варонін]]<ref name="PB"/>. Нягледзячы на вялікія фінансавыя цяжкасці<ref name="SB"/> (гульцам па некалькі месяцаў не плацілі зарплату, былі праблемы з хакейнай экіпіроўкай і інвентаром), каманда змагла зноў заваяваць сярэбраныя медалі. === Росквіт клуба (2001—2008) === Пасля выхаду [[указ|ўказа]] [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Беларусі]] аб падтрымцы хакейных клубаў, галоўным спонсарам ХК «Мінск» стаў завод [[Керамін|«Керамін»]], і трэці сезон у сваёй гісторыі каманда пачынала ўжо з новым назвай — ''«Керамін-Мінск»''. Фінансавае становішча клуба ўмацавалася, палепшылася арганізацыя трэніровачнага і гульнявога працэсу, больш чым напалову абнавіўся склад клуба. У сезоне [[2001]]/[[2002|2002 гадоў]] медалі беларускага чэмпіянату ўпершыню разыгрываліся ў серыі [[плэй-оф]] — не пацярпеўшы ў васьмі матчах аніводнага паражэння, «Керамін» упершыню заваяваў залатыя медалі. У сезоне [[2002]]/ [[2003|2003 гадоў]] каманду ўзначаліў [[Яўген Іванавіч Лебедзеў|Яўген Лебедзеў]], пад кіраўніцтвам якога «Керамін» двойчы станавіўся чэмпіёнам УЕХЛ, аднак у чэмпіянаце Беларусі двойчы спыняўся на другой прыступцы п'едэстала. У [[2003|2002 годзе]] «Керамін» першым з беларускіх клубаў выйшаў у суперфінал [[Кантынентальны кубак па хакеі з шайбай|Кантынентальнага кубка]], дзе заняў чацвёртае месца. У наступным годзе каманда практычна паўтарыла гэты поспех, заняўшы 5 месца ў суперфінале, які праходзіў у [[Гомель|Гомелі]]. У ходзе сезона [[2004]]/ [[2005|2005 гадоў]] Яўген Лебядзеў вымушаны быў саступіць пасаду галоўнага трэнера [[Васіль Пятровіч Спірыдонаў|Васілю Спірыдонаву]], пад кіраўніцтвам якога каманда ў трэці раз запар выйграла срэбра. У сезоне [[2005]]/ [[2006|2006 гадоў]] каманда Васіля Спірыдонава заняла толькі 5 месца ў чэмпіянаце, вылецеўшы з плэй-оф у чвэрцьфінале. Такія вынікі не задаволілі клубнае кіраўніцтва, якое вырашыла даверыць кіраванне [[Андрэй Леанідавіч Гусаў|Андрэю Гусаву]], які некалькі гадоў таму менавіта ў «Кераміне» скончыў гульнявую кар'еру. Змена трэнера аказалася паспяховай — у сезоне [[2006]]/ [[2007|2007 гадоў]] каманда чарговы раз заваявала сярэбраныя медалі, саступіўшы ў фінале мінскаму [[ХК Дынама Мінск|«Дынама»]], а ў сезоне [[2007]]/ [[2008|2008 гадоў]] ў другі раз заваявала чэмпіёнскі тытул, усухую абгуляўшы ў фінале [[ХК Юнацтва-Мінск|«Юнацтва»]]. === Заняпад (2008—2010) === Пасля заваёвы залатых медалёў некалькі вядучых гульцоў «Кераміна» перайшлі ў мінскае [[ХК Дынама Мінск|«Дынама»]], якое стала прадстаўніком Беларусі ў [[Кантынентальная хакейная ліга|КХЛ]]. Аднак каманда здолела правесці якасную селекцыю і выйграць перадсезонны розыгрыш [[Кубак Беларусі па хакеі з шайбай|кубка краіны]]. Як аказалася, гэта быў апошні поспех «Кераміна». Пасля таго, як [[21 жніўня]] [[2008]] года «Керамін» у таварыскім матчы абыграў «Дынама» з лікам 6:2, трэнерскі штаб апошняга выказаў жаданне бачыць у беларускім прадстаўніку КХЛ яшчэ некалькіх гульцоў «Кераміна». У пачатку верасня «Керамін» афіцыйна стаў [[фарм-клуб]]ам «Дынама»"<ref name = "Фарм Динамо">{{cite web | author = Николай Карпович. | date = 10 верасня 2008 | url = http://www.pressball.by/news.php?t=0208&id=32476&limit=20&sort=down&typenews=paper&begin=2008-06-15 | title = Коллективизация | work = | publisher = Прессбол | accessdate = 2010-08-08 | lang = }}</ref>. Акрамя таго, у [[бабруйск]]і [[ХК Шыннік, Бабруйск|«Шыннік»]], які [[Федэрацыя хакея Беларусі]] зрабіла базавым клубам [[Маладзёжная зборная Беларусі па хакеі з шайбай|моладзевай зборнай]], былі перададзеныя на ўмовах арэнды лепшыя маладыя гульцы<ref>{{cite web | author = | date = 21 ноября 2008 | url = http://www.pressball.by/news.php?t=0207&id=36934&limit=40&sort=up&begin=2005-12-01 | title = Прямая речь. Долг от платежа красный | work = | publisher = Прессбол | accessdate = 2010-08-08 | lang = }}</ref>. Аслабленая каманда змагла фінішаваць у чэмпіянаце толькі шостай, а вось [[фарм-клуб|«Керамін-2»]] пад кіраўніцтвам [[Сяргей Васільевіч Петухоў|Сяргея Петухова]] ўпершыню стаў пераможцам чэмпіянату краіны ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па хакеі з шайбай|вышэйшай лізе]] (Д2). Менавіта Сяргей Петухоў узначаліў «Керамін» у сезоне [[2009]]/[[2010]], апошнім у гісторыі каманды. Разарваўшы адносіны з «Дынама», «Керамін» зноў заняў толькі шостае месца. === Расфармараванне === У ліпені [[2010]] года, калі каманда выйшла з адпачынку і пачала падрыхтоўку да сезону, у прэсе з'явілася інфармацыя аб расфарміраванні «Кераміна»<ref>{{cite web | author = Сергей Малышко. | date = 8 ліпеня 2010 | url = http://www.pressball.by/news.php?t=0202&id=66807 | title = Ломать — не строить | work = | publisher = Прессбол | accessdate = 2010-08-08 | lang = }}</ref><ref>{{cite web |author = Анатолий Генералов. |date = 13 ліпеня 2010 |url = http://sportpanorama.by/content/hockey/11884/ |title = «Керамин»: осколки не склеить? |work = |publisher = Спортивная панорама |accessdate = 2010-08-08 |lang = |archive-date = 18 верасня 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110918133309/http://sportpanorama.by/content/hockey/11884/ |url-status = dead }}</ref>. На сустрэчы, якая адбылася [[15 ліпеня]] з заўзятарамі, кіраўнік клуба [[Ляцецкі, Аляксандр Вячаслававіч|Аляксандр Ляцецкі]] пацвердзіў, што хакейны клуб «Керамін-Мінск» спыняе сваё існаванне<ref name="Пятое колесо"/>. Адной з прычын расфарміравання ХК «Керамін» стала стварэнне ў Мінску двух моладзевых каманд клубаў [[ХК Дынама Мінск|«Дынама»]] і [[ХК Юнацтва-Мінск|«Юнацтва»]], якім для выступленні ў [[Маладзёжная хакейная ліга|МХЛ]] спатрэбілася мець арэны, якія адпавядаюць патрабаванням лігі, а таксама ўмацаваць склад і фінансавае становішча. [[Мінскі лядовы палац спорту|Мінскі лядовы палац]] на вуліцы Прытыцкага, дзе грунтаваўся «Керамін», будзе выкарыстоўвацца ў якасці хатняй пляцоўкі [[Юнацтва (маладзёжная хокейная каманда)|МХК «Юнацтва»]]. Фінансавыя рэсурсы тытульнага спонсара каманды [[Керамін|ААТ «Керамін»]] накіраваныя ў дапамогу ХК «Дынама-Мінск»<ref name="Ворсин"/>. Меркавалася, што дынамаўская каманда МХЛ [[Мінскія зубры (моладзевая хакейная каманда)|«Мінскія зубры»]] зменіць назву на «Дынама-Керамін», аднак пазней ад гэтай ідэі адмовіліся<ref>{{cite web |date = 20 ліпеня 2010 |url = http://news.tut.by/sport/177373.html |title = Молодежная команда «Динамо» сохраняет название «Минские зубры» |publisher = TUT.BY |accessdate = 2010-08-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160308051149/http://sport.tut.by/news/hockey/177373.html |archivedate = 8 сакавіка 2016 |url-status = dead }}</ref>. Большасць хакеістаў «Кераміна» заключылі кантракты з іншымі беларускімі клубамі, а гульцы моладзевага складу папоўнілі каманды з структуры мінскага «Дынама»<ref name="Ворсин"/>. == Статыстыка == === УЕХЛ === {| class="wikitable collapsible" style="text-align: center" |- ! Сезон ! width=20|{{comment|Г|Колькасць праведзеных матчаў }} ! width=20|{{comment|Пер|Колькасць перамог у асноўны час}} ! width=20|{{comment|ПерА|Колькасць перамог у авертайме}} ! width=20|{{comment|Н| Колькасць матчаў зведзеных унічыю }} ! width=20|{{comment|ПарА| Колькасць матчаў праіграных у авертайме }} ! width=20|{{comment|Пар| Колькасць матчаў праіграных у асноўны час}} ! width=40|{{comment|Ш| Колькасць забітых-прапушчаных шайбаў }} ! width=25|{{comment|А| Колькасць набраных ачкоў }} ! width=45|{{comment|Месца| Месца па вынікам рэгулярнага чэмпіянату }} ! {{comment| Плэй-оф | Стадыя, дасягнутая ў плэй-оф }} |- ! 1999/2000 | 28 | 10 | - | 3 | - | 15 | 83-90 | 23 | 6 (8) | 1/4 фінала |- ! 2000/2001 | 32 | 13 | - | 5 | - | 14 | 128-100 | 31 | 6 (9) | - |- ! 2001/2002 | 32 | 15 | 1 | 6 | 0 | 10 | 87-68 | 53 | 3 (9) | 1/4 фінала |- ! 2002/2003 | 36 | 23 | 4 | - | 2 | 7 | 136-84 | 79 | bgcolor="#F7F6A8;"|1-е месца (10) | - |- ! 2003/2004 | 32 | 25 | 0 | 1 | 0 | 6 | 125-59 | 76 | bgcolor="#F7F6A8;"|1-е месца (9) | - |} === Чэмпіянат Беларусі === {| class="wikitable collapsible" style="text-align: center" ! Сезон ! width=20|{{comment|Г|Колькасць праведзеных матчаў}} ! width=20|{{comment|Пер| Колькасць перамог у асноўны час }} ! width=20|{{comment|ПерА| Колькасць матчаў выйграных у авертайме }} ! width=20|{{comment|ПерБ| Колькасць матчаў выйграных у серыі пасляматчавых булітаў }} ! width=20|{{comment|Н| Колькасць матчаў зведзеных унічыю }} ! width=20|{{comment|ПарБ| Колькасць матчаў прайграных у серыі пасляматчавых булітаў }} ! width=20|{{comment|ПарА| Колькасць матчаў прайграных у авертайме }} ! width=20|{{comment|Пар| Колькасць матчаў прайграных у асноўны час }} ! width=40|{{comment|Ш| Колькасць забітых-прапушчаных шайбаў }} ! width=25|{{comment|А| Колькасць набраных ачкоў }} ! width=45|{{comment|Месца| Месца па вынікам рэгулярнага чэмпіянату }} ! {{comment| Плэй-оф | Стадыя, дасягнутая ў плэй-оф }} |- ! 1999/2000 | 18 | 10 | - | - | 2 | - | - | 8 | 68-51 | 22 | bgcolor=#DCE5E5;| 2-е месца (4) | - |- ! 2000/2001 | 24 | 16 | - | - | 4 | - | - | 4 | 140-64 | 36 | bgcolor=#DCE5E5;| 2-е месца (7) | - |- !rowspan="2"| 2001/2002 | 14 | 8 | | - | | - | 1 | 5 | 61-37 | 25 | 3 (8) |bgcolor="#F7F6A8;" rowspan="2"| Фінал 1-е месца |- | 20 | 11 | | - | | - | 1 | 8 | 78-52 | 34 | 2 (4) |- ! 2002/2003 | 42 | 26 | 2 | - | - | - | 4 | 10 | 177-115 | 86 | 2 (8) | bgcolor=#DCE5E5;| Фінал 2-е месца |- ! 2003/2004 | 45 | 35 | | - | 3 | - | | 7 | 188-70 | 108 | 1 (10) | bgcolor=#DCE5E5;| Фінал 2-е месца |- ! 2004/2005 | 44 | 26 | 1 | - | 8 | - | | 9 | 144-97 | 88 | 2 (12) | bgcolor=#DCE5E5;| Фінал 2-е месца |- ! 2005/2006 | 55 | 30 | 1 | - | 11 | - | 3 | 10 | 155-103 | 106 | 3 (12) | 1/4 Фінала |- ! 2006/2007 | 50 | 34 | | - | 5 | - | 3 | 8 | 177-107 | 110 | 1 (11) | bgcolor=#DCE5E5;| Фінал 2-е месца |- ! 2007/2008 | 54 | 35 | 7 | - | - | - | 2 | 10 | 204-117 | 121 | 2 (10) | bgcolor="#F7F6A8;"| Фінал 1-е месца |- ! 2008/2009 | 52 | 28 | | 3 | - | 1 | 1 | 19 | 165-125 | 92 | 6 (14) | 1/4 Фінала |- ! 2009/2010 | 52 | 24 | 2 | 4 | - | 2 | | 20 | 157-140 | 86 | 6 (14) | 1/4 Фінала |} === Кубак Беларусі === {| class="wikitable collapsible" style="text-align: center" ! Сезон ! Група ! width=20|{{comment|Г|Колькасць праведзеных матчаў}} ! width=20|{{comment|Пер| Колькасць перамог у асноўны час }} ! width=20|{{comment|ПерА| Колькасць матчаў выйграных у авертайме }} ! width=20|{{comment|Н| Колькасць матчаў зведзеных унічыю }} ! width=20|{{comment|ПарА| Колькасць матчаў прайграных у авертайме }} ! width=20|{{comment|Пар| Колькасць матчаў прайграных у асноўны час }} ! width=40|{{comment|Ш| Колькасць забітых-прапушчаных шайбаў }} ! width=25|{{comment|А| Колькасць набраных ачкоў }} ! width=45|{{comment|Месца| Месца па вынікам групавога этапа}} ! Фінал |- ! 2002 | Група А | 3 | 3 | 0 | 0 | 0 | 0 | 15-5 | 9 | 1 (4) | bgcolor="#F7F6A8;"| '''«Керамін»''' — [[ХК Гомель|«Гомель»]] — 3:2 Першае месца |- ! 2002/2003 | Група B | 4 | 3 | 0 | 0 | 0 | 1 | 23-11 | 9 | 1 (4) | bgcolor=#DCE5E5;| [[ХК Гомель|«Гомель»]] — '''«Керамін»''' — 5:4, 4:2 Другое месца |- ! 2003/2004 | Група A | 8 | 6 | 0 | 0 | 0 | 2 | 41-24 | 18 | 2 (5) | bgcolor=#DCE5E5;| [[ХК Гомель|«Гомель»]] — '''«Керамін»''' — 0:1, 5:2 Другое месца |- ! 2004 | - | 8 | 4 | 0 | 0 | 0 | 4 | 31-30 | 12 | 4 (9) | - |- ! 2005 | Група A | 8 | 3 | 0 | 2 | 0 | 3 | 23-22 | 11 | 4 (5) | - |- ! 2006 | - | 9 | 8 | 0 | 0 | 0 | 1 | 36-12 | 24 | 1 (10) | bgcolor=#DCE5E5;| '''«Керамін»''' — [[ХК Дынама Мінск|«Дынама»]] — 0:3, 1:1 Другое месца |- ! 2007 | - | 9 | 8 | 0 | 1 | 0 | 0 | 36-14 | 25 | 1 (10) | bgcolor=#DCE5E5;| '''«Керамін»''' — [[ХК Гомель|«Гомель»]] — 2:4 Другое месца |- ! 2008 | Группа A | 4 | 3 | 0 | - | 1 | 0 | 17-12 | 10 | 1 (5) | bgcolor="#F7F6A8;"| '''«Керамін»''' — [[ХК Юнацтва-Мінск|«Юнацтва»]] — 6:5 Першае месца |- ! 2009 | Група A | 4 | 3 | 0 | - | 0 | 1 | 14-6 | 9 | 1 (5) | bgcolor=#DCE5E5;| [[ХК Юнацтва-Мінск|«Юнацтва»]] — '''«Керамін»''' — 3:1 Другое месца |} === Кантынентальны кубак === {| class="wikitable collapsible" style="text-align: center" ! Сезон ! Стадыя ! width=20|{{comment|Г|Колькасць праведзеных матчаў}} ! width=20|{{comment|Пер| Колькасць перамог у асноўны час }} ! width=20|{{comment|ПерА| Колькасць матчаў выйграных у авертайме }} ! width=20|{{comment|Н| Колькасць матчаў зведзеных унічыю }} ! width=20|{{comment|ПарА| Колькасць матчаў прайграных у авертайме }} ! width=20|{{comment|Пар| Колькасць матчаў прайграных у асноўны час }} ! width=40|{{comment|Ш| Колькасць забітых-прапушчаных шайбаў }} ! width=25|{{comment|А| Колькасць набраных ачкоў }} ! width=80|Месца |- ! 1999/2000 | Першы раўнд. Група E | 3 | 2 | - | | - | 1 | 22-10 | 4 | 2 (4) |- ! rowspan="2"| 2000/2001 | Другі раўнд. Група K | 3 | 2 | - | 1 | - | | 20-8 | 5 | 1 (4) Выхад у наступны этап |- | Трэці раўнд. Група O | 3 | | - | | - | 3 | 5-19 | | 4 (4) |- ! rowspan="3"| 2001/2002 | Першы раўнд. Група B | 3 | 3 | - | | - | | 51-3 | 6 | 1 (4) Выхад у наступны этап |- | Другі раўнд. Група H | 3 | 2 | - | 1 | - | | 10-7 | 5 | 1 (4) Выхад у наступны этап |- | Трэці раўнд. Група N | 3 | | - | | - | 3 | 3-11 | | 4 (4) |- ! rowspan="4"| 2002/2003 | Трэці раўнд. Група K | 3 | 2 | - | 1 | - | | 11-8 | 5 | 1 (4) Выхад у наступны этап |- bgcolor="#CCFFCC" | Фінальны турнір. 1/4 фінала: | colspan="9"| [[ХК Мілан|«Мілан»]] (Італія) — '''«Керамін»''' — 3:3 (1:3 бул) Выхад у наступны этап |- bgcolor="#CCFFCC" | Фінальны турнір. 1/2 фінала: | colspan="9"| [[Йокерыт|«Йокерыт»]] (Фінляндыя) — '''«Керамін»''' — 5:2 |- bgcolor="#CCFFCC" | Фінальны турнір. Матч за 3-е месца: | colspan="9"| [[Лугана (хкейный клуб)|«Лугана»]] (Швейцарыя) — '''«Керамін»''' — 5:0 |- ! rowspan="3"| 2003/2004 | Трэці раўнд. Група K | 3 | 2 | - | 1 | - | | 8-3 | 5 | 1 (4) Выхад у наступны этап |- bgcolor="#CCFFCC" | Фінальный турнір. Група N | 2 | | - | | - | 2 | 4-11 | | 3 (3) |- bgcolor="#CCFFCC" | Фінальный турнір. За 5-6 месцы: | colspan="9"| '''«Керамін»''' — [[ХК Руан|«Руан»]] (Францыя) — 5:0 |- ! rowspan="2"| 2008/2009 | Трэці раўнд. Група D | 3 | 2 | | - | | 1 | 11-6 | 6 | 1 (4) Выхад у наступны этап |- bgcolor="#CCFFCC" | Фінальны турнір | 3 | | | - | | 3 | 6-18 | | 4 (4) |} == Дасягненні == * [[Чэмпіён]] [[Усходне-Еўрапейская хакейная ліга|УЕХЛ]] [[2003]] і [[2004|2004 гадоў]]. * Чэмпіён [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі з шайбай|Беларусі]] [[2002]] і [[2008|2008 гадоў]]. * Сярэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі [[2000]], [[2001]], [[2003]], [[2004]], [[2005]] і [[2007]]гадоў. * Уладальнік [[Кубак Беларусі па хакеі з шайбай|Кубка Беларусі]] [[2002]] і [[2008|2008 гадоў]]. * Удзельнік суперфінале [[Кантынентальны кубак па хакеі з шайбай|Кантынентальнага кубка]] [[2003]], [[2004]] і [[2009|2009 гадоў]]. == Керамін-2 == У [[2002]] годзе моладзевы склад ХК «Керамін» быў заяўлены ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па хакеі з шайбай|першую лігу]] [[Чэмпіянат Беларусі па хакеі з шайбай|чэмпіянату Беларусі]] пад назвай "Керамін- 2 ". За восем сезон праведзеных у другім дывізіёне каманда тройчы ўздымалася на п'едэстал: у [[2008]] годзе заняўшы трэцяе месца, у [[2003]] — другое, а ў [[2009]] стаўшы чэмпіёнам. {| class="wikitable collapsible" style="text-align: center" ! Сезон ! width=20|{{comment|Г|Колькасць праведзеных матчаў}} ! width=20|{{comment|Пер| Колькасць перамог у асноўны час }} ! width=20|{{comment|ПерА| Колькасць матчаў выйграных у авертайме }} ! width=20|{{comment|ПерБ| Колькасць матчаў выйграных у серыі пасляматчавых булітаў }} ! width=20|{{comment|Н| Колькасць матчаў зведзеных унічыю }} ! width=20|{{comment|ПарБ| Колькасць матчаў прайграных у серыі пасляматчавых булітаў }} ! width=20|{{comment|ПарА| Колькасць матчаў прайграных у авертайме }} ! width=20|{{comment|Пар| Колькасць матчаў прайграных у асноўны час }} ! width=40|{{comment|Ш| Колькасць забітых-прапушчаных шайбаў }} ! width=25|{{comment|А| Колькасць набраных ачкоў }} ! width=45|{{comment|Месца| Месца па вынікам рэгулярнага чэмпіянату }} ! {{comment| Плэй-оф | Стадыя, дасягнутая ў плэй-оф }} |- ! 2002/2003 | | | | | | | | | | | | bgcolor=#DCE5E5;| Фінал 2-е месца |- ! 2003/2004 | | | | | | | | | | | | |- ! 2004/2005 | | | | | | | | | | | | |- ! 2005/2006 | 36 | 17 | 0 | - | 2 | - | 1 | 16 | 136-132 | 54 | 5 (10) | Матч за 3-е месца (4) |- ! 2006/2007 | 45 | 19 | 5 | - | 3 | - | 1 | 17 | 173-148 | 71 | 5 (10) | 1/4 фінала |- ! 2007/2008 | 45 | 19 | 1 | 1 | - | 5 | 0 | 19 | 155-128 | 66 | 6 (10) | bgcolor=#FFDAB9;| Матч за 3-е месца 3-е месца |- ! 2008/2009 | 45 | 28 | 2 | 3 | - | 0 | 1 | 11 | 168-110 | 95 | 1 (10) | bgcolor="#F7F6A8;"| Фінал 1-е месца |- ! 2009/2010 | 45 | 25 | 0 | 1 | - | 2 | 3 | 14 | 163-138 | 82 | 5 (10) | 1/4 фінала |} == Арэна == {{Main | Мінскі лядовы палац спорту }} Практычна ўсе свае матчы ХК «Керамін» праводзіў у [[Мінскі лядовы палац спорту|Мінскім лядовым палацы спорту]] на [[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|вуліцы Прытыцкага]]. Узвядзенне арэны пачыналі ўладальнікі хакейнага клуба [[ХК Цівалі|«Цівалі»]], завяршалася будаўніцтва палаца ў [[1997]]—[[1999|1999 гадах]] ужо за дзяржаўныя сродкі. Умяшчальнасць арэны складае 1823 гледача, трыбуны размешчаны Г-вобразна. Лядовы палац з'яўляецца камунальнай уласнасцю горада Мінска. Кіраўніцтва «Кераміна» неаднаразова агучвала планы будаўніцтва ўласнай арэны. Для гэтых мэтаў быў выдзелены зямельны ўчастак у [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кастрычніцкім раёне Мінска]], падрыхтавана неабходная праектная дакументацыя <ref>{{cite web |author = |date = 4 апреля 2008 |url = http://naviny.by/rubrics/sport/2008/04/04/ic_news_125_288722/ |title = «Керамин» будет строить собственную ледовую арену |work = |publisher = Naviny.by |accessdate = 2010-08-22 |lang = |url-status = dead }}</ref>, аднак будаўніцтва так і не было распачата. == Усе трэнеры == * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Міхаіл Міхайлавіч Захараў|Міхаіл Захараў]] (1999—2000) * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Валерый Канстанцінавіч Пальшакоў|Валерый Пальшакоў]] (2000) * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Аляксандр Мікалаевіч Владыкін|Аляксандр Владыкін]] (2000—2001) * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Валерый Генадзьевіч Варонін|Валерый Варонін]] (2001—2002) * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Яўген Іванавіч Лебедзеў|Яўген Лебедзеў]] (2002—2004) * [[File:Flag of Russia.svg|22px|border|Сцяг Расіі]] [[Васіль Пятровіч Спірыдонаў|Васіль Спірыдонаў]] (2004—2006) * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Андрэй Леанідавіч Гусаў|Андрэй Гусаў]] (2006—2009) * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Сяргей Васільевіч Петухоў|Сяргей Петухоў]] (2009—2010) == Вядомыя гульцы == * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Андрэй Аляксандравіч Башко|Андрэй Башко]] * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Уладзімір Міхайлавіч Дзянісаў|Уладзімір Дзянісаў]] * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Дзмітрый Уладзіміравіч Дудзік|Дзмітрый Дудзік]] * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Уладзімір Мікалаевіч Копаць|Уладзімір Копаць]] * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Аляксандр Віктаравіч Кулакоў|Аляксандр Кулакоў]] * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Аляксандр Мікалаевіч Макрыцкі|Аляксандр Макрыцкі]] * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Дзмітрый Віктаравіч Мялешка|Дзмітрый Мялешка]] * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Андрэй Аляксандравіч Міхалёў|Андрэй Міхалёў]] * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Дзмітрый Мікалаевіч Панкоў|Дзмітрый Панкоў]] * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Аляксандр Мікалаевіч Радзінскі|Аляксандр Радзінскі]] * [[File:Flag of Belarus.svg|22px|border|Сцяг Беларусі]] [[Яраслаў Расціслававіч Чупрыс|Яраслаў Чупрыс]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://hckeramin.com/ Афіцыйны сайт ХК «Керамін-Мінск»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090302054404/http://www.hckeramin.com/ |date=2 сакавіка 2009 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларуская Экстраліга}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:1999 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Хакейныя клубы Беларусі|Керамін Мінск]] [[Катэгорыя:ХК Керамін Мінск| ]] m6aagxt0hukprczx3htz8m3k8pn3ufo 0 64363 5193377 5171277 2026-09-05T16:22:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193377 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Боеў}} {{Асоба |альма-матэр = [[Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт]] |жонка = Кацярына Усеваладаўна Чарнавіна }} '''Усевала́д Мікала́евіч Бо́еў''' ({{ДН|||1885}} — {{ДС|||1954}}, [[Чыкага]])&nbsp;— беларуска-расійскі грамадскі і палітычны дзеяч, [[адвакат]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1885 годзе{{sfn|Чернякевич А. Н.|2022|с=183}}. Паводле сямейных успамінаў, у 1918 годзе Усевалад Боеў скончыў юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Пазбягаючы арышту бальшавікамі, збег з [[Санкт-Пецярбург|Петраграда]] да бацькоў у Гродна. Ажаніўся ў [[Роўна]] з Кацярынай Усеваладаўнай Чарнавінай, дачкой Усевалада Чарнавіна, кіраўніка справамі вялікіх князёў Уладзіміравічаў (Раманавых)<ref name="stolica">{{cite web |url=https://stolica-s.su/archives/338263 |title=Конец истории побратимства |author= |date=2022-06-04 |website=Столица С |accessdate=2024-05-24 |archive-date=2 чэрвеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602180948/https://stolica-s.su/archives/338263 |url-status=dead }}</ref>. У канцы 1918&nbsp;— вясной 1919 гадоў з’яўляўся віцэ-старшынёй [[Гарадзенская беларуская губернская ўправа|Гарадзенскай беларускай губернскай управы]]. Адначасова імя Усевалада Боева з’яўляецца ў дакументах, звязаных з дзейнасцю [[Гарадзенская расійская ўправа|Гарадзенскай расійскай управы]], створанай у снежні 1918 года. Разам з [[Сымон Якавюк|Сымонам Якавюком]] і Зянковічам ён прадстаўляў гэту арганізацыю. Паводле характарыстыкі, дадзенай [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] у сваім дзённіку, Боеў быў «„адвакацішкам“ з малога места, які хоча паказаць сваё красамоўства»{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=9}}. Таксама Усевалад Боеў выступіў адным з заснавальнікаў у Гродне таварыства «[[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. 21 студзеня 1919 года, падчас банкету ва Управе, Антон Луцкевіч згадаў Боева, [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]] і Сымона Якавюка як адзіную палітычную кампанію, што сведчыць пра іх уплыў у горадзе. Управа, у якой Боеў адыгрываў значную ролю, спрабавала стварыць ілюзію шырокай падтрымкі беларусамі сваёй дзейнасці, выступаючы ад імя розных арганізацый, каб маргіналізаваць [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК), які ўзначальваў [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]]. Боеў уваходзіў у склад дэлегацыі, якая мусіла правесці перамовы з бальшавікамі ад імя Управы{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=11}}. Пасля таго, як у красавіку 1919 года Гродна была занята польскімі войскамі, Боеў працягваў актыўную дзейнасць. Ён уваходзіў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Гарадзеншчыны]] і быў адным з ініцыятараў склікання [[Беларускі нацыянальны кангрэс|Беларускага нацыянальнага кангрэса]], які меў на мэце аб’яднаць беларускія сілы. Улетку 1919 года Усевалад Боеў быў дэпартаваны польскімі ўладамі разам з [[Іван Карчынскі|Іванам Карчынскім]] у [[Варшава|Варшаву]] (паводле іншых звестак&nbsp;— у [[Кракаў]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. З 1920 года знаходзіўся ў [[Літва|Літве]], дзе займаўся прыватнай адвакацкай дзейнасцю{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}. Паводле ўспамінаў сваякоў, як юрыст ён дасягнуў у Літве значных поспехаў і меў вялікі аўтарытэт у Коўне<ref name="stolica"/>. Супрацоўнічаў з рускамоўнай газетай «[[Эхо Литвы]]» ({{lang-be|Рэха Літвы}}). У пачатку 1921 года быў прызначаны загадчыкам аддзела расійскіх спраў пры літоўскім урадзе. Паводле звестак [[Вячаслаў Разумовіч|Вячаслава Разумовіча]], у 1921—1922 гадах Боеў выконваў ролю сувязнога паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і 5-й групай беларускіх партызан. У верасні 1921 года браў удзел у [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Беларускай нацыянальна-палітычнай канферэнцыі]] ў [[Прага|Празе]], па выніках якой увайшоў у склад пастаяннага эканамічнага бюро з сядзібай у чэшскай сталіцы (разам з [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|К.&nbsp;Дуж-Душэўскім]], [[Лявон Дубейкаўскі|Лявонам Дубейкаўскім]] і [[Самуіл Жытлоўскі|Самуілам Жытлоўскім]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. Акрамя палітычнай і прафесійнай дзейнасці, Боеў займаў бачнае месца ў жыцці праваслаўнай абшчыны расійскай эміграцыі. У 1923 годзе ён з'яўляўся членам епархіяльнага савета [[Літоўская епархія|Літоўскай епархі]]і пры архіепіскапе [[Елеўферый (Богаяўленскі)|Елеўферыі (Богаяўленскім)]]. У 1928 годзе выступіў адным з заснавальнікаў літоўскага аддзялення Сусветнага саюза цэркваў<ref>{{cite web |url=https://zarubezhje.narod.ru/av/B_578.htm |title=Религиозные деятели русского зарубежья. Боев Всеволод Николаевич |author= |date= |website=zarubezhje.narod.ru |accessdate=2024-05-24}}</ref>. У далейшым стаўленне Усевалада Боева да кіраўніцтва БНР змянілася. 22 жніўня 1923 года ён старшынстваваў на агульным сходзе грамадзян і палітычных дзеячаў беларускай калоніі ў [[Каўнас|Коўне]], на якім была прынятая пастанова аб абвяшчэнні маральнага байкоту беларускага грамадства [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] і Клаўдзію Дуж-Душэўскаму. Дзейнасць Боева ў гэты перыяд вызначалася шчыльным супрацоўніцтвам з літоўскімі ўладамі, што выклікала вострую крытыку з боку іншых беларускіх дзеячаў. Так, [[Тамаш Грыб]] выкарыстоўваў тэрмін ''«боеўшчына»'' ў якасці сіноніма супрацоўніцтва з літоўскім урадам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У пачатку 1930-х гадоў Усевалад Боеў працягваў удзельнічаць у беларускім грамадскім жыцці ў Коўне. Ён быў старшынёй [[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне|Беларускага Нацыянальнага Аб’яднання]] (БНА), якое, паводле сведчанняў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага, фактычна з'яўлялася філіялам [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)|Беларускага Культурна-Прасветнага Таварыства]] (БКПТ). У адрозненне ад БКПТ, якое займалася пераважна культурніцкай працай, БНА ставіла перад сабой і палітычныя мэты, у тым ліку прадстаўніцтва беларускай нацыянальнай меншасці пры ўрадзе Літвы{{sfn|Асадчы А.|2010|с=60}}. Боеў быў адным з ключавых апанентаў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага і яго спробы стварыць альтэрнатыўную арганізацыю&nbsp;— [[Беларускі цэнтр у Літве|Беларускі цэнтр]] (БЦ). 19 лютага 1933 года Боеў разам з Сымонам Якавюком і групай з 35 чалавек уварваліся ў памяшканне, дзе праходзіў устаноўчы сход БЦ, занялі першыя месцы і сарвалі яго правядзенне, не даўшы нікому выступіць{{sfn|Асадчы А.|2010|с=55}}. Усевалад Боеў, як кіраўнік БНА, таксама быў адным з ініцыятараў склікання «Усебеларускага з’езда беларусаў Літвы» 26 лютага 1933 года, дзе С.&nbsp;Якавюк быў пераабраны старшынёй БКПТ. Гэтыя дзеячы імкнуліся кансалідаваць беларускі рух у Літве пад сваім кантролем, выступаючы ад імя ўсёй дыяспары{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=31}}. Пасля далучэння Літвы да СССР, у жніўні 1940 года Усевалад Боеў быў арыштаваны савецкімі ўладамі як прадстаўнік «буржуазнай эліты» і этапаваны ў турму ў [[Мінск]]у. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941 годзе, пасля акупацыі горада нямецкімі войскамі, вязні былі вызвалены. Боеў не стаў вяртацца да сям'і ў Літву і пазней эміграваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="stolica"/>. Жыў у горадзе [[Чыкага]], дзе займаў пасаду сакратара [[Расійскі манархічны клуб|Расійскага манархічнага клуба]]. Памёр у 1954 годзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Вашкевіч А., Нарэль Д. |загаловак= Сымон Якавюк: адраджэнец, спекулянт, манархіст і савецкі дыверсант |выданне= [[ARCHE Пачатак]] |тып= часопіс |год= 2005 |нумар= 5 (39) |старонкі= 176–231 |спасылка= http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm |ref= Вашкевіч А., Нарэль Д. |archive-date= 15 красавіка 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120415220238/http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm }} * {{артыкул |аўтар= Асадчы А. |загаловак= Архіўна-следчая справа К. Дуж-Душэўскага (1940 – 1952 гг.) у Асобым архіве Літвы як гістарычная крыніца |выданне= Бакалаўрская праца |месца= Вільня |выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт |год= 2010 |старонкі= 87 |спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/vilnia/asadczy/_Дасьледаваньне_архіўна-сьледчай_справы_К.Дуж-Душэўскага.html |ref=Асадчы А.}} * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} * {{артыкул |аўтар=Чернякевич А. Н. |загаловак=«Тот, почти единственный белорус»: политическая биография Александра Бахановича |выданне=Восточнославянские исследования |тып=зборнік |год=2022 |нумар=1 |старонкі=153—188 |спасылка= |ref=Чернякевич А. Н.}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боеў Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Адвакаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] fifo9qk9bgc2gjqhv2rfbsu9ht70r1a 0 68065 5193378 4268677 2026-09-05T16:26:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193378 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Усевалад Фёдаравіч Мілер |Арыгінал імя = |Выява = Miller, Vsevolod Fjodorovich.jpg |Шырыня = |Апісанне выявы = |Месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Масква|у Маскве}}, [[Расійская імперыя]] |Месца смерці = {{Месца смерці|Санкт-Пецярбург}}, [[Расійская імперыя]] |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]], [[этнаграфія]], [[фалькларыстыка]], [[археалогія]], [[санскрыт]]алогія |Месца працы = |Альма-матэр = [[Маскоўскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = [[Сяргей Канстанцінавіч Шамбінага|С. К. Шамбінага]] |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніца = }} {{Цёзкі2|Мілер}} '''Усевалад Фёдаравіч Мілер''' ({{lang-ru|Всеволод Федорович Миллер}}) ({{ДН|19|4|1848}}, [[Масква]] — {{ДС|18|11|1913}}) — рускі мовазнавец, фалькларыст, этнограф і археолаг; прадстаўнік [[Гістарычная школа|гістарычнай школы]] ў рускай фалькларыстыцы. Акадэмік Пецярбургскай Акадэміі навук ([[1911]] г.). Скончыў Маскоўскі універсітэт ([[1870]] г.), прафесар у ім (з [[1884]] г.). Старшыня этнаграфічнага аддзела Таварыства аматараў прыродазнаўства (з [[1881]] г.), адзін з заснавальнікаў часопіса «[[Этнографическое обозрение]]» ([[1889]]—[[1916]] гг.). З [[1884]] г. хавальнік Дашкаўскага этнаграфічнага музея, у [[1897]]—[[1911]] гг. дырэктар Лазараўскага інстытута ўсходніх моў. Даследаваў мовы і літаратуру народаў Блізкага Усходу, Каўказа, народны эпас, літаратуру і мову старажытнай Русі. {{зноскі}} == Літаратура == * Мілер Усевалад Фёдаравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 тамах / Беларуская энцыклапедыя; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і іншыя. Том 10: Малайзія — мугаджары. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2000. — С. 371. == Спасылкі == * [http://annales.info/sbo/bibliogr/miller.htm Бібліяграфія]{{Недаступная спасылка}} * {{Супрацоўнік РАН|51327|Усевалада Фёдаравіча Мілера}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мілер У}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Расіі]] [[Катэгорыя:Этнографы Расіі]] [[Катэгорыя:Каўказазнаўцы]] [[Катэгорыя:Іраністы]] [[Катэгорыя:Археолагі Расіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі пансіёну Энеса]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гісторыка-філалагічнага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Чацвёртай Маскоўскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Аўтары Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона]] 1zx7orufegail001c95p3zpghgze4oh 0 69755 5193280 4994008 2026-09-05T12:33:55Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193280 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Выява:Magnet0873.png|right|thumb|Выява ліній сілавога поля магніта, якая выйшла з дапамогай жалезнай стружкі]][[Image:MagnetEZ.jpg|thumb|Падковападобны магніт]] '''Магніт''' — цела, якое валодае ўласным [[магнітнае поле|магнітным полем]]. Гэта магнітнае поле з'яўляецца нябачным, але дзякуючы яму набываюцца найбольш прыкметныя ўласцівасці магніта: сіла, якая ўздзейнічае на іншыя [[ферамагніт|ферамагнітныя матэрыялаў]], як [[жалеза]], а таксама прыцягвае ці адштурхвае іншыя магніты. Сталы магніт ёсць аб'ектам, які зроблены з матэрыялу, які намагнічваецца і стварае сваё ўласнае сталае магнітнае поле. Матэрыялы, якія могуць таксама быць намагнічанымі і моцна прыцягваюцца да магніта, называюць ферамагнітамі. Да іх ставяцца жалеза, [[нікель]], [[кобальт]], некаторыя сплавы рэдказямельных металаў, а таксама некаторыя натуральныя [[мінерал]]ы, такія як [[магнетыт]]. Найпростым і самым маленькім магнітам можна лічыць [[электрон]]. Магнітныя ўласцівасці ўсіх астатніх магнітаў абумоўлены магнітнымі момантамі электронаў унутры іх. З пункту гледжання [[квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]] электрамагнітнае ўзаемадзеянне пераносіцца безмасавым [[базон]]ам — [[фатон]]ам, [[часціца]]й, якую можна прадставіць як квантавае ўзбуджэнне [[электрамагнітнае поле|электрамагнітнага поля]]. == Этымалогія == Слова паходзіць ад {{lang-grc|Μαγνῆτις λίθος|скарочана}} (''Magnētis líthos''), «камень з Магнесіі» — ад назвы рэгіёну Магнесія і старажытнага горада Магнесія ў [[Малая Азія|Малой Азіі]], дзе ў старажытнасці былі выяўленыя адклады магнетыту. == Гл. таксама == * [[Электрамагнітнае ўзаемадзеянне]] * [[Магнітны момант]] * [[Магнітнае поле]] * [[Магнетызм]] * [[Рэдказямельны магніт]] * [[Электрамагніт]] * [[Магніт на халадзільнік]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Magnets}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Магнетызм]] [[Катэгорыя:Тыпы магнітаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] cw0mmw51u4y3xtde8yfzxpl3wbti80l 0 70037 5193326 5140950 2026-09-05T13:01:43Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193326 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Image:Displacement.gif|thumb|]] '''Рухавік унутранага згарання''' (скарочана '''РУЗ''') або '''тронкавы рухавік''' (ад [[французская мова|фр.]] ''tronc'' — ствол) — тып [[рухавік]]а, [[цеплавая машына|цеплавой машыны]], у якой хімічная энергія [[паліва]] (звычайна прымяняецца вадкае або газападобнае вуглевадароднае паліва), якое згарае ў рабочай зоне, пераўтвараецца ў механічную работу. Рухавік унутранага згарання ёсць прыстасаваннем, у якім [[хімічная энергія]] паліва пераўтвараецца ў карысную [[механічная праца|механічную працу]]. Першыя працы рухавіка ўнутранага згарання былі створаны [[Эцьен Ленуар|Эцьенам Ленуарам]]<ref name="britannica">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1350805/history-of-technology/10451/Internal-combustion-engine «History of Technology: Internal Combustion engines»]. Encyclopædia Britannica.</ref>. Тэрмін рухавік унутранага згарання як правіла, ставіцца да [[рухавік]]а, у якім згаранне з перапынкамі, як то чатырохтактнымі і двухтактнымі поршневымі рухавікамі, а таксама да шасцітактнага поршневага [[рухавік Ванкеля|рухавіка Ванкеля]] і [[ротарны рухавік|ротарнага рухавіка]]. Другі клас рухавікоў унутранага згарання выкарыстоўвае бесперапыннае гарэнне: [[газавая турбіна|газавыя турбіны]], [[рэактыўны рухавік|рэактыўныя рухавікі]] і большасць [[ракетны рухавік|ракетных рухавікоў]], кожны з якіх з'яўляецца рухавіком унутранага згарання паводле таго ж прынцыпу<ref name="britannica"/>. Рухавік унутранага згарання даволі моцна адрозніваецца ад [[рухавік знешняга згарання|рухавіка знешняга згарання]], як то [[паравы рухавік|паравых рухавікоў]] або [[рухавік Стырлінга|рухавіка Стырлінга]], у якіх энергія падаецца працоўнай вадкасцю, якая не змешваецца з забруджанымі прадуктамі гарэння. Працоўнымі вадкасцямі могуць быць [[паветра]], [[вада|гарачая вада]], вада пад ціскам ці нават вадкі [[натрый]], які награваюць у нейкім катле. Вялікая колькасць розных канструкцыяў для рухавіка ўнутранага згарання былі распрацаваны і пабудаваны з рознымі моцнымі і слабымі бакамі. Рухавікі ўнутранага згарання выкарыстоўваюцца ў якасці крыніцы сілкавання для [[аўтамабіль|аўтамабіляў]], [[самалёт]]аў і [[судна]]ў. == Гл. таксама == * [[Старцёр рухавіка ўнутранага згарання]] * [[Размеркавальны вал]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|13|Рухаві́к уну́транага згара́ння|[[Яўген Аляксандравіч Старадзетка|Старадзетка Я. А.]], Драбышэўскі Ч. Б.|476}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Internal combustion engines|выгляд=міні}} * [http://www.animatedengines.com/ Тыпы рухавікоў] з анімаванымі малюнкамі * [http://www.autoeducation.com/rm_preview/engine_intro.htm Аўтамабільныя рухавікі] * [http://www.howstuffworks.com/engine1.htm Як працуе рухавік]. howstuffworks.com {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Рухавік унутранага згарання| ]] lqjf41ucy2l1diwb25ezc0jjvlhxteb 0 76787 5193345 4427785 2026-09-05T14:07:59Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193345 wikitext text/x-wiki [[Выява:Cshaft.gif|300px|thumb|Каленвал (чырвоны), [[Поршань|поршні]] (шэрыя) у [[Цыліндр (рухавік)|цыліндрах]] (сінія) і [[махавік]] (чорны)]] '''Каленчаты вал''' — дэталь, ці вузел дэталяў, складанай формы, якая мае шыйкі для замацавання [[шатун]]оў, ад якіх атрымлівае сілавыя штуршкі і ператварае іх у [[круцельны момант]]. Састаўная частка [[крывашыпна-шатунны механізм|крывашыпна-шатуннага механізму]] (КШМ). Выкарыстоўваюцца ў [[РУЗ|рухавіках унутранага згарання]], [[кампрэсар]]ах, [[насос]]ах і інш. Вырабляюць каленчатыя валы з вуглеродных, хромамарганцэвых і іншых сталей, а таксама з спецыяльных моцных сплаваў. Найбольшае выкарыстане атрымалі сталі марак 45, 45Х, 45Г2, 50Г, а для дызельных рухавікоў - 40ХНМА, 18ХНВА і інш. == Гл. таксама == * [[Рухавік унутранага згарання]] {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} {{rq|stub|sources|topic=technology}} [[Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў]] ak81k14ndprdf8vt8gmchokgskp97y2 0 78264 5193553 5157522 2026-09-06T10:31:24Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфічныя звесткі */ 5193553 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Таўлай}} {{пісьменнік}} '''Валянцін Паўлавіч Таўла́й'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭГБ|2001}} (псеўд.: Усяслаў Барвінец, Янка Бунтар, Васіль, Ілюк Прышчэпа (з [[Янка Брыль|Я. Брылём]]), Паўлюк Сірата, В. Тарскі і інш.; {{ДН|26|1|1914|8|2}}, [[Баранавічы]] — {{ДС|27|4|1947}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі [[паэт]], [[літаратуразнавец]], грамадскі дзеяч. == Біяграфічныя звесткі == Нарадзіўся ў сям’і чыгуначніка. Дзяцінства прайшло ў вёсцы [[Рудаўка (Слонімскі раён)|Рудаўка]] на Слонімшчыне. Вучыўся ў польскай школе ў [[Ліда|Лідзе]], у той перыяд ён напісаў свой першы верш — «Верабейкі» (''«Wrobelki»'', на [[польская мова|польскай мове]])<ref name="lidanews.by">[http://www.lidanews.by/news/r1/ku1/2356-galina-ta-laj-u-lidze-zhyvuc-sapra-dnyja-nashchadki-majgo-backi lidanews.by]</ref>. Навучаўся ў [[Слонімская настаўніцкая семінарыя|Слонімскай настаўніцкай семінарыі]], у 1925 годзе выключаны за адмову запісацца палякам. У 1927—1929 гадах вучыўся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], у лютым 1928 года за ўдзел у арганізацыі вучнёўскай забастоўкі выключаны, пад паліцэйскім канвоем адпраўлены да бацькоў. За падпольную камсамольскую дзейнасць арыштаваны 28.8.1929, знаходзіўся ў зняволенні ў Слонімскай і Гродзенскай турмах (1929—1930). З кастрычніка 1930 года ў [[БССР]]. У 1930—1932 гадах працаваў у [[Рэчыца|Рэчыцы]] інструктарам райкама камсамола, у газеце «[[Звязда (1917)|Звязда]]», вучыўся на газетным аддзяленні літаратурнага факультэта [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. [[Файл:Партрэт Таўлая. 1930-я гг..jpg|left|thumb|«Партрэт Таўлая». 1930-я. [[Раман Мацвеевіч Семашкевіч|Р. Семашкевіч]]]] У снежні 1932 года В. П. Таўлай накіраваны на падпольную работу ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]]. Член Цэнтральнай рэдакцыі [[КПЗБ]] ў [[Варшава|Варшаве]], адзін з фактычных рэдактараў «[[Беларуская газета (1933)|Беларускай газеты]]» і яе дадатку «Літаратурная старонка» — легальных неафіцыйных органаў КПЗБ у [[Вільня|Вільні]]. Прадстаўнік ЦК КПЗБ у Цэнтры нацыянальна-вызваленчага руху Заходняй Беларусі. У снежні 1933 адзін з арганізатараў Літаратурнага фронту сялянска-рабочых пісьменнікаў. Арыштаваны 4 студзеня 1934 года пры спробе пераходу польска-савецкай мяжы. Змешчаны ў турму ў [[Вілейская турма|Вілейцы]]<ref>[http://www.rh.by/by/39/120/504 Тайны муроў Вілейскай турмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111145224/http://www.rh.by/by/39/120/504 |date=11 лістапада 2013 }}//«[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. Асуджаны на 8 гадоў турмы; змешчаны ў Гродзенскі астрог. У верасні 1939 года вызвалены з турмы [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]]. У 1939—1941 гадах працаваў у лідскай раённай газеце «Уперад». Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў БССР]] з 1941 года. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў сувязным партызанскага атрада імя Р. Катоўскага [[Партызанская брыгада імя Ф. Э. Дзяржынскага (К. Ф. Шашкін)|брыгады імя Ф. Дзяржынскага]] [[Баранавіцкае партызанскае злучэнне|Баранавіцкага злучэння]] (1942—1944), разведчыкам, кіраўніком наваградскай агентурнай сеткі спецгрупы «Буравеснік» (студзень — ліпень 1944). У верасні 1943 года арыштаваны [[Служба бяспекі (Трэці рэйх)|СД]] у Лідзе, вызвалены з дапамогай беларускіх паэтаў, палітычных і ваенных дзеячаў<ref>Маракоў 2003</ref>. З канца лета 1944 года — адказны сакратар навагрудскай раённай газеты «Звязда». З 1945 года — старшы навуковы супрацоўнік і намеснік дырэктара [[Літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурнага музея Янкі Купалы]]. [[Файл:Pomnik Valancinu Taŭlaju.JPG|left|thumb|Помнік Валянціну Таўлаю, [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковыя могілкі, Мінск]]]] Памёр у 1947 годзе. Пахаваны ў Мінску на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]]. == Творчасць == Друкавацца пачаў у 1928 годзе (газета «Сіла працы», [[Вільня]]). Як паэт-рэвалюцыянер фарміраваўся ў камуністычным падполлі (паэма «Непераможная» выдадзена на шапірографе, Вільня, 1928). У першым пасмяротным зборніку «Выбранае» (1947) змешчаны палымяныя паэтычныя цыклы астрожных вершаў («Лукішскія вершы», «Таварышу маёй вясны», «Бацьку») і паэм («Таварыш», «Песня пра сухар»). Раскрыў мужнае аблічча рэвалюцыянера 1930-х гадоў, характэрныя рысы якога — глыбокае лірычнае перажыванне і ўнутраная гатоўнасць высокага ахвяравання, асэнсаванне сутнасці пройдзеных змагарных шляхоў і барацьбы як агульначалавечай праблемы разняволення свету, абнаўлення жыцця. Над паглыбленнем зместу вершаў і паэм працаваў усё творчае жыццё, даводзячы іх да гранічнай мастацкай дасканаласці. Эстэтычны набытак В. Таўлая ўзнімаецца на ўзровень рэвалюцыйнай паэзіі свету{{sfn|БелЭн|2002}}. Аўтар публіцыстычных нарысаў пра рэвалюцыйна-вызваленчую і антыфашысцкую барацьбу. Пісаў літаратурна-крытычныя (пра творчасць [[Я. Купала|Я. Купалы]], [[П. Пестрак]]а, [[Я. Брыль|Я. Брыля]]). Пераклаў на беларускую мову асобныя творы [[А. Міцкевіч]]а, [[Іван Андрэевіч Крылоў|І. Крылова]] і інш. == Ушанаванне памяці == Яго імем названы вуліцы ў Баранавічах, [[Вуліца Таўлая (Гродна)|Гродне]], [[Ліда|Лідзе]] і ў [[Маладзечна|Маладзечне]]<ref>[http://www.rh.by/by/190/50/5331] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305033723/http://www.rh.by/by/190/50/5331|date=5 сакавіка 2016}} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>, бібліятэка ў горадзе [[Баранавічы]]<ref>{{Cite web |url=https://tavlay-library.by/ |title=Архіўная копія |access-date=11 сакавіка 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240323153529/http://tavlay-library.by/ |archivedate=23 сакавіка 2024 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Ліда дом Таўлая.jpg|thumb|[[Ліда]], дом Таўлая, 2018|злева]] У Лідзе размешчан Дом-музей В. Таўлая — філіял [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскага гісторыка-мастацкага музея]]. У 1965 годзе ў Лідзе на доме, у якім у 1939—1941 гадах жыў Валянцін Таўлай, усталявана мемарыяльная дошка<ref>Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гродзенская вобласць /АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.— Мн.: БелСЭ, 1986.</ref> У гонар Валянціна Таўлая на будынку рэдакцыі «[[Лідская газета|Лідскай газеты]]» ў 2014 годзе ўрачыста адкрыта памятная дошка, зробленая па праекце мясцовага скульптара Рычарда Грушы<ref name="lidanews.by" />. [[Файл:Канверт прысвечаны В.Таўлаю.jpg|злева|міні|Паштовы канверт, прысвечаны В. Таўлаю, 2014 год]] У 2014 годзе беларускай поштай выпушчаны канверт, прысвечаны Валянціну Таўлаю. == Сям’я == Дачка [[Галіна Валянцінаўна Таўлай]] (нар. 1946), этнамузыколаг. == Выбраная бібліяграфія == * Вершы і паэмы. — Мн., 1955. * Выбраныя творы. — Мн., 1958. * Творы. — Мн., 1961. * Аўтабіяграфія // Пра час і пра сябе. — Мн., 1966. * Выбр. вершы і паэмы. — Мн., 1967. * Пілую вершам краты. — Мн., 1984. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Таўла́й Валянцін Паўлавіч|[[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Арочка М. М.]]|459}} * ''[[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Калеснік У.]]'' Аповесць пра Таўлая // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. 1964, № 10; 1965, № 8—9. * ''[[Мікола Арочка|Арочка М.]]'' Валянцін Таўлай. — Мн., 1969. * Валянцін Таўлай: Дакументы, успаміны, артыкулы. — Мн., 1984. * Беларускія пісьменнікі: біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т. / рэдкал.: І. Э. Багдановіч [і інш.]. — Мн., 1995. — Т. 6. * {{крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1917—1990)|Валянцін Таўлай|538—539}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Таўла́й Валянцін Паўлавіч||513}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал. В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. == Спасылкі == {{Commonscat|Valiancin Taŭlaj}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19831.html marakou.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305013128/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19831.html |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://slounik.org/81382.html slounik.org] * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/taulaj/00/%D0%AD%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%8B__%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91%D0%B2%D1%8B%D1%85__%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B3_%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0.html Этапы жыццёвых дарог змагара] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Таўлай Валянцін Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай Народнай Грамады (1941)]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Вілейскай турмы]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] 7cmruhamnrnl5zhtyo1ns0u2yfczpdv 5193556 5193553 2026-09-06T10:38:04Z JerzyKundrat 174 5193556 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Таўлай}} {{пісьменнік}} '''Валянцін Паўлавіч Таўла́й'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭГБ|2001}} (псеўд.: Усяслаў Барвінец, Янка Бунтар, Васіль, Ілюк Прышчэпа (з [[Янка Брыль|Я. Брылём]]), Паўлюк Сірата, В. Тарскі і інш.; {{ДН|26|1|1914|8|2}}, [[Баранавічы]] — {{ДС|27|4|1947}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі [[паэт]], [[літаратуразнавец]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і чыгуначніка. Дзяцінства прайшло ў вёсцы [[Рудаўка (Слонімскі раён)|Рудаўка]] на Слонімшчыне. Вучыўся ў польскай школе ў [[Ліда|Лідзе]], у той перыяд ён напісаў свой першы верш — «Верабейкі» (''«Wrobelki»'', на [[польская мова|польскай мове]])<ref name="lidanews.by">[http://www.lidanews.by/news/r1/ku1/2356-galina-ta-laj-u-lidze-zhyvuc-sapra-dnyja-nashchadki-majgo-backi lidanews.by]</ref>. Навучаўся ў [[Слонімская настаўніцкая семінарыя|Слонімскай настаўніцкай семінарыі]], у 1925 годзе выключаны за адмову запісацца палякам. У 1927—1929 гадах вучыўся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], у лютым 1928 года за ўдзел у арганізацыі вучнёўскай забастоўкі выключаны, пад паліцэйскім канвоем адпраўлены да бацькоў. За падпольную камсамольскую дзейнасць арыштаваны 28.8.1929, знаходзіўся ў зняволенні ў Слонімскай і Гродзенскай турмах (1929—1930). З кастрычніка 1930 года ў [[БССР]]. У 1930—1932 гадах працаваў у [[Рэчыца|Рэчыцы]] інструктарам райкама камсамола, у газеце «[[Звязда (1917)|Звязда]]», вучыўся на газетным аддзяленні літаратурнага факультэта [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. [[Файл:Партрэт Таўлая. 1930-я гг..jpg|left|thumb|«Партрэт Таўлая». 1930-я. [[Раман Мацвеевіч Семашкевіч|Р. Семашкевіч]]]] У снежні 1932 года В. П. Таўлай накіраваны на падпольную работу ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]]. Член Цэнтральнай рэдакцыі [[КПЗБ]] ў [[Варшава|Варшаве]], адзін з фактычных рэдактараў «[[Беларуская газета (1933)|Беларускай газеты]]» і яе дадатку «Літаратурная старонка» — легальных неафіцыйных органаў КПЗБ у [[Вільня|Вільні]]. Прадстаўнік ЦК КПЗБ у Цэнтры нацыянальна-вызваленчага руху Заходняй Беларусі. У снежні 1933 адзін з арганізатараў Літаратурнага фронту сялянска-рабочых пісьменнікаў. Арыштаваны 4 студзеня 1934 года пры спробе пераходу польска-савецкай мяжы. Змешчаны ў турму ў [[Вілейская турма|Вілейцы]]<ref>[http://www.rh.by/by/39/120/504 Тайны муроў Вілейскай турмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111145224/http://www.rh.by/by/39/120/504 |date=11 лістапада 2013 }}//«[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. Асуджаны на 8 гадоў турмы; змешчаны ў Гродзенскі астрог. У верасні 1939 года вызвалены з турмы [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]]. У 1939—1941 гадах працаваў у лідскай раённай газеце «Уперад». Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў БССР]] з 1941 года. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў сувязным партызанскага атрада імя Р. Катоўскага [[Партызанская брыгада імя Ф. Э. Дзяржынскага (К. Ф. Шашкін)|брыгады імя Ф. Дзяржынскага]] [[Баранавіцкае партызанскае злучэнне|Баранавіцкага злучэння]] (1942—1944), разведчыкам, кіраўніком наваградскай агентурнай сеткі спецгрупы «Буравеснік» (студзень — ліпень 1944). У верасні 1943 года арыштаваны [[Служба бяспекі (Трэці рэйх)|СД]] у Лідзе, вызвалены з дапамогай беларускіх паэтаў, палітычных і ваенных дзеячаў<ref>Маракоў 2003</ref>. З канца лета 1944 года — адказны сакратар навагрудскай раённай газеты «Звязда». З 1945 года — старшы навуковы супрацоўнік і намеснік дырэктара [[Літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурнага музея Янкі Купалы]]. [[Файл:Pomnik Valancinu Taŭlaju.JPG|left|thumb|Помнік Валянціну Таўлаю, [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковыя могілкі, Мінск]]]] Памёр у 1947 годзе. Пахаваны ў Мінску на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]]. == Творчасць == Друкавацца пачаў у 1928 годзе (газета «Сіла працы», [[Вільня]]). Як паэт-рэвалюцыянер фарміраваўся ў камуністычным падполлі (паэма «Непераможная» выдадзена на шапірографе, Вільня, 1928). У першым пасмяротным зборніку «Выбранае» (1947) змешчаны палымяныя паэтычныя цыклы астрожных вершаў («Лукішскія вершы», «Таварышу маёй вясны», «Бацьку») і паэм («Таварыш», «Песня пра сухар»). Раскрыў мужнае аблічча рэвалюцыянера 1930-х гадоў, характэрныя рысы якога — глыбокае лірычнае перажыванне і ўнутраная гатоўнасць высокага ахвяравання, асэнсаванне сутнасці пройдзеных змагарных шляхоў і барацьбы як агульначалавечай праблемы разняволення свету, абнаўлення жыцця. Над паглыбленнем зместу вершаў і паэм працаваў усё творчае жыццё, даводзячы іх да гранічнай мастацкай дасканаласці. Эстэтычны набытак В. Таўлая ўзнімаецца на ўзровень рэвалюцыйнай паэзіі свету{{sfn|БелЭн|2002}}. Аўтар публіцыстычных нарысаў пра рэвалюцыйна-вызваленчую і антыфашысцкую барацьбу. Пісаў літаратурна-крытычныя (пра творчасць [[Я. Купала|Я. Купалы]], [[П. Пестрак]]а, [[Я. Брыль|Я. Брыля]]). Пераклаў на беларускую мову асобныя творы [[А. Міцкевіч]]а, [[Іван Андрэевіч Крылоў|І. Крылова]] і інш. == Ушанаванне памяці == Яго імем названы вуліцы ў Баранавічах, [[Вуліца Таўлая (Гродна)|Гродне]], [[Ліда|Лідзе]] і ў [[Маладзечна|Маладзечне]]<ref>[http://www.rh.by/by/190/50/5331] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305033723/http://www.rh.by/by/190/50/5331|date=5 сакавіка 2016}} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>, бібліятэка ў горадзе [[Баранавічы]]<ref>{{Cite web |url=https://tavlay-library.by/ |title=Архіўная копія |access-date=11 сакавіка 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240323153529/http://tavlay-library.by/ |archivedate=23 сакавіка 2024 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Ліда дом Таўлая.jpg|thumb|[[Ліда]], дом Таўлая, 2018|злева]] У Лідзе размешчан Дом-музей В. Таўлая — філіял [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскага гісторыка-мастацкага музея]]. У 1965 годзе ў Лідзе на доме, у якім у 1939—1941 гадах жыў Валянцін Таўлай, усталявана мемарыяльная дошка<ref>Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гродзенская вобласць /АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.— Мн.: БелСЭ, 1986.</ref> У гонар Валянціна Таўлая на будынку рэдакцыі «[[Лідская газета|Лідскай газеты]]» ў 2014 годзе ўрачыста адкрыта памятная дошка, зробленая па праекце мясцовага скульптара Рычарда Грушы<ref name="lidanews.by" />. [[Файл:Канверт прысвечаны В.Таўлаю.jpg|злева|міні|Паштовы канверт, прысвечаны В. Таўлаю, 2014 год]] У 2014 годзе беларускай поштай выпушчаны канверт, прысвечаны Валянціну Таўлаю. == Сям’я == Дачка [[Галіна Валянцінаўна Таўлай]] (нар. 1946), этнамузыколаг. == Выбраная бібліяграфія == * Вершы і паэмы. — Мн., 1955. * Выбраныя творы. — Мн., 1958. * Творы. — Мн., 1961. * Аўтабіяграфія // Пра час і пра сябе. — Мн., 1966. * Выбр. вершы і паэмы. — Мн., 1967. * Пілую вершам краты. — Мн., 1984. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Таўла́й Валянцін Паўлавіч|[[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Арочка М. М.]]|459}} * ''[[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Калеснік У.]]'' Аповесць пра Таўлая // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. 1964, № 10; 1965, № 8—9. * ''[[Мікола Арочка|Арочка М.]]'' Валянцін Таўлай. — Мн., 1969. * Валянцін Таўлай: Дакументы, успаміны, артыкулы. — Мн., 1984. * Беларускія пісьменнікі: біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т. / рэдкал.: І. Э. Багдановіч [і інш.]. — Мн., 1995. — Т. 6. * {{крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1917—1990)|Валянцін Таўлай|538—539}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Таўла́й Валянцін Паўлавіч||513}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал. В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. == Спасылкі == {{Commonscat|Valiancin Taŭlaj}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19831.html marakou.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305013128/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19831.html |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://slounik.org/81382.html slounik.org] * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/taulaj/00/%D0%AD%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%8B__%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91%D0%B2%D1%8B%D1%85__%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B3_%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0.html Этапы жыццёвых дарог змагара] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Таўлай Валянцін Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай Народнай Грамады (1941)]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Вілейскай турмы]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] sxzuayuv9k025vxh7nbs7u0kkgfzuh4 0 80066 5193443 4943039 2026-09-06T05:26:30Z LasMatos 173660 5193443 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Штат Амазонас |Арыгінальная назва = {{lang-pt|Amazonas}} |Герб = Brasão_de_Armas_do_Amazonas.png |Сцяг = Bandeira do Amazonas.svg |Краіна = [[Бразілія]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = [[Бразільскі рэал|R$]]{{formatnum:39766086}} млн |Год ВУП = 2006 |Месца па ВУП = 14 |ВУП на душу насельніцтва = [[Бразільскі рэал|R$]]11&nbsp;829 |Месца па ВУП на душу насельніцтва = 9 |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = {{formatnum:3341096}} чалавек<br /> |Год перапісу = 2008 |Месца па насельніцтве = 15 |Шчыльнасць = 2,05 |Месца па шчыльнасці = 26 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = {{formatnum:1570745}},68 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = 2993,8 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Brazil State Amazonas.svg |Часавыпояс = [[UTC-4]] |Абрэвіятура = |ISO = BR-AM |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.amazonas.am.gov.br www.amazonas.am.gov.br |Заўвагі = }} '''Амазо́нас''' ({{lang-pt|Amazonas}}) — самы буйны штат у [[Бразілія|Бразіліі]], размешчаны на паўночным захадзе краіны. Адміністрацыйны цэнтр — [[Манаус|горад Манаус]]. Мяжуе на поўначы са [[Рарайма (штат)|штатам Рарайма]] і [[Венесуэла]]й, на ўсходзе са [[Пара (штат)|штатам Пара]], на паўднёвым усходзе са [[Мату-Гросу|штатам Мату-Гросу]], на поўдні са [[Рандонія|штатамі Рандонія]] і [[Акры]], а на захадзе з [[Перу]] і [[Калумбія]]й. Штат займае па плошчы 1 месца ў Бразіліі (1 570 745,68 км²), а па насельніцтве — 15 месца (3 341 096 чалавек (2008)). == Гл. таксама == * [[Абакашыс|Рака Абакашыс]] {{Зноскі}} {{Штаты Бразіліі}} {{DEFAULTSORT:Амазонас}} [[Катэгорыя:Штаты Бразіліі]] [[Катэгорыя:Амазонас| ]] 3th4u5lb6k289o5aatecczzkyxz49a4 0 82331 5193432 5189383 2026-09-06T02:20:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193432 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Анры́ Філі́п Петэ́н''' ({{lang-fr|Henri Philippe Pétain}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі ваенны і палітычны дзеяч<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/c/peten-filipp-621d31 БРЭ. Петен Филипп] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260219161907/https://bigenc.ru/c/peten-filipp-621d31 |date=19 лютага 2026 }}{{ref-ru}}</ref>. Кіраўнік [[Калабарацыянізм|калабарацыянісцкага]] [[урад Вішы|ўрада Вішы]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія == У 1878 годзе скончыў ваеннае вучылішча [[Сен-Сір]]. Служыў у розных гарнізонах на тэрыторыі Францыі, выкладаў тактыку ў ваеннай школе. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў прызначаны камандзірам пяхотнай брыгады, у маі 1915 года — камандуючым [[2-я армія (Францыя)|2-й арміяй]], на чале якой вызначыўся ў [[Вердэнская аперацыя|бітве пад Вердэнам]]. З красавіка 1917 года — начальнік Генеральнага штаба пры ваенным міністры, з мая — галоўнакамандуючы французскай арміі. Пасля вайны яму было прысвоена званне маршала Францыі (21 лістапада 1918 года, праз 10 дзён пасля падпісання [[Першае камп’енскае перамір’е|перамір’я ў Камп’ене]]). Ён знаходзіўся на розных пасадах, камандаваў французскімі войскамі падчас [[Рыфская вайна|каланіяльнай вайны ў Марока]]. 17 мая 1940 года, праз тыдзень пасля пачатку [[Французская кампанія|нямецкага ўварвання]], Петэн быў прызначаны намеснікам старшыні ва ўрадзе [[Поль Рэйно|Поля Рэйно]]. Калі немцы занялі Парыж, французскі ўрад тэрмінова эвакуяваўся ў [[Бардо (горад)|Бардо]], Рэйно падаў у адстаўку і кіраўніком кабінета стаў Петэн. Ужо праз тыдзень, 22 чэрвеня, пасланая Петэнам дэлегацыя падпісала [[Другое камп’енскае перамір’е|перамір’е з Германіяй]] у [[Камп’енскі вагон|тым самым вагоне]], у якім [[Фердынанд Фош]] прыняў капітуляцыю Германіі ў Першай сусветнай вайне. У наступным месяцы Петэн узначаліў калабаранцкі ўрад<ref name="БРЭ" /><ref name="ruposters">[https://ruposters.ru/news/13-11-2018/slava-bescheste-frantsii Слава и бесчестье Франции: кем был маршал Петен при жизни и кем стал после смерти]{{ref-ru}}</ref>. {{Асноўны артыкул|Рэжым Вішы}} [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-H25217, Henry Philippe Petain und Adolf Hitler.jpg|міні|left|Маршал Анры Філіп Петэн вітае [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў [[Монтуар-сюр-ле-Луар]] 24 кастрычніка 1940 года]] Згодна з нямецкім умовам, да заключэння мірнага дагавора, якое павінна было адбыцца пасля завяршэння вайны ў Еўропе, Францыя дзялілася на дзве часткі: немцы акупавалі ўсю поўнач краіны разам з Парыжам, а таксама Атлантычнае ўзбярэжжа, поўдзень захоўваў намінальную незалежнасць пад уладай Петэна. 10 ліпеня 1940 года ў адным з казіно курортнага гарадка [[Вішы]] Нацыянальны сход [[Трэцяя французская рэспубліка|Трэцяй рэспублікі]] (дэмакратычна абраны яшчэ да вайны) пераважнай большасцю галасоў (569 за пры 80 супраць і 20 тых, хто ўстрымаўся) перадаў усю паўнату канстытуцыйнай, заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады маршалу Петену. У радыёзвароце 30 кастрычніка 1940 заклікаў нацыю супрацоўнічаць ({{lang-fr|collaborer}}) з акупантамі, так з’явіўся тэрмін «калабарацыянізм» (літар. «супрацоўніцтва»). З Рэспублікай было скончана, замест яе з’явілася «Французская дзяржава». Вядомы з часоў [[Вялікая французская рэвалюцыя|французскай рэвалюцыі]] дэвіз нацыі «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]» быў скасаваны, замест яго ўводзіўся новы — «Праца, сям’я, Радзіма». Змяніўся гімн — [[Марсельеза|Марсельезу]] забаранілі, цяпер французы павінны былі спяваць «Маршал, мы тут!» ({{lang-fr|Maréchal, nous voilà !}})<ref name="ruposters" />. У лістападзе 1942 года, нямецкія войскі акупавалі поўдзень Францыі. З гэтага моманту нават і пра падабенства незалежнасці не магло ісці і гаворкі. Але намінальна Петэн захоўваў сваю ўладу да 1944 года. У жніўні 1944 года немцы гвалтоўна вывезлі ўсю верхавіну ўрада Вішы ў [[Бадэн-Вюртэмберг]], у замак Sigmaringen. 24 красавіка 1945 года Петэн з жонкай непрыкметна дабраўся да нямецка-швейцарскай мяжы, а 26 красавіка ўлады Швейцарыі перадалі яго прадстаўнікам [[Шарль дэ Голь|дэ Голя]]. Па іншай, менш прыгожай версіі, вясной 1945 года [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікі]] захапілі маршала ў палон і вывезлі ў Парыж. У жніўні 1945 года яго прысудзілі да смяротнага пакарання за супрацоўніцтва з нацыстамі. Аднак выкананне прысуду спачатку было адтэрмінавана, а затым заменена на пажыццёвае зняволенне, якое ён быў адпраўлены адбываць на востраў d’Yeu ў [[Біскайскі заліў|Біскайскім заліве]], дзе і памёр<ref>[https://www.gazeta.ru/science/2020/07/23_a_13162609.shtml?utm_auth=false&updated Союзник Гитлера: почему не казнили маршала Петена]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прэзідэнты Францыі}} {{Прэм'ер-міністры Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Петэн Філіп}} [[Катэгорыя:Палітыкі Францыі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Францыя)]] j5rharv3tlvgltkms9jauggef0mab05 0 86141 5193347 5049571 2026-09-05T14:35:27Z 김지성1 42456 /* */ 5193347 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сайт}} '''«ВКантакце»''' або '''VK''' — расійская [[сацыяльная сетка]] са штаб-кватэрай у [[Санкт-Пецярбург]]у. Сайт даступны на 86 мовах; асабліва папулярны сярод рускамоўных карыстальнікаў<ref name="уладальнік2025">[https://hf.ru/blog/open/kto_vladelec_vkontakte Кто владелец ВКонтакте в России сейчас (2025)]{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Рэсурс першапачаткова пазіцыянаваў сябе як сацыяльная сетка студэнтаў і выпускнікоў расійскіх ВНУ<ref>[http://vkontakte.ru/blog.php?nid=54 Павел Дураў, «В Контакте миллион участников»]</ref>, пазней стаў называць сябе «сеткавым праектам, які дапамагае людзям падтрымліваць сувязь з блізкімі людзьмі»<ref>[http://vkontakte.ru/help.php?page=about У Кантакце — пра сайт]</ref>. Са студзеня 2009 года «У Кантакце» наведвала больш людзей, як галоўнага канкурэнта ў Расіі — «[[Аднакласнікі (сацыяльная сетка)|Аднакласнікі]]»<ref>[http://lenta.ru/news/2009/07/02/engaged/ Россияне больше всех сидят в социальных сетях]</ref>. У жніўні 2011 года штодзённая аўдыторыя сацыяльнай сеткі перавысіла 24 мільёна чалавек<ref>[http://www.liveinternet.ru/rating/ru/meeting/day.html Статыстыка liveinternet.ru]</ref>. Па стане на 2017 год — трэці па папулярнасці сайт ва [[Украіна|Украіне]] і ў [[Казахстан]]е, чацвёрты — у [[Беларусь|Беларусі]], 42-і — у свеце<ref>[http://www.alexa.com/siteinfo/vkontakte.ru Alexa Top 500 Global Sites. Vkontakte site info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171116082403/https://www.alexa.com/siteinfo/vkontakte.ru |date=16 лістапада 2017 }}</ref>. == Функцыянальнасць == Карыстальнікам ВК даступны характэрны для многіх сацыяльных сетак набор магчымасцяў: ствараць профіль з інфармацыяй пра сябе, вырабляць і распаўсюджваць кантэнт, гнутка кіраваць прыватнасцю, узаемадзейнічаць з іншымі карыстальнікамі наўпрост ці праз механізм суполак і сустрэч, адсочваць праз стужку навін актыўнасць сяброў і суполак. == Уладальнікі == Станам на 2025 год, «ВКонтакте» належыць холдынгу «Газпром-медыя», які кантралюе большую частку кампаніі (57,3 % галасоў). Астатнія акцыі VK належаць Naspers Prosus (12,3 %), Alibaba Group (4,5 %) і Tencent (3,3 %)<ref name="уладальнік2025" />. == Крытыка == Ёсць меркаванне, што VK, як і некаторыя іншыя сацыяльныя сеткі, капіруе ідэю, дызайн і архітэктуру сайта [[Facebook]]. У адказ на крытыку стваральнікі заяўляюць, што некаторыя ідэі і механізмы, якія выкарыстоўваюцца ў сацыяльных сетках, упершыню былі рэалізаваны менавіта ў VK<ref>[https://secretmag.ru/stories/vkontakte-14.htm Как «ВКонтакте» стала главной соцсетью России — и почему перестала ей быть]{{ref-ru}}</ref>. == Цэнзура == Ва [[Украіна|Украіне]] сацыяльная сетка «VK» заблакавана з 16 мая 2017 года<ref>[https://www.gazeta.ru/tech/2020/05/15/13083811/zelensky.shtml Зеленский продлил запрет российских соцсетей]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.president.gov.ua/storage/j-files-storage/00/40/30/6f76b8df9d0716da74bb4ae6a900d483_1494864914.pdf Рішення Ради національної безпеки і оборони України від 28 квітня 2017 року]{{ref-ua}}</ref>. У [[Беларусь|Беларусі]] на падставе рашэнняў судоў абмяжоўваецца доступ да асобных старонак сацыяльнай сеткі «VK» за распаўсюджванне экстрэмісцкіх матэрыялаў<ref>[https://belta.by/tech/view/mininform-ogranichil-dostup-k-5-internet-resursam-i-12-gruppam-v-sotsialnoj-seti-vkontakte-295730-2018/ Мининформ ограничил доступ к 5 интернет-ресурсам и 12 группам в социальной сети «ВКонтакте»]</ref>. == Гл. таксама == * [[Одноклассники]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://vk.com Асноўны адрас сацыяльнай сеткі «У Кантакце»] * [http://www.insight-it.ru/masshtabiruemost/arkhitektura-vkontakte/ Архитектура Вконтакте] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сацыяльныя сеткі]] 4dsaklhfwfk3qf6p4ou9bacbv47k1br 5193350 5193347 2026-09-05T14:37:59Z 김지성1 42456 /* */ 5193350 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сайт}} '''«УКантакце»''' або '''VK''' — расійская [[сацыяльная сетка]] са штаб-кватэрай у [[Санкт-Пецярбург]]у. Сайт даступны на 86 мовах; асабліва папулярны сярод рускамоўных карыстальнікаў<ref name="уладальнік2025">[https://hf.ru/blog/open/kto_vladelec_vkontakte Кто владелец ВКонтакте в России сейчас (2025)]{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Рэсурс першапачаткова пазіцыянаваў сябе як сацыяльная сетка студэнтаў і выпускнікоў расійскіх ВНУ<ref>[http://vkontakte.ru/blog.php?nid=54 Павел Дураў, «В Контакте миллион участников»]</ref>, пазней стаў называць сябе «сеткавым праектам, які дапамагае людзям падтрымліваць сувязь з блізкімі людзьмі»<ref>[http://vkontakte.ru/help.php?page=about У Кантакце — пра сайт]</ref>. Са студзеня 2009 года «У Кантакце» наведвала больш людзей, як галоўнага канкурэнта ў Расіі — «[[Аднакласнікі (сацыяльная сетка)|Аднакласнікі]]»<ref>[http://lenta.ru/news/2009/07/02/engaged/ Россияне больше всех сидят в социальных сетях]</ref>. У жніўні 2011 года штодзённая аўдыторыя сацыяльнай сеткі перавысіла 24 мільёна чалавек<ref>[http://www.liveinternet.ru/rating/ru/meeting/day.html Статыстыка liveinternet.ru]</ref>. Па стане на 2017 год — трэці па папулярнасці сайт ва [[Украіна|Украіне]] і ў [[Казахстан]]е, чацвёрты — у [[Беларусь|Беларусі]], 42-і — у свеце<ref>[http://www.alexa.com/siteinfo/vkontakte.ru Alexa Top 500 Global Sites. Vkontakte site info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171116082403/https://www.alexa.com/siteinfo/vkontakte.ru |date=16 лістапада 2017 }}</ref>. == Функцыянальнасць == Карыстальнікам ВК даступны характэрны для многіх сацыяльных сетак набор магчымасцяў: ствараць профіль з інфармацыяй пра сябе, вырабляць і распаўсюджваць кантэнт, гнутка кіраваць прыватнасцю, узаемадзейнічаць з іншымі карыстальнікамі наўпрост ці праз механізм суполак і сустрэч, адсочваць праз стужку навін актыўнасць сяброў і суполак. == Уладальнікі == Станам на 2025 год, «ВКонтакте» належыць холдынгу «Газпром-медыя», які кантралюе большую частку кампаніі (57,3 % галасоў). Астатнія акцыі VK належаць Naspers Prosus (12,3 %), Alibaba Group (4,5 %) і Tencent (3,3 %)<ref name="уладальнік2025" />. == Крытыка == Ёсць меркаванне, што VK, як і некаторыя іншыя сацыяльныя сеткі, капіруе ідэю, дызайн і архітэктуру сайта [[Facebook]]. У адказ на крытыку стваральнікі заяўляюць, што некаторыя ідэі і механізмы, якія выкарыстоўваюцца ў сацыяльных сетках, упершыню былі рэалізаваны менавіта ў VK<ref>[https://secretmag.ru/stories/vkontakte-14.htm Как «ВКонтакте» стала главной соцсетью России — и почему перестала ей быть]{{ref-ru}}</ref>. == Цэнзура == Ва [[Украіна|Украіне]] сацыяльная сетка «VK» заблакавана з 16 мая 2017 года<ref>[https://www.gazeta.ru/tech/2020/05/15/13083811/zelensky.shtml Зеленский продлил запрет российских соцсетей]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.president.gov.ua/storage/j-files-storage/00/40/30/6f76b8df9d0716da74bb4ae6a900d483_1494864914.pdf Рішення Ради національної безпеки і оборони України від 28 квітня 2017 року]{{ref-ua}}</ref>. У [[Беларусь|Беларусі]] на падставе рашэнняў судоў абмяжоўваецца доступ да асобных старонак сацыяльнай сеткі «VK» за распаўсюджванне экстрэмісцкіх матэрыялаў<ref>[https://belta.by/tech/view/mininform-ogranichil-dostup-k-5-internet-resursam-i-12-gruppam-v-sotsialnoj-seti-vkontakte-295730-2018/ Мининформ ограничил доступ к 5 интернет-ресурсам и 12 группам в социальной сети «ВКонтакте»]</ref>. == Гл. таксама == * [[Одноклассники]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://vk.com Асноўны адрас сацыяльнай сеткі «У Кантакце»] * [http://www.insight-it.ru/masshtabiruemost/arkhitektura-vkontakte/ Архитектура Вконтакте] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сацыяльныя сеткі]] 8gb967lrhao3s4yi19drs2u24mnx70t 0 87178 5193390 4747128 2026-09-05T17:35:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193390 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Уільям Джордж Спенсер Кавендыш | арыгінал імя = William George Spencer Cavendish | выява = William Cavendish, 6th Duke of Devonshire.jpg | пасада = [[герцаг Дэваншырскі]] | парадак = 6 | перыядпачатак = [[29 ліпеня]] [[1811]] | перыядканец = [[18 студзеня]] [[1858]] | папярэднік = [[Уільям Кавендыш, 5-ы герцаг Дэваншырскі]] | пераемнік = [[Уільям Кавендыш, 7-ы герцаг Дэваншырскі]] | пасада_2 = [[лорд-камергер]] | перыядпачатак_2 = [[5 мая]] [[1827]] | перыядканец_2 = [[21 студзеня]] [[1828]] | папярэднік_2 = [[Джэймс Грэхэм, 3-і герцаг Мантроз|Джэймс Грэхэм]] | пераемнік_2 = [[Джэймс Грэхэм, 3-і герцаг Мантроз|Джэймс Грэхэм]] | пасада_3 = [[лорд-камергер]] | перыядпачатак_3 = [[22 лістапада]] [[1830]] | перыядканец_3 = [[14 лістапада]] [[1834]] | папярэднік_3 = [[Джордж Вільерс, 5-ы граф Джэрсі|Джордж Вільерс]] | пераемнік_3 = [[Джордж Вільерс, 5-ы граф Джэрсі|Джордж Вільерс]] | дата нараджэння = 21.05.1790 | дата смерці = 18.1.1858 | род = [[Кавендышы]] }} '''Уільям Джордж Спенсер Кавендыш''' (21 мая 1790<ref name="ODNB">K. D. Reynolds, ‘Cavendish, William George Spencer, sixth duke of Devonshire (1790—1858)’, [[Oxford Dictionary of National Biography]], Oxford University Press, Sept 2004; online edn, Jan 2008 [http://www.oxforddnb.com/view/article/4951 accessed 6 June 2010]</ref> — 18 студзень 1858) — 6-й герцаг Дэваншырскі, член Ордэна Падвязкі і Таемнага савета Вялікабрытаніі, маркіз Харцінгтана да 1811, брытанскі лорд, прыдворны палітык і Віг. Вядомы як «герцаг-халасцяк», быў лордам-камергерам у 1827—1828 і 1830—1834 годы. Уільям Джордж нарадзіўся ў Парыжы, і быў сынам Уільяма Кавендыша, 5-га герцага Дэваншырскага і лэдзі Джарджыаны, дачкі Джона Спенсера, 1-га графа Спенсера<ref name="ODNB"/>. Ён атрымаў адукацыю ў Хароў і Трыніці-каледжы ў Кембрыджы<ref name="thepeerage.com">[http://thepeerage.com/p10513.htm#i105129 thepeerage.com William George Spencer Cavendish, 6th Duke of Devonshire]</ref>. Яго маці памерла ў 1806 годзе, і ў 1811 годзе, ва ўзросце 21 года, ён стаў герцагам. == Палітычная кар'ера == У палітыцы Уільям працягнуў сямейную традыцыю, падтрымаўшы каталіцкую эмансіпацыю, адмену рабства і зніжэнне колькасці рабочых гадзін на заводах<ref name="orchids">[http://www.orchids.co.in/orchidologists/william-george-spencer-cavendish.shtm Biography of Devonshire on Orchidologists website]</ref>. У 1827 годзе ён быў прыведзены да прысягі Таемнага савета<ref name="gazette">[[London Gazette]]: [http://www.london-gazette.co.uk/issues/18360/pages/1033 no. 18360. p. 1033]. 11 May 1827.</ref> і стаў кавалерам ордэна Падвязкі<ref name="gazette"/>. Ён быў накіраваны ў Маскву для прадстаўлення брытанскай кароны на цырымоніі каранацыі [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] ў 1826 годзе<ref>[[London Gazette]]: [http://www.london-gazette.co.uk/issues/18241/pages/965 no. 18241. p. 965]. 25 April 1826.</ref>; спыніўся ў сядзібе Баташова. Дэваншыр быў таксама лордам-намеснікам Дэрбішыра ў 1811-58 гг.<ref>[http://www.leighrayment.com/peers/peersD3.htm leighrayment.com Peerage: Desborough to Dorchester] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110816031146/http://www.leighrayment.com/peers/peersD3.htm |date=16 жніўня 2011 }}</ref> і нёс дзяржаву на каранацыі Георга IV у 1821 годзе. Аднак прагрэсируючая глухата з ранняга ўзросту замінала яму прымаць больш актыўны ўдзел у грамадскім жыцці. == Асабістае жыццё == Уільям быў блізкім сябрам прынца-рэгента (Георга IV)<ref name="orchids"/>. Ён выяўляў вялікую цікавасць да садоўніцтву і быў абраны прэзідэнтам Каралеўскага грамадства садоўніцтва ў 1838 годзе<ref name="orchids"/>. Акрамя таго, ён быў заступнікам грамадства The Derby Town and County Museum and Natural History Society, якое заснавала [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Музей і мастацкую галерэю Дэрбі]]<ref>[http://www.geocurator.org/arch/Curator/Vol1No8.pdf Newsletter of the Geological Curators Club] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716055953/http://www.geocurator.org/arch/Curator/Vol1No8.pdf |date=16 ліпеня 2011 }}, Vol 1, No. 8, 1976. Retrieved 24 June 2011</ref>. Найбольш камерцыйна эксплуатаваны гатунак банана ў свеце — Кавендыш, быў названы ў гонар узору, выгадаванага Уільямам Кавендышам у яго цяпліцы і які стаў асновай практычна для ўсіх сусветных гатункаў Кавендыша<ref name="musca_cavendishii">[http://www.users.globalnet.co.uk/~drc/musa_cavendishii.htm details of the taxonomic naming of the cavendish banana]</ref><ref name="bananatrivia">{{Cite web |url=http://discovolonte.typepad.com/discovolonte/2008/03/what-does-keira.html |title=trivia about keira knightley which references the name relationship |access-date=22 жніўня 2011 |archive-date=17 ліпеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717122217/http://discovolonte.typepad.com/discovolonte/2008/03/what-does-keira.html |url-status=dead }}</ref>. Шмат што з прыватнай перапіскі герцага, у тым ліку лісты сваім умілаваным, было знішчана яго віктарыянскай раднёй. Ён збіраўся ажаніцца з лэдзі Кэралайн Понсанбі, яго стрыечнай сястрой, але яна выйшла замуж за Уільяма Лэма, што глыбока знервавала яго<ref name="ODNB"/>. Дэваншыр памёр у Хардвік-холе<ref name="orchids"/>, у студзені 1858 года, ва ўзросце 67 гадоў. Паколькі ён не быў жанаты, герцагства перайшло да яго стрыечнаму брата Уільяму Кавендыш, 2-га графу Берлінгтона. Яго малодшы тытул барона Кліфарда запаў у стан нявызначанасці паміж яго сястрой, Джарджыанай, графіняй Карлайл, і Харыет, графіняй Гранвіл<ref name="thepeerage.com"/>. == «Дэваншырскі смарагд» == У 1831 годзе дон Педра, былы імператар [[Бразілія|Бразіліі]] Педру I, які прыехаў у Еўропу пасля свайго адрачэння, падарыў шостаму герцагу Дэвоншірскаму пышны крышталь ізумруду, здабыты ў знакамітых калумбійскіх капальнях Мусо ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. У рукапісным каталогу калекцыі Аллана-Грега ў Брытанскім музеі маецца згадка аб смарагдзе, у якім можна беспамылкова пазнаць «Дэваншырскі смарагд». Складальнік каталога Томас Алан насупраць даты 1831 і нумара 85 яго калекцыі, пад якім апісаны крышталь рамбаэдрыческага ізумруду, зрабіў пазнаку і напісаў: «Сярод камянёў, якія належаць фірме „Рандэл і К°“, я бачыў іншы выдатны крышталь, які важыць 8 унцый і 18 гранаў, або 1043 (апіскі — павінна быць напісана 1343, а не 1043) карата, які мае дасканалую форму, памеры ў дыяметры 2 1/4, 2 1/8 и 1 7/8 цалі і вышыню каля 2 цаляў». Ці набыў дон Педра крышталь у кампаніі, ці прывёз ён яго з сабой з Бразіліі і па якіх-небудзь прычынах пакінуў у ювеліраў, невядома. {{зноскі}} {{Музей і мастацкая галерэя Дэрбі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кэвендзіш Уільям (6-ы герцаг Дэваншырскі)}} sjq3ka6yi6pqtjr3wku3pf1k1loqxko 0 89457 5193433 5142540 2026-09-06T02:32:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193433 wikitext text/x-wiki '''Фінансавы (эканамічны) крызіс 2011 года ў [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]''' — комплекс з'яў у эканоміцы краіны, выкліканы шматгадовым адмоўным [[сальда]] [[Гандлёвы баланс|гандлёвага балансу]] і выдаткамі элементаў адміністрацыйна-каманднай сістэмы ў эканоміцы, і з-за ажыятажнага попыту на замежную валюту і павышэння заработнай платы перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкімі выбарамі 2010 года]] (гл. [[#Прычыны крызісу]]). Крызіс выяўляецца ў недахопе валюты, падзенні рэнтабельнасці імпарту, росце коштаў і падзенні пакупной здольнасці насельніцтва з прычыны больш за 50%-най дэвальвацыі беларускага рубля (гл. [[#Наступствы]]). Нягледзячы на правядзенне дэвальвацыі і ўвядзенне антыкрызіснага рэгулявання эканомікі, крызісныя з'явы не зніклі, а [[інфляцыя]] шматразова перавысіла прагнозныя паказчыкі (гл. [[#Інфляцыя і грашовыя ўклады]]). Большасць незалежных экспертаў лічаць, што без правядзення структурных рэформаў сітуацыя працягне пагаршацца (гл. [[#Перспектывы]]). Акрамя таго, з-за курсу, які праводзіцца кіраўніцтвам краіны, узніклі праблемы з атрыманнем замежных крэдытаў (гл. [[#Прыцягненне крэдытаў]]). У выніку крызісу ўстаноўлены Нацбанкам курс долара за студзень-жнівень вырас з 3000 да 5035 рублёў. З-за адсутнасці валюты ў абменных пунктах сфармаваўся чорны рынак, дзе курс долара дасягнуў 8000-9000 рублёў (гл. [[#Змена курсу долара ЗША ў беларускіх рублях]]). Інфляцыя за студзень-ліпень склала 41%. Кошты на прадукты харчавання (у тым ліку кантралюемыя дзяржавай) за першае паўгоддзе выраслі ў сярэднім на 44,4%, на нехарчовыя тавары — на 52,3%, на паслугі — на 23,1%, на пасажырскія перавозкі — на 43,8%. == Хроніка == === Хроніка падзей 2011 года === * '''Студзень''': ** Інфляцыя за месяц — 1,4%<ref>[http://news.open.by/economics/47117 Инфляция в Беларуси в январе составила 1,4 процента — Новости OPEN.BY<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110219121448/http://news.open.by/economics/47117 |date=19 лютага 2011 }}</ref>. * 10 студзеня. [[Золатавалютныя рэзервы]] Беларусі паменшыліся да 5 мільярдаў долараў<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/10/reserves/ Lenta.ru: Экономика: В международных резервах Белоруссии осталось пять миллиардов долларов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 12 студзеня. Збор з пакупнікоў валюты на Беларускай валютна-фондавай біржы павялічаны з 0,0095 % да 2 % (у 210 раз)<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/12/sbor/ Lenta.ru: Финансы: Белоруссия повысила сбор на покупку валюты в 210 раз<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 25 студзеня. У Мінску распачала працу місія МВФ для карэктоўкі макраэканамічнага прагнозу<ref>[http://telegraf.by/2011/01/mvf_nachal_korrektirovku_makroekonomicheskogo_prognoza_dlja_belarusi МВФ начал корректировку макроэкономического прогноза для Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140422132116/http://telegraf.by/2011/01/mvf_nachal_korrektirovku_makroekonomicheskogo_prognoza_dlja_belarusi |date=22 красавіка 2014 }}, ''telegraf.by'' (25.01.2011)</ref>. * 27 студзеня. У Беларусь паступілі сродкі ад размяшчэння еўрааблігацый на суму 800 млн. долараў, працэнты па якіх будуць гасіцца двойчы ў год да 2018 года<ref>[http://Telegraf.by/2011/01/belarus__poluchila_800_mln_dollarov_ot_razmeschenija_evrobondov.html Telegraf.by | Беларусь получила 800 млн. долларов от размещения евробондов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 31 студзеня. Па стане на 1 студзеня 2011 года дзяржаўны доўг Беларусі склаў больш 12,7 млрд. долараў (у нацыянальным эквіваленце - больш 38,3 трлн. рублёў). Такім чынам, за год дзярждоўг павялічыўся на 25,9%<ref>[http://telegraf.by/2011/01/gosdolg_belarusi_za_god_viros_do_127_mlrd_dollarov.html Telegraf.by |Госдолг Беларуси за год вырос до 12,7 млрд. долларов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * '''Люты''': ** Інфляцыя за месяц — 2,7%<ref name=autogenerated7>[http://www.interfax.by/news/belarus/88822 Инфляция в Беларуси за февраль составила 2,7%, за 2 месяца 4,2% - Белстат]{{Недаступная спасылка}}, ''interfax.by'' (11.03.2011)</ref>. * '''Сакавік''': ** За месяц фізічныя асобы купілі ў банкаў валюты больш за $700 млн больш, чым прадалі. ** Золатавалютныя рэзервы Нацбанка зменшыліся прыкладна на $260 млн. ** Інфляцыя за сакавік склала 1,9%. * 10 сакавіка. [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]] заклікаў урад Беларусі ўзмацніць жорсткасць [[Манетарная палітыка|манетарнай палітыкі]]<ref>[http://news.tut.by/daynews/217750.html TUT.BY | НОВОСТИ — МВФ склоняет власти Беларуси к девальвации — Новость дня — 10.03.2011, 03:43<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110413004742/http://news.tut.by/daynews/217750.html |date=13 красавіка 2011 }}</ref>. * 15 сакавіка. Standard & Poor’s панізіла доўгатэрміновы рэйтынг РБ па абавязацельствах: з «В+» да «В» у замежнай валюце і з «ВB» да «В+» у беларускіх рублях <ref name=autogenerated3>[http://lenta.ru/news/2011/03/15/sp/ Lenta.ru: Экономика: Standard & Poor’s снизило долговые рейтинги Белоруссии<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 16 сакавіка. Міністр фінансаў Расіі Аляксей Кудрын, знаходзячыся ў Мінску 15 сакавіка заявіў, што ў Беларусі досыць магчымасцяў пазбягаць дэфолтаў<ref>[http://www.nv-online.info/by/159/economics/28597/Кудрин-Дефолта-Беларусь-еще-может-избежать.htm Народная Воля - Кудрин: Дефолта Беларусь еще может избежать<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151102040422/http://www.nv-online.info/by/159/economics/28597/%D0%9A%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%BD-%D0%94%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%B5%D1%89%D0%B5-%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8C.htm |date=2 лістапада 2015 }}</ref>. * 17 сакавіка. Глава Нацбанка [[Пётр Пятровіч Пракаповіч|Пётр Пракаповіч]] даў абяцанне не праводзіць дэвальвацыю рубля (гл. ніжэй). * 22 сакавіка: ** Нацбанк спыніў прадаваць банкам валюту для рэалізацыі ў абменных пунктах<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/22/nacbank/ Lenta.ru: Экономика: ЦБ Белоруссии отказался продавать банкам валюту для населения<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. ** Уведзена прыярытэтнасць заявак на куплю валюты на [[Беларуская валютна-фондавая біржа|Беларускай валютна-фондавай біржы]]<ref>[http://www.bbsb.by/information/nacbank/message/0000733/ Белорусский Банк Малого Бизнес :: Об изменении условий покупки иностранной валюты на ОАО «Белорусская валютно-фондовая биржа»<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141215030802/http://www.bbsb.by/information/nacbank/message/0000733/ |date=15 снежня 2014 }}</ref>. * 29 сакавіка. Калідор дапушчальных адхіленняў курсу ў абменных пунктах і на міжбанкавым рынку павялічаны з 2 % да 10 %<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/29/koridor/ Lenta.ru: Финансы: Белоруссия расширила валютный коридор для банков<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 31 сакавіка. Нацбанк заявіў пра ўвядзенне мараторыя на змены ў крэдытна-грашовай палітыцы<ref>[http://belapan.com/archive/2011/03/31/460413/ БелаПАН. Нацбанк Беларуси вводит мораторий на меры по регулированию валютного рынка<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110520183333/http://belapan.com/archive/2011/03/31/460413/ |date=20 мая 2011 }}</ref>. * '''Красавік''': ** Фарміраванне сталага дэфіцыту валюты. З'яўленне шматдзённых чэргаў у абменных пунктаў. ** Ажыятажны попыт насельніцтва на цукар і алей. ** Пачаў працу сайт prokopovi.ch па заключэнню здзелак на чорным рынку валюты. ** Золатавалютныя рэзервы Нацбанка малаважна выраслі — прыкладна на $30 млн. ** Інфляцыя ў красавіку склала 4,5%<ref name=autogenerated10>[http://telegraf.by/2011/05/infljacija_v_belarusi_s_nachala_goda_sostavila_109.html Telegraf.by |Инфляция в Беларуси с начала года составила 10,9% (обновлено)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 1 красавіка: ** Сфарміраваны рынак льготнага (прыярытэтнага) забеспячэння валютай імпарцёраў медыкаментаў і энерганосьбітаў па афіцыйным курсе за кошт валюты, якая паступае на біржу ў выніку абавязковай перадачы 30 % экспартнай выручкі прадпрыемствамі. ** Беларусь скарачае выдаткі бюджэту і плануе паменшыць узровень дэфіцыту бюджэту да 1,5% да ВУП. Пра гэта паведаміў журналістам намеснік прэм'ер-міністра Беларусі [[Сяргей Румас]]<ref>[http://ekonomika.by/ekonomika-rb/belarus-planiruet-sokratit-defitsit-biudzheta-do-1-5-protsenta-k-vvp Беларусь планирует сократить дефицит бюджета до 1,5процента к ВВП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403161926/http://ekonomika.by/ekonomika-rb/belarus-planiruet-sokratit-defitsit-biudzheta-do-1-5-protsenta-k-vvp |date=3 красавіка 2015 }}, ''ekonomika.by'' (01.04.2011)</ref>. * 3 красавіка. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што прычынай недахопу валюты стаў «ажыятаж з аўтамабілямі»<ref>[http://kp.by/online/news/864733/ Лукашенко: «Нас сильно подкосил ажиотаж с автомобилями» // KP.RU — Беларусь<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 6 красавіка. [[Еўразійская эканамічная супольнасць|ЕЎРАЗЭС]] пачаў разгляд заяўкі Беларусі пра даванне буйнага крэдыту. * 8 красавіка: ** Нацбанк абавязаў абменныя пункты прадаваць усю наяўную ў іх валюту, якая паступае ў выніку продажу грошай насельніцтвам<ref>[http://ale.by/news/nacbank-obyazal-obmenniki-prodavat-valyutu-naseleniyu Нацбанк обязал обменники продавать валюту населению | Новостной портал ALE.BY | Картина дня<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110410131219/http://ale.by/news/nacbank-obyazal-obmenniki-prodavat-valyutu-naseleniyu |date=10 красавіка 2011 }}</ref>. * 12 красавіка. У I квартале 2011 года ВУП Беларусі вырас на 10,9% у гадавым вылічэнні<ref>[http://belarus.regnum.ru/news/belarus/1394050.html regnum.ru |Белстат: В I квартале 2011 года ВВП Белоруссии вырос на 10,9%<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111105630/http://belarus.regnum.ru/news/belarus/1394050.html |date=11 студзеня 2012 }}</ref>. * 13 красавіка. Стала вядома пра тое, што Пятру Пракаповічу была зроблена аперацыя на сэрцы<ref>[http://euroradio.fm/ru/report/petr-prokopovich-perenes-operatsiyu-na-serdtse Петр Прокопович перенес операцию на сердце — Euroradio<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 15 красавіка: ** Нацбанк прыпыніў рэалізацыю зліткаў каштоўных металаў насельніцтву за беларускія рублі<ref>[http://charter97.org/ru/news/2011/4/15/37751/comments/ Нацбанк прекратил продажу драгметаллов в слитках за белорусские рубли — Хартия’97 :: Новости из Беларуси — Белорусские новости — Республика Беларусь — Минск<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. ** Аб'ём наяўных грошай у абароце (грашовы агрэгат M0) у студзене-сакавіку 2011 г. павялічыўся на 1,8% да 4,575 трлн. рублёў. За 2010 год прырост шырокай грашовай масы склаў 31,9% супраць 23,1% за 2009 год<ref>[http://afn.by/news/i/151286 Afn.by |Широкая денежная масса Беларуси увеличилась в январе-марте на 1,5%<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 16 красавіка: ** Нацбанк увёў свабоднае курсаўтварэнне на міжбанкавым рынку валюты, аднак сакрэтна рэкамендаваў абмежаваць максімальны курс 4500 рублёў за долар<ref>[http://www.systemforex.by/analytics/news/19028/ Валютный рынок Беларуси замер на 4500 в ожидании множественности курсов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. ** Аляксандр Лукашэнка паабяцаў нармалізаваць сітуацыю на валютным рынку на працягу некалькіх дзён ці тыдня<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/16/n_1796985.shtml Лукашенко обещает наладить ситуацию на валютном рынке за несколько дней — Газета. Ru | Новости дня<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 20 красавіка. [[Стаўка рэфінансавання]] была падвышана да 13 %<ref>[http://www.belmarket.by/ru/122/1/9594/Ставка-рефинансирования-с-сегодняшнего-дня----13.htm Ставка рефинансирования с сегодняшнего дня — 13 % — Белорусы и рынок. Еженедельная аналитическая газета для деловых людей<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309054822/http://www.belmarket.by/ru/122/1/9594/%d0%a1%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%ba%d0%b0-%d1%80%d0%b5%d1%84%d0%b8%d0%bd%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%b8%d1%80%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d1%81-%d1%81%d0%b5%d0%b3%d0%be%d0%b4%d0%bd%d1%8f%d1%88%d0%bd%d0%b5%d0%b3%d0%be-%d0%b4%d0%bd%d1%8f----13.htm |date=9 сакавіка 2016 }}</ref>. * 21 красавіка. Аляксандр Лукашэнка звярнуўся са штогадовым пасланнем да беларускага народа і парламенту. * 28 красавіка: ** Старшыня Белстата заявіў, што 600 000 працоўных рэальнага сектара эканомікі прыпынілі вытворчую дзейнасць<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/91626 Из-за проблем на валютном рынке 600 тыс. работников приостановили свою деятельность - Белстат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110826052815/http://www.interfax.by/news/belarus/91626 |date=26 жніўня 2011 }}, ''interfax.by'' (28.04.2011)</ref>. ** Зняты абмежаванні на продаж валюты на міжбанкавым рынку валюты<ref name=autogenerated2>[http://lenta.ru/news/2011/04/28/minsk/ Lenta.ru: Экономика: Белорусские компании и банки возобновили торги валютой<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * '''Май''': ** Ажыятажны попыт насельніцтва на спажывецкія тавары ў чаканні росту коштаў. ** Хуткі рост коштаў. Дэфіцыт асобных відаў тавараў. ** Інфляцыя ў маі склала 13,1%. * 6 мая. Нацбанк пашырыў калідор ваганняў курсу беларускага рубля да кошыка валют з 8 % да 12 %<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/92111 Расширение коридора колебаний белорусского рубля не решит проблем валютного рынка — представитель МВФ | Новости на interfax.by<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110509060641/http://www.interfax.by/news/belarus/92111 |date=9 мая 2011 }}</ref>. * 10 мая: ** Да 83 пазіцый звужаны пералік найменняў і відаў медыкаментаў, для імпарту якіх валюта адпускаецца ў льготным рэжыме<ref>[http://bdr.by/main/8343-2011-05-10-13-29-48 НББ включил презервативы и витамины в перечень импортных медикаментов для покупки валюты на бирже<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. ** Дэфіцыт гандлёвага балансу ў I квартале 2011 года склаў 2,35 млрд. долараў<ref>{{Cite web |url=http://telegraf.by/2011/05/otricatel_noe_torgovoe_sal_do_belarusi_dostiglo_235_mlrd_dollarov |title=Telegraf.by {{!}}Отрицательное торговое сальдо Беларуси достигло 2,35 млрд долларов<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=4 верасня 2011 |archive-date=22 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422131853/http://telegraf.by/2011/05/otricatel_noe_torgovoe_sal_do_belarusi_dostiglo_235_mlrd_dollarov |url-status=dead }}</ref>. * 11 мая: ** [[Аляксей Леанідавіч Кудрын|Аляксей Кудрын]] заявіў, што [[крэдыт]] Беларусі будзе прадстаўлены не з расійскага бюджэту, а з фондаў ЕЎРАЗЭС<ref>[http://www.belmarket.by/ru/124/1/9792/Кудрин-кредита-из-бюджета-России-не-будет-только-из-фонда-ЕврАзЭС.htm Кудрин: кредита из бюджета России не будет, только из фонда ЕврАзЭС — Белорусы и рынок. Еженедельная аналитическая газета для деловых людей<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310031953/http://www.belmarket.by/ru/124/1/9792/%d0%9a%d1%83%d0%b4%d1%80%d0%b8%d0%bd-%d0%ba%d1%80%d0%b5%d0%b4%d0%b8%d1%82%d0%b0-%d0%b8%d0%b7-%d0%b1%d1%8e%d0%b4%d0%b6%d0%b5%d1%82%d0%b0-%d0%a0%d0%be%d1%81%d1%81%d0%b8%d0%b8-%d0%bd%d0%b5-%d0%b1%d1%83%d0%b4%d0%b5%d1%82-%d1%82%d0%be%d0%bb%d1%8c%d0%ba%d0%be-%d0%b8%d0%b7-%d1%84%d0%be%d0%bd%d0%b4%d0%b0-%d0%95%d0%b2%d1%80%d0%90%d0%b7%d0%ad%d0%a1.htm |date=10 сакавіка 2016 }}</ref>. ** Нацбанк увёў свабоднае курсаўтварэнне на міжбанкавым рынку валюты, аднак сакрэтна рэкамендаваў банкам абмежаваць максімальны курс 4000 рублёў за долар<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/tourism/2011/05/11/ic_articles_114_173564/ |title=Даже свободный курс доллара умудрились ограничить {{!}} БЕЛОРУССКИЕ НОВОСТИ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=4 верасня 2011 |archive-date=11 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111130653/http://naviny.by/rubrics/tourism/2011/05/11/ic_articles_114_173564/ |url-status=dead }}</ref>. * 12 мая. Аляксандр Лукашэнка паабяцаў нармалізаваць сітуацыю на валютным рынку на працягу двух месяцаў. * 13 мая. З-за актыўнай грашовай эмісіі Нацбанка колькасць наяўных рублёў у абароце(грашовы агрэгат M0) вырасла прыкладна на 1 трыльён за красавік ці на 21,3% за месяц<ref>[http://afn.by/news/i/152332 В Беларуси объем наличных денег в обращении увеличился за апрель на 21,3%], ''afn.by'' (13.05.2011)</ref>. * 16 мая. У адпаведнасці з сакрэтнай рэкамендацыяй Нацбанка курс долара ў абменных пунктах быў павялічаны да 4500 рублёў<ref>[http://euroradio.fm/ru/report/kurs-dollara-v-obmennikakh-uzhe-4500-rublei-evro-6400 Курс доллара в обменниках уже 4500 рублей, евро — 6400 — Euroradio<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 17 мая. Аляксандр Лукашэнка абвясціў пра гатоўнасць Расіі падаць Беларусі крэдыт на $6 млрд. Пацверджання з Крамля не было<ref>[http://euroradio.fm/ru/report/lukashenko-zayavlyaet-chto-rossiya-gotova-predostavit-kredit-v-6-mlrd-dollarov Лукашенко заявляет, что Россия готова предоставить кредит в 6 млрд долларов — Euroradio<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 18 мая. Стаўка рэфінансавання падвышана да 14 %<ref>[http://news.open.by/economics/53702 Нацбанк установил ставку рефинансирования 14 процентов — Новости OPEN.BY<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110519235857/http://news.open.by/economics/53702 |date=19 мая 2011 }}</ref>. * 19 мая. Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прэм'ер-міністрам Расіі У. Пуціным. Якіх-небудзь падрабязнасцяў пра тое, што яны абмяркоўвалі не паведамляецца<ref>[http://telegraf.by/2011/05/podrobnosti-besedi-lukashenko-i-putina-ne-soobschajutsja.html Telegraf.by | Подробности беседы Лукашенко и Путина не сообщаются<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 20 мая. [[Міхаіл Уладзіміравіч Мясніковіч|Міхаіл Мясніковіч]] абвясціў пра пачатак двухэтапнай стабілізацыі курсу рубля і пра хуткае прыняцце антыкрызіснага пакета мер<ref>[http://afn.by/news/i/152690 Мясникович: В понедельник-вторник начнем стабилизировать ситуацию на валютном рынке<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 23 мая. Нацбанк абвясціў пра дэвальвацыю беларускага рубля з 24 мая і вярнуў курс у абменных пунктах і на пазабіржавым рынку ў рамкі двухпрацэнтнага калідора (гл. ніжэй). * 24 мая. Кошты на бензін выраслі ў сярэднім на 20 %<ref>[http://news.date.bs/economics_229414.html В повышении цен на бензин в Беларуси виноваты соседи | Новости на DATE.BS<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110527162007/http://news.date.bs/economics_229414.html |date=27 мая 2011 }}</ref>. * 27 мая: ** Аляксандр Лукашэнка загадаў спыніць рост коштаў, а таксама ўсклаў віну за крызіс спажывецкіх тавараў на жыхароў Беларусі і замежныя СМІ<ref>[http://ru.reuters.com/article/idRURXE74Q14S20110527 Лукашенко приказал остановить рост цен | Reuters<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104113904/http://ru.reuters.com/article/idRURXE74Q14S20110527 |date=4 лістапада 2011 }}</ref><ref>[http://belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=31&news=87623&page=100&locale=ru Белорусский Партизан: Лукашенко: Во всем виноваты зарубежные СМИ<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140422132437/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=31&news=87623&page=100&locale=ru |date=22 красавіка 2014 }}</ref>. ** Міністэрства эканомікі павялічыла адпускныя кошты на цукар на 40 %<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/93161 Ситуация на потребительском рынке беларуси, рост цен на сахар | Kризис на interfax.by<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110530002024/http://www.interfax.by/news/belarus/93161 |date=30 мая 2011 }}</ref>. * 30 мая. З 1 чэрвеня стаўка рэфінансавання павялічана да 16 %<ref>[http://belapan.com/archive/2011/05/30/474284/ БелаПАН. Нацбанк повышает ставку рефинансирования до 16 % годовых<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140422132706/http://belapan.com/archive/2011/05/30/474284/ |date=22 красавіка 2014 }}</ref>. * '''Чэрвень''': ** Курс на чорным рынку стабілізаваўся на ўзроўні 6100—6300 рублёў за долар (прыкладна на 25% вышэй афіцыйнага курсу Нацбанка). ** Інфляцыя за месяц — 8,6%<ref name=autogenerated8>[http://www.interfax.by/news/belarus/95342 В Беларуси инфляция за первое полугодие составила 36,2% - Белстат]{{Недаступная спасылка}}, ''interfax.by'' (08.07.2011)</ref>. * 1 чэрвеня. Беларусь накіравала афіцыйны запыт у МВФ пра падаванне крэдыту на суму ад 3,5 да 8 млрд долараў<ref>[http://telegraf.by/2011/06/mvf-obsuzhdaet-s-pravitel-stvom-belarusi-meri-po-stabilizacii-ekonomiki.html Telegraf.by | МВФ обсуждает с правительством меры по стабилизации экономики<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110610164348/http://telegraf.by/2011/06/mvf-obsuzhdaet-s-pravitel-stvom-belarusi-meri-po-stabilizacii-ekonomiki.html |date=10 чэрвеня 2011 }}</ref>. * 4 чэрвеня. Антыкрызісны фонд ЕЎРАЗЭС прыняў рашэнне пра вылучэнне Беларусі крэдыту сумай у $3 млрд пад 4,1 % у год пры ўмове прыватызацыі актываў на суму $7,5 млрд<ref>{{Cite web |url=http://news.tut.by/daynews/229578.html |title=TUT.BY {{!}} НОВОСТИ — ЕврАзЭС выделит Беларуси кредит на $3 млрд в обмен на приватизацию госактивов — Новость дня — 4.06.2011, 19:02<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=4 верасня 2011 |archive-date=13 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113043306/http://news.tut.by/daynews/229578.html |url-status=dead }}</ref>. * 7 чэрвеня: ** Кошты на бензін на АЗС выраслі ў сярэднім на 30 %<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/economic/2011/06/07/ic_articles_113_173919/ |title=Белорусов ждет новое повышение цен на автомобильное топливо {{!}} БЕЛОРУССКИЕ НОВОСТИ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=4 верасня 2011 |archive-date=31 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831194239/http://www.naviny.by/rubrics/economic/2011/06/07/ic_articles_113_173919 |url-status=dead }}</ref>. === Меркаванні === Як адзначыў беларускі аналітык Юры Хашчавацкі, нягледзячы на дэманстратыўную жорсткасць, уладам не атрымоўваецца здушыць акцыі пратэсту. Ён таксама нагадаў, што, па апытаннях беларускага Незалежнага інстытута сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў, каля 70% апытаных грамадзян Беларусі вінаваціць у крызісе ў краіне «цёплую палітыку перспектывы» прэзідэнта [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А.Р. Лукашэнка]]<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/1678711 |title= Белорусская милиция заработала по будильнику|author=В. Каган|date=2011-07-15|work=|publisher= ЗАО «Коммерсантъ. Издательский дом». |accessdate=2011-07-16|lang=}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://crisisby.net/ Маніторынг крызісных падзеяў у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120421133555/http://crisisby.net/ |date=21 красавіка 2012 }} * [http://lenta.ru/story/belvaluta/ Валютны крызіс у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110808072401/http://lenta.ru/story/belvaluta/ |date=8 жніўня 2011 }} * [http://naviny.by/rubrics/finance/2011/05/24/ic_articles_114_173734/ Дэвальвацыя. Хроніка пікіруючага рубля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110527193402/http://naviny.by/rubrics/finance/2011/05/24/ic_articles_114_173734/ |date=27 мая 2011 }} * [http://regnum.ru/news/polit/1415889.html Мікалай Радаў: Канец беларускага «рыначнага сацыялізму»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110822161504/http://www.regnum.ru/news/polit/1415889.html |date=22 жніўня 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эканамічныя крызісы]] [[Катэгорыя:Фінансы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:2011 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнцтва Аляксандра Лукашэнкі]] hty0zqpnfagao6htplvbonkzm3euplf 0 90337 5193363 4758360 2026-09-05T15:15:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193363 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Універсітэт Парыж IV — Сарбона |скарачэнне = |эмблема = [[Выява:Logo-Sorbonne.jpg]] |выява = |арыгінал = L'Université Paris-IV |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1970]] (былы [[Сарбона|Парыжскі ўніверсітэт]], [[1253]]) |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = дзяржаўны ўніверсітэт |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = |прэзідэнт = Georges Molinié |навуковы кіраўнік = |студэнты = 23 324 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Парыж]] |кампус = |адрас = |сайт = |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Універсітэт Парыж IV Сарбона''' — [[Францыя|французскі]] дзяржаўны гуманітарны ўніверсітэт. Часткова ўніверсітэт размешчаны ў гістарычным будынку [[Сарбона|Сарбоны]], але таксама мае філіялы ў 6-й, 7-й і 8-й [[Адміністрацыйны падзел Парыжа|муніцыпальнай акрузе]] [[Парыж]]а. Універсітэт Парыж IV — Сарбона, як і астатнія 12 Парыжскіх універсітэтаў, заснаваны ў [[1970]] годзе з прычыны рэформы ўніверсітэтаў пасля [[Майскія падзеі ў Францыі 1968 года|майскія падзей 1968 года]]. У [[2018]] годзе ўвайшоў у склад новага [[Універсітэт Сарбона|Універсітэта Сарбона]]. == Структура == Універсітэт складаецца з 16 факультэтаў, а таксама ўключае Інстытут прыкладных гуманітарных навук, Інстытут даследаванняў сучасных заходніх цывілізацый, Вышэйшую школу журналістыкі і камунікацый і Педагагічны інстытут пры Універсітэце Парыж IV. '''Факультэты:''' * Факультэт [[Французская літаратура|французскай літаратуры]] * Факультэт [[Французская мова|французскай мовы]] * Факультэт [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] * Факультэт [[Грэчаская мова|грэчаскай мовы]] * Факультэт [[Філасофія|філасофіі]] і [[Сацыялогія|сацыялогіі]] * Факультэт [[Гісторыя|гісторыі]] * Факультэт [[Гісторыя мастацтваў|гісторыі мастацтваў]] і [[Археалогія|археалогіі]] * Факультэт [[Геаграфія|геаграфіі]] * Факультэт [[Англійская мова|англійскай мовы]] * Факультэт германскіх моў і цывілізацый * Факультэт іберыйскай і лаціна-амерыканскай цывілізацый * Факультэт [[Італьянская мова|італьянскай]] і [[Румынская мова|румынскай]] моў * Факультэт славянскіх моў і цывілізацый * Факультэт арабскіх і яўрэйскіх цывілізацый * Факультэт [[Музыка|музыкі]] == Гл. таксама == * [[Сарбона]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web | url = https://www.sorbonne-universite.fr | title = Універсітэт Парыж | lang = fr | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110228221755/http://www.paris-sorbonne.fr/ | archivedate = 28 лютага 2011 | url-status = dead }} * {{cite web | author = | authorlink = | datepublished = | url = http://www.celsa.fr/ | title = Вышэйшая школа журналістыкі і камунікацый | format = | work = | publisher = | accessdate = | lang = fr | description = | archive-date = 5 красавіка 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120405181816/http://www.celsa.fr/ | url-status = dead }} {{Дзяржаўныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Францыі}} {{Парыжскі ўніверсітэт}} [[Катэгорыя:Універсітэты Парыжа]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Францыі]] [[Катэгорыя:Універсітэты Францыі]] tdlxdvq9gnp0ek8c9vqw1wq3r8c8x1y 4 90386 5193509 5192156 2026-09-06T08:53:51Z JerzyKundrat 174 5193509 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] ci7iktg7schnxys1z87fm1vzdm7y446 10 90741 5193510 5191279 2026-09-06T08:55:58Z JerzyKundrat 174 абнаўленне звестак 5193510 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Калі ласка, новыя элементы дадавайце зверху, пасля папярэдняга абмеркавання --> <!-- паказ залежыць ад каляндарнай даты --> <!-- 0 — самы новы збор фактаў --> <br /></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTDAY}} mod 10 | }} |0 = * На фоне [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]] добра бачная '''[[Туманнасць Вугальны Мяшок|самая блізкая]]''' да [[Зямля|Зямлі]] [[цёмная туманнасць]]. * Мінерал '''[[калумбіт]]''' з’яўляецца рудой [[ніобій|ніобію]]. * Большасць відаў [[кітападобныя|кітападобных]] належыць да сямейства '''[[дэльфінавыя|дэльфінавых]]'''. * [[Белы бусел]] '''[[Белы бусел у Беларусі|з’явіўся ў Беларусі]]''' некалькі стагоддзяў таму, выцесніўшы [[Чорны бусел|чорнага бусла]]. * Тэкст '''[[Канстытуцыя Невады|Канстытуцыі Невады]]''' ў [[Вашынгтон]] высылалі па [[тэлеграф]]е двое сутак. * '''[[Усерасійскі Устаноўчы сход]]''' быў разагнаны паводле рашэння [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. * Як асноўны прамысловы працэс атрымання [[этылен]]у, [[прапілен]]у і [[бензол]]у выкарыстоўваецца '''[[піроліз]]'''. |1 = * Горны масіў '''[[Вацман]]''' афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых мясцін [[Баварыя|Баварыі]]. * '''[[Панцырныя жгуціканосцы]]''' з’яўляюцца аднымі з найбольш важных прадуцэнтаў арганічных рэчываў у [[біяцэноз]]ах. * Калісці '''[[Крывы горад (Вільня)|Крывы горад]]''' размяшчаўся на правым беразе рэчкі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў яе сутоках з [[Вілія]]й. * У ходзе '''[[Вучэнні «Тыгр»|рэпетыцыі]]''' [[Высадка ў Нармандыі|высадкі ў Нармандыі]] загінула некалькі соцень амерыканскіх вайскоўцаў. * [[Руанда]] і [[Уганда]] падчас [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]] здолелі '''[[Аперацыя «Кітана»|перакінуць паветраны дэсант]]''' на адлегласць 1900 км. * У пачатку XXI стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''. |2 = * Аб’яднанне '''[[Яўдхея]]''' займала землі [[Індыя|Індыі]], якія ў старажытныя часы лічыліся асабліва ўрадлівымі. * Самы вядомы на [[Беларусь|Беларусі]] экзэмпляр [[арэх чорны|чорнага арэха]] расце ў '''[[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]]''' ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]]. * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] з частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]] ў складзе [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] было створана '''[[Вялікае Княства Пазнанскае]]'''. * Школьныя падручнікі '''[[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|дарэвалюцыйнага расійскага гісторыка]]''' перавыдаваліся звыш 30 разоў. * Адзін з '''[[Tiocfaidh ár lá|ірландскіх патрыятычных лозунгаў]]''' парушае граматыку [[Ірландская мова|ірландскай мовы]]. * '''[[Пажарная аўтаматыка]]''' складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння. |3 = * '''[[Лінія Кармана]]''' служыць умоўнай мяжой паміж [[Атмасфера Зямлі|атмасферай Зямлі]] і [[Касмічная прастора|касмічнай прасторай]]. * Прадстаўнікі [[біялагічны род|роду]] '''[[рабкі (род птушак)|рабкоў]]''' маюць афарбоўку, прыстасаваную да маскіроўкі. * Асноўным матэрыялам для будаўніцтва абарончых замкаў часоў [[Гедымін]]а і [[Альгерд]]а была '''[[цэгла-пальчатка]]'''. * '''[[Філіп Фрэно|Паэт Амерыканскай рэвалюцыі]]''' славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], як ключавы тавар амерыканскага гандлю. * '''[[Легенда Соннай Лагчыны]]''' вядома сваёй атмасферай жаху, спалучэннем [[фальклор]]у і [[гумар]]у. * Адной з галоўных прыстаней на [[Нёман]]е ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] з’яўлялася '''[[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]'''. * [[Магілёў]]скі '''[[Беларускі нацыянальны камітэт (Магілёў)|Беларускі нацыянальны камітэт]]''' падтрымаў стварэнне [[БНР]]. |4 = * Вынікам [[рассейванне святла|рассейвання святла]] на завіслых часціцах і [[малекула]]х [[паветра]] з’яўляецца '''[[смуга (надвор’е)|смуга]]'''. * [[Папа Рымскі]] '''[[Віталіян]]''' у 666 годзе ўвёў у літургічны ўжытак [[арган]]. * Упершыню [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкія войскі]] '''[[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|ўвайшлі ў Афганістан]]''' у 1929 годзе. * Для працы над сцэнарам '''[[Мець і не мець (фільм)|фільма]]''', намінальна заснаванага на [[Мець і не мець|рамане]] [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]], быў прыцягнуты іншы [[Уільям Катберт Фолкнер|нобелеўскі лаўрэат]]. * На тэрыторыі стадыёна '''«[[Лакаматыў (стадыён, Гомель)|Лакаматыў]]»''' у [[Гомель|Гомелі]] існавала першая ў [[БССР]] [[Дзіцячая чыгунка (Гомель)|Дзіцячая чыгунка]]. * Жыхары [[Мінск]]а могуць назіраць за жывой прыродай у '''[[Лебядзіны (заказнік)|заказніку]]''' ў межах горада. * Адна са '''[[Святая Марыя (станцыя метро)|станцый метро]]''' ў [[Тэгеран]]е ўпрыгожана выявамі і скульптурамі з хрысціянскімі вобразамі. |5 = * [[Вавілон]]яне перанялі ў [[шумер]]аў '''[[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|сістэму злічэння]]''' з асновай 60 і паклалі яе ў аснову сваёй [[Вавілонская астраномія|астраноміі]]. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * Пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін з горадам [[Кіёта]] ў [[Кіеў|Кіеве]] быў закладзены '''[[Парк Кіёта (Кіеў)|парк]]''', аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. * Штогод у першую суботу [[май|мая]] [[садоўнік]]і ўсяго свету '''[[Сусветны дзень голага садоўніка|яднаюцца з прыродай]]'''. |6 = * Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] з [[Афганістан]]а ў краіне заставалася група '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ваенных спецыялістаў]]'''. * Падчас прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] ў [[Белы дом|Белым доме]] жыла '''[[Індыя (котка)|Індыя]]'''. * '''[[Пустынныя ваўкі|Калумбійскіх наймітаў]]''' на [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|вайну ў Судане]] вербавалі падманам. * Сэрвіс '''[[Discord]]''' быў папулярызаваны [[геймер]]амі. |7 = * Самым далёкі ад [[Зямля|Зямлі]] '''[[(486958) Аракат|аб’ект]]''', які наведаў [[New Horizons|касмічны зонд]], знаходзіцца на адлегласці 6,5&nbsp;млрд&nbsp;км. * '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Пры '''[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|спробе вызначыць]]''' этнічны склад [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] выявілі '''[[Чарнарусы|чарнарусаў]]''', '''[[Бужане (этнаграфічная група)|бужан]]''', [[яцвягі|яцвягаў]] ды [[Крывічы|крывічоў]]. * '''[[Верфольф (апалчэнне)|Нацысцкае падполле]]''' выкарыстоўвала пераклад дапаможніка [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкіх партызан]]. * У творчасці [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] асабліва часта сустракаецца вобраз '''[[Акуліна Андрэеўна Барадуліна|маці]]'''. |8 = * Да [[Блакітная крыніца|Блакітнай крыніцы]], што паблізу [[Слаўгарад]]а, здзяйсняецца '''[[Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»|пілігрымка]]'''. * '''[[Спаская царква (Вільня)|Спаская царква]]''' з’яўлялася важным элементам усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай [[Вільня|Вільні]]. * Гістарычна тэрыторыя [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] падзялялася на «[[Вялікаросы|вялікарускую]]» і '''«[[беларусы на Смаленшчыне|беларускую]]»''' часткі. * Першая на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя|гідралагічная станцыя]]''' працавала на вадазборы ракі [[Ведрыч (рака)|Ведрыч]]. * Мексіканская мастачка [[Фрыда Кало]] намалявала на адным палатне адразу '''[[Дзве Фрыды|дзве версіі]]''' [[аўтапартрэт]]а. * У [[Скірмантава|Скірмантаве]] на Міншчыне штогод '''«[[ката пячы|пякуць ката]]»'''. |9 = * '''[[Я|Апошняя літара]]''' [[Беларускі алфавіт|беларускага алфавіта]] абазначае нелабіялізаваны [[галосныя|галосны]] [[гук (мова)|гук]] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму. * Паводле адной з версій, правобразам [[Пагоня|герба «Пагоня»]] сталі выявы бога '''[[Пяркунас]]а''', які скакаў па небе. * Перакананне аўтарытэтных астраномоў аб тым, што [[астэроід]]аў існуе толькі чатыры, развянчаў '''[[Карл Людвіг Хенке|аматар]]'''. * '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|Савецкія вайскоўцы]]''' ў [[Ангола|Анголе]] дамагаліся паразумення з саюзнікамі праз святы. * Спрэчны характар '''[[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці]]''' [[Джэфры Эпштэйн]]а спарадзіў [[інтэрнэт-мем]]. * '''[[Абу Лулу|Суданскі генерал]]''' выхваляўся [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавымі забойствамі]] на прамой трансляцыі ў [[TikTok]]. * '''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму. }}<noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка|Падрыхтоўка]] · [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> cgre7g1y4c2k1fzcmv95zhhek07v2j7 4 90742 5193508 5188572 2026-09-06T08:53:28Z JerzyKundrat 174 5193508 wikitext text/x-wiki <noinclude> == 6 верасня 2026 года == * На фоне [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]] добра бачная '''[[Туманнасць Вугальны Мяшок|самая блізкая]]''' да [[Зямля|Зямлі]] [[цёмная туманнасць]]. * Мінерал '''[[калумбіт]]''' з’яўляецца рудой [[ніобій|ніобію]]. * Большасць відаў [[кітападобныя|кітападобных]] належыць да сямейства '''[[дэльфінавыя|дэльфінавых]]'''. * [[Белы бусел]] '''[[Белы бусел у Беларусі|з’явіўся ў Беларусі]]''' некалькі стагоддзяў таму, выцесніўшы [[Чорны бусел|чорнага бусла]]. * Тэкст '''[[Канстытуцыя Невады|Канстытуцыі Невады]]''' ў [[Вашынгтон]] высылалі па [[тэлеграф]]е двое сутак. * '''[[Усерасійскі Устаноўчы сход]]''' быў разагнаны паводле рашэння [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. * Як асноўны прамысловы працэс атрымання [[этылен]]у, [[прапілен]]у і [[бензол]]у выкарыстоўваецца '''[[піроліз]]'''. == 27 жніўня 2026 года == * Горны масіў '''[[Вацман]]''' афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых мясцін [[Баварыя|Баварыі]]. * '''[[Панцырныя жгуціканосцы]]''' з’яўляюцца аднымі з найбольш важных прадуцэнтаў арганічных рэчываў у [[біяцэноз]]ах. * Калісці '''[[Крывы горад (Вільня)|Крывы горад]]''' размяшчаўся на правым беразе рэчкі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў яе сутоках з [[Вілія]]й. * У ходзе '''[[Вучэнні «Тыгр»|рэпетыцыі]]''' [[Высадка ў Нармандыі|высадкі ў Нармандыі]] загінула некалькі соцень амерыканскіх вайскоўцаў. * [[Руанда]] і [[Уганда]] падчас [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]] здолелі '''[[Аперацыя «Кітана»|перакінуць паветраны дэсант]]''' на адлегласць 1900 км. * У пачатку XXI стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''. == 5 жніўня 2026 года == * Аб’яднанне '''[[Яўдхея]]''' займала землі [[Індыя|Індыі]], якія ў старажытныя часы лічыліся асабліва ўрадлівымі. * Самы вядомы на [[Беларусь|Беларусі]] экзэмпляр [[арэх чорны|чорнага арэха]] расце ў '''[[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]]''' ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]]. * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] з частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]] ў складзе [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] было створана '''[[Вялікае Княства Пазнанскае]]'''. * Школьныя падручнікі '''[[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|дарэвалюцыйнага расійскага гісторыка]]''' перавыдаваліся звыш 30 разоў. * Адзін з '''[[Tiocfaidh ár lá|ірландскіх патрыятычных лозунгаў]]''' парушае граматыку [[Ірландская мова|ірландскай мовы]]. * '''[[Пажарная аўтаматыка]]''' складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння. == 9 ліпеня 2026 года == * '''[[Лінія Кармана]]''' служыць умоўнай мяжой паміж [[Атмасфера Зямлі|атмасферай Зямлі]] і [[Касмічная прастора|касмічнай прасторай]]. * Прадстаўнікі [[біялагічны род|роду]] '''[[рабкі (род птушак)|рабкоў]]''' маюць афарбоўку, прыстасаваную да маскіроўкі. * Асноўным матэрыялам для будаўніцтва абарончых замкаў часоў [[Гедымін]]а і [[Альгерд]]а была '''[[цэгла-пальчатка]]'''. * '''[[Філіп Фрэно|Паэт Амерыканскай рэвалюцыі]]''' славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], як ключавы тавар амерыканскага гандлю. * '''[[Легенда Соннай Лагчыны]]''' вядома сваёй атмасферай жаху, спалучэннем [[фальклор]]у і [[гумар]]у. * Адной з галоўных прыстаней на [[Нёман]]е ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] з’яўлялася '''[[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]'''. * [[Магілёў]]скі '''[[Беларускі нацыянальны камітэт (Магілёў)|Беларускі нацыянальны камітэт]]''' падтрымаў стварэнне [[БНР]]. == 18 чэрвеня 2026 года == * Вынікам [[рассейванне святла|рассейвання святла]] на завіслых часціцах і [[малекула]]х [[паветра]] з’яўляецца '''[[смуга (надвор’е)|смуга]]'''. * [[Папа Рымскі]] '''[[Віталіян]]''' у 666 годзе ўвёў у літургічны ўжытак [[арган]]. * Упершыню [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкія войскі]] '''[[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|ўвайшлі ў Афганістан]]''' у 1929 годзе. * Для працы над сцэнарам '''[[Мець і не мець (фільм)|фільма]]''', намінальна заснаванага на [[Мець і не мець|рамане]] [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]], быў прыцягнуты іншы [[Уільям Катберт Фолкнер|нобелеўскі лаўрэат]]. * На тэрыторыі стадыёна '''«[[Лакаматыў (стадыён, Гомель)|Лакаматыў]]»''' у [[Гомель|Гомелі]] існавала першая ў [[БССР]] [[Дзіцячая чыгунка (Гомель)|Дзіцячая чыгунка]]. * Жыхары [[Мінск]]а могуць назіраць за жывой прыродай у '''[[Лебядзіны (заказнік)|заказніку]]''' ў межах горада. * Адна са '''[[Святая Марыя (станцыя метро)|станцый метро]]''' ў [[Тэгеран]]е ўпрыгожана выявамі і скульптурамі з хрысціянскімі вобразамі. == 29 мая 2026 года == * [[Вавілон]]яне перанялі ў [[шумер]]аў '''[[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|сістэму злічэння]]''' з асновай 60 і паклалі яе ў аснову сваёй [[Вавілонская астраномія|астраноміі]]. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * Пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін з горадам [[Кіёта]] ў [[Кіеў|Кіеве]] быў закладзены '''[[Парк Кіёта (Кіеў)|парк]]''', аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. * Штогод у першую суботу [[май|мая]] [[садоўнік]]і ўсяго свету '''[[Сусветны дзень голага садоўніка|яднаюцца з прыродай]]'''. == 8 мая 2026 года == * Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] з [[Афганістан]]а ў краіне заставалася група '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ваенных спецыялістаў]]'''. * Падчас прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] ў [[Белы дом|Белым доме]] жыла '''[[Індыя (котка)|Індыя]]'''. * '''[[Пустынныя ваўкі|Калумбійскіх наймітаў]]''' на [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|вайну ў Судане]] вербавалі падманам. * Сэрвіс '''[[Discord]]''' быў папулярызаваны [[геймер]]амі. == 19 сакавіка 2026 года == * Самым далёкі ад [[Зямля|Зямлі]] '''[[(486958) Аракат|аб’ект]]''', які наведаў [[New Horizons|касмічны зонд]], знаходзіцца на адлегласці 6,5&nbsp;млрд&nbsp;км. * '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Пры '''[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|спробе вызначыць]]''' этнічны склад [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] выявілі '''[[Чарнарусы|чарнарусаў]]''', '''[[Бужане (этнаграфічная група)|бужан]]''', [[яцвягі|яцвягаў]] ды [[Крывічы|крывічоў]]. * '''[[Верфольф (апалчэнне)|Нацысцкае падполле]]''' выкарыстоўвала пераклад дапаможніка [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкіх партызан]]. * У творчасці [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] асабліва часта сустракаецца вобраз '''[[Акуліна Андрэеўна Барадуліна|маці]]'''. == 11 сакавіка 2026 года == * Да [[Блакітная крыніца|Блакітнай крыніцы]], што паблізу [[Слаўгарад]]а, здзяйсняецца '''[[Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»|пілігрымка]]'''. * '''[[Спаская царква (Вільня)|Спаская царква]]''' з’яўлялася важным элементам усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай [[Вільня|Вільні]]. * Гістарычна тэрыторыя [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] падзялялася на «[[Вялікаросы|вялікарускую]]» і '''«[[беларусы на Смаленшчыне|беларускую]]»''' часткі. * Першая на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя|гідралагічная станцыя]]''' працавала на вадазборы ракі [[Ведрыч]]. * Мексіканская мастачка [[Фрыда Кало]] намалявала на адным палатне адразу '''[[Дзве Фрыды|дзве версіі]]''' [[аўтапартрэт]]а. * У [[Скірмантава|Скірмантаве]] на Міншчыне штогод '''«[[ката пячы|пякуць ката]]»'''. == 8 сакавіка 2026 года == * '''[[Я|Апошняя літара]]''' [[Беларускі алфавіт|беларускага алфавіта]] абазначае нелабіялізаваны [[галосныя|галосны]] [[гук (мова)|гук]] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму. * Паводле адной з версій, правобразам [[Пагоня|герба «Пагоня»]] сталі выявы бога '''[[Пяркунас]]а''', які скакаў па небе. * Перакананне аўтарытэтных астраномоў аб тым, што [[астэроід]]аў існуе толькі чатыры, развянчаў '''[[Карл Людвіг Хенке|аматар]]'''. * '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|Савецкія вайскоўцы]]''' ў [[Ангола|Анголе]] дамагаліся паразумення з саюзнікамі праз святы. * Спрэчны характар '''[[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці]]''' [[Джэфры Эпштэйн]]а спарадзіў [[інтэрнэт-мем]]. * '''[[Абу Лулу|Суданскі генерал]]''' выхваляўся [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавымі забойствамі]] на прамой трансляцыі ў [[TikTok]]. * '''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму. == 9 лютага 2026 года == * Пераламляльную здольнасць [[аптычная сістэма|аптычнай сістэмы]] характарызуе '''[[аптычная сіла]]'''. * Ананімнае '''«[[Пасланне да латын з іх жа кніг]]»''' накіравана супраць [[каталіцызм]]у і яго прапаведнікаў. * '''[[Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША)|Мемарыяльны музей Халакоста]]''' ў [[Вашынгтон]]е з’яўляецца самым наведвальным гістарычным музеем свету. * Некаторы час на '''[[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі|базе ВМФ Расіі]]''' ў [[Сірыя|сірыйскім]] [[Тартус]]е знаходзіўся толькі грамадзянскі персанал. * Напярэдадні буйных мерапрыемстваў у [[Рыа-дэ-Жанэйра]] звычайна праводзяцца '''[[Аперацыя «Стрымліванне»|паліцэйскія аперацыі]]'''. * Cучасныя '''[[чат-бот]]ы''' могуць выкарыстоўваць сістэмы [[Генератыўны штучны інтэлект|генератыўнага штучнага інтэлекту]], каб падтрымліваць размову. == 8 студзеня 2026 года == * Аўтарам першай вядомай [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай мадэлі]] быў '''[[Арыстарх Самоскі]]'''. * '''[[Дубовыя лясы]]''' ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ўтварае [[дуб чырвоны]]. * '''[[Насір ад-Дзін Тусі]]''' пабудаваў у горадзе [[Мераге|Марага]] найбуйнейшую астранамічную абсерваторыю свайго часу. * Лічыцца, што першая камерцыйна паспяховая '''[[пішучая машынка]]''' была сканструявана ў [[ЗША]] ў 1867 годзе. * Брытанскі '''[[Марш палкоўніка Боўгі|вайсковы марш]]''' 1914 года стаў вельмі папулярны ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] дзякуючы яго жартаўлівай версіі. * Адметныя рысы '''[[беларускі арнамент|беларускага арнаменту]]''' ў [[Вышыўка|вышыўцы]] і [[Ткацтва|ткацтве]] — упарадкаванасць формы і [[чырвоны колер|чырвона]]-[[чорны колер|чорная]] каляровая гама на [[белы колер|белым]] фоне. == 4 студзеня 2026 года == * '''[[Доказ (логіка)|Доказ]]''' у [[логіка|логіцы]] не стварае ісціннасці выказвання, а з’яўляецца спосабам яе выяўлення. * [[Касмалогія|Касмолагі]] мяркуюць, што '''[[цёпла-гарачае міжгалактычнае асяроддзе|разрэджаная плазма]]''' запаўняе прастору паміж [[Галактыка|галактыкамі]]. * У [[Беларусь|Беларусі]] сустракаецца толькі адзін '''[[кароўка дваццацічатырохкропкавая|раслінаедны від]]''' [[божыя кароўкі|божых каровак]]. * Першая '''[[Агатка, або Прыезд пана|прафесійная опера]]''', галоўнымі героямі якой сталі беларусы, была паказана ў 1784 годзе ў [[Нясвіж]]ы. * Зборнік [[Шляхецкая гавэнда|шляхецкіх гавэндаў]] аўтарства [[Генрык Жавускі|Генрыка Жавускага]] лічыцца '''[[Успаміны Сапліцы|эталонным узорам]]''' гэтага жанру. * Пасля выхада фільма '''«[[І бог стварыў жанчыну]]»''' актрыса [[Брыжыт Бардо]] набыла вядомасць. * '''«[[Вялікі слоўнік беларускай мовы]]»''' змяшчае каля 223 тысяч [[слова|слоў]]. == 17 снежня 2025 года == * [[Палеаліт|Самую старажытную эпоху]] ў гісторыі чалавецтва адкрыў '''[[Жак Бушэ дэ Перт|французскі археолаг]]'''. * На [[хрысціянства|хрысціянскіх]] надмагіллях часта сустракаецца '''[[Deo Optimo Maximo|лацінскае выслоўе]]''', напачатку адрасаванае [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэру]]. * Назва '''[[пінгвін Адэлі|пінгвінаў Адэлі]]''' ўзыходзіць да імя жонкі [[Жуль Себасцьен Сезар Дзюмон-Дзюрвіль|французскага мараплаўцы]]. * Літаратурная [[Ганкураўская прэмія]] можа быць прысуджана аўтару толькі адзін раз, але '''[[Рамэн Гары]]''' атрымаў яе двойчы. * У часткі [[пацыент]]аў, якія перанеслі аперацыю пратэзавання [[сэрца|сардэчных клапанаў]], развіваецца '''[[сіндром Скуміна|памежнае псіхічнае захворванне]]'''. * Шматтомная '''«[[Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі]]»''' ўключае больш за пятнаццаць тысяч артыкулаў. == 20 лістапада 2025 года == * [[Камета]] '''[[3I/ATLAS]]''' валодае самым вялікім [[Эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэтам арбіты]] з усіх адкрытых міжзоркавых аб’ектаў. * '''[[Град]]''' выпадае з магутных [[кучава-дажджавыя воблакі|кучава-дажджавых воблакаў]]. * '''[[Грыбная скала]]''' ў [[Мальтыйскі архіпелаг|Мальтыйскім архіпелагу]] насамарэч назвай не звязана [[грыбы|грыбамі]]. * Імкненне грэчаскіх дзяржаў вызваліцца ад гегемоніі [[Спарта|Спарты]] выклікала '''[[Карынфская вайна|Карынфскую вайну]]'''. * '''[[Беларускія гаворкі ў Літве|Рэгіянальныя гаворкі]]''' на [[Віленшчына|Віленшчыне]] захавалі шмат старажытных рыс [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. * Бясконцая паводле задумы [[відэагульня]] '''«[[Pac-Man]]»''' з-за праграмнай памылкі абрываецца на 256 узроўні. * У [[2018]] годзе камандай з двух лётчыкаў быў здзейснены '''[[першы беларускі кругасветны пералёт]]'''. == 27 кастрычніка 2025 года == * Найбольшая тоўшча [[сапрапель|сапрапелю]] на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Судаблеўскае радовішча сапрапелю|назапасілася]]''' ў возеры [[Судабле]]. * Стомлены кавальскай працай '''[[Хадльгрымюр П’етурсан|ісландзец]]''' на вуліцы [[Глюкштат|нямецкага горада]] слаў праклёны на [[ісландская мова|роднай мове]], але дзякуючы гэтаму стаў затым паважаным прапаведнікам. * Самай вядомай '''[[эўкатастрофа]]й''' у творах [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Р. Р. Толкіна]] з’яўляецца развязка рамана «[[Валадар Пярсцёнкаў]]». * Самая вялікая колькасць [[кавер-версія|кавер-версій]] у гісторыі была зроблена на песню '''«[[Yesterday]]»''' гурта «[[The Beatles]]». * Побач з [[Кёльнскі сабор|Кёльнскім саборам]] знаходзіцца адзін з найбольш значных '''[[Музей Людвіга|музейных збораў]]''' сучаснага мастацтва. * Яшчэ да пачатку [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|афіцыйнага ўдзелу]] ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім канфлікце]] ля берагоў [[Сірыя|Сірыі]] дзейнічаў '''[[Пастаяннае аператыўнае злучэнне ваенна-марскога флоту Расійскай Федэрацыі ў Міжземным моры|расійскі флот]]'''. == 23 кастрычніка 2025 года == * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў [[бялкі|бялкоў]] і [[нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]] утвараюцца '''[[нуклеапратэіды]]'''. * Рака '''[[Купер-Крык (Аўстралія)|Купер-Крык]]''' у [[Аўстралія|Аўстраліі]] ў час па­водак дасягае бяссцёкавага возера [[Эйр (возера)|Эйр]]. * '''[[Махаяна]]''' разглядае мэту стаць [[Буда (тытул)|Будай]] як магчымую для кожнага. * '''[[Ашэр са Століна]]''' заснаваў найбуйнейшую [[хасідызм|хасідскую]] дынастыю на Палессі. * '''[[Барыс Леанідавіч Пастарнак|Барыс Пастарнак]]''' у канцы [[раман]]а {{нп3|Доктар Жывага|«Доктар Жывага»|ru|Доктор Живаго}} змясціў [[верш]]ы галоўнага героя. * Заснавальнікі кампаніі '''«[[Prada]]»''' пачыналі з гандлю ў [[Мілан]]е імпартаванымі з [[Англія|Англіі]] вырабамі. * У канструкцыях, якія не [[зварка|зварваюцца]] або не дапускаюць награвання, можна прымяніць '''[[заклёпачнае злучэнне]]'''. == 19 кастрычніка 2025 года == * У [[каменнавугальны перыяд]] прадстаўнікі класа '''[[палушнікавыя (клас)|палушнікавых]]''' складалі асноўны раслінны покрыў планеты. * Сярэднявечны '''[[Шэнь Куо|кітайскі навукоўца]]''' па шматграннасці супастаўляецца з выдатнымі [[Універсальны чалавек|ўніверсалістамі]] [[Рэнесанс]]у. * У многіх [[жывапіс]]ных творах '''[[Хасэ дэ Рыбера]]''' падкрэсліваў перамогу волі над фізічнымі пакутамі. * '''[[Анры Жыфар]]''' стварыў першы ў свеце [[дырыжабль]] з [[Парасілавая ўстаноўка|паравым рухавіком]]. * Паўстанцкі атрад [[Вінцэнт Козел-Паклеўскі|Козел-Паклеўскага]] фактычна перастаў існаваць пасля '''[[Бой пад Уладыкамі|бою пад Уладыкамі]]'''. * Фундатарам '''[[Касцёл Усіх Святых (Свянцяны)|каталіцкага храма]]''' ў [[Свянцяны|Свянцянах]] быў [[Казімір Чаховіч|афіцэр расійскай арміі]]. * У [[музыка|музыцы]] '''[[тэмп (музыка)|тэмп]]''' можа абазначацца спалучэннем тэрміналагічных і метранамічных паказчыкаў. == 8 кастрычніка 2025 года == * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. * На лясных абшарах [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] ў [[Архаічны перыяд у Паўночнай Амерыцы|Архаічны перыяд]] існаваў самастойны '''[[Усходні сельскагаспадарчы комплекс|цэнтр узнікнення]]''' [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і [[Культурныя расліны|культурных раслін]]. * Адным з асноўных відаў ежы [[інкі|інкаў]] нароўні з [[кукуруза]]й і [[бульба]]й было '''[[кіноа]]'''. * '''[[Вераніка Остэн-Сакен|Віленская арыстакратка]]''' з’ехала да ссыльнага жанатага [[Адам Рымша|шляхціча]] ў [[Вяцкая губерня|Вяцкую губерню]] і таемна абвянчалася з ім. * [[Максім Багдановіч]] асабліва адзначаў '''[[А. Новіч|празаіка]]''', які ўпершыню паспрабаваў напісаць вялікую рэч па-беларуску. * Пасля завяршэння праграмы [[Спейс шатл]]аў '''[[Выратавальны карабель НАСА|выратавальныя караблі]]''' [[НАСА]] апынуліся без работы. * [[Інвестыцыя|Інвестарам]] пры аналізе цэн на [[Акцыя (фінансы)|акцыі]] дапамагае '''[[фондавы індэкс]]'''. == 9 чэрвеня 2025 года == * Пры генетычным аналізе з дапамогай '''[[анеўплаідыя|анеўплаідыі]]''' можна вызначыць лакалізацыю [[ген]]аў у [[храмасома]]х. * У [[Жанчына|жанчыны]] са з’яўленнем [[дзіця]]ці складваецца '''[[Сузор’е мацярынства|асаблівы стан]]''' [[Свядомасць|свядомасці]]. * Паводле ірландскага фальклору, '''[[лепрыкон]]ы''' жывуць адасоблена, займаюцца вырабам [[абутак|абутку]], і іх прысутнасць выдае стук [[малаток|малатка]]. * Адзін з '''[[Маці Божая Ружанцовая|марыйных тытулаў і заклікаў]]''', які выкарыстоўваюць [[каталікі]], звязаны з [[малітва]]й і ружанцовай пабожнасцю. * Да з’яўлення твораў '''[[Марыя Французская|франкамоўнай пісьменніцы]]''' літаратура Францыі стваралася пераважна на [[Лацінская мова|лаціне]]. * '''[[Пётр Сцыпіён дэль Кампа|Каралеўскі сакратар]]''' [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]] паводле афіцыйнай версіі быў нашчадкам рымскіх [[Сцыпіён]]аў. * '''[[Дэбет і крэдыт]]''' — асноўныя паняцці двайнога бухгалтарскага запісу, які выкарыстоўваецца ў [[бухгалтарскі ўлік|бухгалтарскім уліку]]. == 16 мая 2025 года == * [[Алелі]] могуць распаўсюджвацца '''[[Генетычны аўтастоп|аўтастопам]]'''. * [[Від, біялогія|Від]] '''[[Bagheera kiplingi|павукоў-вегетарыянцаў]]''' быў названы ў гонар [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|пісьменніка]] і {{нп3|Багіра|выдуманай|en|Bagheera}} [[пантэры]]. * Сярод фігур манумента «'''[[Тысячагоддзе Расіі]]'''» ёсць чацвёра [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў літоўскіх]]. * Ля вытокаў [[Сацыяльная псіхалогія|сацыяльнай]] і карэкцыйнай псіхалогіі ў [[Бразілія|Бразіліі]] стаяла '''[[Алена Уладзіміраўна Анціпава|ўраджэнка Гродна]]'''. * У выніку '''[[Паводка на Хуанхэ 1938 года|найбуйнейшага акту экалагічнай вайны ў гісторыі]]''' загінула прынамсі пяцьсот тысяч чалавек. * Асновай '''[[кейнсіянства]]''' з’яўляецца ідэя, што рынкі не заўсёды здольныя самастойна забяспечыць [[Поўная занятасць|поўную занятасць]] і стабільны эканамічны рост. * У [[Рэспубліка Карэя|Паўднёвай Карэі]] арганізавалі '''[[Кампанія па зборы золата|кампанію па зборы]]''' [[золата]] дзеля пераадолення {{нп3|Азіяцкі фінансавы крызіс|фінансавага крызісу|en|1997 Asian financial crisis}}. == 15 мая 2025 года == * Ёсць меркаванне, што бацькам [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] быў '''[[Альбер Прэцыозі|лётчык]]''' палка «[[Нармандыя-Нёман|Нармандыя—Нёман]]». * Песню «'''[[Сігма Бой]]'''» абвінавацілі адначасова і ў прапагандзе, і ў падрыве традыцыйных [[патрыярхат|патрыярхальных]] каштоўнасцей. * На выбар: ** У перадсвяточны вечар Новага года беларусы глядзяць '''[[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай|два звароты]]'''. ** '''[[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай|Навагодні зварот]]''' лідаркі беларускай апазіцыі стаў прычынай адключэння [[YouTube]] ва ўсёй краіне. ** Феноменам беларускай палітыкі сталі '''[[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай|навагоднія звароты]]''' двух лідараў краіны. == 18 студзеня 2025 года == * Ствалы [[хвоя звычайная|хвоі]] часта ўкрывае лішайнік '''[[гіпагімнія ўздутая]]'''. * '''[[Кроква (геральдыка)|Геральдычная фігура]]''', што служыла абазначэннем [[Раненне|ранення]], стала знакам, які надаваўся будаўнікам [[Фартэцыя|фартэцый]]. * Каб абыйсці забарону на пераклад [[Каран]]а, мінскі імам назваў свой '''[[Мінскі тафсір|манускрыпт]]''' каментаром. * '''[[Лінкальнскі ўніверсітэт (Новая Зеландыя)|Лінкальнскі ўніверсітэт]]''' у [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] — найстарэйшая [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчая]] навучальная ўстанова [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвага паўшар’я]]. * '''[[Бой за Тынзауатэн|Бой на алжырска-малійскай мяжы]]''' прывёў да разрыву дыпламатычных адносін [[Малі]] і [[Нігер]]а з [[Украіна]]й. * Да свайго юбілею [[Каталіцкая царква]] прадставіла '''[[Лючэ (талісман)|мульцяшнага маскота]]''', падобнага на персанажаў [[анімэ]]. == 19 снежня 2024 года == * У [[венд]]скі перыяд '''[[Валына-Аршанскі прагін|марскі басейн]]''' ахопліваў больш за 80&nbsp;% тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * У апытанні на любімую кветку ў [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] '''[[Hyacinthoides non-scripta|адзін варыянт]]''' быў выключаны са спісу, паколькі паўсюль перамагаў. * Хан [[Залатая Арда|Залатой Арды]] '''[[Менгу-Цімур]]''' у знак самастойнасці ад [[Мангольская імперыя|Мангольскай імперыі]] чаканіў на манетах уласнае імя. * Этнакультурную сітуацыю ў '''[[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскім памежжы]]''' характарызуюць, як «плавільны кацёл». * У [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] ёсць зала, прысвечаная '''[[воіны-інтэрнацыяналісты ў Беларусі|воінам-інтэрнацыяналістам]]'''. * Самым доўгім [[пасажырскі самалёт|пасажырскім самалётам]] у свеце з’яўляецца '''«[[Boeing 747-8]]»'''. * [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Кіраўніцтву справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] належыць '''[[Беларусь (санаторый, Місхор)|санаторый у Крыме]]'''. == 9 лістапада 2024 года == * '''[[Тэарэма Паскаля]]''' ўстанаўлівае важныя праектыўныя ўласцівасці [[канічнае сячэнне|канічных сячэнняў]]. * '''[[Гідрастатычны парадокс]]''' заключаецца ў несупадзенні [[вага|вагі]] [[вадкасць|вадкасці]], налітай у пасудзіну, з сілай [[ціск]]у на дно гэтай пасудзіны. * У генах [[Эўгленавыя водарасці|эўгленавых пратыстаў]] знойдзены '''[[інтроны III групы]]'''. * На '''[[З’езд у Луцку|з’езд еўрапейскіх манархаў]]''' у [[Луцк]] прыбыло ў некалькі разоў больш людзей, чым насельніцтва горада. * Пілігрымы прынеслі да '''[[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|абраза Маці Божай Чэнстахоўскай]]''' шматлікія ахвяраванні і дары. * Тастамент '''[[Ян Уладзіслаў Саламярэцкі|апошняга з роду]]''' князёў [[Саламярэцкія|Саламярэцкіх]] быў прызнаны несапраўдным. * '''[[Ваенна-паветраныя сілы Катангі]]''' выкарыстоўвалі самаробныя авіябомбы з гранат і бутэлек. == 20 верасня 2024 года == * На [[фазавая дыяграма|дыяграме стану]] [[рэчыва]] існуе '''[[трайны пункт|пункт]]''', дзе ў раўнавазе знаходзяцца адразу тры яго [[Фазавы пераход|фазы]]. * '''[[Rickettsia prowazekii|Узбуджальнік]]''' [[Эпідэмічны сыпны тыф|эпідэмічнага сыпнога тыфу]] з’яўляецца найбліжэйшым родзічам [[Мітахондрыя|мітахондрый]]. * Некаторыя '''[[Costasiella kuroshimae|марскія малюскі]]''' здольныя [[Клептапластыя|ўскосна выконваць]] працэс [[фотасінтэз]]у. * У '''[[траецкія песні|траецкіх песнях]]''' асабліва персаніфікаваны вобраз [[бяроза|бярозы]]. * У Сярэднявеччы '''[[Познань]]''' была адной з галоўных рэзідэнцый польскіх князёў. * '''[[Станіслаў Свяневіч|Польскі прафесар]]''' даваў паказанні камісіі [[Кангрэс ЗША|Кангрэса ЗША]] па расследаванні [[Катынскі расстрэл|Катынскага расстрэлу]] ў масцы з меркаванняў бяспекі. * Самы поўны ў свеце '''[[Ethnologue|каталог моў]]''' выдае амерыканская [[Евангельскія хрысціяне|евангельская]] хрысціянская арганізацыя. == 9 жніўня 2024 года == * [[Біялюмінесцэнцыя]] з’яўляецца асобным выпадкам '''[[хемілюмінесцэнцыя|хемілюмінесцэнцыі]]'''. * [[Неандэрталец|Неандэртальцы]] валодалі тэхнікай '''[[Ручное прадзенне|прадзення]]'''. * У [[Ведычная рэлігія|ведыйскай рэлігіі]] '''[[Адзіці]]''' выступае ўвасабленнем жаночага пачатку і мацярынства. * Фламандскі картограф [[Герард Меркатар]] назваў свой '''[[геаграфічны атлас|збор карт]]''' у гонар міфічнага караля Лівіі. * Пахавальная працэсія '''[[Жуань Лін’юй|актрысы нямога кіно]]''' сабрала трыста тысяч чалавек. * Часовы рабоча-сялянскі ўрад Украіны да пачатку 1919 года размяшчаўся ў '''[[Суджа|Суджы]]'''. * [[ЗША]] праз [[Балгарыя|Балгарыю]] ў [[Беларусь|Беларусі]] набывалі '''[[Timber Sycamore|супрацьтанкавыя ракеты]]''' для [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскіх паўстанцаў]]. == 20 ліпеня 2024 года == * '''[[Мас-спектраметрыя]]''' заснавана на вызначэнні масы часціц, што ўтвараюцца пры [[іанізацыя|іанізацыі]] малекул. * Для рыб [[атрад, біялогія|атрада]] '''[[гімнотападобныя|гімнотападобных]]''' характэрна наяўнасць электрычных органаў. * У XIX стагоддзі выявілася, што '''[[аксіёма Архімеда]]''' выконваецца не заўсёды. * Адным з самых вядомых выпадкаў {{нп5|Літаратурная інквізіцыя|літаратурнай інквізіцыі|d|Q1203086}} стала пакаранне нашчадкаў і цела '''[[Люй Люлян|кітайскага паэта]]'''. * Гарадскія ўлады [[Сан-Францыска]] аплачвалі жыллё для '''[[Нортан I|самаабвешчанага імператара]]''' [[ЗША|Злучаных Штатаў]]. * Першым эстонскім нацыянальным балетам стаў '''«[[Дамавік (балет)|Дамавік]]»'''. * У фантастычным фільме «[[Назад у будучыню]]» пад машыну часу быў мадыфікаваны '''[[DeLorean DMC-12|аўтамабіль]]'''. == 12 чэрвеня 2024 года == * Мерай таго, наколькі моцна [[аптычная сістэма]] збірае або рассейвае [[святло]], з’яўляецца '''[[фокусная адлегласць]]'''. * '''[[Тапаграфічныя ўмоўныя знакі]]''' на [[тапаграфічная карта|картах]] рознага [[маштаб]]у маюць адзіную аснову паводле малюнка, колеру і шрыфтоў. * '''[[Абсалютная вільготнасць паветра]]''' на [[Беларусь|Беларусі]] летам значна большая, чым зімой. * Чукоцкае [[пісьмо]], створанае '''[[Тэневіль|Тэневілем]]''', выступае прыкладам зараджэння пісьмовый традыцыі пры мінімальным уздзеянні звонку. * '''[[Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта]]''' найстарэйшая і адна з самых буйных у [[Літва|Літве]]. * '''[[Другаснае закісанне (віна)|Другаснае закісанне]]''' [[віно|віна]] мае адбывацца ў іншым посудзе, а не ў тым, які выкарыстоўваўся для пачатку працэсу. * Для візуальнай праверкі якасці [[яйка (харчовы прадукт)|яек]] выкарыстоўваецца '''[[аваскоп]]'''. == 24 мая 2024 года == * Прасторавае размяшчэнне [[атам]]аў [[вуглярод]]у ў малекуле '''[[адамантан]]а''' паўтарае размяшчэнне атамаў у [[крышталічная рашотка|крышталічнай рашотцы]] [[алмаз]]а. * [[Жывёлы]] '''[[абісаль|абісальнай зоны]]''' акіяна часта валодаюць [[біялюмінесцэнцыя]]й. * Карэйскі мастак '''[[Чон Сон]]''' адмовіўся ад канонаў [[Кітайскі жывапіс|кітайскага стылю жывапісу]] і набыў шматлікіх паслядоўнікаў. * '''[[Абсерваторыя Вільнюскага ўніверсітэта|Астранамічная абсерваторыя]]''', заснаваная ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]] ў 1753 годзе, стала чацвёртай па ліку ў Еўропе. * [[Вялікабрытанія]], каб прадухіліць уступленне [[Іспанія|Іспаніі]] ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]], падкупіла '''[[Валянцін Галарса Марантэ|асабістага сябра]]''' [[Франсіска Франка]]. * '''[[Ульрых Шнафт|Былы вайсковец]]''' [[Вафен-СС]] даслужыўся да афіцэра ў арміі [[Ізраіль|Ізраіля]], выдаючы сябе за [[яўрэі|яўрэя]]. * '''[[Пары-Ла-Дэфанс Арэна|Найбуйнейшая канцэртная зала]]''' [[Еўропа|Еўропы]] знаходзіцца ў французскім [[Нантэр]]ы. == 28 красавіка 2024 года == * '''[[Талочныя песні]]''' суправаджалі працу беларускага [[земляроб]]а і на сяўбе, і на [[Жніво|жніве]]. * '''[[Сібусава Эіці|Бацька японскага капіталізму]]''' прымаў удзел у стварэнні звыш ста кампаній і каля трыццаці каледжаў і ўніверсітэтаў. * Першы нацыянальны манумент у [[ЗША]], прысвечаны не прэзідэнту, быў адкрыты ў гонар '''[[Джордж Вашынгтан Карвер|вучонага-батаніка]]'''. * '''[[Чжэн Цзасінь|Заснавальніку]]''' сучаснай кітайскай [[Арніталогія|арніталогіі]] паступіць ва ўніверсітэт дапамог [[Тамат звычайны|памідор]]. * '''[[Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой|Замежныя камандзіроўкі]]''' [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецоў]] спрыялі іх кар’ернаму росту ва [[Узброеныя сілы СССР|Узброеных сілах СССР]]. * Папулярнасці [[Локшына хуткага прыгатавання|локшыны хуткага прыгатавання]] ў [[Японія|Японіі]] спрыялі '''[[Інцыдэнт Асама-Санса|захоп закладніцы]]''' і яго асвятленне ў [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]. == 20 красавіка 2024 года == * '''[[Засуха 2100-х гадоў да н.э.]]''' была адной з найбольш цяжкіх, па выкліканых ёю сацыяльных узрушэннях, кліматычных падзей [[галацэн]]у. * '''[[Тамборская мова]]''' з інданезійскага вострава [[Сумбава]] цалкам загінула падчас вывяржэння [[Тамбора|вулкана]]. * [[Ацтэкі]] лячылі жываты і сэрцы '''[[Chiranthodendron|рукамі д’ябла]]'''. * Першы ў гісторыі начны паветраны таран здзейснены на самалёце '''[[І-15]]'''. * Апошні прысуд па справе аб '''[[Хатынская трагедыя|знішчэнні Хатыні]]''' вынесены ў 2024 годзе. * У амерыканскім '''[[Карбандэйл (Ілінойс)|Карбандэйле]]''' можна было назіраць два поўных [[сонечнае зацьменне|сонечных зацьменні]] з інтэрвалам у сем гадоў. * '''[[Уінсарскі ўніверсітэт]]''' з’яўляецца самым паўднёвым у [[Канада|Канадзе]]. == 3 красавіка 2024 года == * Адзіны ў свеце падводны '''[[Psathyrella aquatica|пласціністы грыб]]''' расце ў верхнім басейне ракі [[Роўг (рака)|Роўг]] у [[ЗША]]. * Паводле генетычных даследаванняў сучасная [[Свойскі бык|буйная рагатая жывёла]] паходзіць ад васьмідзесяці '''[[Тур (жывёла)|тураў]]''', {{нп5|Прыручэнне|прыручаных||Tame animal}} у [[Анатолія|Анатоліі]] і [[Сірыя|Сірыі]]. * У многіх раёнах [[Аўстралія|Аўстраліі]] сустракаюцца '''[[Брамбі|здзічэлыя коні]]'''. * Пасля далучэння зямель Беларусі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пачаліся масавыя '''[[падараванні сялян]]''' чыноўнікам. * '''[[Ліда (аэрадром)|Лідскі аэрадром]]''' з’яўляецца адным з найстарэйшых у свеце. * Беларускія спецслужбы дапамаглі літоўскім уладам затрымаць кіраўніка '''[[Камуністычная партыя Літвы|Камуністычнай партыі Літвы]]'''. * Ужыванне '''[[Трусінае малако|трусінага малака]]''' можа дапамагчы людзям пасля [[Трансплантацыя|трансплантацыі]]. == 14 сакавіка 2024 года == * Паблізу [[Лафатэнскія астравы|Лафатэнскіх астравоў]] у [[Нарвежскае мора|Нарвежскім моры]] фарміруецца сістэма '''[[Маскстрэумен|магутных віроў]]'''. * Спосаб, якім японскія [[рыбак]]і запісвалі ўлоў, стаў самастойным '''[[Гётаку|відам мастацтва]]'''. * '''[[Абарона Смаргоні]]''' ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працягвалася васямсот дзесяць дзён. * '''[[Ян Фрыцавіч Фабрыцыус|Першы кавалер]]''' чатырох [[ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнаў Чырвонага Сцяга]] два з іх атрымаў у час [[савецка-польская вайна|савецка-польскай вайны]] на тэрыторыі Беларусі. * '''[[Ада Блэкджэк|Маладая жанчына]]''' была пакінута на [[Востраў Урангеля|востраве Урангеля]] і здолела выжываць там амаль два гады разам з [[Кот свойскі|коткай]]. * Двухтысячагадовую гісторыю [[Чанша|Чаншы]] знішчыў '''[[Пажар у Чаншы (1938)|пажар]]''', учынены людзьмі, якія хацелі зберагчы горад ад захопу. * На '''[[Спецыяльная Алімпіяда|Спецыяльнай Алімпіядзе]]''' няма мэты выявіць наймацнейшага і зафіксаваць спартыўныя рэкорды. == 29 лютага 2024 года == * '''[[Эктапічная рэкамбінацыя]]''' часта прыводзіць да храмасомнай перабудовы. * На паўднёвым захадзе [[Мадагаскар]]а ўтварыўся ўнікальны '''[[Мадагаскарскія калючыя зараснікі|калючы лес]]'''. * '''[[Мангольскае заваяванне Харэзма|Заваяванне Харэзма]]''' [[Мангольская імперыя|манголамі]] пачалося з '''[[Атрарская катастрофа|аблогі]]''' гарнізонаў і ўмацаванняў на рацэ [[Сырдар’я|Сырдар’і]]. * Літара '''[[Ŭ]]''' была першы раз выкарыстана ў беларускамоўных дыялогах герояў кнігі [[Габрыэль Асоўскі|Габрыэля Асоўскага]]. * '''[[Земская рэформа]]''' ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] прадугледжвала стварэнне органаў [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]] ў сельскай мясцовасці. * Дачка '''[[Цілсан Харысан|канадскага лекара]]''' засведчыла, што ён быў прататыпам [[Індыяна Джонс|Індыяны Джонса]]. * У '''[[Эл Ортэр|чатырохразовага алімпійскага чэмпіёна]]''' па [[Кіданне дыска|кіданні дыска]] на працягу ўсёй кар’еры не было трэнера. == 20 лютага 2024 года == * Некалькі '''[[Падзеі Міяке|скачкоў]]''' канцэнтрацыі ізатопу [[Вуглярод-14|вугляроду-14]] у [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] дапамагаюць датаваць падзеі мінулага. * '''[[Hippomane mancinella|Самае атрутнае]]''' дрэва ў свеце мае [[Плод|плады]] вельмі падобныя на звычайныя [[яблык]]і. * З [[Гемалімфа|гемалімфы]] '''[[Мечахвосты|мечахвостаў]]''' атрымліваюць рэактыў для праверкі [[Стэрылізацыя|стэрыльнасці]] медыцынскіх прэпаратаў. * '''[[Вайна шымпанзэ Гомбе|Чатырохгадовы канфлікт]]''' у [[Танзанія|Танзаніі]] стаў першай зарэгістраванай вайной [[Малпы|малпаў]]. * За часамі кіравання імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] праводзілася '''[[інвентарная рэформа]]'''. * У гісторыю [[Казахстан]]а '''[[Фаціма Зайнулінаўна Габітава|Фаціма Габітава]]''' ўвайшла як жонка і муза трох выбітных асоб. * '''[[Нью-Мексіканскі высакагорны ўніверсітэт]]''' мае галоўны кампус у [[Лас-Вегас (Нью-Мексіка)|Лас-Вегасе]]. == 9 лютага 2024 года == * '''[[Cosmos atrosanguineus|Кветкавая расліна]]''' сямейства [[Астравыя|астравых]] знікла ў прыродзе, бо пахла [[шакалад]]ам. * Некаторыя '''[[Regimbartia|жукі]]''' здольныя жыўцом праходзіць праз [[Страўнікава-кішачны тракт|стрававальную сістэму]] [[Звычайныя жабы|жаб]]. * Адно з найбольш значных '''[[галацэнавае выміранне|масавых выміранняў]]''' з’яўляецца амаль выключна вынікам чалавечай дзейнасці. * [[Лабары|Зборшчыкі]] ахвяраванняў для цэркваў з [[Іванава]] мелі сваю '''[[Лабарская гаворка|сакрэтную гаворку]]'''. * '''[[Олівер Голдэн|Сын]]''' былога [[Афраамерыканцы|афраамерыканскага]] раба стаяў ля вытокаў развіцця навуковага [[бавоўніцтва]] ва [[Узбекістан]]е. * Вынікам мядовага месяца '''[[Джэні Дарлінгтан|амерыканскай даследчыцы]]''' сталі першая жаночая зімоўка і цяжарнасць у [[Антарктыда|Антарктыдзе]]. * Самая высакагорная '''[[Каракарумская шаша|міжнародная шаша]]''' ў свеце злучае [[Пакістан]] і [[Кітай]]. == 27 студзеня 2024 года == * Найбольш распаўсюджаным тыпам [[галактыка|зорных сістэм]] з’яўляюцца '''[[дыскавая галактыка|дыскавыя галактыкі]]'''. * Самкі '''[[Eresidae|некаторых павукоў]]''' кормяць дзіцянят уласнымі вантробамі. * '''[[Капраліт з Лойд-банка|Самы вялікі]]''' з захаваных [[капраліты|калцеш]] знойдзены на паселішча [[Вікінгі|вікінгаў]] у [[Англія|Англіі]]. * Арнамент німба на іконе '''«[[Маці Божая Адзігітрыя (Слуцкі раён)|Маці Божая Адзігітрыя]]»''' са [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] ўласцівы італа-крыцкай школе жывапісу. * '''[[Гродзенскі гадзіннік]]''' на вежы [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|касцёла Святога Францыска Ксаверыя]] лічыцца самым старым у [[Еўропа|Еўропе]] з тых, чый механізм працуе па сёння. * '''[[Сельскі стараста]]''' быў галоўнай апорай улады на вёсцы ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пасля 1861 года. * Для аднаўлення месца свайго дзяцінства '''[[Себасцьян Салгаду|фатограф]]''' з жонкай арганізавалі высадку двух з паловай мільёнаў дрэў. == 10 студзеня 2024 года == * Знакам князёў старажытнай [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]] з уладарнага роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]] быў '''[[Трызуб (геральдыка)|трызуб]]'''. * На пачатку XVII стагоддзя [[менск]]і магістрат абураўся, што кальвінская грамада збудавала сваю '''«[[Кальвінскі збор (Мінск)|царкву]]»''', а павіннасцей на карысць горада не нясе. * Кошт маёмасці '''[[Хэшэнь|найвялікшага карупцыянера]]''' ў [[Гісторыя Кітая|гісторыі Кітая]] быў супастаўны з даходамі дзяржавы за восем гадоў. * Першым савецкім аўтамабілем, удастоеным дзяржаўнага знака якасці, стаў '''[[БелАЗ-540А]]'''. * Упершыню паспяховую пасадку на [[Марс]] здзейсніў амерыканскі касмічны апарат '''«[[Вікінг-1]]»'''. * Рэсурсы [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ў час '''[[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]''' эксплуатаваліся іншымі афрыканскімі краінамі. == 20 снежня 2023‎ года == * '''[[Школа Тоса]]''' развіла традыцыі японскага сярэднявечнага жывапісу [[Ямато-э]]. * Адным з камандуючых «'''[[Атака мерцвякоў|атакі мерцвякоў]]'''» у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] быў [[Уладзіслаў Максімілянавіч Страмінскі|польска-беларускі мастак]]. * '''[[Ён Рабэ|Нямецкі прадпрымальнік]]''' дзякуючы членству ў [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] здолеў [[Нанкінская разня|выратаваць ад гібелі]] дзвесце тысяч чалавек. * Пасаду міністра знешняга гандлю [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] займала '''[[Андрэ Касонга Ілунга|выдуманая асоба]]'''. * [[Венесуэла]] прэтэндуе на '''[[Гаянска-венесуэльскі крызіс (2023)|большую частку тэрыторыі]]''' [[Гаяны]]. * Горад '''[[Чэнду]]''' з’яўляецца сусветным цэнтрам даследавання і аховы [[вялікая панда|вялікіх панд]]. * '''[[Міжнародны саюз беларускіх пісьменнікаў]]''' мае мэтай пашырэнне прасторы [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] ў свеце. == 30 лістапада 2023‎ года == * Ураган '''«[[Оціс (ураган)|Оціс]]»''', што абрынуўся на [[Мексіка|Мексіку]], лічыцца самым моцным [[трапічны цыклон|трапічным цыклонам]] у [[Заходняе паўшар’е|Заходнім паўшар’і]] з пачатку метэаназіранняў. * У год першай згадкі [[Маладзечна]] ў '''[[Бітва пры Буйр-Нууры|бітве пры Буйр-Нууры]]''' ў палон захапілі звыш 70 тысяч чалавек і ўдвая больш свойскай жывёлы * '''[[Джозеф Баерлі|Бацька]]''' аднаго з паслоў [[ЗША]] ў [[Расія|Расіі]] служыў і ў [[Армія ЗША|амерыканскай]], і ў [[РСЧА|савецкай]] арміях. * Студэнты з [[ГДР]], якія '''[[Беларуска-ўсходнегерманскія адносіны|вывучалі]]''' [[руская мова|рускую мову]] ў [[БССР]], ужывалі [[беларусізмы]]. * '''[[A23a|Самы вялікі ў свеце]]''' [[айсберг]] адкалоўся ад [[Шэльфавы ледавік Фільхнера|шэльфавага ледавіка Фільхнера]] ў [[Антарктыка|Антарктыцы]]. * Аргенцінец '''[[Ліянель Месі]]''' восем разоў атрымоўваў [[футбол]]ьны «[[Залаты мяч]]». * У [[Нідэрланды|нідэрландскім]] [[Хардэрвейк]]у дарогу могуць пераходзіць '''[[Акведук Велювемеер|судны]]'''. * '''[[Now and Then (песня The Beatles)|Апошняя песня]]''' «[[The Beatles]]» была створана пры дапамозе [[штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. == 19 лістапада 2023‎ года == * '''[[Астраўная экалогія|Відаўтварэнне на астравах]]''' адбываецца хутчэй, чым на мацерыках. * Першай краінай [[Еўропа|Еўропы]], дзе жанчыны атрымалі [[жаночае выбарчае права|выбарчае права]], стала '''[[Вялікае Княства Фінляндскае]]'''. * [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулю]] заахвоціў пісаць па-беларуску '''[[Вульф Сосенскі|збіральнік яўрэйскага фальклору]]''' з [[Даўгінава]]. * Каўказская '''[[Каўказская Краёвая Беларуская Рада|Беларуская Рада]]''' адну з галоўных сваіх задач бачыла ў эвакуацыі беларусаў на радзіму. * Падчас '''[[Кумульскае паўстанне|Кумульскага паўстання]]''' чырвонаармейцы і белаэмігранты змагаліся на адным баку. * Званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] '''[[Іван Паўлавіч Серада|армейскі кухар]]''' атрымаў за тое, што з [[сякера]]й і [[вінтоўка]]й паланіў экіпаж нямецкага танка. * '''[[Маямскі ўніверсітэт]]''' знаходзіцца ў горадзе [[Оксфард (Агая)|Оксфард]], а назвай звязаны з [[Маямі (народ)|племем індзейцаў]]. == 20 кастрычніка 2023‎ года == * '''[[Модуль сцёку]]''' вылічваецца шляхам дзялення расходу вады на плошчу [[вадазбор]]у. * Даследчыкі эвалюцыйных, біягеаграфічных і экалагічных працэсаў даказалі, што часамі '''[[заснавальнік забірае ўсё]]'''. * Прыхільнікі '''[[Індахецкая гіпотэза|індахецкай гіпотэзы]]''' мяркуюць, што [[анаталійскія мовы]] аддзяліліся ад астатніх [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх]] задоўга да з’яўлення [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]. * '''[[Рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|Рускія добраахвотнікі]]''', якія прымалі ўдзел у канфліктах падчас [[Распад Югаславіі|распаду Югаславіі]], выкарыстоўвалі манархічныя сімвалы. * Аховай амерыканскіх баз у [[Ірак]]у займаліся '''[[Прыватныя ваенныя кампаніі ў Іракскай вайне|прыватныя ваенныя кампаніі]]'''. * '''[[Міслаў Калакушыч|Дэпутат]]''' [[Еўрапарламент]]а ад [[Харватыя|Харватыі]] патрабаваў прызнаць [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]] тэрарыстычнай арганізацыяй. * '''[[Раз’яднальнік]]і''' [[электрычны ланцуг|электрычных ланцугоў]] высокага напружання часта прыводзяцца ў дзеянне [[электрычны рухавік|электрычнымі рухавікамі]]. == 9 кастрычніка 2023‎ года == * Калі [[выпадковая велічыня]] мае аднолькавы шанец прыняць кожнае з канечнага набору значэнняў, узнікае '''[[раўнамернае дыскрэтнае размеркаванне|раўнамернае дыскрэтнае]]''' [[размеркаванне імавернасцей]]. * У [[Старажытныя Афіны|Старажытных Афінах]] перад народным сходам штогод ставілася пытанне аб '''[[астракізм|выгнанні з горада]]''' асобных грамадзян. * '''[[Аль-Акса|Адна з галоўных святынь]]''' [[іслам]]а ў [[Іерусалім]]е неаднаразова разбуралася землетрасеннямі і аднаўлялася. * Супраць '''[[Вайна за незалежнасць Алжыра|алжырскіх партызан]]''' французы будавалі загараджальныя лініі. * '''[[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Былыя дарфурскія паўстанцы]]''' выступілі міратворцамі ў [[Канфлікт у Судане (2023)|канфлікце]] двух суданскіх генералаў. * Для пераўтварэння [[Пераменны ток|пераменнага току]] ў [[Пастаянны ток|пастаянны]] выкарыстоўваецца '''[[дыёдны мост]]'''. * '''[[Палац (фільм)|Апошні фільм]]''' [[Раман Паланскі|лаўрэата прэстыжных кінапрэмій]] сусветная крытыка назвала безгустоўным. == 1 кастрычніка 2023‎ года == * Самае старажытнае знойдзенае '''[[Збудаванне Каламба|драўлянае збудаванне]]''' папярэднічае з’яўленню ''[[Homo sapiens]]'' на сто тысяч гадоў. * Гісторык '''[[Бартальд Георг Нібур]]''' прапанаваў тэорыю пра паходжанне [[патрыцыі|патрыцыяў]] і [[плебеі|плебеяў]] у выніку заваявання рымскімі царамі лацінскіх пасяленняў. * '''[[Сокі цаліны|Першы беларускамоўны раман]]''' пісаўся на працягу 1914—1929 гадоў. * Пасля закрыцця '''[[Навагрудская чыгунка|чыгункі]]''' станцыю ў [[Навагрудак|Навагрудку]] перапрафілявалі ў аўтамабільную. * Ад буйнога [[нафта]]- і [[прыродны газ|газаноснага]] басейна, што знаходзіцца сярод адкладаў [[пермскі перыяд|пермскага перыяду]], атрымаў назву '''[[Тэхаскі ўніверсітэт Пермскага басейна|ўніверсітэт]]''' у [[Тэхас]]е. * '''[[Біл Шумейкер|Амерыканскі жакей]]''' дваццаць дзевяць гадоў валодаў сусветным рэкордам па колькасці прафесійных перамог у скачках. * Пераважная колькасць ахвяр [[Даніэль (шторм)|цыклона «Даніэль»]] загінула ад '''[[Абвальванне плацін у Дэрне|абвальвання дзвюх плацін]]'''. == 20 верасня 2023‎ года == * '''[[Platanthera obtusata|Адзін з відаў чараўнікоў]]''' прываблівае крывасмокаў водарам, падобным на пах чалавечага цела. * Рыбы сямейства '''[[панцырнікавыя|панцырнікавых]]''' здольны выкарыстоўваць для дыхання атмасферны кісларод. * Прозвішча '''[[Радзівілы|Радзівілаў]]''' паходзіць ад старабалцкага двухасноўнага імя. * Працэдура асвячэння '''[[Мядзельская Кальварыя|Мядзельскай Кальварыі]]''' доўжылася чатыры дні. * '''[[Гамбійскі полк]]''' Каралеўскіх заходнеафрыканскіх пагранічных сіл [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] пачаў і скончыў сваю гісторыю як [[рота]]. * Звяржэнню [[Манархія|манархіі]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]] паспрыяў '''[[Вайна за незалежнасць Эрытрэі|эрытрэйскі сепаратызм]]'''. * '''[[Гульнявы рухавік|Гульнявыя рухавікі]]''' звычайна ўключаюць адпаведныя [[Бібліятэка (праграмаванне)|бібліятэкі]] і выкарыстоўваюцца для іншых відаў інтэрактыўных праграм. == 19 жніўня 2023‎ года == * Апынуўшыся ў безабаронным горадзе, '''[[Чжугэ Лян|кітайскі палкаводзец]]''' перамог ворага, адкрыўшы перад ім вароты. * '''[[Патсдамскі эдыкт]]''' заклікаў [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]] пераехаць у [[Брандэнбург]]. * '''[[Ян Зумбах|Польскі лётчык]]''' узначальваў [[ваенна-паветраныя сілы]] двух самаабвешчаных дзяржаў у [[Афрыка|Афрыцы]]. * '''[[Міністэрства энергетыкі ЗША]]''' было створана як рэакцыя на [[нафтавы крызіс 1973 года]]. * '''[[Марсаход]]ы''' дэманструюць шэраг пераваг перад стацыянарнымі [[Пасадачны модуль|пасадачнымі апаратамі]]. * У назве папулярнай '''[[MySQL|сістэмы кіравання]]''' [[база даных|базамі даных]] спалучаецца імя дачкі распрацоўшчыка і назва [[SQL|мовы запытаў]]. * Фармат выявы '''[[16:9]]''' стаў найбольш распаўсюджаным варыянтам суадносін бакоў для [[Тэлебачанне|тэлевізараў]] і [[Манітор (прылада)|камп’ютэрных манітораў]]. == 9 жніўня 2023‎ года == * У лясах [[Барнеа]] вядомы '''[[Pinanga subterranea|від пальм]]''', які цвіце і плоданасіць пад зямлёй. * Рэцэпт {{нп5|Качка па-пекінску|качкі па-пекінску|en|Peking duck}} з’явіўся ў сярэднявечным дыетычным настаўленні, напісаным '''[[Ху Сыхуэй|прыдворным медыкам]]'''. * «Альгамбрскі дэкрэт» прадпісваў [[яўрэі|яўрэям]] [[Іспанія|Іспаніі]] або перайсці ў [[хрысціянства]], або '''[[Выгнанне яўрэяў з Іспаніі|пакінуць краіну]]'''. * Папярэднік '''[[Алабамскі дзяржаўны ўніверсітэт|Алабамскага ўніверсітэта]]''' стаў першай у [[ЗША]] навучальнай установай для [[афраамерыканцы|афраамерыканцаў]], фінансаванай дзяржавай. * На мяжы [[Егіпет|Егіпта]] і [[Судан]]а ляжыць '''[[Бір Тавіль|тэрыторыя]]''', на якую ніводная з гэтых дзяржаў не прэтэндуе. * Першы [[патэнт]] на '''[[Судна на падводных крылах|судна з падводнымі крыламі]]''' быў выдадзены ў [[Францыя|Францыі]]. * '''[[Клептакацяня Дасці|«Клептакацяня» Дасці]]''' прынесла дадому больш за 600 рэчаў пасля сваіх начных вылазак. == 30 ліпеня 2023‎ года == * Адным з першых стаў прымяняць каардынатную сетку на картах «'''[[Пей Сю|бацька]]'''» кітайскай традыцыйнай [[Картаграфія|картаграфіі]]. * Здольнасць '''[[Physarum polycephalum|прасцейшага арганізма]]''' выбіраць самы кароткі шлях прапануюць выкарыстоўваць для пошуку яшчэ не адкрытых [[Рымскія дарогі|рымскіх дарог]]. * '''[[Цяа Вэйюэ|Вынаходнік]]''' першага ў свеце [[шлюз]]а сучаснага тыпу працаваў на [[Вялікі канал Кітая|Вялікім канале Кітая]]. * '''[[Адольф Уунона|Цёзка]]''' [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] выступаў супраць [[апартэід]]у і перамог на мясцовых выбарах у [[Намібія|Намібіі]]. * '''[[Партызанскае садоўніцтва]]''' звычайна прадугледжвае неардынарны падыход да [[азеляненне|азелянення]]. * Кінатрылогія '''«[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Уладар пярсцёнкаў]]»''' уваходзіць у лік самых касавых фільмаў усіх часоў. == 19 ліпеня 2023‎ года == * У бразільскіх штатах [[Амазонас]] і [[Рандонія]] сустракаюцца '''[[Coccoloba gigantifolia|дрэвы]]''' з паўтараметровым [[лісце]]м. * Некаторыя '''[[Elysia marginata|бруханогія малюскі]]''' здольныя аддзяліць [[галава|галаву]] і вырасціць новае цела. * Адна з самых кравапралітных '''[[Бітва пры Чанпіне|бітваў]]''' у гісторыі адбылася ў Старажытным Кітаі дваццаць тры стагоддзі таму. * Канкурэнцыя '''[[Людвік Міхал Пац|Людвіка Паца]]''' з [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] за руку і сэрца дзяўчыны мела палітычны падтэкст. * Апошняя завершаная карціна '''[[Густаў Клімт|Густава Клімта]]''' была прададзена на лонданскім аўкцыёне за рэкордную для Еўропы суму. * Першая легальная '''[[Executive Outcomes|прыватная ваенная кампанія]]''' стваралася для абыходу міжнароднага эмбарга супраць [[апартэід]]у. * В’етнамскія жанчыны на святочных мерапрыемствах носяць '''[[аазай]]'''. == 11 ліпеня 2023‎ года == * Адным з галоўных фактараў фарміравання [[Зямная кара|зямной кары]] з’яўляецца '''[[магматызм]]'''. * '''[[Жоўцевыя кіслоты]]''' належаць да класа [[стэроіды|стэроідаў]]. * Высаджванне шматлікіх [[Вярба|вербаў]] дапамагло стварыць адно з найбуйнейшых '''[[Вярбовы палісад|фартыфікацыйных збудаванняў]]''' у гісторыі. * На '''[[Закарпацкая нізіна|Закарпацкай нізіне]]''' для барацьбы з [[паводка]]мі ўздож рэк узведзены дамбы. * Пасля смерці [[Чынгісхан]]а была складзена '''«[[Тайная гісторыя манголаў]]»'''. * Праз высокую патрабавальнасць да сваіх твораў '''[[Мілан Ракіч|пачынальнік]]''' сербскай літаратуры ХХ стагоддзя надрукаваў толькі дзве кнігі. * «'''[[Паляўнічыя на ІДІЛ]]'''» большую частку страт панеслі ад амерыканскай авіяцыі. == 4 ліпеня 2023‎ года == * '''[[Метад выпадковага лесу]]''' заключаецца ў выкарыстанні ансамбля дрэў рашэнняў. * У [[Новае царства (Егіпет)|Старажытным Егіпце]] за вайсковую доблесць узнагароджвалі '''[[Залатыя мухі (узнагарода)|залатымі мухамі]]'''. * Адначасовае '''[[Цзінканскі інцыдэнт|выкраданне двух імператараў]]''' паўплывала на прозвішчы, эканоміку і сексуальныя нормы Старажытнага Кітая. * '''[[Пудзелі|Сабакі-пудзелі]]''' атрымалі сваю назву таму, што выкарыстоўваліся ў паляванні на [[вадаплаўныя птушкі|вадаплаўных птушак]]. * Слова «'''[[манкурт]]'''» упершыню з’явілася ў рамане кіргізскага пісьменніка [[Чынгіз Тарэкулавіч Айтматаў|Чынгіза Айтматава]], перакладзенага ў [[1987]] годзе на беларускую мову. * Вытворчасць [[піва]] і [[гарэлка|гарэлкі]] ў [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскай Рэспубліцы]] трапіла пад кантроль '''[[Дзейнасць ПВК «Вагнер» у ЦАР|расійскіх наймітаў]]'''. * Сербскі [[тэніс]]іст '''[[Новак Джокавіч]]''' здабыў рэкордныя дваццаць тры тытулы [[Вялікі шлем|Вялікага шлема]]. == 25 чэрвеня 2023 года == * За чатырохтысячагадовую [[гісторыя Кітая|гісторыю Кітая]] толькі '''[[У Цзэцянь|адзіная жанчына]]''' валодала вярхоўным тытулам імператара. * '''[[Пяць паверхаў|Мастацкая стужка]]''', у якой адбыўся акцёрскі дэбют [[Юрый Віктаравіч Тарыч|заснавальніка]] беларускай кінематаграфіі, была закапана ў зямлю і згінула. * Першая кітайская '''[[Лінь Хуэінь|жанчына-архітэктар]]''' была музай [[Сюй Чжымо|паэта]], іграла ў спектаклі для [[Рабіндранат Тагор|нобелеўскага лаўрэата]], пісала літаратурныя творы і выявіла найстарэйшы драўляны будынак. * '''[[Паштовая адміністрацыя ААН]]''' выпускае [[Паштовая марка|маркі]] з пазнакай [[намінал]]у ў [[Долар ЗША|доларах]] для офіса ў [[Нью-Ёрк]]у, [[Швейцарскі франк|швейцарскіх франках]] для офіса ў [[Жэнева|Жэневе]] і [[еўра]] — у [[Вена|Вене]]. * Класіфікацыя [[воблакі|воблакаў]] '''[[Asperitas|была дапоўнена]]''' дзякуючы ўдзелу [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]] і добраахвотных непрафесійных памочнікаў. * Іспанскі [[тэніс]]іст '''[[Карлас Алькарас]]''' стаў самым маладым лідарам сусветнага рэйтынга ў гісторыі. == 14 чэрвеня 2023 года == * Самы вялікі '''[[Ду (востраў)|востраў]]''' [[Беларусь|Беларусі]] знаходзіцца на [[Асвейскае|Асвейскім возеры]]. * У назве горада '''[[Барысаў#Назва|Барысава]]''' можна адшукаць [[балцкія мовы|балцкія]] карані. * Слова «'''[[грубіян]]'''» паходзіць ад імя персанажа нямецкага фальклору. * '''[[Бішэр Амін Халіль аль-Раві|Інфарматар]]''' брытанскай [[Сакрэтная разведвальная служба|сакрэтнай разведкі]] трапіў у зняволенні ў [[Сакрэтныя турмы ЦРУ|сакрэтныя турмы]] амерыканскага [[ЦРУ]]. * [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] мае адразу '''[[Спіс краін з некалькімі сталіцамі|тры афіцыйныя сталіцы]]'''. * Рэкорд па перамогах на этапах Кубка свету па [[гарналыжны спорт|гарналыжным спорце]] належыць амерыканцы '''[[Мікаэла Шыфрын|Мікаэле Шыфрын]]'''. * У '''[[палатно|палатнянай тканіне]]''' ніткі [[Аснова (ткацтва)|асновы]] і [[Уток|ўтка]] чаргуюцца ў шахматным парадку. == 26 мая 2023 года == * Непасрэдных сведчанняў існавання '''[[праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]''' няма, але навуковая супольнасць пераканана ў гэтым. * [[Зменная велічыня|Зменныя велічыні]] ў матэматычным мадэляванні і [[Эксперымент|эксперыментальных навуках]] могуць быць '''[[Залежныя і незалежныя зменныя|залежныя ці незалежныя]]'''. * '''[[Фізаліс сунічны|Сунічны фізаліс]]''' шырока ўжываюць у кулінарыі. * Некаторыя '''[[Gorgone macarea|матылі]]''' сілкуюцца [[слёзы|слязамі]] птушак. * Стыль '''[[Цянь-цуй|старадаўняга кітайскага мастацтва]]''' з пёрамі [[зімародкавыя|зімародка]] спрыяў багаццю [[Кхмерская імперыя|Кхмерскай дзяржавы]], але давёў да гібелі шэраг [[від, біялогія|відаў]]. * Тэрмін «'''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Беларусія]]'''» ўпершыню ўжыў паплечнік [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]. * [[Фінляндыя]] стала трыццаць першым членам '''[[НАТА]]'''. == 19 красавіка 2023 года == * '''[[Ураўненне Бернулі]]''' звязвае [[скорасць]] і [[ціск]] у патоку вадкасці пры ўстойлівым цячэнні. * Рагавыя паясы і шчыты '''[[браняносцы|браняносцаў]]''' змацаваныя [[злучальная тканка|злучальнай тканкай]], што забяспечвае рухомасць іх панцыра. * '''[[Васіль Васілевіч Шахновіч|Нашчадак]]''' слуцкіх [[выбранцы|выбранцаў]] заклаў асновы армій [[Ангола|Анголы]] і [[Самалі]]. * На працягу тыдня на [[Каморскія Астравы|Каморскіх астравах]] '''[[Аперацыя «Азалі»|кіравалі]]''' замежныя найміты. * У [[Беларусь|Беларусі]] каляровую шкалу ўзроўня небяспекі ў [[Прагноз надвор’я|прагнозы надвор’я]] ўключылі пасля '''[[Хаўер (цыклон)|цыклона «Хаўер»]]'''. == 18 сакавіка 2023 года == * Паколькі [[Кветка|кветкі]] розных [[Травяністыя расліны|травяністых раслін]] распускаюцца і закрываюцца ў пэўны час [[суткі|сутак]], можна стварыць '''[[кветкавы гадзіннік]]'''. * Карміць птушанят па{{націск}}ры '''[[сініца-апалоўнік|сініц-апалоўнікаў]]''' дапамагаюць асобіны, якія не размнажаліся. * Вядомая з XVIII стагоддзя папулярная '''[[Каток — скок на платок|польская дзіцячая песня]]''' часта прыпісваецца беларускаму паэту [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславу Сыракомлю]]. * Нарвежскі палярны даследчык і дзяржаўны дзеяч [[Фрыцьёф Нансен]] ажыццявіў ідэю выдачы '''[[пашпарт Нансена|замежных пашпартоў]]''' уцекачам. * Цэнтральнае тэлеграфнае агенцтва [[КНДР]] адзначыла паспяховае супрацоўніцтва з [[ЗША]] ў '''[[Інцыдэнт з суднам «Дай Хун Дан»|вызваленні судна]]''', захопленага піратамі. == 18 лютага 2023 года == * Неад’емнай уласцівасцю [[вадкасць|вадкасці]] ў стане спакою з’яўляецца '''[[паверхневае нацяжэнне]]'''. * Знойдзеная ў [[Брэтань|Брэтані]] каменная '''[[пліта Сен-Белек]]''' адлюстроўвае, як лічаць, прастору ўладарства [[бронзавы век|бронзавага веку]] і прызнаецца самай ранняй картай у Еўропе. * Галоўным храмам [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]] з’яўляецца '''[[Успенскі сабор (Кіева-Пячэрская лаўра)|Успенскі сабор]]''', месца пахавання [[Вялікія князі кіеўскія|вялікіх князёў кіеўскіх]]. * Манах-[[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|базыльянін]] з [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунаў]] захаваў у рукапісе '''[[Барунскія вершы|беларускія камічныя маналогі]]''' XVIII стагоддзя. * [[Эфіопа-эрытрэйскі канфлікт|Пагранічная вайна]] 1998—2000 гадоў паміж [[Эфіопія]]й і [[Эрытрэя]]й завяршылася '''[[Алжырскае пагадненне (2000)|Алжырскім мірным пагадненнем]]'''. == 18 студзеня 2023 года == * Насенне '''[[Ceratocaryum argenteum|паўднёваафрыканскай расліны]]''' [[мімікрыя|падобнае]] на [[Кал|экскрыменты]] [[Антылопы|антылоп]], чым падманвае жукоў-гнаевікоў. * '''[[Найміты ў Анголе|Наймітаў]]''' на [[грамадзянская вайна ў Анголе|вайну]] ў [[Ангола|Анголе]] набіралі праз аб’явы ў [[часопіс]]е. * Верш [[Янка Купала|Янкі Купалы]] '''«[[А хто там ідзе?]]»''' перакладзены на сто адну мову свету. * '''[[Міжнароднае брацтва кіроўцаў грузавікоў]]''' аб’ядноўвае больш за мільён членаў. * Для ацэнкі адпаведнасці паверхняў вертыкальнай ці гарызантальнай плоскасці выкарыстоўваецца '''[[грунтвага]]'''. == 18 снежня 2022 года == * Галоўная функцыя [[лялька|лялькі]] '''[[Берагіня|Берагіні]]''' быць заступніцай і абаронцай ад злых духаў і суроку, прыносіць дастатак. * '''[[Мсціслаўскі гісторыка-археалагічны музей]]''' — адзіны ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], значная частка экспанатаў якога атрымана падчас раскопак. * Брытанскія адмыслоўцы назвалі найвялікшым '''[[Фантан (Дзюшан)|творам]]''' дваццатага стагоддзя [[пісуар]], створаны [[Марсель Дзюшан|франка-амерыканскім мастаком]]. * Колькасць праглядаў песні '''«''[[Despacito]]''»''' большая, чым [[насельніцтва Зямлі]]. * '''[[Хакатон]]''' ладзіцца, каб сумесна і згуртавана вырашыць складаную задачу за кароткі час. == 12 лістапада 2022 года == * Сплаў [[рэдказямельныя элементы|рэдказямельных элементаў]] называюць '''[[мішметал]]ам'''. * Насавыя адтуліны ў '''[[кітападобныя|кітападобных]]''' размешчаны на цемені. * Першая ў еўрапейскай навуцы пра мову сістэматычная [[граматыка]] з’явілася дзякуючы '''[[Дыянісій Фракійскі|Дыянісію Фракійскаму]]'''. * Пісьменніца Людвіка Сівіцкая ў '''[[Зоська Верас|псеўданіме]]''' зашыфравала дзень уласнага нараджэння. * Першая беларуская сетка [[фаст-фуд]]у ў [[Мінск]]у насіла назву '''«[[Хутка-смачна]]»'''. == 4 кастрычніка 2022 года == * Невялікі [[астэроід]] '''[[(243) Іда|Іда]]''' мае ўласны [[спадарожнік астэроіда|спадарожнік]]. * [[Дзяржынская (гара)|Найвышэйшы пункт]] [[Беларусь|Беларусі]] знаходзіцца на '''[[Івянецкае ўзвышша|Івянецкім узвышшы]]'''. * Паводле легенды, велічны храм, які меў з’явіцца ў горадзе [[Дубна (Украіна)]], быў з-за памылкі '''[[Свята-Мікалаеўская царква (Дубна)|ўзведзены]]''' ў аднайменнай [[Дубна (Мастоўскі раён)|беларускай вёсцы]]. * У '''[[Бой пры Сесеньі і Эсківіясе|адным баі]]''' ўпершыню прыменены танк [[Т-26]], адбыўся [[танкавы таран]] і здзейсніў подзвіг першы [[Герой Савецкага Саюза]] з Беларусі. * '''[[Помнік Уладзіміру Караткевічу (Кіеў)|Помнік]]''' [[Уладзімір Караткевіч|аўтару]] «[[Зямля пад белымі крыламі|Зямлі пад белымі крыламі]]» ў [[Кіеў|Кіеве]] быў выраблены коштам Беларусі, а ўсталяваны дзякуючы ўкраінскім мецэнатам. == 4 верасня 2022 года == * Даліна [[Прыпяць|Прыпяці]] ў межах '''[[Лунінецкая нізіна|Лунінецкай нізіны]]''' ў шырыню перасягае семдзесят кіламетраў. * На '''[[Царскія вароты з Ялова|беларускім абразе XVI стагоддзя]]''' рэзалі хлеб і сала — менавіта гэта і дапамагло яго выявіць. * Грамадзяне [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|даваеннай Польшчы]] з ліку '''[[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|ўдзельнікаў]]''' [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|вайны ў Іспаніі]] былі пазбаўлены польскага [[грамадзянства]], але атрымалі ганаровае іспанскае. * '''[[Сяргей Аляксандравіч Астроўскі|Ураджэнец]]''' [[Баранавічы|Баранавічаў]] узначальваў [[6-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|украінскую механізаваную брыгаду]] ў [[Ірак]]у. * [[Беларусь]] стала першай краінай, якая '''[[Дэкрэт аб развіцці лічбавай эканомікі|юрыдычна ўзаконіла]]''' [[смарт-кантракт]]ы. == 5 жніўня 2022 года == * Падчас [[Апошні ледавіковы максімум|апошняга ледавіковага максімуму]] найбольшым па плошчы [[біём]]ам Зямлі быў '''[[тундрастэп]]'''. * Першая амерыканская друкаваная кніга [[верш]]аў апублікавана '''[[Эн Брэдстрыт|жанчынай]]'''. * '''[[Міхал Стафан Аскерка|Шляхціц з Беларусі]]''' напісаў эканамічны трактат пра асваенне пусткавых земляў у [[Маркграфства Брандэнбург|Брандэнбургскай марцы]]. * Музыку да пастаноўкі «[[Паўлінка|Паўлінкі]]», якую ў 1913 годзе зладзіў [[Беларускі навукова-літаратурны гурток]] студэнтаў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], стварыў '''[[Стасіс Шымкус|літоўскі кампазітар]]'''. * [[Ісландыя]], не маючы ўласных [[Узброеныя сілы Ісландыі|узброеных сіл]], '''[[Атрад рэагавання на крызісныя сітуацыі|прыняла ўдзел]]''' у некалькіх місіях [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] і [[НАТА]]. * '''[[Паўночна-Усходні Грэнландскі нацыянальны парк|Самы вялікі]]''' [[нацыянальны парк]] свету размяшчаецца на [[Грэнландыя|Грэнландыі]]. == 5 ліпеня 2022 года == * Найвышэйшыя нерухомыя [[Дзюна|дзюны]] на Зямлі знаходзяцца ў пустыні '''[[Бадын-Джаран]]''' у [[Кітай|Кітаі]]. * Згодна легендзе, [[Ангкор|сталіца]] '''[[Кхмерская імперыя|Кхмерскай імперыі]]''' была заснавана непадалёк [[Танлесап|возера]] на месцы, дзе спыніўся [[слон]] манарха. * Княгіня '''[[Алогія]]''', жонка [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]], мела асобны двор у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і [[Дружына|дружыну]], роўную княжацкай. * З развіццём [[артылерыя|артылерыі]] на змену сярэднявечнай фартыфікацыі прыйшла '''[[бастыённая сістэма ўмацаванняў]]'''. * Беларускіх літаратараў на чужыне па [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] задзіночыла аб’яднанне '''«[[Шыпшына (літаратурнае аб’яднанне)|Шыпшына]]»'''. == 5 чэрвеня 2022 года == * Адзіным узорам дагістарычнага наскальнага мастацтва на тэрыторыі [[Грузія|Грузіі]] з’яўляюцца '''[[Трыялецкія петрогліфы]]'''. * На [[Тыбет|Тыбеце]] распаўсюджана асаблівая '''[[Тыбецкі будызм|форма практыкі]]''' [[Будызм|будысцкай рэлігіі]]. * '''[[Уверцюра]]''' ўзнікла ў [[Італія|Італіі]] XVII стагоддзя як уступ да [[опера|оперы]]. * У [[Стамбул]]е знаходзіцца '''[[Музей Адама Міцкевіча (Стамбул)|Музей Адама Міцкевіча]]''' з [[кенатаф|сімвалічнай магілай]] паэта. * Падчас [[эфіопа-эрытрэйскі канфлікт|эфіопа-эрытрэйскага канфлікту]] супрацьстаялі '''[[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі|расійскія]]''' і '''[[Група ўкраінскіх ваенных спецыялістаў у Эрытрэі|ўкраінскія]]''' вайскоўцы. * '''[[Клён ясенялісты]]''', завезены з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], сфарміраваў у [[Еўразія|Еўразіі]] другасны арэал і праяўляе інвазійныя ўласцівасці. == 3 мая 2022 года == * У выніку спалучэння старажытных культаў [[Тыбецкая мова|тыбецкіх]] народаў з [[будызм]]ам узнікла '''[[Бон (рэлігія)|сінкрэтычная рэлігія]]'''. * '''[[Новая Швецыя]]''' з’явілася на берагах ракі [[Дэлавэр (рака)|Дэлавэр]] на тэрыторыі сучасных амерыканскіх штатаў [[Дэлавэр]], [[Нью-Джэрсі]] і [[Пенсільванія]]. * [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўства Італія]] было абвешчана на чале з апошнім '''[[Сардзінскае каралеўства|сардзінскім]]''' каралём. * Адзіная '''[[Пратэст на Розенштрасэ|масавая дэманстрацыя немцаў]]''' у [[Трэці рэйх|Трэцім рэйху]] супраць дэпартацыі [[яўрэі|яўрэяў]] дамаглася выканання сваіх патрабаванняў. * Чалавечыя [[Кал|фекаліі]] ў бляшанцы былі прададзены на аўкцыёне за 220 тыс. еўра як '''[[Гаўно мастака|твор мастацтва]]'''. == 2 красавіка 2022 года == * [[Лічынка|Лічынкі]]-лептацэфалы '''[[вугрападобныя|вугрападобных]]''' марфалагічна вельмі адрозніваецца ад дарослых рыб. * '''[[Acta diurna|Пліты]]''' з напісанымі на іх паведамленнямі, якія штодзённа выстаўляліся на [[Рымскі форум|Рымскім форуме]], былі папярэднікамі [[Газета|газет]]. * Разам са Святым Мікалаем у дні [[Нараджэнне Хрыстова|Раства]] да благіх дзяцей прыходзіць '''[[Крампус|адмоўны персанаж]]''', каб пакараць іх за паводзіны. * Горад '''[[Отэпя]]''' носіць неафіцыйны тытул «зімовай сталіцы» [[Эстонія|Эстоніі]]. * '''[[Парашутны спорт]]''' уключае між іншым скачкі на дакладнасць прызямлення. == 20 студзеня 2022 года == * '''[[Сент-Чарльз (мыс)|Самы ўсходні пункт]]''' мацерыка [[Паўночная Амерыка]] знаходзіцца на паўвостраве [[Лабрадор (паўвостраў)|Лабрадор]]. * Некаторыя віды '''[[браканіды|наезнікаў-браканідаў]]''' выкарыстоўваюцца ў біялагічнай барацьбе са шкоднымі насякомымі. * Разбойнік Бармалей з казак [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]] атрымаў імя сугучнае назве '''[[Бармалеева вуліца|вуліцы]]''' ў [[Санкт-Пецярбург]]у. * Дыснееўскі [[Папялушка (мультфільм, 1950)|мультфільм]] 1950 года пра Папялушку стаў асновай рамантычнага фэнтэзійнага '''[[Папялушка (фільм, 2015)|рэмэйка]]''', агучанага і па-беларуску. * У вызваленні '''[[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|беларуса]]''' з лівійскага палону ўдзельнічаў [[Рамзан Ахматавіч Кадыраў|кіраўнік]] [[Чачня|Чачэнскай Рэспублікі]]. == 27 лістапада 2021 года == * '''[[Choanoflagellate|Тып]]''' аднаклетачных жгуціканосцаў разглядаецца як сястрынскі [[таксон]] да шматклетачных [[жывёлы|жывёл]]. * У [[самец|самцоў]] мушак '''[[дразафілы|дразафілаў]]''' шлюбныя паводзіны ўключаюць тан­цы і «пес­ні». * '''[[Радзівілаўская карта]]''' зямель [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] выдзяляецца незвычайнай для свайго часу дакладнасцю і багаццем дэталей. * Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] амерыканскі '''[[Віктар Гаральд Крулак|марскі пехацінец]]''' паабяцаў бутэльку [[віскі]] [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі|Джону Кенэдзі]], а выканаў сваё абяцанне, калі той ужо быў [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнтам]]. * Чэмпіёнам '''[[УЕХЛ у сезоне 1995/1996|першага сезона]]''' [[Усходне-еўрапейская хакейная ліга|Усходне-Еўрапейскай хакейнай лігі]] стаў клуб «[[ХК Нёман Гродна|Нёман]]» з [[Гродна]]. == 19 кастрычніка 2021 года == * Сярод [[карпавыя|карпавых]] рыб ёсць '''[[жэрах|адзіны]]''' тыповы [[драпежнік]]. * '''[[Глыбоцкія скамарохі-мядзведнікі|Глыбоцкія скамарохі]]''' прывучалі танцаваць [[буры мядзведзь|мядзведзяў]], перад тым абуваючы іх. * Беларуская памешчыца прайграла ў карты шмат грошай рускаму афіцэру і аддала замуж за яго сваю '''[[Аляксандра Свечына|дачку]]''', а завяршылася гісторыя пабудовай [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вярэйкі)|касцёла]] ў вёсцы [[Вярэйкі]]. * Пераход у [[праваслаўе]] і заручыны з губернатарскай дачкой не выратавалі '''[[Аляксандр Біспінг|беларускага памешчыка]]''' ад рэпрэсій. * Суд заняў бок '''[[Ян Каміль Біспінг|барона]]''', які забіў князя і беларускіх сялян. == 19 верасня 2021 года == * '''[[Фаралонавы астравы]]''', што ляжаць на захад ад [[Сан-Францыска]], з’яўляюцца месцам навуковых даследаванняў. * У гонар багіні [[Гера|Геры]] кожныя чатыры гады ладзіліся '''[[Герайскія гульні|спартыўныя спаборніцтвы]]''' ў бегу сярод дзяўчат. * Вядомы ліст [[Запарожская Сеч|запарожцаў]] турэцкаму султану па легендзе быў напісаны кашавым атаманам '''[[Іван Сірко|Іванам Сірко]]'''. * Каб не атрымаць статусу аса, '''[[Роберт Олдс|амерыканскі лётчык]]''' спецыяльна не збіваў варожыя самалёты. * У '''[[беларуска-літвінскія шахматы|беларуска-літвінскіх шахматах]]''' выкарыстоўваецца дошка памерам дзевяць на дзевяць клетак, а дадатковай фігурай стаў княжыч. == 13 жніўня 2021 года == * У '''[[Спіс ключоў Кансі|сістэме сімвалаў]]''' [[кітайскае пісьмо|кітайскага пісьма]] знакі расстаўлены ў парадку павелічэння колькасці [[рыса ў іерагліфіцы|рыс]]. * Вылучэнне '''[[перыяд фарміравання|перыяду фарміравання]]''' ў амерыканскай археалогіі з’яўляецца альтэрнатывай традыцыйнай перыядызацыі [[археалагічная культура|археалагічных культур]]. * Астравы '''[[Трындады-э-Марцін-Вас]]''' са складу бразільскага штата [[Эспірыту-Санту]] знаходзяцца ў акіяне больш як за 1100 км ад яго [[Віторыя (Бразілія)|сталіцы]]. * '''[[Гродзенскі палац Тызенгаўза|Палац Тызенгаўза]]''', які быў кампазіцыйным цэнтрам [[Гарадніца|Гарадніцы]], разбурылі ў 1915 годзе. * У былой '''[[Ваўчынае логава|сакрэтнай штаб-кватэры]]''' [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] зараз знаходзіцца музейная ўстанова. == 8 ліпеня 2021 года == * Навучэнцамі '''[[Шклоўская балетная школа|Шклоўскай балетнай школы]]''' былі прыгонныя з навакольных вёсак і мясцовыя кадэты. * '''[[Пуанты]]''' ўпершыню скарыстала італьянская балерына [[Марыя Тальёні]]. * '''[[Славамір Равіч|Беларускі падарожнік]]''' сустрэў у [[Гімалаі|Гімалаях]] {{нп5|снежны чалавек|снежнага чалавека|en|Yeti}}, аднак страціў жонку. * Жонка '''[[Флойд Джэймс Томпсан|амерыканскага афіцэра]]''', які трапіў у [[Амерыканскія ваеннапалонныя падчас вайны ў В’етнаме|в’етнамскі палон]], палічыла мужа нябожчыкам і знайшла сабе іншага. * '''[[Юань Лунпін|Кітайскага вучонага]]''' называюць «бацькам» гібрыднага [[рыс]]у. * Брат беларускага рэжысёра [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|Валерыя Мазынскага]] загінуў у '''[[Расстрэлы ў Сане (2013)|тэракце ў Емене]]'''. == 8 чэрвеня 2021 года == * '''[[Шасціпрамянёвыя каралы]]''' ў выкапнёвым стане вядомы з [[ардовікскі перыяд|ардовікскага перыяду]], а, магчыма, і раней. * Вандроўныя '''[[павукі-ваўкі]]''' не будуюць лоўчых сетак, а здабычу даганяюць скачкамі. * Месца пахавання '''[[Выкраданне расійскіх дыпламатаў у Іраку|выкрадзеных расійскіх дыпламатаў]]''' шукалі амаль шэсць гадоў. * Прадстаўнікі бакоў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|грамадзянскай вайны ў Лівіі]] неаднаразова '''[[Напады на пасольства Лівіі ў Мінску|ўступалі ў сутыкненні]]''' ў [[Мінск]]у. * Беларускія ўлады мэтанакіравана знішчаюць '''[[Дзік у Беларусі|папуляцыю]]''' [[дзік]]оў у краіне. == 28 сакавіка 2021 года == * Спелымі пладамі '''[[люфа|люфы]]''' карыстаюцца як мачалкамі. * Наскальны малюнак [[бабіруса|свінні-бабірусы]] ў '''[[Карставыя пячоры ў Маросе і Панкепе|карставых пячорах]]''' вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]] прызнаны найстаражытнейшым узорам выяўленчага мастацтва. * '''[[Эліэзер Бэн-Егуда|Адраджальнік іўрыта]]''' нарадзіўся на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]. * '''[[Абу Тахсін Аль-Салхі|Вядомы іракскі снайпер]]''', які змагаўся з [[ІДІЛ]], у маладосці наведаў [[БССР]]. * '''[[Ход каралевы (міні-серыял)|Найпапулярнейшы міні-серыял]]''' у гісторыі стрымінгавай платформы [[Netflix]] пра [[шахматы]]. == 7 лютага 2021 года == * У прыродзе вядомы '''[[глаўкацысціс|прыклад]]''' цеснага сімбіёзу бясколернай і [[сіне-зялёныя водарасці|сіне-зялёнай]] водарасцей. * У кіраўніцтва '''[[Арганізацыя вызвалення Палесціны|Арганізацыі вызвалення Палесціны]]''' ўваходзіў '''[[Ілан Галеві|яўрэй]]'''. * Па колькасці ахвяр '''[[Бхапальская катастрофа]]''' пераўзыходзіць [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскую]]. * Пошукі [[хімічная зброя|хімічнай зброі]] для '''[[Польскі вайсковы кантынгент у Іраку|польскага кантынгента]]''' ў [[Ірак]]у скончыліся выяўленнем французскіх ракет. * Лік 39 у [[Афганістан]]е '''[[Боязь ліку 39|асацыюецца]]''' з [[прастытуцыя]]й. * У двух [[курды|курдскіх]] аўтаномных рэгіёнаў склаліся '''[[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам|няпростыя адносіны]]'''. * '''[[Польскае Радыё]]''' вяшчае таксама і на [[беларуская мова|беларускай мове]]. == 15 снежня 2020 года == * '''[[Геня Жытамірскі|Яўрэйскі хлопчык]]''', які загінуў у канцэнтрацыйным лагеры падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], меў свой профіль у [[Facebook]]. * '''[[Джон Абізаід|Амерыканец]]''' напісаў навуковую працу аб [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], а праз шмат гадоў стаў паслом [[ЗША]] у гэтай краіне. * [[Футбол]]ьны клуб '''«[[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]»''' трыццаць пяць разоў станавіўся чэмпіёнам [[Аргенціна|Аргенціны]]. * У '''[[Мяне клічуць Чырвоны|рамане]]''' турэцкага пісьменніка [[Архан Памук|Архана Памука]] апавяданне вядуць труп, намаляваная манета і [[чырвоны колер]]. * У 2008 годзе адну з цэнтральных '''[[Вуліца Леніна (Полацк)|вуліц]]''' [[Полацк|самага старажытнага горада Беларусі]] перайменавалі ў гонар [[Ленін]]а. * Узнагароджанне [[Сі Цзіньпін|кітайскага лідара]] '''[[Ордэн «За ўмацаванне міру і дружбы»|беларускім ордэнам]]''' адбылося за паўгода да яго заснавання. == 15 лістапада 2020 года == * На [[Беларусь|Беларусі]] сустракаюцца прадстаўнікі дваццаці [[род, біялогія|родаў]] '''[[Спіс карапузікаў Беларусі|карапузікаў]]'''. * '''[[Аперацыя «Катэдж»|Вызваленне]]''' цалкам пустога ад ворага [[Кыска|вострава]] забрала жыцці трохсот амерыканскіх [[Ваенны|байцоў]]. * '''«[[Саліван Рой|Чалавек-грамаадвод]]»''' перажыў сем удараў [[Маланка|маланкі]]. * '''[[Акадэмічны асяродак|Беларускія дысідэнты]]''' ажыццяўлялі дзейнасць між іншым у [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * Заснавальнікам [[Сірыя|сірыйскіх]] «[[Белыя каскі|Белых касак]]» стаў '''[[Джэймс Ле Мезур’е|брытанец французскага паходжання]]''' з [[Сінгапур]]а. * Афіцыйным гарадскім святам [[Мінск]]а з’яўляецца '''[[Дзень танкіста (фестываль)|фестываль аматараў]]''' камп’ютарнай гульні «[[World of Tanks]]». == 11 кастрычніка 2020 года == * Ірландцы [[Патрык Куінлан]] і [[Майкл Хоар]] '''[[Аблога Жадавіля|змагаліся]]''' супраць адзін аднаго ў далёкім афрыканскім [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Конга]]. * '''[[Васіль Шаўчэнка|Атамана з Магілёўшчыны]]''' савецкія ўлады знішчылі толькі на пяты год. * Самы доўгі '''[[Дар Паможа|парусны карабель]]''' у свеце стаіць на прычале ў [[Гдыня|Гдыні]]. * П’еса '''«[[Белая хвароба (п’еса)|Белая хвароба]]»''' [[Карэл Чапек|Карэла Чапека]] прадказала і [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|акупацыю Чэхаславакіі]], і [[Пандэмія COVID-19|пандэмію каранавіруса]]. * Беларускі '''[[Анатоль Нарцысавіч Занеўскі|графічны дызайнер]]''' стаў сааўтарам [[Герб Таджыкістана|герба]] і [[Сцяг Таджыкістана|сцяга]] [[Таджыкістан]]а. * '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Парфяновіч|Трохразовы алімпійскі чэмпіён]]''' удзельнічаў у галадоўцы, каб дамагчыся разгляду ў [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|беларускім парламенце]] змяненняў у выбарчы кодэкс. == 14 ліпеня 2020 года == * '''[[Камчацкі краб]]''' мае масу да 7 кг. * '''[[Рыба-нож]]''' здольная заплываць ва ўкрыцці «заднім ходам». * '''[[Ліпічанская пушча]]''' атрымала назву ад колішняга [[Ліпічна|двара Чацвярцінскіх]]. * Заблукалыя [[Перапіс насельніцтва|перапісчыкі]] паслужылі падставай да '''[[Агашэрская вайна|ваеннага канфлікту]]''' паміж [[Малі]] і [[Буркіна-Фасо]]. * На '''[[падляшская мікрамова|падляшскім дыялекце]]''' беларускай мовы адбываюцца тэатральныя паказы. * '''[[Паца-Ваца|Папулярны вядучы]]''' тэлеканала [[Беларусь 1|БТ]] згодна з легендай выпадкова трапіў на [[зямля (планета)|Зямлю]] і адкрыў для сабе свет [[Мультыплікацыя|анімацыі]]. == 14 чэрвеня 2020 года == * '''[[Хмызняковы смоўж]]''' улоўлівае пах корму на адлегласпі да 1,5—2 м. * Сярод усіх вандроўных [[жывёлы|жывёл]] cамыя далёкія міграцыі робіць '''[[крачка палярная|палярная крачка]]'''. * Доказам віны '''[[Антон Прушынскі|пачынальніка беларускай фатаграфіі]]''', высланага ў [[Сібір]] пасля [[Паўстанне 1863 года|паўстання 1863 года]], было [[крэсла]]. * '''[[VI летнія Алімпійскія гульні]]''' не былі праведзены з-за выбуху [[Першая сусветная вайна|вайны]]. * Практычна ўся [[нафта]] і прадукты з яе, што вырабляюцца ў [[ЗША]], праходзяць праз інфраструктуру горада '''[[Кушынг (Аклахома)|Кушынга]]'''. * [[Камета]] '''[[C/2019 Y4 (ATLAS)]]''' магла стаць адным з самых яркіх аб’ектаў на небасхіле ў маі 2020 года, калі б не разбурылася ў красавіку. == 29 красавіка 2020 года == * '''[[Нільская гусь]]''' уваходзіць у спіс самых небяспечных відаў-інтрадуцэнтаў у [[Еўропа|Еўропе]]. * Статус '''[[Пагірай (Воранаўскі раён)|колішняга эксклава]]''' [[Літва|Літвы]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] дакладна не вызначаны. * Сярод [[беларусы ЗША|беларусаў ЗША]] мелася спроба стварэння '''[[Беларуская праваслаўна-каталіцкая субожня|альтэрнатыўнай царквы]]''', арыентаванай на яднанне [[праваслаўе|праваслаўных]] і [[каталіцызм|католікаў]]. * '''[[Украінскія міратворцы ў Іраку|Украінскія міратворцы]]''' ў [[Ірак]]у зараблялі менш за іншых [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|членаў кааліцыі]] і пры гэтым мелі самыя працяглыя камандзіроўкі. * Цэнтральнай сілай для пабудовы дэмакратычнай дзяржавы ў [[Туніс]]е пасля [[Рэвалюцыя ў Тунісе (2010—2011)|рэвалюцыі]] стала група з '''[[Квартэт нацыянальнага дыялогу ў Тунісе|чатырох арганізацый]]'''. * '''[[Гістарычны слоўнік беларускай мовы|Гістарычны слоўнік]]''' [[беларуская мова|беларускай мовы]] ўключае 37 выпускаў, якія выходзілі на працягу 35 гадоў. == 19 сакавіка 2020 года == * Самыя старыя '''[[дасонечныя зярняты|цвёрдыя рэчывы]]''' на [[планета Зямля|Зямлі]] паводле ўзросту пераўзыходзяць [[Сонечная сістэма|Сонечную сістэму]]. * [[Грыбы]] '''[[Драпежныя грыбы|палююць]]''' на [[Нематоды|жывёл]] не толькі ў [[Фантастыка|фантастычных кнігах]]. * Часам '''[[Гульня ненапраўду|такія дзеянні]]''', як '''[[Бабкі (гульня з пяском)|гульня з пяском]]''', лічаць формай зносін з духамі ці д’ябламі. * '''[[Старажытныя пуэбла]]''' — адна з найбольш славутых дакалумбавых [[археалагічная культура|археалагічных культур]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. * Варыяцыя «[[герб «Пагоня»|Пагоні]]», калі яздок трымае дзіду ўперавес, вядома толькі на '''[[герб Ліпнішак|гарадскім гербе]]''' [[Ліпнішкі|Ліпнішак]]. * '''[[Квакіютль|Яскравых прадстаўнікоў]]''' дыянісійскага тыпу культуры антраполаг [[Рут Бенедыкт]] знайшла ў [[Брытанская Калумбія|Брытанскай Калумбіі]]. * Яўрэяў-стваральнікаў '''[[Яма (мемарыял)|помніка ахвярам]]''' [[Мінскае гета|Мінскага гета]] саслалі за яго ў [[ГУЛАГ]]. == 16 лютага 2020 года == * Можна арганізаваць кіраваную [[Тэрмаядзерная рэакцыя|тэрмаядзерную рэакцыю]] ў '''[[Фузар Фарнсуорта — Хірша|хатніх умовах]]'''. * У атачэнні '''[[Галактыка Андрамеды|Туманнасці Андрамеды]]''' выяўлены дзясятак карлікавых [[галактыка|галактык]]-спадарожнікаў. * '''[[Юравіцкае ўзвышша]]''' аддзялілася ад [[Мазырская града|Мазырскай грады]] ў выніку прарыву яе водамі ракі [[рака Прыпяць|Прыпяць]]. * З’яўленне ў '''[[імхі|імхоў]]''' [[тканка|тканак]] — гэта вынік іх прыстасавання да наземнага спосабу жыцця. * Адна з найбуйнейшых '''[[кітайскі весланос|прэснаводнах рыб]]''' у свеце была прызнана вымерлай. * [[Вуліца Камісара Крылова (Віцебск)|Вуліца]] ў цэнтры [[Віцебск]]а названая ў гонар '''[[Сямён Мікалаевіч Крылоў|камісара]]''', які дабіваўся, каб [[Віцебская губерня|Віцебшчына]] выйшла са складу [[ССРБ|Беларусі]]. == 17 студзеня 2020 года == * Адрозніваецца каля 1600 [[від, біялогія|відаў]] '''[[бягонія|бягоній]]'''. * На [[меданосная пчала|меданосных пчол]] палюе '''[[пчаліны воўк]]'''. * '''[[Стары будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|Стары будынак]]''' [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] цяпер займае [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савет Рэспублікі]]. * Самы выніковы [[ЗША|амерыканскі]] [[снайпер]] '''[[Крыс Кайл]]''' атрымаў сваю першую вінтоўку ў падарунак ад бацькі ва ўзросце васьмі гадоў. == 19 снежня 2019 года == * На '''[[Ксавер’еўскія могілкі|полацкіх могілках]]''' пахаваныя два баварскія генералы. * Амерыканскі прафесар матэматыкі '''[[Стэфан Варшаўскі]]''' нарадзіўся ў беларускім горадзе [[Ліда]]. * У гонар [[Бялыніцкі абраз Божай Маці|Бялыніцкага абраза Божай Маці]] быў пабудаваны '''[[Царква ў гонар Іконы Бялыніцкай Божай Маці|праваслаўны храм]]'''. * Песня «[[Бу-бу]]» належыць творчасці рок-гурта '''«[[Ы.Ы.Ы.]]»''' == 7 лістапада 2019 года == * Расліны не толькі [[Геатрапізм|накіроўваюць]] і '''[[каранёвы чахольчык|абараняюць]]''' свае [[корань расліны|карані]] ад механічных пашкоджванняў, але і змазваюць іх для лепшага прасоўвання ў [[глеба|глебе]]. * У хроніцы «[[Дзеянні данаў]]» апісваецца '''[[захоп Полацка Фродзі І|легендарная падзея]]''', калі дзякуючы ваеннай хітрасці быў захоплены [[Полацк]]. * Доўгі час [[Бывайце здаровы|песню]] [[Адам Герасімавіч Русак|беларускага аўтара]] лічылі ці то народнай, ці то прыпісвалі '''[[Міхаіл Васільевіч Ісакоўскі|рускаму паэту]]'''. * У 1950-х гадах у [[Косіна (Лагойскі раён)|вёсцы]] пад [[Лагойск]]ам хадзіў '''[[Косінскі тралейбус|тралейбус]]'''. == 12 верасня 2019 года == * '''[[Масляк летні|Летнія грыбы-маслякі]]''' не маюць характэрнага кольца на ножцы. * У XVIII стагоддзі '''[[Налібоцкая шкляная мануфактура]]''' была па-за канкурэнцыяй у [[ВКЛ]] ды прадавала свае вырабы за мяжу. * '''[[Джон Мішук|Першы хакеіст]]''' з [[Беларусь|Беларусі]] дэбютаваў у [[НХЛ]] у 1961 годзе. * З 1969 па 1972 год у межах праграмы «[[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]]» на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] высаджваліся '''[[Спіс людзей, якія пабывалі на Месяцы|12 астранаўтаў]]''' [[ЗША]]. * '''[[Дхарахара|Галоўная славутасць]]''' [[Катманду]] была ў 2015 годзе разбурана [[землетрасенне]]м. == 2 ліпеня 2019 года == * Для барацьбы з [[тлі|тлямі]] ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] былі інтрадукаваны '''[[кароўка сямікропкавая|божыя кароўкі]]'''. * '''[[Цытадэль Брэсцкай крэпасці|Цытадэль]]''' [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]] размешчана на месцы вакольнага горада летапіснага [[Берасце|Берасця]]. * Прэзідэнт [[Чылі]] [[Сальвадор Альендэ]] пазнаёміўся з '''[[Артэнсія Бусі дэ Альендэ|будучай жонкай]]''' падчас землятрусу ў [[Сант’яга]]. * [[Гродна|Гродзенскія]] [[хіпі]] правялі ўнікальную для [[БССР]] '''[[Дэманстрацыя хіпі ў Гродне|акцыю грамадзянскага непадпарадкавання]]'''. == 20 мая 2019 года == * У [[стракозы|стракоз]] '''[[прыгажуня-дзяўчына|прыгажунь-дзяўчын]]''' [[самец|самцы]] сіняга колеру. * Свойскія '''[[палескія коні]]''' паходзяць ад [[тарпан]]аў. * '''[[Даньян-Куньшаньскі віядук|Самы доўгі мост]]''' свету ўзведзены як частка высакахуткаснай чыгункі ў [[Кітай|Кітаі]]. * [[Евангельскія хрысціяне]] [[Украіна|Украіны]] маюць уласную '''[[Львоўская багаслоўская семінарыя|вышэйшую навучальную ўстанову]]'''. == 9 красавіка 2019 года == * '''[[Сыраежка шэрая|Шэрыя сыраежкі]]''' растуць пераважна ў сухіх хвойных лясах. * Плады '''[[манстэра прывабная|манстэры прывабнай]]''' можна ўжываць у ежу. * Лічынкі насякомых '''''[[Helaeomyia petrolei]]''''' здольныя жыць у нафтавых лужынах і праглынаць у вялікай колькасці [[Нафта|нафту]] і [[асфальт]]. * У жыцці '''[[Давыд Львовіч Глінскі|ваеннага ўрача]]''' аб’ядналіся семінарыя, вопыты з сабакамі [[Іван Пятровіч Паўлаў|Паўлава]], кавалерыя і падарожжы па Індыі і Эфіопіі. == 21 лютага 2019 года == * Характэрнай асаблівасцю [[клетка|клетак]] водарасці '''[[зігнема|зігнемы]]''' з’яўляюцца буйныя, зоркападобныя [[хларапласт]]ы. * Першая ў гісторыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] '''[[Саламея Русецкая|жанчына-лекарка]]''' працавала пры гарэме турэцкага султана, расійскім і аўстрыйскім імператарскіх дварах. * Салістка [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі]] '''[[Барбара Вержбаловіч]]''' жыла з 1944 года ў эміграцыі. * У 2018 годзе адбылася першая цырымонія ўзнагароджання [[кінематограф|кінематаграфістаў]] '''«[[I Рэспубліканскі конкурс «Нацыянальная кінапрэмія Беларусі»|беларускім Оскарам]]»'''. == 8 студзеня 2019 года == * [[Ганконг (востраў)|Востраў Ганконг]] — '''[[Лантау|не самы вялікі]]''' востраў [[Ганконг|раёна Ганконг]]. * Старажытныя індусы '''[[Індыйская каліграфія|прыгожа пісалі]]''' і на [[Калоны Ашокі|калонах]], і на бяросце, і на пальмавым лісці. * Супрацоўнік у [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|беларускім аддзеле радыёстанцыі «Свабода»]] '''[[Сымон Кандыбовіч]]''' быў раней членам ЦК КП(б)Б. * [[Архан Памук|Пісьменнік]] атрымаў [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|адну]] прэмію дзякуючы пошуку душы [[Стамбул|роднага горада]], а [[:en:Prix Médicis|іншую]] — за '''[[Снег (раман)|раман]]''' пра няродны яму [[Карс|горад]]. * '''[[Кабус бен Саід|Султан Амана]]''' два гады праслужыў у брытанскiм пяхотным батальёне. == 4 снежня 2018 года == * Вядомая '''[[Аціках бінт Язід|толькі адзіная жанчына]]''', якая была ў сваяцкіх адносінах адразу з 12 халіфамі. * У '''«[[Скарбніца таямніц|Скарбніцы таямніц]]»''' [[Нізамі Гянджэві|Нізамі]] раскрыў містыку водару [[ружа|ружы]]. * Беларускае біблейскае таварыства было заснавана ў [[1816]] годзе '''[[Роберт Пінкертон|англійскім місіянерам]]'''. * Эмігрант '''[[Юрый Жывіца]]''' заснаваў у [[Германія|Германіі]] '''[[Беларускі музей (Ляймен)|беларускі музей]]''' і ўсталяваў помнік загінулым у 1939—1945 беларусам. * Сям’я '''[[Аслан Аліевіч Масхадаў|Аслана Масхадава]]''' цяпер жыве ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], там жа жыве [[Мікаэль Стуршо|галоўны спонсар]] '''«[[Каўказ-цэнтр|Каўказ-Цэнтра]]»'''. * Стары аўтамабіль «Пежо», няспраўны халадзільнік, тры гітары і чатыры веласіпеды — уся ўласная маёмасць '''[[Томас Санкарэ|першага прэзiдэнта Буркіна-Фасо]]'''. == 4 лістапада 2018 года == * '''[[Серабрыстыя воблакі]]''' з’яўляюцца ў верхняй частцы [[мезасфера|мезасферы]] на вышыні больш за 70 км. * [[Лічынка|Лічынкі]] '''[[дрывасек-скурнік|дрывасека-скурніка]]''' аддаюць перавагу драўніне [[дуб]]а і [[граб]]а. * Для [[археалогія|археолагаў]] і [[Палеанталогія|палеантолагаў]] сляды сур’ёзных захворванняў на {{нп3|Захаванне і аднаўленне чалавечых астанкаў|касцявых парэштках||Conservation and restoration of human remains}} '''[[Астэалагічны парадокс|могуць быць сведчаннем]]''' выдатнага [[імунітэт]]у і выключнага [[Здароўе|здароўя]] і наадварот. * Больш за два стагоддзі вядзецца спрэчка аб тым, дзе знаходзіцца '''[[геаграфічны цэнтр Еўропы]]'''. == 5 жніўня 2018 года == * Для стварэння [[каламбур]]аў, [[эпіграма|эпіграм]] і жартаў часта выкарыстоўваецца '''[[амонім|аманімія]]'''. * '''[[Папяровая фабрыка Дзяржзнака]]''' [[Беларусь|Беларусі]] знаходзіцца ў горадзе [[Барысаў|Барысаве]]. * '''[[XII Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур|Рэспубліканскі фестываль]]''' паказвае, што сярод [[Насельніцтва Беларусі|жыхароў Беларусі]] налічваецца больш за 40 нацыянальнасцей. * [[Нігерыя]] на сёняшні дзень першая краіна [[Афрыка|Афрыкі]] па памерах '''[[эканоміка Нігерыі|гаспадаркі]]'''. == 24 чэрвеня 2018 года == * Рыба '''[[анабас]]''' поўзае па сушы, дыхае атмасферным паветрам, а ў сухі сезон упадае ў спячку. * '''[[Нетапыр-карлік|Самы дробны від]]''' [[рукакрылыя|рукакрылых]] Беларусі на зімоўку адлятае ў Цэнтральную Еўропу і Закарпацце. * Узамен драўляных фігур святых, забраных з '''[[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Квасоўка)|касцёла]]''' ў [[Квасоўка|Квасоўцы]] ў [[Гродзенскі музея гісторыі рэлігіі|гродзенскі музей]], былі выкананы новыя. * Да праваабарончай дзейнасці '''[[Таццяна Сяргееўна Процька|першы старшыня]]''' [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|БХК]] ішла праз [[фізіка|фізіку]] і [[філасофія|філасофію]]. == 22 мая 2018 года == * [[Вока|Вочы]] '''[[вертуны|жукоў-вертуноў]]''' падзелены на дзве палавіны, каб бачыць і над вадой, і пад вадой. * Пачатак [[прамянёвапёрыя рыбы|прамянёвапёрым рыбам]], магчыма, далі прымітыўныя '''[[акантоды]]'''. * На '''[[Мсцібаўскае гарадзішча|Мсцібаўскім гарадзішчы]]''' ў сярэднявеччы існаваў [[замак]]. * Пабудова, якую называюць '''«[[Сядзібна-паркавы комплекс Вадэйкаў (Галавічполе)|домам Вадэйкаў]]»''' у [[Галавічполе|Галавічполі]], насамрэч належала [[Ежы Іваноўскі|Ежы Іваноўскаму]]. * У нямецкіх [[канцлагер]]ах трымалі ў тым ліку членаў '''[[Род Вітэльсбахаў|каралеўскага дому]]''', які выступаў супраць [[нацысты|нацысцкага рэжыму]]. == 22 красавіка 2018 года == * [[Куст]]ы '''[[жаўталоз]]у''' выкарыстоўваюцца для жывых агароджаў, прут ідзе па тонкае пляценне. * Калі '''[[касцёл Святога Юрыя (Беліца)|касцёл Святога Юрыя]]''' ў [[Беліца (Лідскі раён)|Беліцы]] быў забраны пад праваслаўную царкву, функцыю каталіцкай святыні выконвала '''[[капліца Маці Божай Ружанцовай (Беліца)|капліца Маці Божай Ружанцовай]]'''. * [[Іван Люцыянавіч Неслухоўскі|Іван Неслухоўскі]] ў вітальным слове трупе '''[[Міхаіл Пятровіч Старыцкі|ўкраінскага рэжысёра]]''' ўпершыню падпісаўся [[Янка Лучына|псеўданімам]], з якім увайшоў у гісторыю беларускай літаратуры. * '''[[Вайна за незалежнасць Мазамбіка|Вайна за незалежнасць]]''' [[Мазамбік]]а насiла партызанскі характар. == 24 сакавіка 2018 года == * '''[[Склепавы павук|Склепавыя павукі]]''' селяцца ў трубцы з павуціны, а перад уваходамі раскідваюць лоўчыя сеці. * '''[[Шумеры|Вынаходнікі]]''' [[Ганчарства|ганчарнага]] кола, [[плуг]]а, [[арка|аркі]] і [[купал]]а жылі ў [[Старажытная Месапатамія|Старажытнай Месапатаміі]]. * [[Сілі|Астравы]] ля [[Корнуал]]а і [[Нідэрланды]] '''[[Трохсоттрыццаціпяцігадовая вайна|«ваявалі» 335 гадоў]]'''. * '''[[Камерунская кампанія]]''' [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] часам перакідвалася на тэрыторыю суседняй [[Нігерыя|Нігерыі]]. == 24 лютага 2018 года == * Калі хочаце, каб сорак дзён зліліся ў адзін, паспрабуйце напісаць '''[[Кніга Дзімы|кнігу]]'''. * '''[[B-мезон]]ы''' складаюцца з [[b-кварк|b-антыкварка]] і [[u-кварк|верхняга]], [[d-кварк|ніжняга]], [[s-кварк|дзіўнага]] ці [[c-кварк|чароўнага]] [[кварк]]а. * У індыйскага '''[[шкляны акунь|шклянога акуня]]''' скрозь празрыстае цела бачны [[пазваночнік]] і [[плавальны пузыр]]. * '''[[Кумдах|Прапрабацька]]''' сучаснай {{нп3|Супервокладка|супервокладкі|ru|Суперобложка}} з’явіўся болей за тысячагоддзе таму, багата ўпрыгожваўся, мог насіцца на поясе або шыі і прыносіў выгоды. == 15 студзеня 2018 года == * Часам добра складзены '''[[Ліндская храмавая хроніка|спіс падарункаў]]''' становіцца больш каштоўным, чым самі падарункі. * '''[[Шклянніцы|Матылі-шклянніцы]]''' вельмі падобныя да джалячых [[перапончатакрылыя|перапончатакрылых]]. * [[Мядзведзь белы|Белыя мядзведзі]], якія адседзелі свой тэрмін у '''[[Турма для белых мядзведзяў|турме]]''', могуць праляцець на [[Верталёт|верталёце]] над [[Гудзонаў заліў|Гудзонавым залівам]]. * Савецкі навуковец лічыў, што [[Нізамі Гянджэві|сярэдневяковы паэт]] '''[[Іскандэр-намэ|прадказаў]]''' з’яўленне [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * Цяперашні '''[[Сааранбай Шарыпавіч Жаэнбекаў|Прэзідэнт]]''' [[Кыргызстан]]а стаў аўтарам Інтэрнэт-мема. * '''[[Курт Расел|Амерыканскага акцёра]]''' для ролі ў '''[[Вартавыя Галактыкі 2|фільме 2017 года]]''' камп’ютарна амаладзілі выкарыстаннем кадраў з '''[[Ужываныя аўтамабілі|фільма 1980 года]]'''. * У 2017 годзе ў [[Абу-Дабі|сталіцы]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] адкрыўся '''[[Луўр Абу-Дабі|свой Луўр]]'''. == 15 снежня 2017 года == * '''[[Варацішын крыж|Адзін]]''' з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]] цяпер знаходзіцца ў прыватным двары. * '''[[Дывановая старонка|Дыванамі]]''' можна ўпрыгожыць не толькі сцены і падлогу, але і старонкі кніг. * '''[[Маргіналіі|Чытацкія паметы]]''' [[Вальтэр]]а былі надрукаваныя асобным выданнем у некалькі тамоў. * Найбуйнейшы нямецкі '''[[Tirpitz (1939)|лінкар]]''' часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (''на фота'') не здзейсніў ніводнага выстралу па суднах праціўніка. * Да 200-годдзя смерці [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] '''[[Помнік Тадэвушу Касцюшку (Золатурн)|помнік яму]]''' быў усталяваны ў [[Швейцарыя|швейцарскім]] [[Золатурн]]е. == 17 лістапада 2017 года == * У '''[[юкагірская мова|юкагірскай мове]]''' адсутнічаюць [[прыметнік]]і. * Дрэвы ўмеюць '''[[Сарамлівасць кроны|саромецца]]'''. * [[Лісце]] '''[[арэх шэры|шэрага арэха]]''' дасягае паўметровай даўжыні. * Шыпы '''[[хвастаколавыя|скатаў-хвастаколаў]]''' небяспечныя для чалавека. * [[камсамол|Маладыя камуністы]] [[беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|беларускага ВНУ]] зладзілі першы ў [[саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|краіне]] '''[[першы фестываль біт-ансамбляў Мінска|рок-фестываль]]'''. == 17 кастрычніка 2017 года == * Самыя старажытныя '''[[страматаліты|арганічныя рэшткі]]''' на [[Планета Зямля|Зямлі]] — прадукты жыццядзейнасці [[сіне-зялёныя водарасці|сіне-зялёных водарасцей]]. * '''[[Цукровыя грыбы]]''' маюць вялікае практычнае значэнне. * [[Янка Купала]] прысвяціў адзін з вершаў '''[[Карзюкі|вёсцы]]''' ў сучасных межах [[Горад Мінск|Мінска]]. * П’яны вадзіцель грузавіка збіў '''[[Дрэва Тэнерэ|самае самотнае дрэва]]''' на Зямлі. == 19 жніўня 2017 года == * Згодна [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] '''[[Папараць-кветка|чароўная расліна]]''', што з’яўляецца ў [[Купалле|купальскую ноч]], надае [[чалавек]]у здольнасць разумець мову [[жывёлы|жывёл]] і [[дрэва|дрэў]] * На поўдні [[Бразілія|Бразіліі]] сустракаецца '''[[Regnellidium diphyllum|земнаводная папараць]]''', якая мае толькі два лісткі * Першым даследчыкам [[беларускае народнае мастацтва|беларускага народнага мастацтва]] стаў '''[[Альберт Іпель|нямецкі археолаг]]''' * '''[[Лявон Белы|Два]] [[Міхась Белы|пляменнікі]]''' [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] былі асуджаны да лагераў за выступленні супраць [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] * '''[[Б’ярні Бенедыктсан (1970)|Дзеючы прэм’ер-міністр]]''' [[Ісландыя|Ісландыі]] нарадзіўся ў [[1970|год]] смерці свайго '''[[Б’ярні Бенедыктсан (1908—1970)|поўнага цёзкі]]''', які займаў [[Прэм’ер-міністр Ісландыі|тую ж пасаду]] == 17 чэрвеня 2017 года == * У [[Індыя|Індыі]] і [[Бірма|Бірме]] водзяцца '''[[лябіёза|рыбы]]''', у якіх [[блакітны колер|блакітныя]] плаўнікі маюць [[самка|самкі]], а чырванаватыя — [[самец|самцы]]. * Ад старажытнай [[Вялікая Маравія|славянскай дзяржавы]] засталася толькі '''[[Царква Святой Маргарыты Антыяхійскай, Копчаны|цэркаўка]]'''. * Да 1000-годдзя [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]] была рэканструявана '''[[Брама-званіца Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра|брама-званіца]]''' [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. * '''[[Галодная зіма 1944 года, Нідэрланды|Масавы голад]]''' у [[Нідэрланды|высакаразвітай еўрапейскай краіне]] зрабіў вялікі ўнёсак у медыцынскія даследаванні. * '''[[Подых навальніцы, фільм|Навальніца]]''' [[Віктар Цімафеевіч Тураў|народнага артыста]] амаль не адрозніваецца ад навальніцы [[Іван Паўлавіч Мележ|народнага пісьменніка]]. == 15 мая 2017 года == * Бляск '''[[пераменная зорка|некаторых зорак]]''' перыядычна змяняецца. * З пункту погляду '''[[пазнанне|пазнання]]''' [[любоў]] сцвярджае каштоўнасць таго, на каго накіравана гэта пачуццё. * '''[[Егішэ Чарэнц|Класік]]''' [[Армянская літаратура|армянскай літаратуры]] назваў свой раман пра жыццё армянскага народа ў гонар '''[[Наіры, народ|урарцкага племя]]'''. * '''[[Пачакун|Скульптура сучаснай галандскай мастачкі]]''' стала ўвасабленнем усеагульнага застою і згалення ў краінах [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. * '''[[Армянская сакрэтная армія вызвалення Арменіі|Тэрарыстычная арганізацыя]]''' каля 20 гадоў змагалася за прызнанне [[Турцыя]]й факту [[Генацыд армян|генацыду армян]]. == 15 красавіка 2017 года == * Рэліктавая '''[[глейная рыба]]''' з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] можа дыхаць атмасферным паветрам. * Шчотачка на канцы языка дапамагае '''[[лоры|папугаям лоры]]''' збіраць з кветак [[пылок]] і [[нектар, цукрысты сок|нектар]]. * '''[[Роберт Гвіскар|Правадыр]]''' [[нарманы|нарманаў]] у сярэдзіне XI ст. валодаў Паўднёвай Італіяй і [[Сіцылія]]й. * '''[[Браты Райт|Вынаходнікі]]''' [[самалёт]]а пачыналі з вытворчасці [[ровар]]аў. * Каб атрымаць сусветную вядомасць '''[[Аляксандра Аляксандраўна Белінг|опернай спявачцы]]''', давялося пагуляцца ў лялькі. == 9 лютага 2017 года == * '''[[Зааспоры|Споры]]''' [[водарасці|водарасцей]] і некаторых [[грыбы|грыбоў]] перамяшчаюцца ў вадзе з дапамогай жгуцікаў. * Існуе гістарычная '''[[Армянская сістэма злічэння|сістэма злічэння]]''', створаная з выкарыстаннем [[маюскул|вялікіх літар]] '''[[армянскі алфавіт|армянскага алфавіта]]'''. * '''[[Замкавая царква, Мінск|Першы храм]]''' [[Мінск|сталіцы Беларусі]] так і не быў дабудаваны. * '''[[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Сар'я|Неагатычны касцёл]]''' у [[Аграгарадок Сар'я|Сар’і]] быў канфіскаваны ўладамі з фармулёўкай «за хараство». * У акваторыі [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], на [[экватар]]ы, каля [[Востраў Кірыцімаці|вострава Калядаў]] размяшчаецца '''[[Марскі старт|плавучы касмадром]]'''. == 9 студзеня 2017 года == * Імёны ахвярадаўцаў, на сродкі якіх быў узведзены '''[[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла, Старыя Васілішкі|каталіцкі храм]]''' у вёсцы [[Старыя Васілішкі]] на Гродзеншчыне, пасля замазалі [[цэмент]]ам. * Штаб-кватэра '''[[Расійская фашысцкая партыя|расійскіх фашыстаў]]''' размяшчалася за {{нп5|Горад Маньчжурыя|3 км|ru|Маньчжурия (город)}} па іншы бок ад савецка-кітайскай граніцы. * Перыяд кіравання венгерскага '''[[Янаш Кадар|палітычнага дзеяча]]''' называлі {{нп5|Кадарызм|гуляш-камунізмам|ru|Кадаризм}}. * '''[[Людзі на балоце, фільм|Беларускі фільм]]''' пра [[Палессе]] быў зняты ў [[Горад Ялта|Крыме]] і на [[Вёска Домжарыцы|Віцебшчыне]]. == 9 снежня 2016 года == * Меркаванне, што на [[Беларусь|Беларусі]] жывуць '''[[вожык звычайны|звычайныя вожыкі]]''', аспрэчваецца апошнімі навуковымі дадзенымі. * '''[[Ганна Давія Бернуцці|Італьянская оперная спявачка]]''' выступала ў [[Слонімскі тэатр Агінскага|Слоніме]], [[Тэатр Антонія Тызенгаўза|Гродне]] і [[Горад Магілёў|Магілёве]], акруціла {{нп3|Аляксандр Андрэевіч Безбародка|рускага князя|ru|Безбородко, Александр Андреевич}} і была выслана з [[Расійская імперыя|Расіі]]. * Пасля закрыцця на [[Лідскі павет|Лідчыне]] царскімі ўладамі кляштара [[дамініканцы|дамініканцаў]] заняпала і знікла '''[[Урочышча Ельня, Лідскі раён|прылеглае паселішча]]'''. * Загадка знікнення '''[[Марцін Борман|нацысцкага злачынца]]''' 50 гадоў была прадметам для спрэчак. == 31 жніўня 2016 года == * [[Шарль Кулон|Французскі вучоны]] ўстанавіў '''[[закон Кулона|залежнасць]]''' сіл электрычнага ўзаемадзеяння цел з дапамогай вынайдзеных ім [[круцільныя вагі|адмысловых шаляў]]. * Найбольш проста арганізаваная '''[[рыніяфіты|група вышэйшых раслін]]''' не мела [[лісце|лісця]] і [[корань расліны|каранёў]]. * '''[[Эчміядзінскі кафедральны сабор|Галоўны храм]]''' [[Армянская апостальская царква|Армянскай апостальскай царквы]] лічыцца адным з самых старажытных [[хрысціянства|хрысціянскіх]] храмаў у свеце. * Адзін з [[Томас Джэферсан|заснавальнікаў]] [[ЗША|дзяржавы ў Паўночнай Амерыцы]] памёр роўна праз 50 год пасля прыняцця [[Дэкларацыя незалежнасці ЗША|Дэкларацыі аб незалежнасці]]. * У [[горад Смаргонь|беларускім горадзе]] ўпершыню пачалі рабіць папулярны '''[[Абаранкі|хлебабулачны выраб]]''' і стварылі '''[[Смаргонская акадэмія|школу дрэсіроўкі мядзведзяў]]'''. * '''[[Генрых Мхітаран|Прадстаўнік армянскай футбольнай дынастыі]]''' з’яўляецца лепшым бамбардзірам [[Украінская Прэм'ер-ліга|чэмпіянату Украіны па футболе]]. == 26 мая 2016 года == * У асяроддзях з рэзка выражанымі неаднароднасцямі назіраецца '''[[дыфракцыя|з’ява адхілення хваль]]'''. * Спеў '''[[чаротаўка балотная|балотнай чаротаўкі]]''' ўключае мноства імітацый іншых [[біялагічны від|відаў]]. * '''[[Дабрылава Евангелле|Кніга XII стагоддзя]]''', пакінуўшы [[бібліятэка Івана Грознага|бібліятэку Івана Грознага]], праз 250 гадоў знайшлася ў [[горад Гомель|Гомелі]]. * Дом '''[[Валянцін Бакфарк|найвялікшага лютніста]]''' свайго часу ў [[Горад Вільнюс|Вільні]] быў знесены за яго [[шпіянаж]] на карысць [[Герцагства Прусія|прускага герцага]]. * '''[[Емяльян Іванавіч Пугачоў|Адзін з самых вядомых рускіх бунтаўшчыкоў]]''', рыхтуючы [[паўстанне Пугачова|паўстанне]], заязджаў маліцца ў '''[[Ільінская царква, Гомель|гомельскую царкву]]'''. * '''[[Чыгуначны мост цераз Енісей, Краснаярск|Сенсацыя]]''' [[Сусветная выстаўка, 1900|Сусветнай выстаўкі]] канца [[XIX]] стагоддзя ў [[Расія|сучаснай Расіі]] пайшла на металалом. * Паводле думак некаторых даследчыкаў, '''[[Міхаіл Аляксандравіч, сын Аляксандра III|апошні расійскі імператар]]''' правіў [[Адрачэнне Міхаіла Аляксандравіча|адзін дзень]]. * Заснавальнікам [[Славакія|славацкай]] [[геалогія|геалогіі]] быў '''[[Дзмітрый Андрусаў|рускі ўнук]]''' [[Генрых Шліман|першаадкрывальніка]] [[Троя|Троі]]. == 20 красавіка 2016 года == * [[Джэймс Максвел|Брытанскі фізік]] вывеў '''[[Размеркаванне Максвела|заканамернасць]]''' размеркавання па скарасцях [[малекула|малекул]] газу. * Усе '''[[метэаралагічная станцыя|метэастанцыі]]''' абсталёўваюцца стандартнай апаратурай і праводзяць назіранні ў вызначаныя тэрміны. * Сінтэз [[бялкі|бялкоў]] і [[вугляводы|вугляводаў]] у [[клетка]]х жывых арганізмаў адбываецца на '''[[эндаплазматычная сетка|эндаплазматычнай сетцы]]'''. * У лясах і садах растуць '''[[Кілішак, грыб|кілішкі]]''', а ў падземных вадаёмах [[Мексіка|Мексікі]] жыве '''[[сляпая рыба]]'''. * '''[[Храм вялебнай Параскевы Полацкай|Адзіны дзеючы]]''' [[Уніяцтва|ўніяцкі]] храм у [[Беларусь|Беларусі]] названы ў гонар [[Параскева Полацкая|полацкай князёўны]] (якой, магчыма, не існавала). * '''[[Аляксандр Васільевіч Калчак|Вярхоўны кіраўнік Расіі]]''' быў удзельнікам '''[[Руская палярная экспедыцыя|трох]] [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|арктычных]] [[Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна, 1910—1915|экспедыцый]]''', '''[[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|адну]]''' з якіх узначальваў. * Самы прыбытковы ў нацыянальным пракаце '''[[ГараШ|беларускі фільм]]''' распавядае аб падзеях у мінскім раёне [[Шабаны, мікрараён|Шабаны]]. == 1 сакавіка 2016 года == * '''[[Рэчыцкае радовішча нафты|Першую крыніцу]]''' «[[нафта|чорнага золата]]» ў [[Беларусь|Беларусі]] адкрылі ў [[1964]] годзе. * '''[[Аспергіл|Палівачкавы грыб]]''' найлепш развіваецца пры тэмпературы вышэй 30 °C. * У [[кішэчнік]]у чалавека можа пасяліцца трохметровы '''[[Свіны цэпень|паразітычны чарвяк]]''', узброены кручкамі і прысоскамі. * У возеры [[возера Нарач|Нарач]] трапляецца '''[[Чашачка рачная|рачная чашачка]]''' з вачыма ля асновы шчупальцаў. * Песня '''[[салавей звычайны|найлепшых спевакоў]]''' сярод [[птушкі|птушак]] налічвае да дванаццаці кален. * Першая згадка пра '''[[Царква Святой Марыі, Берлін|найстаражытнейшую з дзеючых цэркваў]]''' [[Берлін]]а датуецца [[1292]] годам. * На востраве ля сутокаў [[Рака Дзісна|Дзісны]] і [[Рака Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] ў XIV—XVIII стагоддзях існаваў '''[[Дзісенскі замак|замак]]'''. * '''[[Міхаіл Аляксандравіч, сын Аляксандра III|Рускі князь]]''' гаварыў на [[Англійская мова|англійскай мове]] лепш за свайго '''[[Мікалай Мікалаевіч Джонсан|сакратара-англічаніна]]'''. == 2 лютага 2016 года == * Птушкі са '''[[Медумскія гусі|старажытнаегіпецкага шэдэўра]]''' ўжо чатыры з паловай тысячагоддзі пасвяцца на сцяне грабніцы '''[[Нефермаат|егіпецкага прынца]]'''. * '''[[Рускі Сцэвала|Сюжэт]]''' пра [[членашкодніцтва]] быў такім папулярным у [[Расійская імперыя|Расіі]] падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], што трапіў нават на чайны сервіз. * Гісторыя кахання і смерці '''[[Людвік Шпіцнагель|вундэркінда-паліглота]]''' натхніла [[Юльюш Славацкі|польскага паэта]] і '''[[Крык рабіны|драматурга]]'''. * '''[[Канстанцін Тадэвуш Рдултоўскі|Ураджэнец Снова]]''', які сябраваў з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], стаў першым аўтарам працы пра творчасць [[Шата Руставелі|класіка]] {{нп3|Грузінская літаратура|грузінскай літаратуры|ru|Грузинская литература}} на адной з еўрапейскіх моў. * '''[[Антон Іванавіч Дзянікін|Адзін з галоўных кіраўнікоў]]''' [[Белы рух|Белага руху]] '''[[Быхаўскае сядзенне|сядзеў у турме]]''' ў [[Горад Быхаў|Быхаве]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. * Гісторыя [[Джон Дэвісан Ракфелер|амерыканскага мільярдэра]] стала часткай сюжэта '''[[BioShock|камп’ютарнай гульні]]'''. == 8 студзеня 2016 года == * '''[[Martialis heureka|Знаходку з Марса]]''' можна сустрэць у [[Горад Манаус|марскім порце]], які знаходзіцца за паўтары тысячы кіламетраў ад мора. * У '''[[Першазвяры|найбольш старажытных]]''' з сучасных [[млекакормячыя|млекакормячых]] адсутнічаюць [[губы]]. * Нумізматычная калекцыя цэнтральнага '''[[Дзяржаўны гістарычны музей, Масква|дзяржаўнага музея]]''' гісторыі [[Расія|Расіі]] налічвае каля 1,5 млн адзінак. * Пісьменнік [[Алан Аляксандр Мілн|Алан Мілн]] сцвярджаў, што любімыя заняткі '''[[Віні-Пух|плюшавага мішкі]]''' яго сына — складаць вершы і есці [[мёд]]. * '''[[Катастрофа A321 над Сінайскім паўвостравам|Найбуйнейшая авіякатастрофа]]''' ў [[Егіпет|Егіпце]] адбылася роўна праз 16 гадоў пасля [[Катастрофа Boeing 767 пад Нантакетам|папярэдняй]]. == 2 снежня 2015 года == * '''[[Лопу Суарыш ды Албергарыя|Партугальскі мараплавец]]''' падчас экспедыцыі [[1504]] года [[Партугалія|на радзіму]] вярнуўся з большай колькасцю караблёў, чым меў пры адплыцці. * На '''[[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|акадэмічнай канферэнцыі]]''' ў [[Мінск]]у ў [[1926]] годзе сутыкнуліся думкі прыхільнікаў радыкальнай рэформы [[беларуская мова|беларускай мовы]] і паслядоўнікаў памяркоўнага вырашэння праблем. * Адбудове [[БАПЦ|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] ў пасляваеннай Германіі садзейнічаў '''[[Сергій (Ахатэнка)|украінскі епіскап]]'''. * [[Гальшаны]] сталі першай вёскай у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], якая атрымала '''[[герб Гальшан|свой герб]]'''. * За [[секс]] з непаўналетнімі вучнямі '''[[Джэніфер Фіхтэр|амерыканскую настаўніцу]]''' пасадзілі ў турму на 22 гады. * '''[[Ту Юю|Спецыяліст у галіне традыцыйнай кітайскай медыцыны]]''' стала лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі]]. == 7 кастрычніка 2015 года == * Хаця [[Фізічная антрапалогія|антрапалогія]] і [[культура]] '''[[меланезійцы|меланезійцаў]]''' вывучаюцца ўжо другое стагоддзе, пытанне аб іх паходжанні застаецца дыскусійным * '''[[Звеніслава Барысаўна|Стрыечная сястра]]''' [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] свае грошы і каштоўнасці, што прызначаліся на пасаг, перадала ў казну [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|манастыра]] * Імем '''[[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|першага начальніка]]''' [[мінск]]ай міліцыі была названа [[горад Фрунзэ|сталіца]] [[Кіргізская ССР|Савецкай Кіргізіі]] * '''[[Надзея Рыгораўна Грэкава|Першаму старшыні]]''' [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] на момант абрання было ўсяго 28 гадоў * Два [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскія лаўрэаты]] па фізіцы ('''[[Макс Планк]]''' і '''[[Альберт Эйнштэйн]]''') пасварыліся з-за стаўлення да [[нацызм]]у * Сярод кандыдатаў на пасаду кіраўніка '''«[[Укрнафта|Укрнафты]]»''' быў '''[[Яўген Аляксандравіч Чычваркін|расійскі бізнесмен-эмігрант]]''' * '''[[Гімн Вануату|Гімн]]''' [[Вануату|адной з ціхаакіянскіх дзяржаў]] пачынаецца словамі «Юмі, юмі, юмі…» == 24 ліпеня 2015 года == * '''[[Гара Замкавая, Пуцэвічы|Найвышэйшы пункт]]''' [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] размяшчаецца на захад ад [[Навагрудак|Навагрудка]] * У [[возера|азёрах]] [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], як заносная або рэліктавая, знойдзена '''[[гідрыла|расліна]]''', пашыраная ў трапічных раёнах * У [[акіян]]е адкрыта '''[[Loricifera|група беспазваночных]]''', якія пастаянна могуць існаваць у цалкам [[анаэробныя арганізмы|анаэробных]] умовах * Да сярэдзіны XIX ст. на [[Пінскія балоты|Пінскіх балотах]] гнездавалася '''[[Коўпіца|птушка]]''' сямейства [[ібісавыя|ібісавых]] * '''[[Нарвежская арктычная экспедыцыя, 1898—1902|Нарвежская палярная экспедыцыя 1898—1902 гадоў]]''' праходзіла на тэрыторыі [[Канадскі Арктычны архіпелаг|Канадскага арктычнага архіпелага]] == 14 чэрвеня 2015 года == * Цэнтральнае месца на выстаўцы да 750-годдзя каранацыі [[Міндоўг]]а займаў '''[[Пячатка Міндоўга|артэфакт]]''' з адзінай прыжыццёвай выявай манарха. * Існуе '''[[Шэкспіраўскае пытанне|праблема]]''' аўтарства твораў, якія прыпісваюцца [[Уільям Шэкспір|Уільяму Шэкспіру]]. * Першай у Антарктыцы зазімавала '''[[Экспедыцыя на «Паўднёвым Крыжы»|брытанская экспедыцыя]]''', якой кіраваў '''[[Карстэн Борхгрэвінк|нарвежац]]'''. * [[Джэф Брыджэс]] у фільме «'''[[Трон: Спадчына]]'''» — першы акцёр кіно, які з’яўляецца на экране камп’ютарна амалоджаным. * Раз у чатыры гады праводзіцца '''[[Джамбары|сусветны скаўцкі злёт]]'''. == 30 красавіка 2015 года == * [[Дрыбін]]скія [[Шапавальства|шапавалы]], каб трымаць у сакрэце тое, пра што гавораць, карысталіся '''[[Катрушніцкі лемезень|адмысловай моваю]]'''. * У мінскім жылым раёне '''[[Жылы раён Паўднёвы Захад, Мінск|Паўднёвы Захад]]''' захаваўся [[курган]], які датуецца [[XI стагоддзе|XI ст]]. <!--Курган быў абследаваны ў [[1978]] і [[1980]] гадах.--> * Да '''[[Помнік Гедзіміну, Вільнюс|літоўскага помніка]]''' [[Гедзімін|заснавальніку]] [[Вільнюс|Вільні]] маюць дачыненне [[Беларусь]] і [[Украіна]]. * '''[[Стывен Чу|Фізік-лаўрэат Нобелеўскай прэміі]]''' ўзначальвае [[міністр энергетыкі ЗША|Міністэрства энергетыкі ЗША]]. * '''[[Хіндустані|Адна]]''' з самых распаўсюджаных моў [[Індыя|Індыі]] мае '''[[хіндзі|індуісцкі]]''' і '''[[урду|мусульманскі]]''' варыянт. * Толькі [[самка|самкі]] '''[[камар звычайны|звычайных камароў]]''' з’яўляюцца крывасмокамі, [[самец|самцы]] ж кормяцца сокам і нектарам раслін. == 7 сакавіка 2015 года == * У паходах за [[кукалка]]мі будучых «рабоў» удзельнічае да дзвюх тысяч '''[[мурашка-амазонка|мурашак-амазонак]]'''. * '''[[Пячора Кра-Маньён|Пячора]]''' на паўднёвым захадзе [[Францыя|Францыі]] дала назву [[Краманьёнец|людзям]] эпохі верхняга [[палеаліт]]у. * У вёсцы [[Вёска Юравічы, Калінкавіцкі раён|Юравічы]] ([[Калінкавіцкі раён]]) захаваўся '''[[Касцёл і калегіум езуітаў, Юравічы|сакральны комплекс]]''', узведзены [[езуіты|езуітамі]]. * Прататыпам для першых '''«[[Тыпавыя серыі жылых дамоў|хрушчовак]]»''' сталі {{нп3|Plattenbau|блокавыя будынкі|de|Plattenbau}} ў [[Берлін]]е і [[Дрэздэн]]е, якія будаваліся з [[1920-я|1920-x]] гадоў. * Першая чарга '''[[Мінскі тралейбус|тралейбуснай лініі]]''' ў [[Мінск]]у была запушчана ў эксплуатацыю [[19 верасня]] [[1952]] г., яна звязвала [[Мінскі чыгуначны вакзал|чыгуначны вакзал]] з [[Плошча Перамогі, Мінск|Круглай плошчай]]. * '''[[Tokyo Sky Tree|Другі па вышыні будынак у свеце]]''' знаходзіцца ў [[Токіа|сталіцы Японіі]]. == 17 студзеня 2015 года == * Доступ у '''[[Элія Капіталіна|рымскі горад]]''', пабудаваны на месцы [[Іерусалім]]а, быў забаронены ўсім [[абразанне|абрэзаным]] мужчынам, а першым парушыў гэта правіла [[Філіп Араб|імператар]]. * У [[1928]] г. была распрацавана першая ў свеце ўстаноўка сінхроннага перакладу для VI кангрэсу [[Камінтэрн]]а ў [[Масква|Маскве]], якая выкарыстоўвала '''[[правадное вяшчанне]]'''. * '''[[Канстанцін Васілевіч Герчык|Жыхар Слуцкага раёна]]''' здолеў застацца жывым у час {{нп3|Катастрофа на Байкануры, 1960|катастрофы|ru|Катастрофа на Байконуре (1960)}} з выбухам ракеты {{нп3|Р-16||ru|Р-16}}, хоць і знаходзіўся ў непасрэднай блізкасці каля яе. * За ўвесь час вытворчасці (з [[1970]] па [[1988]] гады) [[АўтаВАЗ|ВАЗ]] вырабіў 4,85 млн аўтамабіляў '''[[ВАЗ-2101]]''' усіх мадыфікацый з кузавам [[седан]]. * [[Ватыкан]] не з’яўляецца самастойнай [[дзяржава]]й, а толькі суверэннай тэрыторыяй '''[[Святы Прастол|Святога Прастола]]'''. == 4 снежня 2014 года == * На '''[[Планета Нептун|восьмай]]''' [[Планета|планеце]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]] цяплей, чым на '''[[Планета Уран|сёмай]]'''. * Найстаражытнейшая вядомая па дакументах '''[[Сафала|гавань]]''' [[Паўднёвае паўшар'е|Паўднёвага паўшар’я]], верагодна, з’яўляецца радзімай [[біблія|біблейскай]] [[Царыца Саўская|царыцы]]. * Тэхналогія [[Bluetooth]] названа ў гонар '''[[Харальд I Сінязубы|караля]]''', які аб’яднаў народы на тэрыторыі сучасных [[Данія|Даніі]] і [[Сконэ]]. * Традыцыя біць у званы апоўдні ўзнікла '''[[Аблога Бялграда, 1456|пасля цудоўнага вызвалення]]''' [[Каралеўства Венгрыя|венграмі]] ад [[Асманская імперыя|асманскай]] аблогі [[Бялград|сучаснай сербскай сталіцы]]. * Насельніцтва '''[[горад Мантпіліер|самай маленькай са сталіц штатаў ЗША]]''' складае 7855 чалавек. * Перад смерцю [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] была зачынена '''[[Нясвіжскі дзяржаўны каледж імя Якуба Коласа|навучальная ўстанова яго імя]]''', зноў адкрыта ў [[1984]] годзе, а імя вернута ў [[2008]] годзе. == 6 кастрычніка 2014 года == * [[Самец]] '''[[колюшка дзевяцііголкавая|рыбы]]''' з сямейства [[Колюшкападобныя|колюшкавых]] будуе гняздо сярод водных раслін спачатку для ікрынак, а потым — для малявак. * '''[[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР|Першы беларускі ордэн]]''' з’явіўся яшчэ ў [[1924]] годзе. * На тэрыторыі [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі, 1949—1990|Заходняй Германіі]] да [[1998]] года дзейнічала '''[[Фракцыя Чырвонай Арміі|камуністычная тэрарыстычная арганізацыя]]'''. * [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] адкрыта перашкаджаюць дзейнасці '''[[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]'''. * '''[[RT|Расійскі ўрадавы тэлеканал]]''' мае самы папулярны канал навін на [[YouTube]]. == 22 жніўня 2014 года == * '''[[Махавік паразітны|Адзіны паразітны грыб]]''' сярод сямейства [[балетавыя|балетавых]] сустракаецца ў [[шыракалістыя лясы|шыракалістых лясах]] * [[Шаблон:Чалавек года (Time) 1927-1950|Чалавек года]] ў [[1931]], '''[[П'ер Лаваль|французскі прэм’ер]]''', сацыяліст і пацыфіст, вядомы за антыгерманскія погляды, быў расстраляны за супрацоўніцтва з [[рэжым Вішы|нацыстамі]] * Упершыню выраз '''«[[халодная вайна]]»''' ўжыў [[Джордж Оруэл|самы вядомы пісьменнік-антыўтапіст]] * У [[2012]] годзе [[Рэспубліка Беларусь]] змяніла '''[[сцяг Беларусі|дзяржаўны сцяг]]''' * У [[2014]] годзе [[Зборная Германіі па футболу|еўрапейская зборная]] ўпершыню ў гісторыі выйграла '''[[Чэмпіянат свету па футболу 2014|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]у на тэрыторыі [[Амерыка|Амерыкі]] == 15 ліпеня 2014 года == * Пад '''[[сцяг Ліберыі|сцягам]]''' [[Ліберыя|старэйшай афрыканскай рэспублікі]] ходзіць самы вялікі гандлёвы флот у свеце * Структура [[земляробства|галоўнага]] з '''[[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|гаспадарчых заняткаў]]''' [[беларусы|беларусаў]] на працягу стагодзяў істотна не мянялася * У [[Балгарыя|Балгарыі]] '''[[Найдзен Вылчаў|Чык Чырык]]''' атрымаў {{нп3|Ордэн «Святыя Роўнаапостальныя Кірыл і Мяфодзій»|другую па значнасці дзяржаўную ўзнагароду|bg|Св. св. Кирил и Методий (орден)}} * У '''[[Інданезія|Інданезіі]]''' знялі '''[[Рэйд, фільм|фільм]]''', які [[крытык]]і прызнаюць адным з лепшых баевікоў дзесяцігоддзя * У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] жыве '''[[ірландцы|ірландцаў]]''' больш за [[Ірландыя|абедзве]] [[Паўночная Ірландыя|Ірландыі]] разам == 3 чэрвеня 2014 года == * '''[[Мэнская мова]]''' была адноўленая, калі яе носьбітаў заставалася ўсяго некалькі чалавек * [[Крысціян X|Ісландскі кароль]] віншаваў сваю краіну з '''[[Рэферэндум у Ісландыі, 1944|усталяваннем рэспублікі]]''' * '''[[Джані Радары|Аўтар «Прыгод Чыпаліна»]]''' і '''[[Гульельма Марконі|вынаходнік радыё]]''' былі членамі фашысцкай партыі * '''[[Паўночнаафрыканскі слон|Афрыканскія жывёлы]]''' (''гл. іл.''), якія спусціліся з [[Альпы|Альпаў]], наганялі жах на [[Старажытны Рым]] * Прадстаўнікам '''[[Савойскі дом|старажытнага роду]]''', пад уладай якіх была [[Рысарджымента|аб’яднана]] [[Італія]], [[Канстытуцыя Італіі|канстытуцыяй]] забаронены ўезд на яе тэрыторыю * '''[[Замак герцагаў Урбінскіх|Няскончаны герцагскі палац]]''' лічыўся ідэальнай рэзідэнцыяй для [[Асветніцтва|асвечанага]] [[манарх]]а * Месцам пахавання '''[[Патрыярх Канстанцінопальскі|Канстанцінопальскіх патрыярхаў]]''' з’яўляецца '''[[Храм Жываноснай Крыніцы|жаночы манастыр]]''' == 17 красавіка 2014 года == * Для падтрымкі гістарычных моў і моў нацыянальных меншасцей у [[1992]] годзе была прынята спецыяльная '''[[Еўрапейская хартыя рэгіянальных моў|еўрапейская хартыя]]''' * Самы вялікі [[дыван]] у свеце знаходзіцца ў '''[[Мячэць шэйха Зайда|галоўным храме Абу-Дабі]]''' * Першую [[энцыклапедыя|энцыклапедыю]] надрукаваў '''[[Іаган Авенцін|баварскі гісторык]]''' * Першым мастацкім кіраўніком [[БДТ-2]] быў '''[[Сурэн Ільіч Хачатуран|старэйшы брат]]''' аднаго з [[Арам Хачатуран|найбуйнейшых кампазітараў XX стагоддзя]] * '''[[Сям'я Януш|Даваенны беларускі фільм]]''' зняў '''[[Сігізмунд Францавіч Наўроцкі|былы мінскі пракурор]]''' == 20 сакавіка 2014 года == * Найбольш вядомая [[Чэшская мова|чэха]]-[[Славацкая мова|славацкая]] '''[[Strč prst skrz krk|скорагаворка]]''' не мае [[галосныя|галосных]] * Існуе '''[[Графіс|род лішайнікаў]]''', пладовыя целы якога ўтвараюць малюнак, што нагадвае невядомыя старажытныя пісьмёны * '''[[Андрэя скальная|Адзіны прадстаўнік]]''' старажытай '''[[андрэевыя імхі|групы імхоў]]''' на [[Беларусь|Беларусі]] сутракаецца толькі ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] * '''[[Дыяцэзія Хельсінкі, каталіцкая|Адзіная каталіцкая дыцэзія]]''' [[Фінляндыя|Фінляндыі]] была вылучана са складу [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]]. * У [[Фінляндыя|Фінляндыі]] можна пакаштаваць '''[[Калакука|калакуку]]''' == 5 лютага 2014 года == * '''[[Архілох|Першы еўрапейскі лірык]]''' нарадзіўся на [[Парас|невялічкім востраве]] ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] * Напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] рускае камандаванне завербавала '''[[Альфрэд Рэдль|кіраўніка аўстрыйскай контрразведкі]]''', пагражаючы раскрыць яго [[гомасексуальнасць|нетрадыцыйную сексуальную арыентацыю]] * У Беларусі з [[1949]] года гадуюць '''[[Ньюфаўндленд, парода сабак|чатырохногіх выратавальнікаў]]''' * Зона выпрабаванняў [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]] на '''[[атол Бікіні|ціхаакіянскім атоле]]''' ўнесена ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]] * '''[[Віктар Ніканавіч Вінаградаў|Беларускі матэматык]]''' напісаў кнігу, перакладзеную на 20 моў свету * [[Брыжыт Бардо|Французская мадэль]] зрабіла '''[[Бікіні, вопратка|адкрыты купальны строй]]''' абавязковай рэччу ў арсенале еўрапейскіх модніц == 24 снежня 2013 года == * '''[[Карона Святога Іштвана|Карона]]''', якой каранавалася 55 [[Каралі Венгрыі|венгерскіх манархаў]], і сёння лічыцца свяшчэннай. * Самым надзейным у свеце сховішчам лічыцца '''[[Форт-Нокс|амерыканская ваенная база]]'''. * Галоўным прапагандыстам [[Арабскія лічбы|арабскай сістэмы лічбаў]] стаў '''[[Сільвестр II|Папа Рымскі]]''', якому прыпісвалі сувязь з [[д'ябал|д’яблам]]. * На [[Планета Марс|Марсе]] ёсць чатыры вялізныя гары: [[Алімп (гара, Марс)|Алімп]], '''[[Гара Аскрыйская|Аскрыйская]]''', '''[[Гара Паўліна|Паўліна]]''' і '''[[Гара Арсія|Арсія]]'''. * Самы папулярны ў свеце '''[[Boeing 737|лайнер]]''' 110 разоў захопліваўся [[тэрарызм|тэрарыстамі]]. == 2 снежня 2013 года == * Навакол [[Сонечныя плямы|сонечных плям]] існуюць '''[[Сонечны факел|факелы]]'''. * Беларусы ўваходзяць у топ-10 '''[[Посткросінг|міжнароднага праекта]]''', які ахоплівае 218 краін свету. * '''[[Гэльская ліга]]''' больш за 100 год займаецца захаваннем [[ірландская мова|ірландскай мовы]]. * [[Крымскія татары|Татарын]]-[[парашут]]ыст '''[[Мухашат Хусяінавіч Шаіпаў|паставіў]]''' у [[Мінскі аэраклуб|Мінскім аэраклубе]] 12 сусветных рэкордаў. * У [[1869]] годзе амерыканскі дантыст запатэнтаваў '''[[Жавальная гумка|кулінарны выраб]]''' з неядомай эластычнай асновы, смакавых і араматычных дадаткаў. * [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускі]] '''[[БелАЗ-75710|кар’ерны самазвал]]''' — самы вялікі ў свеце. == 24 кастрычніка 2013 года == * [[Піфагор|Старажытнагрэчаскі матэматык]] заснаваў філасофскую школу, '''[[Піфагарызм|вучэнне]]''' якой засяродзіла ўвагу на значэнні [[лік]]аў. * '''[[Маніфест Кіра|Маніфест]]''' [[Кір Вялікі|цара]] [[Старажытная Персія|Старажытнай Персіі]], запісаны на гліняным [[цыліндр]]ы, стаў першай у гісторыі «[[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|дэкларацыяй]] [[правы чалавека|правоў чалавека]]». * У '''[[фаўна Беларусі|фаўне Беларусі]]''' найбольшай відавой разнастайнасцю вызначаюцца [[насякомыя]]. * Каб пабудаваць '''[[Горад Хум|самы маленькі ў свеце горад]]''', спатрэбілася некалькі [[волат]]аў. * Адзіны ў гісторыі [[танкавы таран]] [[бронецягнік]]а быў здзейснены '''[[Міхаіл Арцёмавіч Бухтуеў|ўраджэнцам Тувы]]''' ля [[Вёска Чорныя Брады|беларускай вёскі]]. * '''[[Горад Кавасакі|Японскі горад]]''' вядомы '''[[Канамара-мацуры|фестывалем жалезных пенісаў]]'''. == 19 верасня 2013 года == * '''[[Эргасфера|Вобласць прасторы-часу]]''', размешчаная паблізу [[Чорная дзірка|чорнай дзіркі]], круціцца разам з ёй. * Сучасны '''[[герб Аўстрыі]]''' ўпрыгожваюць серп і молат. * '''[[Возера Чхонджы|Нябеснае возера]]''' занесена ў [[Кніга рэкордаў Гінеса|Кнігу рэкордаў Гінеса]] * '''[[Калібры|Самыя дробныя птушкі на Зямлі]]''' могуць завісаць у паветры і даваць задні ход. * Хоць [[пратон]] доўгі час лічыўся абсалютна стабільнай часціцай, відаць, не існуе фундаментальнага закона [[фізіка|фізікі]], які забараняў бы яго '''[[распад пратона|распад]]'''. == 29 ліпеня 2013 года == * [[Мінск|Сталіца Беларусі]] — дзясяты горад [[Еўропа|Еўропы]] '''[[Спіс гарадоў-мільянераў Еўропы|паводле колькасці насельніцтва]]'''. * На [[Месяц, спадарожнік Зямлі|Месяцы]] пахаваны адзін з '''[[Юджын Шумейкер|першаадкрывальнікаў]]''' '''[[Камета Шумейкераў — Леві 9|каметы]]''', якая сутыкнулася з [[планета Юпітэр|Юпітэрам]]. * 25500 [[граніт]]ных блокаў '''[[Трыўмфальная арка, Пхеньян|помніка]]''' [[КНДР|ўсходнеазіяцкай краіны]] сімвалізуюць колькасць дзён жыцця яе [[Кім Ір Сен|лідара]]. * '''[[Каралеўства Венгрыя, 1920—1944|Каралеўствам без караля]]''' кіраваў '''[[Міклаш Хорці|адмірал без флоту]]'''. * На [[дрэва]]х можна сустрэць '''[[вярблюдкі|насякомых]]''', сілуэт цела якіх вельмі нагадвае [[вярблюд]]а. * '''[[Фундаментальная бібліятэка БДУ|Першая навуковая бібліятэка Беларусі]]''' вядзе сваю гісторыю з [[1921]] года. * У перыяд [[Каляды|Каляд]] у [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Швецыя|Швецыі]] і [[Эстонія|Эстоніі]] ўжываюць '''[[глёг|гарачы напой]]''' з чырвонага [[віно|віна]] з даданнем рэзкіх прыпраў. == 14 чэрвеня 2013 года == * [[Жан-Мішэль Жар]] прысвяціў тры песні '''[[Каліпса, карабель|караблю Ж.-І. Кусто]]''' * '''[[Гіперыён, дрэва|Самае высокае дрэва на Зямлі]]''' дасягае ў вышыню 115,5 метраў * '''[[Нацыянальны атлас Беларусі|Беларускі фаліянт XXI стагоддзя]]''' вагой 5 кілаграм стваралі 450 спецыялістаў з 60 арганізацый * '''[[Італьянская энцыклапедыя]]''' выходзіла пры непасрэдным удзеле [[Беніта Мусаліні]] * У [[Віцебск|горадзе першага беларускага трамвая]] ў [[1915]] годзе вырабілі першыя '''[[кансервы]]''' * Бацькі '''[[Шэлдан Лі Глэшау|фізіка]]''', які ўвёў у навуковы ўжытак чацвёрты тып [[кварк]]аў, паходзілі з [[Бабруйск]]а == 29 красавіка 2013 года == * '''[[Касачы, карціна ван Гога|Вясёлкавыя кветкі]]''' былі прададзены за 53.900.000 [[долар ЗША|долараў ЗША]] * Адзін з першых падручнікаў па [[Дыферэнцыяльная геаметрыя|дыферэнцыяльнай геаметрыі]] на [[беларуская мова|беларускай мове]] напісаў '''[[Цэлясцін Лявонавіч Бурстын|выпускнік]]''' [[Венскі ўніверсітэт|Венскага ўніверсітэта]] * '''[[Франц Феліксавіч Блус|Царскаму агітатару]]''' супраць [[Паўстанне ў Польшчы, Літве і Беларусі, 1863—1864|паўстання Кастуся Каліноўскага]] «аддзячылі» высылкай у [[Бузулук]] і звальненнем * '''[[Транспланталогія ў Беларусі|Беларускія медыкі]]''' першыя ў свеце ажыццявілі '''[[Ксенатрансплантацыя|міжвідавую перасадку]]''' тканкі [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]] * Адну з [[Ірландская мова|кельцкіх моў]], [[Брадвейскі тэатр|вуліцу ў Нью-Ёрку]] і [[Мікалай Мікалаевіч Пінігін|беларускага рэжысёра]] аб’ядналі «'''[[Translations|Пераклады]]'''» * Зрок [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Мендзялееву]] вярнуў '''[[Ерафей Васілевіч Касценіч|хірург з Беларусі]]''' * Рэцэптуру сучасных '''[[сасіска|сасісак]]''' вынайшаў '''[[Іаган Георг Ланер|венскі мяснік]]''' * '''[[S/2003 J 12|Самы маленькі спадарожнік]]''' у [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэме]] мае дыяметр не большы за кіламетр == 26 сакавіка 2013 года == * Больш за ўсё гэты '''[[Piaractus brachypomus|сваяк піранняў]]''' любіць [[арэхі]] * '''[[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Сын мінскага адваката]]''' быў адным са стваральнікаў '''[[Тэрмаядзерная зброя|вадароднай бомбы]]''' * У сучаснай [[беларуская мова|беларускай мове]] '''10''' '''[[Знакі прыпынку|знакаў прыпынку]]''' * '''[[Вёска Маляцічы|Вёску на Крычаўшчыне]]''' да прыходу [[бальшавікі|бальшавікоў]] упрыгожвала '''[[Касцёл Святога Станіслава, Маляцічы|копія]]''' [[Сабор Святога Пятра|Сабора Святога Пятра]] ў [[Горад Рым|Рыме]] * Адзін з [[Другі пачатак тэрмадынамікі|законаў тэрмадынамікі]] можа стаць прычынай [[Энтрапія#Энтрапія, як прычына цеплавой смерці Сусвету|цеплавой смерці Сусвету]] * [[Іўрыт|Афіцыйная мова]] гэтай [[Ізраіль|сучаснай дзяржавы]] была [[Мёртвая мова|мёртвай]] больш за 1000 гадоў == 25 лютага 2013 года == * '''[[Максімільян Станіслаў Рыла|Шляхціц з Ваўкавыскага павета]]''' стаў першым, хто даследаваў руіны старажытнага [[Вавілон]]а * '''[[Амар аль-Башыр|Прэзідэнт]]''' [[Судан|паўночнаафрыканскай краіны]] з’яўляецца першым дзеючым кіраўніком дзяржавы, на арышт якога [[Міжнародны крымінальны суд]] выдаў ордар * На схіле '''[[Гара Рашмор|гары «шасці прабацькоў»]]''' высечаны партрэты чатырох [[ЗША|амерыканскіх]] [[Спіс прэзідэнтаў ЗША|прэзідэнтаў]] * '''[[Трыдакна гіганцкая|Самыя вялікія малюскі]]''' «гадуюць» самыя '''[[Жамчужына Лаа-Цзы|вялікія жамчужыны]]''' * '''[[Святы Хрыстафор|Святы заступнік]]''' [[Вільня|Вільні]] меў [[кінацэфалы|галаву сабакі]] * Існуе '''[[Карбаранавая кіслата|кіслата]]''' ў мільёны разоў мацнейшая за канцэнтраваную [[серная кіслата|серную кіслату]] * У [[Мінск|беларускай сталіцы]] «'''[[Ля Траецкага|Эйфелева вежа]]'''» налічвае толькі 25 паверхаў * '''[[Ісус Хрыстос|Заснавальнік]]''' [[Хрысціянства|сусветнай рэлігіі]] таксама прызнаецца паслядоўнікамі [[іслам|іншай сусветнай рэлігіі]], і ў іх [[Каран|галоўнай кнізе]] згадваецца нават часцей за [[Мухамед|ўласнага заснавальніка]] == 2 лютага 2013 года == * '''[[Даніэл Карлтан Гайдузек|Амерыканскі вірусолаг і эпідэміёлаг]]''', жывучы сярод абарыгенаў [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]], адкрыў невядомыя раней механізмы паходжання і распаўсюджвання інфекцыйных захворванняў і стаў лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі]]. * [[Асвейская града]] на [[Беларусь|Беларусі]] лічыцца ўсходнім адгор’ем '''[[Латгальскае ўзвышша|узвышша]]''', асноўная частка якога знаходзіцца ў межах [[Латвія|Латвіі]]. * '''[[Зоф'я Налкоўская|Польская пісьменніца]]''' ў [[1926]] годзе прысвяціла [[эсэ]] [[Гродна]], а ў [[1934]] — [[Нёман]]у. * На тэрыторыі савецкага ваеннага гарадка ў [[Шчучын]]е знаходзіўся сапраўдны '''[[Шчучынскі палац|панскі палац]]'''. * У [[1981]] годзе з-за актыўнасці мясцовага [[вулкан]]а насельніцтва '''[[востраў Паган|невялікага Ціхаакіянскага вострава]]''' было эвакуіравана, з таго часу востраў незаселены. * '''[[Марцін Мікалай Кароль Радзівіл|Адзін]]''' са [[слуцк]]іх [[Радзівіл]]аў займаўся [[алхімія]]й, меў [[гарэм]] і збіраўся перайсці ў [[іўдаізм]]. == 5 студзеня 2013 года == * '''[[Даніла Галіцкі|Першы кароль Русі]]''' адбудаваў [[Галіцка-Валынскае княства|дзяржаву]], мяжа якой праходзіла па [[Карпаты|Карпатах]], [[Дняпро|Дняпры]] і [[Дунай|Дунаі]] * [[Мірскі замак]] быў выяўлены на срэбранай '''[[Памятная манета «Мірскі замак»|манеце]]''' * '''[[Кантрабас|Найбуйнейшы са струнных смычковых інструментаў]]''' даў назву раману [[Патрык Зюскінд|нямецкага пісьменніка]] * Малую колькасць ападкаў на заходнім узбярэжжы [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] абумоўлівае халоднае '''[[Перуанскае цячэнне|марское цячэнне]]''' * На месцы '''[[Сярэдненёманская нізіна|нізіны]]''' ў басейне [[Нёман]]а некалькі тысяч год назад існавалі вялікія прыледавіковыя [[возера|азёры]] * Асноўнае насельніцтва індыйскага штата [[Карнатака]] складае '''[[Канада, народ|народ дравідыйскага паходжання]]''' == 3 снежня 2012 года == * [[Янка Купала|Беларускі пясняр]] завяршыў у 1913 годзе ‎'''[[Магіла льва, паэма|паэму]]''', што стала разгадкай крыўд і бедаў народа напярэдадні рэвалюцыйных падзей * У XII стагоддзі ў [[Гродна|Гродне]] існавала самабытная '''[[Гродзенская школа дойлідства|архітэктурная школа]]''' * Некаторыя '''[[паруснікавыя|рыбы]]''' могуць развіваць хуткасць да 130 км/гадз. * Амерыканскія [[эсперантыст]]ы кожныя тры гады арганізуюць '''[[Усеамерыканскі кангрэс эсперанта|кангрэс]]''' * [[Панамскі канал|Лацінаамерыканская водная артэрыя]] дала назву '''[[Панама, капялюш|нацыянальнаму галаўному ўбору Эквадора]]''' * [[Беларусь]] з’яўляецца адзінай краінай у [[Еўропа|Еўропе]] і [[СНД]], дзе практыкуецца '''[[Смяротная кара ў Беларусі|смяротная кара]]''' == 12 лістапада 2012 года == * Назвы '''[[Mars Exploration Rover|амерыканскім марсаходам]]''' дала дзевяцігадовая дзяўчынка-сібірачка * Продкі [[Іван Грозны|Івана Грознага]] ў '''[[Кулікоўская бітва|бітве]]''' паміж [[русь|рускімі княствамі]] і [[Залатая Арда|ардынцамі]] ўзначальвалі абодва войскі * '''[[Буда Вясенняга Храма|Самая вялікая статуя]]''' ў свеце знаходзіцца ў кітайскай [[правінцыя Хэнань|правінцыі Хэнань]] * '''[[Касцёл Святога Варфаламея, Вільнюс|Храм]]''' у '''[[Ужупіс|старажытным раёне]]''' [[Вільнюс|літоўскай сталіцы]] ў [[1997]] годзе быў перададзены [[беларусы|беларусам]]-каталікам * За выратаванне [[Горад Мінск|Мінска]] ад вясновай паводкі гарадскі галава '''[[Плябанскія млыны|быў засуджаны і зняты з пасады]]''' мінскім архіепіскапам * '''[[Каміла Марцінкевіч|Дачку]]''' [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|заснавальніка беларускай драматургіі]] за выпады супраць [[самадзяржаўе|самадзяржаўя]] змясцілі ў псіхіятрычную бальніцу * На '''[[Старадворскі валун|паўночнабеларускім валуне]]''' прысутнічае люстраная выява [[Сузор'е Вялікая Мядзведзіца|сузор’я]], якой больш за 2000 год * Гэты '''[[Канстанцін Заслонаў, п'еса|лаўрэат Дзяржаўнай прэміі]]''' аб’яднаў [[Саламон Міхайлавіч Міхоэлс|арганізатара яўрэйскага нацыянальнага тэатра]] і [[Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў|беларускага падпольшчыка]] * Бандыты хацелі знішчыць цэлы '''[[Горад Слюдзянка|горад]]''' з насельніцтвам у 20 тысяч чалавек дзеля 11 мільёнаў [[Савецкі рубель|рублёў]] == 16 кастрычніка 2012 года == * На апошніх '''[[Парламенцкія выбары ў Беларусі, 2012|парламенцкіх выбарах]]''' у [[Беларусь|Беларусі]] цалкам спраўдзіўся прагноз адной з [[Наша ніва (1991)|найстарэйшых газет]] краіны * Больш намінацый на [[Оскар|прэмію Оскар]], чым у '''[[Джон Таўнер Уільямс|гэтага амерыканскага кінакампазітара]]''', мае толькі [[Уолт Дысней]] * '''[[Нявіннасць мусульман]]''' стала прычынай [[Напады на дыпламатычныя місіі ЗША, 2012|забойства]] [[ЗША|амерыканскага]] [[Крыстафер Стывенс|пасла]] і хваляванняў у [[Арабскі свет|арабскім свеце]] * Невялікая [[Прыбалтыка|прыбалтыйская]] [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|краіна]] мела сваю '''[[Востраў Джэймс, Гамбія|калонію]]''' ў [[Афрыка|Афрыцы]] * '''[[Караль Бжастоўскі|Стваральнік]]''' [[Штабінская рэспубліка|рэспублікі]] на польска-беларускай мяжы быў відным рэфарматарам, але '''[[Virtuti Militari|самы ганаровы польскі ваенны ордэн]]''' ён атрымаў не за гэта * [[Літва|Літоўскае]] сяло яшчэ ў XVIII стагоддзі займела '''[[Паўлаўская рэспубліка|дзвюхпалатны парламент]]''' * З-за памылкі [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|рэдактара]] на вокладцы '''[[Жалейка, зборнік|першага зборніка]]''' [[Янка Купала|маладога паэта]] з’явіўся ўсім знаёмы псеўданім == 25 верасня 2012 года == * Каб адвесці ад [[Данія|Даніі]] [[Бог|Божую]] кару за забойства '''[[Кнуд IV Святы|караля]]''' ў царкве, '''[[Олаф I, кароль Даніі|іншы кароль]]''' прынёс сябе ў ахвяру. * Праз [[Гібралтарская скала|адзін]] з [[Геркулесавы слупы|Геркулесавых слупоў]] '''[[Пячора Святога Міхаіла|можна спусціцца]]''' ў [[пекла]], а ўзлезшы '''[[Гара Ача|на іншы]]''' — патрапіць у манастыр. * Майстрыхі гэтага '''[[Аршанская фабрыка мастацкіх вырабаў|паўночнабеларускага прадпрыемства]]''' саткалі васьміметровы абрус для [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]], а таксама расшылі золатам сталовую бялізну для рэзідэнцыі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. * '''[[Фядосій Арцёмавіч Смалячкоў|Беларускі снайпер]]''' быў ініцыятарам стварэння спецыяльнай школы ў [[Блакада Ленінграда|блакадным Ленінградзе]], а яго памяці [[Пятрусь Броўка]] прысвяціў паэму. * '''[[Алена Лукрэцыя Карнара Піскапія|Першая жанчына-доктар навук]]''' скончыла той жа '''[[Падуанскі ўніверсітэт|ўніверсітэт]]''', што і [[Францыск Скарына|беларускі першадрукар]]. == 4 верасня 2012 года == * '''[[Іван Кандратавіч Бялькевіч|Складальнік]]''' абласнога слоўніка налічыў на [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]] каля 20 тысяч беларускіх словаў. * Выпускнікамі беларускага '''[[Равеснік|дзіцячага музычнага калектыву]]''', які заснавала '''[[Марына Мікалаеўна Бяльзацкая|масквічка]]''', можна амаль чатыры разы засяліць [[Горад Дзісна|самы маленькі горад]] Беларусі. * Ядомасць '''[[Пецыца ярка-чырвоная|бабуліных вушэй]]''' пакуль не вызначана, але парашком з іх можна спыніць [[кроў]]. * [[Елізавета II|Брытанскі манарх]] можа наведаць '''[[Сіці, Лондан|цэнтр]]''' [[Горад Лондан|Лондана]] толькі з дазволу лорда-мэра. * '''[[Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі|Першы дырэктар]]''' [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] скончыў [[Бернскі ўніверсітэт]]. * '''[[Карлуш I|Муж]]''' і '''[[Луіш Філіпэ, герцаг Браганса|старэйшы сын]]''' былі '''[[Партугальскае царазабойства|застрэлены тэрарыстамі]]''', але '''[[Мануэл II|малодшага]]''' гэта '''[[Амелія Арлеанская|адважная жанчына]]''' ўратавала, адбіваючыся [[букет]]ам. * [[4 ліпеня]] [[2012]] '''[[Jodel D11|самалёт]]''' са [[Швецыя|Швецыі]] бамбардзіраваў [[Горад Мінск|Мінск]] плюшавымі [[цацка]]мі. == 10 жніўня 2012 года == * Дамы, пабудаваныя '''[[New Line Cinema|Фрэдзі]]''' і '''[[Atlantic Records|Рут]]''', знакаміты зусім не сваёй архітэктурай. * Найбольшую колькасць узнагарод прэстыжнай '''[[BRIT Awards|брытанскай прэміі]]''' ў вобласці [[Поп-музыка|поп-музыкі]] мае «'''[[Робі Уільямс|Фрэнк Сінатра XXI стагоддзя]]'''». * Для [[Парнаграфія|порнастужак]] існуе свая '''[[AVN Awards|прэмія «Оскар»]]'''. * '''[[World of Tanks|Беларуская камп’ютарная гульня]]''' патрапіла ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]], паставіўшы рэкорд па адначасовым знаходжанні ігракоў на [[сервер]]ы. * '''[[Касцёл Святых Пятра і Паўла, Вільнюс|Віленскі касцёл]]''' па багаццю аздаблення [[інтэр'ер]]у не мае сабе роўных на прасторы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. * '''[[Вялікі Камень|Самы вялікі валун Беларусі]]''' важыць амаль як тры [[141 R|амерыканскія паравозы]]. * На '''[[Святы камень Сянежыцкі|адным і тым жа месцы]]''' пакінулі свае сляды і [[Багародзіца]] і [[чорт]]. * «{{нп3|Найпрыгажэйшая кніга свету|Найпрыгажэйшай кнігай свету|de|Schönste Bücher aus aller Welt}}» ў 1968 стала выданне «[[Новая зямля, паэма|энцыклапедыі жыцця беларускага сялянства]]» з ілюстрацыямі '''[[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|беларускага акадэміка]]'''. * Для '''[[Codex Gigas|адной з самых вялікіх кніг чалавецтва]]''' (яе вага складае 75 кг) у XIII стагоддзі спатрэбілася 160 асліных скур. == 15 ліпеня 2012 года == * У [[Млечны Шлях|нашай галактыкі]] ёсць уласны '''[[Спіральная галактыка з перамычкай|бар]]'''. * [[Беларусь]] займае '''[[Спіс краін паводле колькасці самагубстваў|4-е месца па колькасці самагубстваў у свеце]]''' на 100 тыс. чалавек. * Да таго як стаць першым [[бібліятэкар]]ам [[Ватыканская апостальская бібліятэка|апостальскай бібліятэкі]], '''[[Барталамеа Плаціна|італьянскі філосаф]]''' быў асуджаны за пагрозы ў адрас [[Папы Рымскія|Папы]]. * Большасць артыстаў адной з першых [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|паваенных]] '''[[Алеся, опера|оперных пастановак]]''' былі апранутыя ва ўласныя касцюмы, у якіх яны [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|партызанілі]]. * '''[[Пакт Рэрыха|Пакт]]''', распрацаваны [[Мікалай Канстанцінавіч Рэрых|вядомым мастаком і падарожнікам]], забараняў чыніць шкоду аб’ектам культурнай спадчыны нават пры ваеннай неабходнасці. * '''[[Ганна Адамаўна Барысевіч|Самая старая жанчына і адначасовы самы стары апераваны пацыент]]''' не была занесеная ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]] з-за спазнення. == 22 чэрвеня 2012 года == * У '''[[Санта-Марыя-ін-Віа-Лата|рымскай царкве]]''', дзе [[апостал Павел]] пісаў свае пасланні, пахаваны [[Жазеф Банапарт|два]] [[Люсьен Банапарт|браты]] [[Напалеон I Банапарт|Банапарта]]. * Дзякуючы '''[[Юльюш Клос|гэтаму чалавеку]]''' беларускаму [[Браслаў|курорту]] далі мянушку Паўночная [[Ніца]]. * Для '''[[Сусветная выстаўка, 1851|першай Сусветнай выстаўкі]]''' быў пабудаваны '''[[Крыштальны палац]]''', а для '''[[Сусветная выстаўка, 1889|дзясятай]]''' — [[Эйфелева вежа]] (''на іл.'') * Першым на [[Антарктыда|Антарктыду]] ступіў '''[[Карстэн Борхгрэвінк|нарвежац]]''' пад [[Брытанская імперыя|брытанскім сцягам]]. * '''[[Аляксандр Ільіч Гінцбург|Беларускі рэжысёр]]''' за фільм «Яго клічуць Сухэ-Батар» атрымаў мангольскі ордэн «Палярная зорка». * '''[[Антон Адамавіч Аляхновіч|Лётчык]]''' са [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] стаў адзіным лётчыкам у [[Авіяцыя далёкага дзеяння СССР|АДД]], які ўсю вайну пралятаў на адным і тым жа далёкім бамбардзіроўшчыку [[Іл-4]] і з адным і тым жа экіпажам. * За крадзеж кніг з '''[[Эскарыял|бібліятэкі гэтага палаца]]''' было прадугледжана адлучэнне ад [[Рымска-каталіцкі Касцёл|царквы]]. * Праз '''[[Катэгат|каціную дзірку]]''' цяжка правесці карабель. == 8 мая 2012 года == * У чылійскім Сан-Антоніа нарадзіўся '''[[Сяргей Альбертавіч Картэс|беларускі кампазітар]]''', які напісаў араторыю на словы [[Янка Купала|Я. Купалы]] і балет «Апошні інка» * Акрамя «ветэрынарнага кодэкса БССР» '''[[Яўген Піліпавіч Алонаў|віцебскі ўрач]]''' стварыў '''[[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|унікальны інстытут]]''', а таксама батанічны сад, музей анатоміі, арніталогіі і энтамалогіі * Губернатарам [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] з’яўляецца '''[[Валерый Паўлавіч Сердзюкоў|ўраджэнец Гомельскага Палесся]]''' * Ініцыятарам '''[[Венецыянскі кінафестываль|найстарэйшага кінафестывалю]]''' быў [[Беніта Мусаліні|італьянскі дыктатар]] * Рэкорд [[Акіянія|Акіяніі]] па скачках у вышыню (5,95 м) усталяваў '''[[Дзмітрый Маркаў|беларус]]''' * '''[[Ісер Харэль|Адзін з першых кіраўнікоў]]''' службаў разведкі і бяспекі Ізраіля паходзіў з [[Горад Віцебск|віцебскіх]] [[яўрэі|яўрэяў]] == 21 красавіка 2012 года == * Першым дэсантнікам у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] быў '''[[Васіль Піліпавіч Маргелаў|беларус]]''' з [[Горад Днепрапятроўск|Днепрапятроўска]]. * '''[[Сяргей Барысавіч Іваноў|Цяперашні кіраўнік]]''' Адміністрацыі [[Прэзідэнт РФ|Прэзідэнта РФ]] вучыўся на [[Вышэйшыя курсы КДБ|вышэйшых курсах КДБ]] у [[Горад Мінск|Мінску]]. * Рэкорд хуткасці на Зямлі (10 325 км/г) ўсталявалі '''[[ракетныя сані|санкі]]'''. * З-за [[Данія|дацкага]] '''[[Карыкатурны скандал 2005—2006 гадоў|карыкатурнага скандала]]''' больш за ўсіх пацярпеў [[Аляксандр Міхайлавіч Здвіжкоў|беларус]]: яго газету зачынілі, а самога асудзілі на 3 гады строга рэжыму. * Чэмпіёнам Іспаніі па [[гандбол]]е ў складзе каманды «Тэка» два гады запар быў '''[[Міхаіл Іванавіч Якімовіч|беларускі алімпійскі чэмпіён]]'''. * Заснавальнікам [[акушэрства]] ў [[Расія|Расіі]] з’яўляецца '''[[Эдуард-Антон Якаўлевіч Красоўскі|ўраджэнец Слуцка]]'''. * Першынства па [[шахматы|шахматах]] у '''[[Кафэ дэ ля Рэжанс|парыжскім кафэ]]''' атрымаў '''[[Давід Маркелавіч Яноўскі|журналіст з Ваўкавыску]]'''. == 23 сакавіка 2012 года == * '''[[Аляксандра Іванаўна Александровіч|Сястра]]''' [[Андрэй Іванавіч Александровіч|паэта]] паспела і ў хоры [[Уладзімір Васільевіч Тэраўскі|вядомага кампазітара]] для [[Янка Купала|класіка]] паспяваць, і галоўную ролю ў '''[[На Купалле|спектаклі]]''' на [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|сцэне]] адыграць, і падручнікі з чытанкамі скласці. * '''[[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Былы ваенны медык]]''' прыехаў у Мінск змагацца з [[Анкалогія|ракам]], а заснаваў [[Аграгарадок Лясны|пасёлак]] * Прыжыццёвае выданне «[[Новая зямля, паэма|Новай зямлі]]» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] афармляў '''[[Алексантэры Ахола-Вало|фінскі мастак]]''', які працаваў у [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульце]] * '''[[Царква Санта-Стэфана|Венецыянская царква]]''' за 250 гадоў сваёй гісторыі была шэсць разоў асвечана нанова з-за крыві, якая пралівалася ў яе сценах. * '''[[Апаладор Дамаскі|Вядомы архітэктар і канструктар]]''' [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]] быў пазбаўлены жыцця за крытыку чарцяжоў [[Адрыян|імператара]] == 10 сакавіка 2012 года == * На гэтым '''[[Берынгія|мосце]]''' тэарэтычна маглі адначасова сустрэцца [[маманты]] і [[вярблюды]], [[Леў|львы]] і [[Буры мядзведзь|мядзведзі]] * '''[[Белае распяцце|Карціна]]''', напісаная ў 1938 годзе, стала прадчуваннем [[Масавае знішчэнне яўрэйскага насельніцтва, 1933-1945|Халакосту]] * '''[[Міцкевіч на скале Аю-Даг|Партрэт]]''' [[Адам Міцкевіч|вядомага польскага паэта]] беларускага паходжання набыў значэнне маніфесту [[рамантызм]]у ў беларускім [[жывапіс]]е (на іл.) * '''[[Джозеф Кітынгер|Афіцэр]]''' [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] з '''[[горад Тампа|горада Тампа]]''' здзейсніў самы высокі ў гісторыі скачок з [[парашут]]ам (31300 метраў) * '''[[Уітні Х'юстан|Амерыканская спявачка і былая фотамадэль]]''' з’яўляецца артысткай з самай вялікай колькасцю ўзнагарод * У '''[[Вёска Вялікія Лётцы|вясковы батанічны сад]]''' пад Віцебскам насенне дастаўлялася з [[Горад Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Горад Варшава|Варшавы]], [[Горад Парыж|Парыжа]], [[Горад Жэнева|Жэневы]] і іншых месцаў == 27 лютага 2012 года == * '''[[Жоўтагаловы каралёк|Самая маленькая птушка Беларусі]]''' з’яўляецца нацыянальным сімвалам [[Люксембург]]а * Аркуш '''[[Біблія Гутэнберга|не самай рэдкай інкунабулы]]''' з [[Майнц]]а каштуе 80 тысяч [[долар ЗША|долараў ЗША]] * Сімвалам [[Мадагаскар]]а з’яўляецца '''[[дрэва падарожнікаў]]''' * Сын прапаведніка з [[штат Алабама|Алабамы]] стаў «'''[[Уільям Крыстафер Хэндзі|бацькам блюза]]'''», а дачка фермера — «'''[[Ціна Цёрнер|каралевай рок-н-ролу]]'''» * Да [[1975]] года ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]] магчыма было пабачыць '''[[Vr1|жалезных курыц]]''' * Колькасць '''[[Volkswagen Käfer|металакрылых жукоў]]''' складае звыш 20 мільёнаў == 7 лютага 2012 года == * '''[[Горад Брэдфард|Горад]]''' у '''[[Графства Заходні Іаркшыр|Заходнім Іаркшыры]]''' з’яўляецца сусветнай сталіцай гандлю [[воўна|ваўняным]] [[тэкстыль|тэкстылем]]. * У [[Ліван]]е размяшчаецца адзіны пераважна [[Каталіцкая царква|каталіцкі]] '''[[Горад Захле|горад]]''' на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] * '''[[Антыгітлераўская кааліцыя|Саюзнікі]]''', якія цалкам знішчылі культурны [[Горад Дрэздэн|Дрэздэн]], па памылцы '''[[Бамбардзіроўка Прагі|разбамбілі і Прагу]]''' * '''[[Nestlé|Швейцарская кампанія]]''' адным махам пазбавілася ад птушаняці * '''[[Мініяцюра|Маленькія мастацкія творы]]''' атрымалі назву ад чырвонай фарбы * '''[[Валянцін Мікалаевіч Аўдзееў|Вынаходнік без сістэматычнай адукацыі]]''' стаў членам-карэспандэнтам [[АН СССР]] * '''[[Панамерыканская шаша|Найбуйнейшая ў свеце шаша]]''' аб’ядноўвае нацыянальныя сеткі дарог [[Амерыка|двух кантынентаў]] == 25 студзеня 2012 года == * '''[[Антаніна Іванаўна Абрамава|Жыхарка Барысава]]''' перанесла на в{{*|а}}зы і «[[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую крэпасць]]», і «юбілейны салют» * У '''[[Вёска Паланечка|вёсцы пад Баранавічамі]]''' адразу 3 гістарычныя каштоўнасці: '''[[Юр'еўскі касцёл, Паланечка|неагатычны мадэрновы касцёл]]''' (на выяве), [[Свята-Антоніеўская царква, Паланечка|царква пачатка XIX стагоддзя]] і [[Палац Радзівілаў, Паланечка|Палац Радзівілаў]] * Вызваленне [[Горад Віцебск|Віцебска]] пачалося з вышыні ля '''[[Вёска Шульцава|спаленай фашыстамі вёскі]]''' * '''[[Осаму Тэдзука|Японскі доктар медыцыны]]''' стаў культавым аўтарам [[Манга, мастацтва|мангі]] і [[анімэ]] * Сімвалам [[штат Аляска|Аляскі]] з’яўляецца '''[[Аляскінскі маламут|ездавы сабака]]''', а іншыя '''[[Грэнландскі сабака|чатырохлапыя сябры чалавека]]''' дапамаглі [[Руаль Амундсен|Руалю Амундсену]] прыйсці першым на [[Паўднёвы полюс]] == 20 студзеня 2012 года == * У перыяд распаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] ўзнік новы '''[[Неаплатанізм|кірунак антычнай філасофіі]]''' * Багаццем і разнастайнасцю '''[[Бібліятэка Полацкай езуіцкай акадэміі|бібліятэкі Полацкай езуіцкай акадэміі]]''' быў узрушаны імператар [[Аляксандр I, імператар расійскі|Аляксандр І]] * Лічыцца, што карціна '''«[[Дама з гарнастаем]]»''' належыць пэндзлю [[Леанарда да Вінчы]], а выяўлена на ёй '''[[Чэчылія Галерані]]''' * '''[[Уолтэр Брунінг|Найстарэйшы чыгуначнік ЗША]]''' пражыў больш за 114 год * '''[[Эрнест Сетан-Томпсан|Канадскі пісьменнік-натураліст]]''' сам ілюстраваў свае кнігі * '''[[Марскія сланы|Найбольш буйныя драпежныя звяры]]''' сваёй назвай абавязаны хобатападобнаму носу самцоў * '''[[Нільс Улаф|Пярнаты рыцар]]''' з’яўляецца талісманам '''«[[Каралеўская гвардыя Нарвегіі|Чорных д’яблаў]]»''' * '''[[Трасуха|Назва вядомага беларускага танца]]''' паходзіць ад {{Не перакладзена 3|Ліхаманка, міфалогія|ліхаманкі|ru|Лихорадка (мифология)}} == 6 студзеня 2012 года == * Паводле '''[[Парменід|Парменіда з Элеі]]''', крыніцай праўдзівых ведаў аб свеце можа быць толькі розум, а пачуцці прыводзяць да непраўдзівых і супярэчлівых меркаванняў * [[Арганізацыя ААН па пытаннях адукацыі, навукі і культуры (ЮНЕСКА)|ЮНЕСКА]] ўнесла ў [[2007]] годзе '''[[Рыг-Веда|помнік старажытнаіндыйскай літаратуры]]''' ў «Памяць свету» * Каля 50 сюжэтных тыпаў '''[[Беларускія казкі|беларускіх казак]]''' не маюць аналагаў у {{Не перакладзена 3|Паказальнік сюжэтаў фальклорнай казкі|фальклоры іншых народаў|ru|Указатель сюжетов фольклорной сказки}} * [[Крывіцкае (Беларускае) навуковае таварыства]] ў [[Нью-Ёрк]]у выдавала ўласны '''[[Веда (1951)|навукова-літаратурны часопіс]]''' * '''[[Анджэй Цеханавецкі|Польскі навуковец-беларусіст]]''' прысвяціў кнігу [[Міхал Казімір Агінскі|Міхалу Агінскаму]] і яго «сядзібе музаў» у [[Слонім]]е * За пераклад «[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]» [[Дантэ]] '''[[Уладзімір Скарынкін|беларускі паэт]]''' атрымаў Нацыянальную прэмію [[Італія|Італіі]] * '''[[Ласла Пап]]''', '''[[Фелікс Савон]]''', '''[[Тэафіла Стывенсан]]''' з’яўляюцца трохразовымі алімпійскімі чэмпіёнамі па [[бокс]]е * Прычынай смерці '''[[Аляксандр I, кароль Грэцыі|грэчаскага манарха]]''' стала [[малпа]] == 2 студзеня 2012 года == * «[[Горад Прага|Маці ўсіх гарадоў]]» мае, верагодна, '''[[Страгаўскі стадыён|найбуйнейшы па плошчы стадыён]]''' у свеце. * '''[[Самец|Мужчынскі пол]]''' [[арганізм]]а вызначаецца толькі адной '''[[Y-храмасома|храмасомай]]'''. * '''[[Нёшатэль, сыр|Самы старажытны сыр Нармандыі]]''' робіцца ў '''[[Горад Нёшатэль-ан-Брэ|Нёшатэль-ан-Брэ]]'''. * '''[[TF1|Прыватны французскі тэлеканал]]''' з’яўляецца найбуйнейшым у [[Еўропа|Еўропе]] паводле аўдыторыі. * '''[[Johnson & Johnson|Буйная касметалагічная кампанія]]''' стала аб’ектам {{Не перакладзена 3|Чыкагскі атрутнік|шантажу атрутніка|ru|Чикагский отравитель}}, ад рукі якога загінула 7 чалавек, а сам ён не знойдзены дагэтуль. * Вады ў '''[[Возера Лак-дзю-Буржэ|самым вялікім і глыбокім возеры Францыі]]''' хопіць, каб паіць усіх французаў цэлы год. * '''[[Артэйха|Невялікі галісійскі муніцыпалітэт]]''' з’яўляецца домам сусветна вядомай '''[[Zara|моднай гандлёвай маркі]]'''. == 23 снежня 2011 года == * Больш за 30 гадоў у [[Горад Лондан|Лондане]] выдаваўся '''[[The Journal of Byelorussian Studies|часопіс беларускіх даследаванняў]]''' * Больш за 40 гадоў да назвы '''[[Горад Фероль|гэтага горада]]''' дадавалі эпітэт-напамін пра яго [[Франсіска Франка|самага вядомага ўраджэнца]] * '''[[Рыяс Ла-Карунья|Самы брудны вадаём Еўропы]]''' падобны на [[фіёрд]], але адносіцца да зусім '''[[Рыяс|іншага тыпу заліваў]]''' * Адну з '''[[Рыяс Альтас|частак]]''' турыстычнага [[Іспанія|іспанскага]] '''[[узбярэжжа|ўзбярэжжа]]''' называюць '''«[[Бераг смерці|Берагам смерці]]»''' * Самы паўночны пункт Іспаніі — мыс {{Не перакладзена 3|Мыс Артэгаль|Артэгаль|es|Cabo Ortegal}} — знаходзіцца ў '''[[Правінцыя Ла-Карунья|гэтай правінцыі]]''' * У невялікім '''[[Горад Ла-Карунья|галісійскім горадзе]]''' сярод іншага знаходзяцца '''[[Вежа Геркулеса|самы стары ў свеце маяк]]''', {{Не перакладзена 3|Марская набярэжная Ла-Каруньі|самая доўгая ў свеце набярэжная|gl|Paseo marítimo da Coruña}} і {{Не перакладзена 3|Дом-музей Пікаса|Дом-музей Пікаса|gl|Casa Museo Picasso}}. == 7 снежня 2011 года == * Аховай і абаронай фундаментальных прынцыпаў мовы [[эсперанта]] займаецца спецыяльная '''[[Акадэмія эсперанта|моўная ўстанова]]''' * У [[Лондан]]е знаходзяцца '''[[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|бібліятэка і музей]]''', якія афіцыйна з’яўляюцца «ўласнасцю ўсіх беларусаў» * '''[[Руперт Брук|Англійскі паэт]]''' у 1912 г. напісаў п’есу «Літва», падзеі якой адбываюцца ў сялянскай хаце каля [[Магілёў|Магілёва]] * Беларускі Памір знаходзіцца ля '''[[Вёска Сюлкі|вёскі]]''' ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] * '''[[Малайскі архіпелаг|Найбуйнейшы архіпелаг на Зямлі]]''' размяшчаецца між [[Азія]]й і [[Аўстралія]]й * Даўжыня '''[[апатазаўр|брантазаўра]]''' магла дасягаць 20—23 метраў * Вершы '''[[Рудакі|заснавальніка паэзіі на мове фарсі]]''' на беларускую мову пераклаў [[Сяргей Грахоўскі]] == 1 снежня 2011 года == * Існуюць '''[[слізевікі|арганізмы]]''', падобныя на [[грыбы]] і на [[жывёлы|жывёл]] адначасова * '''[[Сулейманавы горы]]''' знаходзяцца большай часткай у [[Пакістан]]е * '''[[Джамі|Выдатны персідскі і таджыкскі паэт]]''', настаўнік [[Наваі|Алішэра Наваі]] ўсё дарослае жыццё пражыў у горадзе [[Герат (горад)|Гераце]] * У 1935 годзе ў вадаёмы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] быў завезены '''[[Сомік амерыканскі|амерыканскі сомік]]''' * '''[[Тунэль Холанда]]''' ў [[Нью-Ёрк]]у стаў першым у свеце падводным тунэлем для аўтамабіляў * [[Браніслаў Тарашкевіч]] «уваскрасае» на [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|коласаўскай сцэне]] дзякуючы '''[[Валянцін Мікалаевіч Салаўёў|гэтаму акцёру]]''' * '''[[Carcharhinus longimanus|Трапічныя акулы]]''' здольныя ўлоўліваць і дыферэнцаваць [[пах]]і ў [[Паветра|паветры]] == 16 лістапада 2011 года == * '''[[Антон Іосіфавіч Гурын|Капітан 1-га рангу Паўночнага флоту, беларус па паходжанні]]''', атрымаў узнагароду [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] «Марскі Крыж» за эскорт саюзных палярных канвояў у гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]] * Адной з каштоўнасцяў Навуковай бібліятэкі Літвы з’яўляецца '''[[Жыровіцкае Евангелле|беларускі рукапісны помнік XV стагоддзя]]''' з дарчым подпісам [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]], зробленым [[беларуская мова|па-беларуску]] * '''[[Альжбета Астрожская|Княгіня з роду Астрожскіх]]''' з дзяцінства была адзіным нашчадкам велізарнай маёмасці, што і вызначыла яе трагічны лёс * '''[[Бялыніцкі абраз Божай Маці]]''' атрымаў дазвол на каранацыю ад [[Бенедыкт XIV, Папа Рымскі|Бенедыкта XIV]], але шануецца не толькі каталікамі, але і праваслаўнымі [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]] * [[Горад Гейдэльберг|Гейдэльберг]] славіцца не толькі [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт|старадаўнім універсітэтам]], але і '''[[Гейдэльбергская бочка|самай вялікай бочкай]]''' для [[віно|віна]] * '''[[Слуцкае Евангелле|Помнік беларускай пісьменнасці]]''' знік у пачатку [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]], а праз паўстагоддзя быў падараваны мінскаму святару простай прыхаджанкай * '''[[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П.В.Сухога|Адзін з гомельскіх універсітэтаў]]''' носіць імя [[Павел Восіпавіч Сухі|выбітнага беларускага канструктара]] == 7 лістапада 2011 года == * '''[[Паруснік, рыба|Марскі рэкардсмен па хуткасці]]''' мае цёзак сярод '''[[паруснікі, матылі|лускакрылых]]''', адзін з іх — '''[[Bhutanitis lidderdalii|слава краіны грымотнага дракона]]''' * '''[[Bugatti Veyron|Самы хуткі аўтамабіль для дарог агульнага карыстання]]''' названы ў гонар '''[[П'ер Вейрон|французскага гоншчыка]]''' * '''[[Юрый Маркавіч Шульман|Нацыянальны чэмпіён Беларусі па шахматах]]''' стаў у [[2008]] годзе чэмпіёнам ЗША * У Міжнароднай Зале Славы гімнастыкі ёсць імя '''[[Святлана Леанідаўна Багінская|пяціразовай чэмпіёнкі свету з Беларусі]]''' * '''«[[Фаіна Іпацьеўна Вахрава|Маці тайваньскай нацыі]]»''' нарадзілася ў сям’і пуцявога абходчыка пад [[Горад Орша|Оршай]] * '''[[Беларус, карціна|Беларус Сідар Шавура]]''' «прапісаўся» ў '''[[Дзяржаўны Рускі музей|Рускім музеі]]''' [[Горад Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] і ў наступным годзе будзе адзначаць 120-гадовы юбілей == 1 лістапада 2011 года == * '''[[Блюшчык плюшчападобны|Гэтая атрутная расліна]]''' можа забіць каня, але здаўна была прафілактычным сродкам супраць '''[[Атручванне свінцом|атручванняў свінцом]]''' * [[хакейная шайба|Шайба]] '''[[Уладзімір Мікалаевіч Копаць|беларускага хакеіста]]''' ў браму [[Томі Сала]] на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2002|Алімпіядзе ў Солт-Лэйк-Сіці]] прынесла сенсацыйную перамогу '''[[Нацыянальная зборная Беларусі па хакеі з шайбай|айчыннай зборнай]]''' над шведскімі хакеістамі * '''[[Крысціян Матрас|Выхадзец]]''' з [[востраў Віёй|маленькага вострава ў Атлантычным акіяне]] быў першым [[прафесар]]ам сярод [[фарэрцы|фарэрцаў]] і ўзначальваў з дня заснавання адзін з факультэтаў ва [[універсітэт Фарэрскіх астравоў|ўніверсітэце Фарэрскіх астравоў]] * '''[[Зямля, карціна Фердынанда Рушчыца|Карціна-сімвал Беларусі]]''' захоўваецца ў '''[[Нацыянальны музей у Варшаве|варшаўскім музеі]]''' * Маці '''[[Ральф Лорэн|Легенды моды]]''' і аднаго самых багатых людзей свету паходзіла з [[Горад Гродна|Гродна]], а бацька — з [[Горад Пінск|Пінска]] * '''[[Ландсхуцкае вяселле|Вяселле]]''' '''[[Георг Багаты|баварскага герцага]]''' і '''[[Ядзвіга Ягелонка, герцагіня Ландсхут-Баварская|літоўскай князёўны]]''' ўвайшло ў гісторыю як самае раскошнае свята позняга [[Сярэднявечча]] == 24 кастрычніка 2011 года == * Камандзірам '''[[Міраслаў Гермашэўскі|першага польскага касманаўта]]''' на караблі «[[Саюз-30]]» быў [[Пётр Ілліч Клімук|беларус]], а на арбітальнай станцыі «Салют-6» іх чакаў яшчэ адзін [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|наш выбітны суайчыннік]]. * Канкурэнтам '''[[Аль Капонэ]]''' з’яўляўся '''[[Меір Ланскі|гангстар з Гродна]]''', які кантраляваў гульнявы бізнес на [[Куба|востраве Свабоды]] * '''[[Валерый Пятровіч Шарый|Спартсмен з Чэрвеня]]''' ўсталяваў 13 рэкордаў свету ў [[цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыцы]] * '''[[Ісай Шур|Матэматык з Магілёва]]''' ў 1919 годзе зрабіўся [[прафесар]]ам [[Бонскі ўніверсітэт|Бонскага ўніверсітэта]] * '''[[Misumena vatia|Гэтыя павукі]]''' мяняюць колер ад [[Белы колер|белага]] да [[Жоўты колер|жоўтага]] за 10-25 і наадварот за 6 дзён * Акцёр [[Герберт Бірбом Тры]] ў [[1904]] годзе заснаваў '''[[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскую Акадэмію драматычнага мастацтва]]''' * Самы вялікі вадкакрышталічны экран у [[Еўропа|Еўропе]] ўсталяваны на '''[[Плошча Рэмбранта|былым Алейным рынку]]''' [[Горад Амстэрдам|Амстэрдама]] == 18 кастрычніка 2011 года == * '''[[Капіталійскія музеі|Першы ў свеце публічны музей]]''' быў адкрыты па ініцыятыве [[Сікст IV, Папа Рымскі|Папы Рымскага]], як дарунак «народу [[Горад Рым|Рыма]]» * '''[[Кардыльера Дамейка|Чылійскі горны хрыбет]]''', які названы ў гонар [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|беларуса]], з’яўляецца горнай сістэмай з самай нізкай [[Вільготнасць|вільготнасцю]] ў свеце * Каб выказаць пратэст супраць забароны [[Каталонская мова|сваёй роднай мовы]], '''[[Жуан Міро|адзін з «бацькоў»]]''' [[авангард]]у шматкроць адлюстраваў '''[[Галава каталонскага селяніна|галаву селяніна]]''' * '''[[Хай-Лайн|Парк у Манхэтэне]]''' раскінуўся на закінутых рэйках надземнай чыгункі (на іл.). * Беларускія вуліцы ёсць у '''[[Беларуская вуліца, Санкт Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]''', '''[[Беларуская вуліца, Ліпецк|Ліпецку]]''' і башкірскім '''[[Беларуская вуліца (Стэрлітамак)|Стэрлітамаку]]'''. * '''[[Кірк Дуглас|Галівудскі акцёр]]''', якога Амерыканскі Інстытут Кіно прызнаў адным з лепшых за ўсе часы, паходзіць з [[Горад Гомель|гомельскіх]] [[яўрэі|яўрэяў]]. == 15 кастрычніка 2011 года == * '''[[Старая ратуша, Бамберг|Ратуша]]''' [[Горад Бамберг|баварскага горада]] была пабудавана пасярод '''[[рака Рэгніц|ракі]]''' з-за тэрытарыяльных спрэчак. * '''[[La Marquise|Самы стары дзеючы аўтамабіль]]''', пабудаваны ў [[1884]] годзе, прададзены сёлета за 4 мільёны 620 тысяч [[долар ЗША|долараў ЗША]]. * Вышыня '''[[Жэнеўскі фантан|фантана ў сталіцы Швейцарыі]]''' складае 140 м. Хуткасць патоку — 500 літраў у секунду, а хуткасць бруі складае 200 км/гадз. * '''[[Астравыя|Другое па колькасці відаў]]''' сямейства [[Кветкавыя|кветкавых раслін]] названа ў гонар [[Зорка|зоркі]] і аб’яднала [[тапінамбур|караняплод]], '''[[латук|салату]]''', '''[[цыкорыя|заменнік кавы]]''', [[Стэвія|саладосць]] і '''[[Taraxacum kok-saghyz|каўчуканос]]'''. * '''[[Вадаспады Ігуасу|Горла Д’ябла]]''' занесена ў Спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай Спадчыны]] [[ЮНЕСКА]] і ўтварае мяжу паміж [[Аргенціна]]й і [[Бразілія]]й. * '''[[Жазі Бартэль|Гэты легкаатлет]]''' да цяперашняга часу застаецца адзіным [[люксембург]]скім алімпійскім чэмпіёнам, а з [[1993]] года '''[[Жазі Бартэль, стадыён|галоўны стадыён герцагства]]''' носіць яго імя. * '''[[Горад Сале|Мараканскі горад]]''' доўгі час быў цэнтрам своеасаблівай пірацкай рэспублікі. == 5 кастрычніка 2011 года == * '''[[Анатоль Андрэевіч Грамыка|Ганаровы доктар]]''' [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскага ўніверсітэта]], вучоны-афрыканіст з’яўляецца, як і [[Андрэй Грамыка|яго бацька — міністр замежных спраў СССР]], [[беларусы|беларусам]] * Да сярэдзіны ХХ стагоддзя студэнты-медыкі вывучалі параўнальную анатомію па падручніку, напісанаму '''[[Георг Бюхнер|гэтым нямецкім паэтам]]''' * Топмадэль [[Алек Век]] і прэзідэнт [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] [[Салва Кіір Маярдзіт]] з’яўляюцца прадстаўнікамі гэтага '''[[Дзінка|афрыканскага народа]]''' * Самы вялікі царкоўны [[арган]] знаходзіцца ў '''[[Кафедральны сабор Святога Стэфана, Пасау|саборы Пасау]]''' * '''[[Сельская гаспадарка Беларусі]]''' — другая ў свеце па агульных зборах [[трыцікале]], чацвёртая — па зборах [[жыта]], дзясятая — па зборах [[бульба|бульбы]] * У '''[[Горад Шум|маўрытанскім горадзе]]''' знаходзіца «афрыканскі помнік еўрапейскай дурасці» * [[Како Шанэль]] лічыла калені самай агіднай часткай жаночага цела, і гэта паўплывала на даўжыню '''[[маленькая чорная сукенка|жаночага адзення]]''' ў [[1926]] годзе == 25 верасня 2011 года == * Дзе жыве '''[[кускус]]''' і дзе ядуць '''[[кус-кус]]''' * На двухкіламетровай паласе ўзбярэжжа [[Алжыр]]а ёсць '''[[Рокнія|некропаль]]''', дзе [[дальмен]]аў амаль у паўтара разы больш, чым ва ўсёй [[Францыя|Францыі]]. * '''[[Свяцілішча Святога Ігнація Лаёлы|Дом Ігнація Лаёлы]]''' быў спачатку пад прымусам перададзены [[езуіты|езуітам]], а пасля іх выгнання з [[Іспанія|краіны]] яшчэ 5 разоў пераходзіў ад свецкіх улад да духоўных. * Найбуйнейшая за апошнія 100 гадоў '''[[Паводка ў Еўропе, 2002|паводка]]''' закранула 8 [[Цэнтральная Еўропа|цэнтральнаеўрапейскіх краін]]. * Гэтая '''[[Асліннік двухгадовы|госця з Паўночнай Амерыкі]]''' выкарыстоўваецца ў Еўропе як меданосная, кармавая, харчовая, лекавая, алейная і дэкаратыўная расліна. * '''[[Кітайскі чайны дамок, Сан-Сусі|Абрысы садовага павільёна]]''' ў парку летняга палаца '''[[Сан-Сусі]]''' ў [[Патсдам]]е нагадваюць лісце [[канюшына|канюшыны]] * '''[[Павел Іванавіч Ягужынскі|1-ы генерал-пракурор Расіі і паплечнік]]''' [[Пётр I, імператар расійскі|Пятра I]] быў выхадцам з [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]] * Узброеныя сілы '''[[Германская Усходняя Афрыка|адной з калоній]]''' сталі адзіным фарміраваннем '''[[Германская імперыя|Германіі]]''', якое не здалося ворагу і пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] * '''[[Гара Кайлас|Гару]]''' на тэрыторыі [[Кітай|КНР]] спрабаваў пакарыць альпініст [[Райнхольд Меснер]], але яна так і засталася непакорнай да нашага часу * '''[[Віла Фарнезіна|Вілу]]''' аднаго '''[[Агасціна Кіджы|італьянскага банкіра]]''' ўпрыгожвалі [[Рафаэль]] і [[Джуліа Рамана]] == 16 верасня 2011 года == * '''[[Nitraria retusa|Гэтая]]''' далёкая сваячка [[клён]]аў валодае слабым [[Наркотык|наркатычным дзеяннем]] і ў некаторых [[Арабскі свет|арабскіх краінах]] выкарыстоўваюцца ў ежу * '''[[Латэранская базіліка|Кафедральны сабор горада Рыма]]''' <!--з’яўляецца маці і главой усіх каталіцкіх цэркваў і--> стаіць у іерархіі вышэй за [[Сабор Святога Пятра|Сабор Св. Пятра]] * '''[[Статуя Атланта, Нью-Ёрк|Статуя Атланта]]''' ў [[Нью-Ёрк]]у выклікала пратэсты, бо вельмі нагадвала [[Беніта Мусаліні|італьянскага дыктатара]] * У шахцёрскім музеі '''[[Горад Рожнява|славацкага горада]]''' знаходзіцца самы стары ў свеце паравы каток * Момант разбурэння '''[[Кампаніла сабора Святога Марка|адной венецыянскай славутасці]]''' быў зафіксаваны ўдачлівым фатографам ''(на іл.)'' * '''[[Сядзіба Грудзінаўка|Cядзіба родных Талстога]]''' размяшчаецца ў '''[[Вёска Грудзінаўка|вёсцы]]''' на [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]] * '''[[Голад ва Усходняй Афрыцы, 2011|Катастрофа]]''', выкліканая «наймацнейшай [[засуха]]й за апошнія 60 гадоў», пагражае каля 11,5 мільёнам афрыканцаў * '''[[Горад Фужэр|Маленькі французскі гарадок]]''' быў у свой час прытулкам для [[Гюстаў Флабер|Флабера]] і [[Віктор Гюго|Гюго]] * У [[1920-я]] гады прапанавалася злучыць [[Еўропа|Еўропу]] з [[Афрыка]]й у '''[[Атлантропа|адзін мацярык]]''' 1oxu82ez2vol8ko4e7nbmoabnq2g2ym 0 93970 5193538 5156028 2026-09-06T10:04:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193538 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Stapel bakstenen - Pile of bricks 2005 Fruggo.jpg|thumb|Цэгла]] '''Цэ́гла''' ({{lang-с.-в.-ням.|ziegel}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|2}}, С.635</ref>) — штучны будаўнічы матэрыял у форме блокаў, зробленых з [[гліна|гліны]], [[вапна|вапны]], [[пясок|пяску]] і [[цэмент]]у. Блокі могуць быць розных памераў, аднак звычайныя суадносіны вышыні, шырыні і даўжыні — адпаведна 1:2:4. Для надання цэгле неабходных уласцівасцей (трываласці, устойлівасці да марозу і вільгаці) выкарыстоўваюцца разнастайныя метады: сушка, абпальванне, апрацоўка парай. == Гісторыя == Цэгла з’яўляецца найбольш старажытным будаўнічым матэрыялам. Ужыванне абпаленай цэглы ў дойлідстве і будаўніцтве ўзыходзіць да часоў [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]], а таксама [[Вавілон]]а і [[Рым]]а, дзе з яе выкладваліся складаныя канструкцыі, накшталт [[арка|арак]] і скляпенняў. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] цэглу пачалі выкарыстоўваць і для дэкаратыўнага аздаблення будынкаў. === Гісторыя вырабу цэглы на Беларусі === [[Файл:Бакі цэглы.svg|міні|злева|Бакі цэглы]] Цагельні, адмысловыя прадпрыемствы па вырабу цэглы, на [[Беларусь|Беларусі]] ўтвараліся прынамсі ў тых мястэчках, дзе была гліна. У [[Мінск]]у іх было каля 10. Амаль кожная цагліна пазначалася фірмовым кляймом гаспадара цагельні. Найбольш вядомымі былі [[цагельні Авербуха]]. Станам на [[1993]] год у Беларусі дзейнічалі 116 цагельняў з аб’ёмам вытворчасці 2,3 млрд штук умоўнай цэглы ў год. Да [[2000]] года засталося ўсяго 53 заводы, а вытворчасць упала да 0,8 млрд штук у год. Станам на [[2025]] год у Беларусі крыху больш за 10 прадпрыемстваў вырабляюць цэглу<ref>{{cite web|url=https://nadezda.by/stati/kirpichnye-zavody-v-belarusi|title=Кирпичные заводы в Беларуси|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kirpichdelo.ru/zavody-belarus.htm|title=Кирпичные заводы в Республике Беларусь|lang=ru|access-date=29 жніўня 2025|archive-date=10 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260110013554/https://kirpichdelo.ru/zavody-belarus.htm|url-status=dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Плінфа]] * [[Клінкерная цэгла]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Bricks}} {{Будаўнічыя матэрыялы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла| ]] e4s1the1i38fw7x6tcs7db8r23dwkht 0 95711 5193541 4723418 2026-09-06T10:14:21Z JerzyKundrat 174 5193541 wikitext text/x-wiki [[File:Orpheus1858.jpg|thumb|Афіша аперэты «Арфей у пекле», 1874]] '''Аперэта''' ({{lang-it|operetta}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С.120</ref>, літаральна ''маленькая опера'') — адзін з відаў музычнага тэатра, у якім спалучаюцца вакальная і інструментальная музыка, [[танец]], [[балет]], элементы эстраднага мастацтва. Аперэты пішуцца на камічны сюжэт, музычныя нумары ў іх карацейшыя за [[опера|оперныя]], у цэлым музыка аперэты носіць лёгкі, папулярны характар, аднак успадкоўвае напрасткі традыцыі акадэмічнай музыкі. У XVII — першай палове [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] аперэтаю называлі невялікую, звычайна [[камічная опера|камічную оперу]]. Як самастойны музычна-тэатральны жанр сфарміравалася ў сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] ў Францыі. У аперэце вакальныя нумары (арыі песеннага характару, песні, дуэты, хоры) чаргуюцца з танцамі і размоўнымі дыялогамі. Родапачынальнікам аперэты лічыцца французскі кампазітар [[Жак Афенбах]], які стварыў звыш 100 твораў у гэтым музычным жанры (напр., «Арфей у пекле», 1858; «Чароўная Алена», 1864 і інш.). Выдзяляюцца наступныя разнавіднасці аперэты: сатырычная французская аперэта — ''[[опера буф]]'' (прадстаўнік — [[Ж. Афенбах]]); пранізаная стыхіяй вальсу венская аперэта ([[Іаган Штраус (сын)|І. Штраус — сын]], [[Ф. Зупэ]]); узбагачаная венгерскімі танцавальнымі рытмамі новая венская аперэта ([[Ф. Легар]], [[І. Кальман]]). У сярэдзіне XIX ст. словам «аперэта» часам называў свае п’есы [[В. Дунін-Марцінкевіч]], у супрацоўніцтве з якім [[С. Манюшка]] стварыў свае аперэты «Рэкруцкі набор», «Ідылія» і інш. У 1920-30-я г. былі створаны блізкія да аперэты музычна-камедыйныя творы («[[Каваль-ваявода]]», «Простыя сэрцы», «Цудоўная дудка» і інш.), а пастаноўкі «Кухня святасці» [[Я. Цікоцкі|Я. Цікоцкага]] (1931) і «Зарэчны барок» С. Палонскага і [[Міхаіл Аляксеевіч Іваноў|М. Іванова]] (1940) сучаснікамі вызначаліся як «першыя савецкія аперэты». У 1960 — першай палове 1990-х г. шмат выдатных узораў мастацтва аперэты стварылі беларускія кампазітары [[Ю. Семяняка]] («Пяе Жаваранак», «Паўлінка», «Тыдзень вечнага кахання» і інш.), [[Рыгор Фёдаравіч Сурус|Р. Сурус]] («[[Несцерка (аперэта)|Несцерка]]», «Судны час») і інш. У Беларусі аперэты ідуць на сцэне [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр| Музычнага тэатра]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6 == Спасылкі == * [http://nataliamalkova61.narod.ru/index/radioperedachi/0-14 Радыёсерыял М. Малькова «Гук гісторыі аперэты» (№ 1-15)] {{ref-ru}} {{Commonscat|Operetta}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аперэта| ]] [[Катэгорыя:Сцэнічнае мастацтва]] o824x7jh1theinnuayitl8zuif9hemu 0 98944 5193560 3859392 2026-09-06T10:50:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193560 wikitext text/x-wiki [[Выява:Center_Ukr.PNG|thumb|right|350px|Вобласці, якія адносяць да Цэнтральнай Украіны: {{legend|red|заўжды}} {{legend|#CC9933|часта}}{{legend|#FFCC00|часам}}]] '''Цэнтральная Украіна''' ({{lang-uk|Центральна Україна}}) — неафіцыйны тэрмін для азначэння рэгіёна [[Украіна|Украіны]], які ахоплівае [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкую]], [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскую]], [[Кіраваградская вобласць|Кіраваградскую]], [[Палтаўская вобласць|Палтаўскую]], [[Чаркаская вобласць|Чаркаскую]] вобласці. Часам у паняцце «Цэнтральная Украіна», акрамя пазначаных абласцей, уключаюць і больш паўночныя — [[Жытомірская вобласць|Жытомірскую]], [[Кіеўская вобласць|Кіеўскую]], [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскую]], [[Сумская вобласць|Сумскую]] вобласці; паўднёвыя [[Адэская вобласць|Адэскую]], [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўскую]], [[Херсонская вобласць|Херсонскую]] і [[Запарожская вобласць|Запарожскую]]. == Буйныя гарады == * [[Вінніца]] * [[Дніпро|Дняпро]] *[[Кам’янскэ|Каменскае]] * [[Крэмэнчук|Крамянчуг]] *[[Крапыўныцкы|Крапіўніцкі]] * [[Крывы Рог]] * [[Палтава]] * [[Чаркасы]] == Спасылкі == * http://ukrmap.org.ua/Centralnaja.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111006115524/http://ukrmap.org.ua/Centralnaja.htm |date=6 кастрычніка 2011 }} * http://tourout.ru/area/centralukraine.html {{Геаграфічныя вобласці Украіны}} [[Катэгорыя:Геаграфія Украіны]] awhjzyas40jk1bd0cwmqatdt59ojr5u 0 101948 5193415 5058329 2026-09-05T22:45:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193415 wikitext text/x-wiki [[File:Фото путешествия по Беларуси 723.jpg|thumb|Мяшаны лес]] '''Флора Беларусі''' — сукупнасць [[Біялагічны від|відаў]] [[расліны|раслін]], якая гістарычна склалася тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Беларусь знаходзіцца ў зоне мяшанаых і шыракалістых лясоў [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Кліматычныя, геамарфалагічныя і глебава-гідралагічныя ўмовы на яе тэрыторыі неаднастайныя<ref name="ЛР">Лекарственные растения и и их применение. Изд. 5-5, перераб. и доп. «Наука и техника». Мн., 1974. 592 с. с ил. (АН БССР. Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича)</ref>. У сучасным раслінным покрыве Беларусі каля [[Пералік дзікарослых раслін Беларусі|1600]] [[Біялагічны від|відаў]] вышэйшых раслін<ref name="ЛР"/>. Сярод іх {{bt-bellat|Дзеразападобныя{{!}}дзярэзы|Lycopodiophyta}}, {{bt-bellat|Хвошчападобныя{{!}}хвашчы|Equisetopsida}}, {{bt-bellat|Папарацепадобныя{{!}}папараці|Pteridophyta}}, {{bt-bellat|голанасенныя|Gymnospermae}}, {{bt-bellat|Кветкавыя{{!}}пакрытанасенныя|Magnoliophyta}}. Відавая разнастайнасць уключае каля 1000 [[грыбы|грыбоў]], 350 [[лішайнікі|лішайнікаў]], 400 [[імхі|імхоў]]. == Асаблівасці сучаснай флоры == Сучасная флора Беларусі геаграфічна і генетычна звязана з рознымі прыродна-гістарычнымі абласцямі, кліматычнымі зонамі і мацерыкамі зямнога шара. У ёй трапляюцца віды горна-еўрапейскія ({{bt-bellat|купальнік горны|Arnica montana}}, {{bt-bellat|Чына льналістая{{!}}чына горная|Lathyrus linifolius}}, {{bt-bellat|цыбуля мядзведжая|Allium ursinum}}), тундравыя арктычныя ({{bt-bellat|вярба лапарская|Salix lapponum}}, {{bt-bellat|бяроза карлікавая|Betula nana}}, {{bt-bellat|фіялка верхаголая|}}), чарназёмнай зоны ({{bt-bellat|вастралодачнік валасісты|Oxytropis pilosa}}, {{bt-bellat|жаўтазель фарбавальны|Genista tinctoria}}, {{bt-bellat|стальнік палявы|Ononis arvensis}}), паўпустынь ({{bt-bellat|хрупляўнік палявы|Polycnemum arvense}}, {{bt-bellat|казлабарод усходні|Tragopogon orientalis}}, {{bt-bellat|палявічка малая|Eragrostis minor}}), віды неатрапічнай флоры ({{bt-bellat|аксамітнік адкінуты|Amaranthus retroflexus}}, {{bt-bellat|Папараць мужчынская{{!}}шчытоўнік мужчынскі|Dryopteris filix-mas}}), палеатрапічнай ({{bt-bellat|альдраванда пухіраватая|Aldrovanda vesiculosa}}, {{bt-bellat|чальчак вербалісты|Lythrum salicaria}}, {{bt-bellat|ваўчкі трохраздзельныя|Bidens tripartita}}) і інш. Характэрная асаблівасць расліннасці Беларусі — значная колькасць таежных раслін, прадстаўнікоў шыракалістых лясоў Заходняй Еўропы і стэпаў. Зберагліся рэліктавыя расліны міжледавіковых эпох (больш за ўсё на Палессі). Багатыя відамі сямействы кветкавых раслін. Сярод сямействаў з найбольш шырокай відавай разнастайнасцю асноўнымі з'яўляюцца {{bt-bellat|астравыя|Asteraceae}}, {{bt-bellat|метлюжковыя|Poaceae}}, {{bt-bellat|асаковыя|Cyperaceae}}, {{bt-bellat|залознікавыя|Scrophulariaceae}}, {{bt-bellat|капуставыя|Brassicaceae}}, {{bt-bellat|парасонавыя|Apiaceae}}, {{bt-bellat|бабовыя|Fabaceae}}<ref name="ЛР"/>. Найбольшыя роды: {{bt-bellat|асака|Carex}}, {{bt-bellat|ястрабок|Hieracium}}, {{bt-bellat|крынічнік|Veronica}}, {{bt-bellat|вярба|Salix}}, {{bt-bellat|дуброўка, род раслін{{!}}дуброўка|Potentilla}}. Пераважаюць травяністыя расліны — каля 1400 відаў. Дрэўных раслін 104 віды (дрэў 28, кустоў 59, кусцікаў і паўкусцікаў 17). 3 эфемераў растуць {{bt-bellat|вяснянка веснавая|Draba verna}}, {{bt-bellat|мышахвоснік маленькі|Myosurus minimus}}, {{bt-bellat|разухавідка Таля|Arabidopsis thaliana}}; з эфемероідаў {{bt-bellat|чубатка|Corydalis}}, {{bt-bellat|кураслеп|Anemone}}, {{bt-bellat|гусіная цыбуля|Gagea}}; з сапрафітаў — {{bt-bellat|пад'ельнік|Monotropa}}, {{bt-bellat|гняздоўнік|Neottia}}, {{bt-bellat|надбароднік|Epipogium}}, {{bt-bellat|ладдзян|Corallorhiza}}; з паўпаразітаў — {{bt-bellat|цяцюшнік|Euphrasia}}, {{bt-bellat|дзярэга|Odontites}}, {{bt-bellat|званец|Rhinanthus}}, {{bt-bellat|братаўка|Melampyrum}}; з паразітаў — {{bt-bellat|таемнік лускаваты|Lathraea squamaria}}, {{bt-bellat|амяла белая|Viscum album}}, віды родаў {{bt-bellat|павітуха, род раслін{{!}}павітуха|Cuscuta}} і {{bt-bellat|заразіха|Orobanche}}; з насякомаедных раслін — {{bt-bellat|расіца|Drosera}}, {{bt-bellat|альдраванда|Aldrovanda}}, {{bt-bellat|тлушчанка|Pinguicula}}, {{bt-bellat|плывунец|Utricularia}}. Многа інтрадукаваных відаў дрэў, кустоў, травяністых харчовых і дэкаратыўных раслін. Каля 250 відаў флоры Беларусі дамінанты расліннага покрыва краіны. Геамарфалагічныя, глебава-гідралагічныя і кліматычныя ўмовы вызначаюць занальнасць расліннасці. Асноўныя яе тыпы на Беларусі — лясная, лугавая, балотная. == Лясная расліннасць == [[Файл:Forests share in Belarus by raions, 2014.png|thumb|250px|Доля плошчы раёнаў Беларусі пад лясамі.{{legend|#0d6e00|болей за 60%}}{{legend|#15b200|50—60%}}{{legend|#1eff00|40—50%}}{{legend|#fff43f|30—40%}}{{legend|#ffc23f|20—30%}}{{legend|#ff713f|меней за 20%}}]] Больш за 1/3 тэрыторыі краіны пад лясамі. Размешчаны яны пераважна на пясчаных раўнінах і забалочаных нізіяах. Буйных лясных масіваў адносна мала, але няма і бязлесных раёнаў. Амаль усе лясы ў той ці іншай ступені высякаліся, аднаўляліся пераважна натуральным шляхам, таму допя штучна створаных лясоў на Беларусі адносна невысокая. Для Беларусі тыповыя хвойныя, драбналістыя і шыракалістыя лясы. Вядучае месца займае {{bt-bellat|хвоя|Pinus}} — каля 60 % лясной плошчы, {{bt-bellat|бяроза|Betula}} — каля 20 %<ref name="ЛР"/>. Самая пашыраная лясная парода — {{bt-bellat|хвоя звычайная|Pinus sylvestris}}, яна з'яўляецца адной з асноўных культур і для аблясення непрыдатных для сельскай гаспадаркі зямель. Пашыраны таксама {{bt-bellat|елка еўрапейская|Picea abies}}, {{bt-bellat|бяроза павіслая|Betula pendula}} і {{bt-bellat|бяроза пушыстая{{!}}пушыстая|Betula pubescens}}, {{bt-bellat|вольха чорная|Alnus glutinosa}} і {{bt-bellat|вольха шэрая{{!}}шэрая|Alnus incana}}, {{bt-bellat|дуб звычайны|Quercus robur}}, {{bt-bellat|ясень|Fraxinus}}, {{bt-bellat|граб звычайны|Carpinus betulus}} і інш. Яны ўтвараюць мяшаныя і чыстыя насаджэнні. Кліматычныя, глебавыя і араграфічныя асаблівасці розных рэгіёнаў абумоўліваюць занальнасць пашырэння лясоў розных тыпаў. 3 поўначы на поўдзень усходнееўрапейскія лясы паўднёватаежнага тыпу паступова трацяць барэальны выгляд і зменьваюцца фармацыямі заходнееўрапейскага тыпу. На ўсёй тэрыторыі Беларусі пашыраны розныя тыпы [[Бор (лес)|бароў]]. На нізінах з развітымі эўтрофнымі працэсамі балотаўтварэння (асабліва на Палессі, Верхнебярэзінскай нізіне) вялікія плошчы пад чорнаальховымі і пушыстабярозавымі лясамі. На поўначы, дзе клімат халаднейшы, больш яловых лясоў, [[Дубрава (лес)|дуброў]] мала; елка ўтварае пераважна монадамінантныя масівы, на больш урадлівых глебах — шыракаліста-яловыя з невялікай колькасцю дуба і развітым [[Падлесак|падлескам]] з [[Ляшчына звычайная|ляшчыны]]. Характэрны для паўночнай Беларусі шэраальховыя лясы, якіх у іншых зонах няма. Лясная расліннасць цэнтральнай часткі Беларусі — своеасаблівы комплекс-спалучэнне хвойных лясоў усходнееўрапейскага і шыракалістых лясоў заходнееўрапейскага тыпаў: па паўночных яе раёнах праходзіць мяжа суцэльнага пашырэння граба, па паўднёвых — елкі. На поўдні тыповыя шыракалістыя лясы. Шмат грабовых лясоў, ёсць шыракаліста-хваёвыя. Ельнікі найчасцей астраўныя, гэта — складаныя фітацэнозы з дамешкам дуба, граба, ясеня, чорнай вольхі, бярозы. На былых высечках, непрыдатных сельскагаспадарчых землях па ўсёй тэрыторыі пераважаюць бародаўчатабярозавыя лясы, асіннікі галоўным чынам на паўночным усходзе. <center><gallery> Выява:2004. Stamp of Belarus 0554.jpg|{{bt-bellat|Хвоя звычайная|Pinus sylvestris}} Выява:2004. Stamp of Belarus 0555.jpg|{{bt-bellat|Бяроза павіслая|Betula pendula}} Выява:2004. Stamp of Belarus 0552.jpg|{{bt-bellat|Дуб звычайны|Quercus robur}} Выява:2004. Stamp of Belarus 0558.jpg|{{bt-bellat|Граб звычайны|Carpinus betulus}} </gallery></center> == Расліннасць балот == [[Файл:Balota - Biarezinski zapavednik.jpg|thumb||[[Балота]], [[Бярэзінскі запаведнік]]]] На балотах характар расліннасці залежыць ад водна-мінеральнага жыўлення, у яе складзе дрэўныя і травяністыя расліны, імхі. На бязлесных масівах нізінных балот поўначы Беларусі пашыраны разнатраўна-асаковыя, асакова-гіпнавыя, злакава-асаковыя асацыяцыі. У цэнтральных раёнах на [[Пойма|поймавых]] травяных нізінных балотах пераважаюць буйнаасаковыя і злакава-асаковыя асацыяцыі. Бязлесных травяных нізінных балот найбольш на поўдні — у Пінска-Прыпяцкім раёне; тыповыя для іх злакава-буйнаасаковыя (у поймах рэк) і асакова-гіпнавыя (на водападзелах) асацыяцыі, часам пераважае [[трыснёг]]; у выніку меліярацыйных работ пашырэнне трыснягова-асаковых асацыяцый скарацілася. Ва ўсіх зонах Беларусі трапляюцца лясныя нізінныя балоты, на якіх растуць {{bt-bellat|вольха чорная|Alnus glutinosa}}, {{bt-bellat|бяроза пушыстая|Betula pubescens}}, часам {{bt-bellat|вярба|Salix}}. Для вярховых балот поўначы краіны характэрны хмызнячкова-падвейна-сфагнавыя асацыяцыі расліннасці; на градах — хваёва-хмызнячкова-сфагнавыя, у [[Мачажына|мачажынах]] — сфагнавыя асацыяцыі; на найбольш абводненых участках вярховых балот трапляюцца градава-азёрныя комплексы расліннасці. Сярэдняя вышыня хваёвых дрэвастояў 2—8 м, на моцна выпуклых балотах хвойнікі ніжэйшыя і больш рэдкія. Растуць {{bt-bellat|імшарніца|Andromeda}}, {{bt-bellat|журавіны|Oxycoccus}}, {{bt-bellat|багун, род раслін{{!}}багун|Ledum}}, {{bt-bellat|багноўка|Empetrum}}, {{bt-bellat|шэйхцэрыя|Scheuchzeriaceae}}, {{bt-bellat|расіца|Drosera}}. Пры перамяшчэнні на поўдзень фларыстычны склад раслінных асацыяцый на вярховых балотах мяняецца: знікаюць віды, характэрныя для балот прыбалтыйскага тыпу, расліннасдь набывае своеасаблівыя для Палесся рысы. Пераходным балотам уласцівы лясныя і бязлесныя хмызнячкова-асакова-сфагнавыя асацыяцыі, часам вылучаюць хваёва-багунова-сфагнавыя. Хваёвы дрэвастой вышынёю 12—15 м; звычайны кампанент расліннасці пераходных балот — {{bt-bellat|бяроза пушыстая|Betula pubescens}}, у некаторых асацыяцыях трапляецца {{bt-bellat|елка|Picea}}, шмат {{bt-bellat|багун, род раслін{{!}}багуну|Ledum}}, {{bt-bellat|Буякі{{!}}буякоў|Vaccinium uliginosum}}, {{bt-bellat|Васкоўнік звычайны{{!}}васкоўніку звычайнага|Myrica gale}}, {{bt-bellat|вярба{{!}}вербаў|Salix}}. Акрамя {{bt-bellat|Сфагнавыя імхі{{!}}сфагнавых|Sphagnopsida}}, пашыраны {{bt-bellat|гіпнавыя{{!}}гіпнавыя імхі|Hypnaceae}}. == Расліннасць лугоў == У раслінным покрыве лугоў Беларусі больш як 200 відаў раслін. У травастоі пераважаюць злакавыя ({{bt-bellat|цімафееўка лугавая|Phleum pratense}}, {{bt-bellat|купкоўка зборная|Dactylis glomerata}}, {{bt-bellat|аўсяніца лугавая|Festuca pratensis}}, {{bt-bellat|лісахвост|Alopecurus}}, {{bt-bellat|метлюжок|Poa}} і інш.), пашыраны бабовыя ({{bt-bellat|Канюшына белая|Trifolium repens}}, {{bt-bellat|Канюшына лугавая{{!}}канюшына чырвоная|Trifolium pratense}}, {{bt-bellat|чына лугавая|Lathyrus pratensis}}, {{bt-bellat|мышыны гарошак|Vicia cracca}}, {{bt-bellat|рутвіца рагатая|Lotus corniculatus}}), {{bt-bellat|Асака{{!}}асокі|Carex}} і шматлікае разнатраўе. Расліннасць заліўных, нізінных і сухадольных лугоў вызначаецца пэўнай спецыфічнасцю. == Водная расліннасць == Водная расліннасць разнастайная. На рэках, сажалках і азёрах часта трапляюцца зараснікі {{bt-bellat|гарлачык{{!}}гарлачыкаў|Nymphaea}}, {{bt-bellat|Трыснёг{{!}}трыснягу|Phragmites}}, {{bt-bellat|Чарот{{!}}чароту|Scirpus}}. Ціхія затокі рэк зарастаюць {{bt-bellat|Раска{{!}}раскай|Lemna}}, {{bt-bellat|жабнік{{!}}жабнікам|Hydrocharis}}. Усюды растуць {{bt-bellat|эладэя канадская|Elodea canadensis}}, {{bt-bellat|Урэчнік{{!}}рдзесты|Potamogeton}}, {{bt-bellat|стрэлкаліст|Sagittaria}} і іншыя водныя расліны. У тоўшчы вады і на дне вадаёмаў сотні відаў водарасцей. Відавы састаў раслінных супольнасцей, што фарміруюць асацыяцыі, фармацыі і тыпы воднай расліннасці, адносяць да розных таксанамічных катэгорый. У аквафлоры Беларусі адзначана 260 відаў вышэйшых раслін і больш за 2 тыс. відаў водарасцей. Вышэйшыя водныя расліны, у склад якіх уключаны і травяністыя кветкавыя аднадольныя расліны, анатамічна і марфалагічна прыстасаваныя да жыцця ў водным асяроддзі. Глыбіня месцазнаходжання расліннасці (у сярэднім да 3—4, зрэдку да 6—10 м) залежыць ад празрыстасці вады. У прыбярэжнай зоне растуць {{bt-bellat|Асака{{!}}асокі|Carex}}, {{bt-bellat|шабельнік балотны|Comarum palustre}}, {{bt-bellat|цыкута ядавітая|Cicuta virosa}}, {{bt-bellat|аер звычайны|Acorus calamus}}, {{bt-bellat|капытнік балотны|Calla palustris}}. У земнаводнай зоне (да глыбіні 0,5 м) трапляюцца {{bt-bellat|плюшчай галінасты|Sparganium ramosum}}, {{bt-bellat|шабельнік трыпутнікавы|}}, {{bt-bellat|стрэлкаліст|Sagittaria}}, {{bt-bellat|хвошч багнавы|Equisetum fluviatile}}, {{bt-bellat|рагоз|Typha}}, {{bt-bellat|касач|Iris}}. У зоне паветрана-водных раслін (глыбіня вадаёма 1,5—2 м) знаходзяцца {{bt-bellat|трыснёг|Phragmites}}, {{bt-bellat|чарот азёрны|Schoenoplectus lacustris}}, {{bt-bellat|Рагоз{{!}}рагозы|Typha}}, {{bt-bellat|Хвошчападобныя{{!}}хвашчы|Equisetopsida}}, {{bt-bellat|маннік вадзяны|Glyceria aquatica}}. У зоне раслін з вадаплаўным лісцем (глыбіня 2—3 м) растуць {{bt-bellat|гарлачык жоўты|Nuphar}}, {{bt-bellat|гарлачык белы|Nymphaea alba}}, {{bt-bellat|драсён земнаводны|Persicaria amphibia}}, {{bt-bellat|рдзест плывучы|Potamogeton natans}}. Зона шыракалістых рдзестаў у вадаёмах з празрыстай вадой дасягае глыбіні 5 м. У зоне водных імхоў і водарасцей (глыбіня да 10 м, напр., [[Нарач (возера)|возера Нарач]]) утвараюцца падводныя лугі з імхоў (у асноўным {{bt-bellat|фантыналіс проціпажарны|Fontinalis antipyretica}}) і водарасцей (пераважна {{bt-bellat|Харавыя водарасці{{!}}харавых|Charophyta}} — {{bt-bellat|хара|Chara}}, {{bt-bellat|нітэла|Nitella}}, {{bt-bellat|нітэлопсіс|Nitelopsis}}). <center><gallery> Выява:1996. Stamp of Belarus 0165.jpg|{{bt-bellat|Аер звычайны|Acorus calamus}} Выява:2001. Stamp of Belarus 0414.jpg|{{bt-bellat|Гарлачык белы|Nymphaea alba}} Выява:2002. Stamp of Belarus 0487.jpg|{{bt-bellat|Гарлачык жоўты|Nuphar}} Выява:2012. Stamp of Belarus 13-2012-04-m2.jpg|{{bt-bellat|Сальвінія плывучая|Salvinia natans}} </gallery></center> Усе віды аквафлоры — аўтатрофныя арганізмы, што ствараюць першасную прадукцыю і вызначаюць функцыянаванне іншых (гетэратрофных) узроўняў экасістэмы. Яны адыгрываюць першарадную ролю ў аэрацыі вадаёмаў, іх самаачышчэнні; некаторыя з іх здольныя паглынаць з вады і назапашваць таксічныя рэчывы. Празмернае развіццё воднай расліннасці прыводзіць да другаснага забруджвання, «цвіцення» вады і пагаршэння стану водных экасістэм. == Раянаванне == Згодна з комплексным геабатанічных раянаваннем, якое ажыццяўлялі [[Іван Данілавіч Юркевіч|І. Д. Юркевіч]] і [[Віктар Сцяпанавіч Гельтман|В. С. Гельтман]] у 1960 і 1969, былі вылучаны 3 геабатанічных падзоны<ref name="ЛР"/>: * дубова-цёмнахваёвыя лясы * грабава-дубова-цёмнахваёвыя лясы * шыкараліста-хваёвыя лясы У межах падзон вылучаны 7 геабатанічных акругоў, якія адлюстроўваюць унутрызанальныя адрозненні расліннасці<ref name="ЛР"/>: * Заходне-Двінскі * Ашмяна-Мінскі * Аршана-Магілёўскі * Нёманска-Перадпалескі * Бярэзінска-Перадпалескі * Бужска-Палескі * Палеска-Прыдняпроўскі Таксама на тэрыторыі выдзяляюць два экалагічныя рэгіёны: {{Нп3|Цэнтральнаеўрапейскія змяшаныя лясы|цэнтральнаеўрапейскія змяшаныя лясы|es|Bosque mixto de Europa central}}<ref>[http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/pa/pa0412_full.html Central European mixed forests (PA0412)]</ref> і {{Нп3|Сармацкія змяшаныя лясы|сармацкія змяшаныя лясы|ru|Сарматский смешанный лес}}. Пераважным відам расліннасці з'яўляюцца лясы, яны займаюць прыкладна трэць плошчы краіны, далей ідуць лугі — 17 % і балоты — каля 12 %<ref name="ЛР"/>. == Значэнне для чалавека == Культурная расліннасць займае амаль 1/3 тэрыторыі. Глебава-кліматычныя ўмовы Беларусі даюць магчымасць вырошчваць асноўныя збожжавыя культуры, мець добрыя сенажаці і пашу. Аб'ектамі раслінаводства з'яўляюцца таксама многія віды агароднінных, тэхнічных, зернебабовых, кармавых, пладовых культур. Раслінная прадукцыя сельскай гаспадаркі — сыравіна для харчовай, камбікормавай, ільноапрацоўчай, спіртавой і іншых галін прамысловасці. Вялікае гаспадарчае значэнне мае і выкарыстанне дзікарослай флоры. Сыравіну для лясной прамысловасці дае лес. Нарыхтоўваюцца і спажываюцца дзікарослыя ягады, грыбы, арэхі. У раслінным покрыве шмат відаў кармавых траў, лекавых раслін. Асобныя віды раслін з'яўляюцца каранціннымі. У сувязі з развіццём гарадоў, прамысловасці, дарожнага і меліярацыйнага будаўніцтва раслінны свет Беларусі значна змяніўся. За 100 гадоў знікла каля 70 відаў раслін, скарачаецца пашырэнне некаторых відаў. Каб зберагчы віды, якія сталі рэдкімі або знікаюць, ажыццяўляецца комплекс мерапрыемстваў па іх ахове. == Выкапнёвая флора == Раслінны свет Беларусі, як і іншых рэгіёнаў Зямлі, прайшоў доўгі шлях эвалюцыйнага развіцця. Гісторыя яго вымяраецца мільёнамі гадоў і бярэ пачатак ад старажытных простых арганізмаў, уласцівых далёкім геалагічным перыядам. У дакембрыйскі час у морах, якія займалі тэрыторыю Беларусі, панавалі [[водарасці]]. Шмат іх было і ў морах больш позніх геалагічных перыядаў. У адкладах многіх геалагічных сістэм, пачынаючы з [[Лапіцкая світа|лапіцкай світы]] [[Пратэразой|верхняга пратэразою]], знойдзены прадукты жыццядзейнаоці [[Цыянабактэрыі|сіне-зялёных водарасцей]] — катаграфіі, анкаліты, [[страматаліты]]. У [[Дэвонскі перыяд|сярэднедэвонскім]] моры [[Прыпяцкі прагін|Прыпяцкай упадзіны]] водарасці ўтварылі своеасаблівыя {{нп3|Біягенныя пароды|арганагенныя структуры|ru|Биогенные породы}} — {{нп3|Біягерм|біягермы|ru|Reef knoll}}, у якіх выяўлены скопішчы нафты і газу. Змены клімату, рэльефу, {{нп3|Трансгрэсія, геалогія|трансгрэсіі|ru|Трансгрессия (геология)}} мораў на кожным геалагічным этапе суправаджаліся глыбокімі зменамі расліннага покрыва. Наземная расліннасць пашыралася ў [[Дэвонскі перыяд|дэвонскім]] перыядзе. Раслі вышэйшыя споравыя {{bt-bellat|псілафіты|Psilophyta}} (вымерлі ў канцы перыяду). У другой палове дэвону з'явіліся {{bt-bellat|Папарацепадобныя{{!}}папараці|Pteridophyta}}, {{bt-bellat|Дзеразападобныя{{!}}дзярэзы|Lycopodiophyta}} і {{bt-bellat|Хвошчападобныя{{!}}членістасцябловыя|Equisetophytina}}, у пачатку позняга дэвону псілафітападобную флору змяніла [[Археаптэрысавая флора|археаптэрысавая]], у складзе якой былі першыя праголанасенныя расліны. Рэшткі раслін дэвону знойдзены ў многіх раёнах Беларусі. Асаблівага росквіту раслінны свет дасягнуў у цёплым і вільготным [[Каменнавугальны перыяд|каменнавугольным перыядзе]] [[Палеазой|палеазою]]. У лясах раслі дрэвападобныя дзярэзы і членістасцябловыя ({{bt-bellat|лепідадэндран{{!}}лепідадэндраны|Lepidodendron}}, {{bt-bellat|Сігілярыя{{!}}сігілярыі|Sigillaria}}, {{bt-bellat|каламіт{{!}}каламіты|Calamites}} і інш.), {{bt-bellat|Папарацепадобныя{{!}}папараці|Pteridophyta}}, {{bt-bellat|кардаіт{{!}}кардаіты|Cordaites}}. У раёнах адкладаў каменнавугольнага перыяду трапляюцца пласты [[Вугаль|каменных]] і [[Буры вугаль|бурых вугалёў]] ([[Прыпяцкі прагін]]). У засушлівы і гарачы [[пермскі перыяд]] пашыралася [[Ксерафіты|ксерафітная флора]]. Вільгацелюбныя дрэвападобныя хвашчы, лепідадэндраны і іншыя расліны меншалі і гінулі, іх месца занялі {{bt-bellat|сагоўнік{{!}}сагоўнікавыя|Cycadopsida}}, {{bt-bellat|Гінкга{{!}}гінкгавыя|Ginkgoopsida}} і {{bt-bellat|хвойныя|Pinophyta}}. У [[трыяс]]е, юры і першай палове мелавога перыяду росквіту дасягнулі цыкадавыя, хвойныя. У мелавым перыявзе пашырыліся [[кветкавыя расліны]], якія хутка занялі цэнтральнае месца ў раслінным свеце. У канцы перыяду паявіліся продкі магнолій, лаўраў, бяроз, дубоў, вербаў і інш. У палеагене на Еўрапейскім мацерыку панаваў цёплы субтрапічны і трапічны клімат; на Беларусі, дзе кліматычныя ўмовы былі пераходныя паміж умовамі ўмеранага і трапічнага паясоў, раслі алеандры, араліі, разнастайныя міртавыя, васкоўнікі і інш., пашыраліся лясы з вечназялёных [[каштан]]аў, [[дуб]]оў, [[лаўр]]аў. Флора поўдня Беларусі мела рысы флоры сучаснай трапічнай Азіі. У многіх месцах Палесся у тоўшчы кварцавых пяскоў выяўлены праслоі і лінзы бурых вугалёў, якія ўтварыліся з рэшткаў тагачасных раслін. У міяцэне трапічныя і субтрапічныя лясы на тэрыторыі Беларусі вымерлі. Пашырыліся блізкія да сучасных віды розных родаў хвойных ([[хвоя]], [[елка]], [[піхта]], [[тсуга]], [[секвоя]], [[кіпарыс]]) і лісцевых ([[граб]], [[клён]], [[дуб]], [[каштан]], [[бяроза]], [[вярба]] і інш.) дрэўных парод. Як дамешак асталіся субтрапічныя віды ([[платан]], [[лаўр]], [[мірт]], [[эўкаліпт]]). У пліяцэне пышныя хвойна-шыракалістыя лістападныя лясы саступілі месца [[тайга|тайзе]], больш багатай па складу дрэўных парод, чым сучасныя еўрапейска-сібірскія таежныя лясы. Пераважалі хвоі, елкі, піхты, [[лістоўніца|лістоўніцы]], тсугі. Месцамі зберагліся секвоі, балотныя кіпарысы. Раслі граб, арэшнік, дуб, [[вяз]], [[ліпа]], клён і барэальныя катахакветныя — [[вольха]], бяроза, [[таполя]]. Значная колькасць гэтых раслін у лясах пліяцэну робіць іх падобнымі да сучасных. Пахаладанне ў канцы неагенавага перыяду прывяло да рэзкай змены расліннасці. Хваёвыя і бярозавыя лясы радзелі, больш стала траў, знікалі цеплалюбныя расліны. У антрапагене цёплыя і халодныя эпохі зменьвалі адна адну. У цёплыя прамежкі часу (міжледавікоўі) кліматычныя ўмовы быяі блізкія да сучасных, пашыралася лясная расліннасць. Флора паступова мянялася: знікалі пліяцэнавыя рэлікты і нееўрапейскія віды. Кожнае міжледавікоўе вызначалася індывідуальнай схемай змены раслінных асацыяцый. Для лясоў наступнага, налібоцкага міжледавікоўя характэрна вялікая колькасць шыракалістых парод — [[вяз]]а, [[дуб]]а і [[ліпа|ліпы]]. У сярэдзіне антрапагену ў найбольш працяглым александрыйскім міжледавікоўі ў раслінным покрыве пераважалі [[елка]], [[піхта]], [[ціс]] і [[граб]]. У шклоўскім міжледавікоўі пашыраліся хвойна-шыракалістыя лясы з [[бяроза]]й і шыракалістыя лясы з дубу, ліпы, грабу, [[клён]]у, [[арэшнік]]у. На працягу апошняга, муравінскага міжледавікоўя дубовыя і дубова-вязявыя лясы з густымі зараснікамі ляшчыны змяніліся ліпавымі, апошнія — грабовымі лясамі. У канцы паазерскага зледзянення пашырыліся таежныя рэдкалессі пераважна з сібірскай елкі і хвоі, паступова яны саступілі месца хвойна-лісцевым, бярозава-асінавым, потым хваёвым лясам, у якіх на працягу галацэну ўдзел асобных дрэўных парод мяняўся залежна ад клімату. У другой палове галацэну флора і расліннасдь мелі блізкі да сучаснага выгляд. {{зноскі}} == Літаратура == * Расліннае покрыва // Геаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1992. ISBN 5-85700-056-4 * Раслінны свет // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. ІІ. Рэспубліка Беларусь. — Мн.: БелЭн, 2004. * Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5 == Спасылкі == * [https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1292 Беларусь — Флора і раслінны свет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251119100226/http://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1292 |date=19 лістапада 2025 }} — belarusenc.by * [http://www.beltur.by/?art=11 Флора Беларуси] {{ref-ru}} {{Еўропа па тэмам|Флора}} {{Беларусь у тэмах}} {{Геаграфія Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} [[Катэгорыя:Флора Беларусі| ]] 9fqkbelx73cx7z5yby5gq7u5icqhrf6 0 108708 5193419 4765153 2026-09-05T23:45:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193419 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва}} [[Выява:Beta-D-Fructofuranose.svg|240px|thumb|''Фруктоза (фуранозны цыкл)'']] [[Выява:Table fructose.JPG|thumb|left|240px|Фруктоза ў крышталях]] '''Фрукто́за''' (левулёза, фруктовы цукар) C₆H₁₂O₆ — [[монацукрыды|монацукрыд]], ізамер [[Глюкоза|глюкозы]], які ў свабодным выглядзе прысутнічае амаль ва ўсіх салодкіх ягадах і пладах. Уваходзіць у склад [[цукроза|цукрозы]] і [[лактулоза|лактулозы]]. Выкарыстоўваецца ў медыцыне і харчовай прамысловасці. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Фруктоза||48}} == Спасылкі == * [http://drkaslow.com/html/fructose.html Фруктоза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120316030030/http://drkaslow.com/html/fructose.html |date=16 сакавіка 2012 }} {{ref-en}} * [http://www.medbio.info/Horn/Time%201-2/carbohydrate_metabolism.htm Метабалізм вугляводаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090228210845/http://www.medbio.info/Horn/Time%201-2/carbohydrate_metabolism.htm |date=28 лютага 2009 }} {{ref-en}} * [http://www.nutritionandmetabolism.com/content/2/1/5 Fructose, insulin resistance, and metabolic dislypidemia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120224052458/http://www.nutritionandmetabolism.com/content/2/1/5 |date=24 лютага 2012 }} {{ref-en}} * {{з ВСЭ|title=Фруктоза}} {{Вугляводы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кетозы]] g4d988u2msph4yhosrf2ssd7mo3qrgt 0 112243 5193543 3712531 2026-09-06T10:17:52Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193543 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Выява:Crossed wires.JPG|thumb|right|300px|Замкнутыя электрычныя правады]] '''Кароткае замыканне''' (КЗ) — электрычнае злучэнне дзвюх кропак [[электрычны ланцуг|электрычнага ланцуга]] з рознымі значэннямі [[электрычны патэнцыял|патэнцыялу]], не прадугледжанае канструкцыяй прылады і парушаючае яе нармальную працу. Кароткае замыканне можа ўзнікаць у выніку парушэння ізаляцыі токаводных элементаў або механічнага судотыку неізаляваных элементаў. Таксама кароткім замыканнем называюць стан, калі супраціў нагрузкі меншы за ўнутраны супраціў крыніцы сілкавання. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||90}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Электратэхніка]] [[Катэгорыя:Электроніка]] [[Катэгорыя:Электраэнергетыка]] [[Катэгорыя:Пажарная бяспека]] [[Катэгорыя:Крыніцы сілкавання]] lhhzxald0lkmpbrb1s7skysz1osh88r 0 112591 5193516 4760801 2026-09-06T09:12:54Z JerzyKundrat 174 5193516 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вячаслаў Віктаравіч Касмачэўскі''' ({{ДН|15|2|1887|3}}, [[Ташкент]] — {{ДС|||1969}}, [[Самарканд]]<ref>{{Cite web |url=https://www.bsmu.by/page/55/3196/ |title=Космачевский Вячеслав Викторович |access-date=24 сакавіка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190324191410/https://www.bsmu.by/page/55/3196/ |archivedate=24 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>) — беларускі інфекцыяніст, доктар медыцынскіх навук, [[прафесар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[15 лютага]] [[1887]] года ў сям'і служачых. Сярэднюю адукацыю атрымаў у [[Арэнбург]]у ў 1906 г. У 1907 г. паступіў у Ваенна-медыцынскую акадэмію ў Пецярбургу. У студэнцкія гады ў 1909 г. атрымаў пасведчанне на званне воспапрышчэпніка і на званне масажыста. У 1913 г. выключаны з Акадэміі за рэвалюцыйную дзейнасць. Вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім універсітэце]] ў 1914 г., атрымаўшы званне ўрача. З абвяшчэннем вайны ў 1914 годзе прызначаны ў дзеючую армію. У лютым 1917 г. працаваў старэйшым урачом 2-га Туркестанскага стралковага батальёна. У 1920 г. мабілізаваны на вайсковую службу і прызначаны брыгадным лекарам Туркестанскай кавалерыйскай брыгады. Пасля дэмабілізацыі працаваў у [[Самарканд]]зе на розных пасадах да 1934 г. У 1934 г. запрошаны на пасаду дырэктара інфекцыйнай клінікі [[Мінскі медыцынскі інстытут|Мінскага медінстытута]] з прысваеннем звання дацэнта і вучонай ступені кандыдата медыцынскіх навук па сукупнасці навуковых прац. Адначасова прызначаны загадчыкам лячэбнай часткай 3-й гарадской бальніцы. У 1936 г. [[Наркамат аховы здароўя БССР|Наркаматам аховы здароўя БССР]] прысвоена званне выконваючага абавязкі прафесара. У званні прафесара зацверджаны ў 1938 г. З 1934 па 1941 годы загадваў кафедрай інфекцыйных хвароб Мінскага медінстытута. 15 лістапада 1941 года зацверджаны ў вучонай ступені доктара медыцынскіх навук пасля абароны дысертацыі на тэму «Лячэнне і прафілактыка сыраватачнай хваробы і анафілактычнага шоку сімпатаміметынам». З 1941 па 1943 гг. загадваў кафедрай інфекцыйных хвароб медінстытута ў горадзе [[Іркуцк]]у. У 1943 г. быў выкліканы ў [[Яраслаўль]] для ўдзелу ў арганізацыі Беларускага медыцынскага інстытута і прызначаны на пасаду дырэктара кафедры інфекцыйных хвароб. У 1944 г. пераехаў разам з інстытутам у г. Мінск, дзе загадваў кафедрай да 1950 года. У 1950 г. абраны на пасаду загадчыка кафедры інфекцыйных хвароб БелДІУУ, на гэтай пасадзе прапрацаваў да снежня 1955 года. Пасля пераехаў у Ленінград. Аўтар 67 навуковых публікацый. Падрыхтаваў 4 дацэнтаў, 11 асістэнтаў, звыш 100 клінічных ардынатараў. Напісана супрацоўнікамі звыш 100 работ, 1 доктарская, 5 кандыдацкіх. У 1922 г. апісаў захворванне пад назвай «Садока». У 1942 г. упершыню ў Іркуцкай вобласці выявіў вясенне-летні «клешчавы сыпны тыф» і апісаў яго. У 1945 годзе ўпершыню ў Беларусі канстатаваў і апісаў водную ліхаманку. == Узнагароды == Узнагароджаны трыма ганаровымі граматамі, ордэнамі Чырвонай Зоркі і «Знак Пашаны», медалямі «За перамогу над Германіяй» і «За працоўную доблесць». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} — С. 148. * Руководители, заведующие кафедрами, профессора и доктора наук Белорусской медицинской академии последипломного образования (1931—2006). — Мн., 2006. — С. 37-38. * Вячеслав Викторович Космачевский: (К 80-летию со дня рождения) //Здравоохр. Белоруссии. — 1967. — № 4. — С. 90. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|136305}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касмачэўскі Вячаслаў Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Інфекцыяністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Інфекцыяністы СССР]] [[Катэгорыя:Медыкі Узбекістана]] [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] qq9pii6xq0jc53q0tzj096nvgyuvrwr 0 114242 5193566 4730353 2026-09-06T11:48:03Z Алесандр Бусел 136752 стыль, арфаграфія, пунктуацыя 5193566 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Падарожжа |назва = Брытанская нацыянальная антарктычная экспедыцыя |выява = Discovery alongside Barrier.jpg |шырыня = 300px |подпіс = Экспедыцыйнае судна — барк «[[RRS Discovery, 1901|Дыскаверы]]» |краіна = {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |дата пачатку = [[30 ліпеня]] [[1901]] |дата заканчэння = [[10 верасня]] [[1904]] |кіраўнік = [[Роберт Фалкан Скот|Роберт Скот]] |склад = 47 чалавек, у тым ліку: * [[Эрнэст Шэклтан]] * [[Эдвард Адрыян Уілсан|Адрыян Уілсан]] * [[Альберт Эрмітэдж]] * [[Рэджынальд Кётліц]] |карта маршруту = Discovery Expedition field of work.png |шырыня карты = 300 px |маршрут = Схематычная карта найважнейшых маршрутаў экспедыцыі «Дыскаверы» <br />{{Legend|red|паход да Паўднёвага полюса лістапада 1902 — лютага 1903 года}}{{Legend|black|паход кастрычніка-снежня 1903 г}}{{Legend|blue|паходы на Мыс Кразье для даследавання імператарскіх пінгвінаў у 1902—1903 гадах}} |дасягненні = * Упершыню ў гісторыі палярных даследаванняў здзейснены санкавыя паходы па Антарктычным ледавіку * Дасягнута шырата 82° 11' пд. ш. * Упершыню дакладна вызначана становішча [[Паўднёвы магнітны полюс|Паўднёвага магнітнага полюса]] |адкрыцці = * Адкрыта [[Паўвостраў Эдуарда VII|Зямля Эдуарда VII]] * Даказана, што [[востраў Роса]] з'яўляецца востравам * Картаграфаваны [[Трансантарктычныя горы]] аж да 83° пд. ш., прычым выдзелена 200 вяршынь * Адкрыты [[Сухія даліны|паўднёвыя аазісы]] — тэрыторыі, свабодныя ад снегу і лёду * Даказана, што [[Шэльфавы ледавік Роса|Вялікі ледзяны бар'ер]] з'яўляецца шэльфавым ледавіком. * Адкрыццё закамянелых дагістарычных раслін даказала сувязь Антарктыды са старажытным кантынентам [[Гандвана]] |страты = Загінулі два чалавекі: * Матрос Джордж Вінс * Матрос Чарлз Бонер }} '''Брыта́нская нацыяна́льная антаркты́чная экспеды́цыя 1901—1904 гадоў''' ({{lang-en|British National Antarctic Expedition, 1901–04}}), таксама вядомая як '''экспеды́цыя «Дыска́веры»''' ({{lang-en|Discovery Expedition}}) — другая па ліку брытанская экспедыцыя ў [[Антарктыда|Антарктыду]], арганізаваная пасля доўгага перапынку (больш за 60 год). Прызначалася для даследавання амаль зусім невядомага кантынента. Начальнік экспедыцыі — [[Роберт Фалкан Скот|Роберт Скот]]. У экспедыцыі таксама бралі ўдзел будучыя вялікія даследчыкі Антарктыкі — [[Эрнэст Генры Шэклтан]], [[Эдвард Адрыян Уілсан]]. Падчас экспедыцыі быў абследаваны бераг Антарктыды ў раёне [[мора Роса]]. Экспедыцыя даставіла вялікую колькасць навуковых дадзеных ў галіне фізічнай геаграфіі, біялогіі, геалогіі, метэаралогіі, зямнога магнетызму. Былі адкрытыя [[Сухія даліны|антарктычныя аазісы]], а таксама калоніі пінгвінаў на мысе Кразье. Скоту, Шэклтану і Уілсану ўдалося дасягнуць 82° 11’ пд.ш. падчас паўднёвапалярнага паходу. Экспедыцыя на «''Дыскаверы''» з’явілася важнай вяхой у гісторыі брытанскага пранікнення ў Антарктыку. Непасрэдным яе працягам стала экспедыцыя Скота «''[[Тэра Нова (экспедыцыя)|Тэра Нова]]''». == Перадгісторыя == Першым з англійскіх даследчыкаў у антарктычныя воды трапіў [[Джэймс Кук]] падчас свайго другога кругасветнага плавання 1772—1774 гадоў. У снежні [[1772]] года, спусціўшыся на поўдзень ад {{nobr|50° пд. ш.}}, ён падышоў блізка да абзы пакавага лёду. [[17 студзеня]] [[1773]] года Кук упершыню ў гісторыі мараплаўства перасёк [[Паўднёвы палярны круг]], але, дасягнуўшы {{nobr|67° 15' пд. ш.}}, сутыкнуўся з непераадольнымі ільдамі{{sfn|Черри-Гаррард|1991|с=23-24}}. У студзені [[1774]] года Кук дасягнуў {{nobr|71° 10' пд. ш.}}, але і тут быў спынены пакавымі ільдамі. Ён не адмаўляў існавання Паўднёвага мацерыка, але лічыў яго недаступным для мараплаўцаў:<blockquote> «''…Большая частка паўднёвага мацерыка (калі выказаць дапушчэнне, што ён існуе) павінна ляжаць у межах палярнай вобласці вышэй паўднёвага палярнага круга, а там мора так густа ўсеяна ільдамі, што доступ да зямлі становіцца немагчымым. Рызыка, звязаная з плаваннем у гэтых недаследаваных і пакрытых ільдамі морах у пошуках паўднёвага мацерыка, настолькі вялікая, што я смела магу сказаць, што ніводны чалавек ніколі не адважыцца пранікнуць на поўдзень далей, чым гэта ўдалося мне. Землі, што могуць знаходзіцца на поўдні, ніколі не будуць даследаваныя''»{{sfn|Кук|1948|с=434}}. </blockquote> [[Файл:James Clark Ross.jpg|thumb|left|200px|Парадны партрэт Джэймса Роса.]] Першая брытанская экспедыцыя ў гэтых шыротах праходзіла ў 1839—1843 гадах пад кіраўніцтвам сэра [[Джэймс Кларк Рос|Дж. Роса]], чыёй мэтай быў Паўднёвы магнітны полюс Зямлі. Экспедыцыя працавала на караблях «''Эрэбус''» і «''Тэрор''». Рос нечакана для сябе адкрыў невядомае мора, якое цягнулася на {{nobr|500 міль}} на поўдзень, і [[11 студзеня]] [[1841]] года яго погляду адкрыліся горы Сабін і [[мыс Адэр]] (на [[Зямля Вікторыі|Зямлі Вікторыі]]). Галоўнымі адкрыццямі Роса сталі [[мора Роса]], [[шэльфавы ледавік Роса]] і {{нп3|праліў Мак-Мёрда|праліў Мак-Мёрда|ru|Мак-Мердо (пролив)}}. На [[Востраў Роса|востраве]], пазней названым яго імем, былі выяўленыя вулканы, названыя ў гонар караблёў [[Вулкан Эрэбус|Эрэбус]] і {{нп3|Вулкан Тэрор|Тэрор|en|Mount Terror (Antarctica)}}. У лютым [[1842]] года яму ўдалося дасягнуць {{nobr|78° 10' пд. ш.}} і даволі дакладна вызначыць тагачаснае становішча магнітнага полюса. Адкрыты ім раён стаў полем дзейнасці наступных брытанскіх экспедыцый{{sfn|Coleman|2006|p=329-335}}. Аднак на радзіме Роса чакаў халодны прыём, і спатрэбілася больш за 60 гадоў, каб людзі зноў адправіліся ў даследаваныя ім землі{{sfn|Черри-Гаррард|1991|с=31}}. Толькі ў студзені 1895 года нарвежскія кітабоі зноў высадзіліся на мысе Адэр{{sfn|Preston|1999|p=11-12}}. У лютым 1899 года [[Карстэн Борхгрэвінк]] у складзе [[Экспедыцыя на «Паўднёвым Крыжы»|брытана-нарвежскай экспедыцыі]] на судне «''Паўднёвы крыж''» высадзіўся на мысе Адэр, дзе зазімаваў — гэта была першая зімоўка ў Антарктыдзе{{sfn|Черри-Гаррард|1991|с=31}}. Падчас паўднёвага лета 1899—1900 года ён адправіўся на ледавік і дасягнуў {{nobr|78° 45' пд. ш.}} Геолаг Райманд Прыстлі, які абследаваў яго зімовішча ў 1911 годзе, пісаў, што знайшоў там велічэзную колькасць боепрыпасаў, паколькі ніхто не мог ведаць, якія небяспечныя істоты водзяцца на зусім недаследаваным узбярэжжы{{sfn|Пристли|1989|с=80}}. Напачатку XX стагоддзя ў свеце прыкметна ажывілася цікавасць да антарктычных рэгіёнаў. Прычыну гэтага Э. Чэры-Гарард апісваў так: <blockquote> «''У паветры лунала думка пра тое, што мацярык такой велічыні… можа аказваць вырашальны ўплыў на змены надвор'я ва ўсім Паўднёвым паўшар'і. <…> Раён вакол Паўднёвага магнітнага полюса ўяўляўся шчодрай нівай для правядзення эксперыментаў і назіранняў. Гісторыя гэтай зямлі… мела бясспрэчную цікавасць для геалагічнай гісторыі ўсяго зямнога шара, а вывучэнне ўтварэння сушы і паводзін лёду магло сказаць спецыялістам па фізічнай геаграфіі больш, чым даследаванні ў любым іншым раёне свету — у Антарктыцы ён мог назіраць штодзённыя і нават штогадзінныя змены, якія, як яму вядома, у эпоху абледзянення адбываліся ва ўсім свеце…''»{{sfn|Черри-Гаррард|1991|с=35}} </blockquote> У [[1901]] годзе практычна адначасова стартавалі некалькі экспедыцый. Германская экспедыцыя Эрыха фон Дрыгальскага накіроўвалася ў сектар Антарктыкі, які прымыкае да Індыйскага акіяна. [[Ота Нордэншэльд]] узначаліў шведскую экспедыцыю, мэтай якой была {{нп3|Зямля Грэяма|Зямля Грэяма|en|Graham Land}}, а французская экспедыцыя [[Жан-Батыст Шарко|Жана-Батыста Шарко]] мела намер даследаваць [[Антарктычны паўвостраў]]. Таксама шатландскі даследчык Уільям Спірс Брус накіраваўся з [[Шатландская нацыянальная антарктычная экспедыцыя|экспедыцыяй]] у [[мора Уэдэла]]{{sfn|Huntford|1985|p=141-144}}. == Задумы, мэты і задачы == Яшчэ ў 1893 годзе Дж. Мюрэй — біёлаг у {{нп3|экспедыцыя «Чэленджэра»|кругасветнай экспедыцыі на «''Чэленджэры''»|en|Challenger expedition}}, выдаў брашуру «''Адраджэнне даследаванняў Антарктыкі''», у якой заклікаў арганізаваць нацыянальную экспедыцыю ў гранічныя паўднёвыя шыроты. Ініцыятарам брытанскай экспедыцыі ў Антарктыду стаў сакратар, а пазней — прэзідэнт [[Каралеўскае геаграфічнае таварыства|Каралеўскага геаграфічнага таварыства]] сэр Клемент Маркхэм, удзельнік першай экспедыцыі [[Джон Франклін|Франкліна]]. Пасля гібелі экспедыцыі Франкліна і няўдалай спробы {{нп3|Джордж Нэрс|Нэрса|en|George Nares}} дасягнуць Паўночнага полюса ў 1876 годзе брытанскае грамадскае меркаванне было накіраванае супраць палярных экспедыцый, лічачы іх празмерна небяспечнымі. Поспех [[Нарвежская палярная экспедыцыя (1893—1896)|нарвежскай экспедыцыі Ф. Нансена]] прывёў да ўсведамлення, што вядучая марская дзяржава можа згубіць першынство ў асваенні палярных краін{{sfn|Черри-Гаррард|1991|с=35}}. У [[1898]] годзе Маркхэм апублікаваў [[памфлет]] «''Даследаванне Антарктыкі. Заклік да арганізацыі нацыянальнай экспедыцыі''». Маркхэм жорстка крытыкаваў брытанскі ўрад і паказваў, што геаграфічнымі адкрыццямі павінен займацца Каралеўскі ваенна-марскі флот{{sfn|Ладлэм|1989|с=34}}. Ён абвясціў аб пачатку нацыянальнай падпіскі, прычым Савет Каралеўскага геаграфічнага таварыства ўнёс 5000 [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]] (ф. ст.), аднак вялікага энтузіязму не выклікаў. Да наступнага 1899 года атрымалася сабраць не больш за {{nobr|14 000 фунтаў}}. Неўзабаве пасля гэтага член Геаграфічнага таварыства Льюэлін Лонгстаф адправіў Маркхэму чэк на {{nobr|25 000 фунтаў}} як сродак паставіць падрыхтоўку экспедыцыі на практычную аснову{{sfn|Ладлэм|1989|с=35}}. Гэты шырока разрэкламаваны крок прымусіў урад паабяцаць субсідыю. Быў створаны Аб’яднаны камітэт па падрыхтоўцы экспедыцыі, у які ўваходзілі 32 чалавекі — па 16 ад Каралеўскага геаграфічнага таварыства і [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскага таварыства]]{{sfn|Ладлэм|1989|с=38}}. [[Файл:Scott of the Antarctic crop.jpg|thumb|right|Роберт Скот.]] Маркхэм прапанаваў на ролю кіраўніка экспедыцыі маладога лейтэнанта Роберта Скота, з якім быў знаёмы яшчэ з 1887 года. Скота рэкамендаваў яго непасрэдны начальнік — сэр Дж. Эджэртан, таксама ветэран асваення Арктыкі. Маркхэм запатрабаваў у Адміралцейства спіс кандыдатур на ролю начальніка экспедыцыі, у якім прозвішча Скота стаяла на першым месцы. Аднак па шэрагу прычын Скот быў прызначаны кіраўніком экспедыцыі толькі 25 мая 1900 года. 30 чэрвеня ён быў узведзены ў камандэры (капітан 2-га рангу){{sfn|Preston|1999|p=28-29}}. Як кіраўніку палярнай экспедыцыі, Скоту давялося пачынаць на пустым месцы, прычым сам ён нічога не ведаў аб палярных краінах{{sfn|Ладлэм|1989|с=38}}. На падрыхтоўку экспедыцыі адводзілася не больш за 12 месяцаў, таму разам з Маркхэмам Скот у кастрычніку 1900 года адправіўся ў Нарвегію для кансультацый з [[Фрыцьёф Нансен|Фрыцьёфам Нансенам]] — самым знакамітым палярнікам свайго часу. Нансен у той час меркаваў, што Антарктыда з’яўляецца гіганцкім вулканічным архіпелагам, пакрытым ледавікамі, для перамяшчэння па якім ідэальна падыходзяць нарты і ездавыя сабакі. Па патрабаванні Нансена Скот адважыўся выкарыстаць гэты від транспарту{{sfn|Ладлэм|1989|с=42-43}}. У гэты перыяд Скот таксама ўступіў у канфлікт з Аб’яднаным камітэтам, паколькі ён, як прадстаўнік ВМФ, разлічваў мець на борце ўсю паўнату ўлады. Аднак Камітэт меў намер зрабіць начальнікам экспедыцыі грамадзянскую асобу — Джона Уолтэра Грэгары (1864—1932), тады — прафесара геалогіі Універсітэта Мельбурна. Грэгары збіраўся падпарадкаваць дзейнасць экспедыцыі навуковым мэтам{{sfn|Crane|2005|p=62-63}}. У выніку канфлікту Маркхэм і Скот ледзь не падалі ў адстаўку, але ўся паўната ўлады апынулася ў руках у Скота за пяць месяцаў да адплыцця, калі яшчэ не была нанятая каманда{{sfn|Ладлэм|1989|с=48-49}}. Грэгары адмовіўся ўдзельнічаць у экспедыцыі, заявіўшы, што «''навуковая праца не можа быць падпарадкаваная марской прыгодзе''»{{sfn|Crane|2005|p=63}}. === Мэты экспедыцыі === Праз спешку і канфлікты ў Аб’яднаным камітэце па падрыхтоўцы экспедыцыі не атрымалася нават своечасова напісаць тэксты інструкцыі. Выразна вызначаных планаў экспедыцыя не мела, меркавалася прайсці маршрутам Дж. Роса і зазімаваць на Зямлі Вікторыі. Разглядаліся і іншыя раёны, акрамя [[мора Роса]], але было вырашана зыходзіць з прынцыпу: «''вывучаючы невядомае, варта засноўвацца на вядомым''»{{sfn|Fiennes|2003|p=31}}. Перазімаваўшы на борце, варта было пачаць разведку ўнутраных раёнаў гэтай Зямлі, далін і заходніх горных хрыбтоў, а калі станецца магчымым — то і шэльфавы ледавік Роса. Згадкі пра Паўднёвы полюс арганізатары экспедыцыі ўсяляк пазбягалі, але ў інструкцыі мелася фраза аб «''максімальным прасоўванні на поўдзень''». У выніку фактычная дзейнасць экспедыцыі абапіралася цалкам на меркаванне Р. Скота. Яго галоўным кансультантам быў сэр Джозеф Хукер — батанік экспедыцыі Роса, адзіны яе ўдзельнік, які заставаўся жывы да 1901 года{{sfn|Ладлэм|1989|с=51-53}}. Паводле інструкцыі, «''трэба было вызначыць, наколькі гэта магчыма, характар, умовы і памеры гэтай часткі паўднёвай палярнай зямлі''», выканаць магнітаметрычныя даследаванні, ажыццявіць комплексныя метэаралагічныя, акіянаграфічныя, геалагічныя, біялагічныя і фізічныя даследаванні. Ніводная з гэтых мэтаў не павінна саступаць іншым. == Падрыхтоўка і рыштунак == === Фінансы і спонсары === Агульны бюджэт экспедыцыі склаў {{nobr|90 000 ф. ст.}}{{sfn|Fiennes|2003|p=28}}. 50 % гэтай сумы ўнёс брытанскі ўрад, з умовай, што сродкі, якіх не хапае, будуць адшуканыя прыватным чынам{{sfn|Crane|2005|p=78-79}}. Акрамя ахвяраванняў Геаграфічнага таварыства і асабіста сэра Лонгстафа, 5000 фунтаў фундаваў газетны магнат Альфрэд Хармсварт, уладальнік газеты Daily Mail (раней ён фінансаваў экспедыцыю на Зямлю Франца-Іосіфа). Астатнія сродкі былі сабраныя малымі сумамі. Немалая колькасць рыштунку дасталася ад спонсараў у рэкламных мэтах: так, фірма «''Колмен''» дала 9 тон мукі і запасы гарчыцы, шакаладная фірма «''Кедберы''» падаравала 1600 кг шакаладу, фірма «''Бэрд''» даставіла 800 кг закваскі і спецый, фірма Jaeger пашыла штармавую вопратку з 40 % зніжкай і г. д.{{sfn|Preston|1999|p=39}}. Самым вяліким выдаткам было экспедыцыйнае судна, якое было пабудаванае спецыяльна для Скота. Судна будавалі ў фірме Dundee Shipbuilders Company, яно абышлося ў 51000 ф. ст. (у тым ліку 10 322 фунты за паравую машыну){{sfn|Ладлэм|1989|с=44}}. === Экспедыцыйнае судна === [[Файл:RRS Discovery.jpg|250px|thumb|left|«Дыскаверы» на вечнай стаянцы. Сучасная фатаграфія.]] Судна атрымала назву «''Дыскаверы''» («''Адкрыццё''») у гонар карабля [[Дж. Кук]]а. Гэта быў апошні ў гісторыі брытанскага суднабудавання драўляны трохмачтавы барк, і першае англійскае судна, спецыяльна прызначанае для навуковых даследаванняў{{sfn|Ладлэм|1989|с=44}}. Спуск на ваду прайшоў [[21 сакавіка]] [[1901]] года, цырымонію хрышчэння правяла лэдзі Маркхэм{{sfn|Huntford|1985|p=34}}. Корпус быў драўляным, здольным вытрымліваць напор ільдоў, таўшчыня борта дасягала 26 цаляў (66 см), таўшчыня тараннага фарштэўня — некалькі футаў, ён быў акаваны сталёвымі лістамі. Шруба і руль маглі падымацца з вады ў выпадку траплення ў лёд. Корпус быў акруглым, што рабіла судна хісткім. Канструкцыя апынулася няўдалай: малое водазмяшчэнне (736 [[Англійская тона|«''доўгіх''» тон]]) не дазваляла ўзяць дастаткова паліва для паравой машыны, судна дрэнна кіравалася і мела малую хуткасць — 8 вузлоў{{sfn|Ладлэм|1989|с=54}}. Канструкцыя барка была непрыдатная ні для дрэйфу ў ільдах, ні для працяглых марскіх пераходаў. Адміралцейства не дазволіла Скоту падняць над «''Дыскаверы''» белы сцяг Каралеўскіх ВМФ, таму судна прыйшлося рэгістраваць у Каралеўскім {{нп3|яхт-клуб|яхт-клубе|en|Yacht club}} {{нп3|Горад Харвіч|Харвіча|en|Harwich}}{{sfn|Crane|2005|p=113}}. === Каманда === [[Файл:Shackleton nimrod 46.jpg|thumb|right|[[Эрнэст Шэклтан]] — трэці памочнік камандзіра.]] «''Ядром''» каманды павінны былі стаць ваенныя маракі як звыклыя да дысцыпліны. Толькі за тры месяцы да адплыцця Адміралцейства пагадзілася даць патрэбных людзей на добраахвотных пачатках. Скот вымушаны быў разаслаць запрашэнні ўсім сваім знаёмым на эскадры Праліва, каб яны выбралі 2-3 здольных людзей{{sfn|Ладлэм|1989|с=49}}. Такім чынам атрымалася наняць 2 уорэнт-афіцэраў, 5 членаў боцманскай каманды, 13 матросаў і качагараў і 2 салдат марской пяхоты. Першым памочнікам камандзіра стаў Чарлз Райс (1876—1931) — пляменнік Маркхэма, лейтэнант Каралеўскага ВМФ. Другім памочнікам Скота і штурманам стаў лейтэнант гандлёвага флоту Альберт Армітэдж (1864—1943), які ўдзельнічаў у экспедыцыі Джэксана-Хармсварта (1894—1897). Армітэдж паставіў перад Скотам шэраг умоў, у прыватнасці, што ўтрыманне камандзіра не можа перавышаць яго ўласнае больш, чым на 50 фунтаў у год. Акрамя таго, Армітэдж запатрабаваў, што, калі з'явіцца такая магчымасць, яму будуць прапанаваныя ездавыя сабакі, 8 чалавек персаналу і запасы правіянту, а маршрут санных паездак не будзе рэгламентавацца. Скот пагадзіўся на ўсе гэтыя ўмовы{{sfn|Ладлэм|1989|с=45}}. Трэцім памочнікам камандзіра стаў [[Эрнэст Генры Шэклтан]], якога рэкамендаваў сэр Л. Лонгстаф — галоўны фундатар экспедыцыі. Да гэтага Шэклтан падаваў заяўку на конкурс на ўдзел у экспедыцыі, але быў адпрэчаны. Каб узаконіць яго становішча, Маркхэм здолеў залічыць Шэклтана ў рэзерв Каралеўскага ВМФ, як і Армітэджа{{sfn|Ладлэм|1989|с=49}}. Галоўны механік Рэджынальд Скелтан (па сумяшчальніцтве — фатограф) служыў пад кіраўніцтвам Скота на браняносцы «''Маджэсцік''». [[Файл:Bernacchi at WIdnes.jpg|thumb|left|Луіс Бернакі.]] Навуковая каманда складалася з 5 чалавек. Галоўны лекар экспедыцыі Рэджынальд Кётліц (1860—1916) удзельнічаў разам з Армітэджам у экспедыцыі на Зямлі Франца-Іосіфа і ўвайшоў у склад экспедыцыі па патрабаванні яе спонсара — А. Хармсварта. Другім доктарам і мастаком быў залічаны [[Эдвард Адрыян Уілсан|Эдвард Уілсан]]. Геолаг Хартл Ферары літаральна напярэдадні адплыцця скончыў [[Кембрыджскі ўніверсітэт]]. Фізіка таксама ўдалося знайсці толькі за некалькі дзён да адплыцця, гэта быў ураджэнец [[Тасманія|Тасманіі]] Луіс Бернакі, які суправаджаў [[Карстэн Борхгрэвінк|Борхгрэвінка]] ў [[Экспедыцыя на «Паўднёвым Крыжы»|экспедыцыі на «''Паўднёвым Крыжы''»]]. Ён далучыўся да экспедыцыі ўжо ў Новай Зеландыі{{sfn|Ладлэм|1989|с=50}}. === Рыштунак === Закупкамі неабходнага рыштунку займаўся Армітэдж, на што яму было асігнавала 2000 фунтаў. Палярнае адзенне і рыштунак для санных паходаў былі закупленыя ў Нарвегіі, палярныя футры былі з ваўка, а спальныя мяшкі сшылі з аленевых скур{{sfn|Ладлэм|1989|с=47}}. Штармоўкі былі заказаныя ў Вялікабрытаніі. Навуковае абсталяванне прапанавала Брытанскае Адміралцейства, у тым ліку камплект астранамічных, метэаралагічных і магнітаметрычных прыбораў, а таксама ківач для гравіметрычных даследаванняў, сейсмограф, марэограф, драгі і лоты{{sfn|Ладлэм|1989|с=47-48}}. Асноўным прадуктам харчавання быў пемікан, замоўлены ў [[Капенгаген]]е, а прадукт больш нізкай якасці для сабак быў замоўлены ў [[Чыкага]]. 23 ездавыя сабакі былі закупленыя ў [[Расійская імперыя|Расіі]], прычым Скот не меў магчымасці агледзець жывёл: з [[Уладзівасток]]а іх выправілі проста ў Новую Зеландыю, дзе павінны былі забраць на борт «''Дыскаверы''». Скот не надаваў вялікага значэння сабакам, мяркуючы, што санкі падчас экспедыцый па сушы павінны цягнуць людзі. Армітэдж заклікаў ўзяць як мага менш людзей і як мага больш сабак, але застаўся ў меншасці. Скот вырашыў узяць з сабой армейскі прывязны аэрастат для разведкі і накіраваў двух афіцэраў і матросаў навучыцца абыходзіцца з ім{{sfn|Ладлэм|1989|с=51}}. == Ход экспедыцыі == === 1901—1902 === ==== Шлях у Антарктыду ==== «''Дыскаверы''» выйшаў з Ост-Індскіх докаў Лондана 30 ліпеня 1901 года, прастаяўшы да 5 жніўня ў Спітхедзе, дзе была праведзена праверка [[компас]]аў. Урачыстыя праводзіны прайшлі ў Коус, дзе судна наведалі кароль [[Эдуард VII]] і [[Аляксандра Дацкая|каралева Аляксандра]]. 6 жніўня судна пакінула Вялікабрытанію. «''Дыскаверы''» адрозніваўся малой хуткасцю і меў патрэбу ў пастаянных заходах у парты дзеля папаўнення запасу вугалю. Па шляху ў Новую Зеландыю, прыйшлося рабіць заходы на [[Мадэйра (востраў)|Мадэйру]], [[Трынідад і Табага|Трынідад]] і ў [[Кейптаўн]]. (Стаянка ў Кейптаўне доўжылася два тыдні, таму што не былі адладжаныя магнітаметрычныя прыборы){{sfn|Ладлэм|1989|с=55}}. У лістападзе экспедыцыя знаходзілася ў 20 мілях ад [[Зямля Адэлі|Зямлі Адэлі]], а [[22 лістапада]] адбылася высадка на [[востраў Макуоры]]. Тут былі выяўленыя шырокія калоніі пінгвінаў, мяса якіх англічане паспрабавалі ў першы раз. 29 лістапада «''Дыскаверы''» прыбыў у Літэлтан. Пры выхадзе судна было моцна перагружанае, у дадатак на палубе знаходзіўся статак з 45 авечак — падарунак экспедыцыі ад фермераў. 21 снежня экспедыцыя адбыла ў Порт-Чалмерс, дзе трэба было загрузіцца вуглем і развітацца з цывілізацыяй. Пры адплыцці адбылася трагедыя: матрос Чарлз Бонер збіраўся развітацца з Новай Зеландыяй, дзеля чаго залез на топ грот-мачты, сарваўся і разбіўся аб штурманскую рубку. Яго пахавалі ў Порт-Чалмерсе 23 снежня з вайсковымі ўшанаваннямі{{sfn|Ладлэм|1989|с=57}}. Прыняўшы 45 тон вугалю, зваленых наўпрост на палубе, «''Дыскаверы''» адбыў у Антарктыду раніцай 24 снежня. Надвор’е ўвесь час было добрым, [[Паўднёвы палярны круг]] перасеклі 3 студзеня 1902 года. Паласу пакавых ільдоў шырынёй 200 міль атрымалася перасекчы усяго за 4 сутак{{sfn|Черри-Гаррард|1991|с=35}}. Ноччу 8 студзеня ўбачылі зямлю: гэта быў [[мыс Адэр]]. 9 студзеня Скот і Армітэдж агледзелі зімовішча Борхгрэвінка, дзе пакінулі алавяны цыліндр з лістом — на выпадак прыходу дапаможнага судна{{sfn|Crane|2005|p=145-146}}. ==== Уздоўж Ледзянога бар'ера ==== [[Файл:Hut Point Aerial, Antarctica.jpg|thumb|250px|Мыс Хат з вышыні. Сучасная фатаграфія.]] Далей экспедыцыя вярнулася на поўдзень, уздоўж заходняга ўзбярэжжа Зямлі Вікторыі. Нарэшце 21 студзеня экспедыцыянеры ўбачылі дым [[вулкан Эрэбус|вулкана Эрэбус]]. Заліў, у які ўвайшоў «''Дыскаверы''», быў названы Мак-Мёрда — у гонар аднаго з афіцэраў Роса. Скот спадзяваўся, што гэта не заліў, а праліў, які дазволіць прайсці на поўдзень, але гэта выявілася памылкай. Абследаваўшы месца магчымай зімоўкі, Скот накіраваўся ўздоўж Вялікага ледзянога бар'ера на ўсход, пераадолеўшы больш за 500 міль. 30 студзеня было атрымана пацвярджэнне дадзеных Роса: у гэтых шыротах была [[Паўвостраў Эдуарда VII|зямля]], Скот назваў яе ў гонар караля [[Эдуард VII|Эдуарда VII]]. Высадзіцца не ўдалося, перашкодзілі суцэльныя лядовыя палі. Павярнуўшы назад, 4 лютага было вырашана даследаваць бухту, якая глыбока ўдавалася ў бар'ер. Гэтую бухту ў 1898 годзе [[Экспедыцыя на «Паўднёвым Крыжы»|наведаў]] [[Карстэн Борхгрэвінк|Борхгрэвінк]] на «''Паўднёвым Крыжы''». Армітэдж прасіў дазволіць яму даследаваць паверхню бар'ера і разам з Бернакі і 4 матросамі прасунуўся на 18 міль углыб Антарктыды, заначаваўшы на свежым паветры{{sfn|Ладлэм|1989|с=63}}. У той жа дзень, 4 лютага, Скот зрабіў спробу ўздыму на аэрастаце. Падняўшыся на 800 футаў (240 метраў), ён выявіў, што зямля за бар'ерам мае вельмі няроўны рэльеф. Другі ўздым здзейсніў Шэклтан{{sfn|Preston|1999|p=45-46}}, Уілсан назваў гэта прадпрыемства «''чыстым вар'яцтвам''». Бухта атрымала назву «''Аэрастатнай''» ({{lang-en|Balloon Bay}}). ==== Зімоўка ==== [[Файл:Scott hut mcmurdo.jpg|thumb|right|250 px|Экспедыцыйны дом на мысе Хат. Фотаздымак 2000 года.]] 8 лютага экспедыцыя вярнулася ў заліў Мак-Мерда і стала рыхтавацца да зімоўкі: Скот зыходзіў з пастулату, што антарктычнае лета хуткаплыннае. Каманда павінна была жыць на судне, аднак для майстэрні і на выпадак караблекрушэння патрабаваўся прытулак{{sfn|Черри-Гаррард|1991|с=182}}. Дом быў пабудаваны на галечнай пляцоўцы на абароненым ад вятроў мысе, названым «''мысам Хаціны''» ({{lang-en|Hut Point}}). Скот пісаў: <blockquote> «''Увогуле, наша вялікая хаціна была і будзе нам карысная, але карысць гэтая не такая вялікая, каб мы не маглі без яе абысціся…''»{{sfn|Scott|1905|p=350}} </blockquote> Калі пачаліся разведвальныя паходы,высветлілася, што з усіх 46 удзельнікаў экспедыцыі толькі Армітэдж і Бернакі ўмеюць абыходзіцца з лыжамі, нартамі і сабакамі. Спробы асвоіць навыкі абыходжання з ездавымі сабакамі прывялі Скота да думкі, што толькі людзі з’яўляюцца надзейнай цяглавай сілай{{sfn|Scott|1905|p=467}}. Паход 4 сакавіка пераканаў Скота ў яго рацыі: у шлях адправіліся 8 чалавек, у тым ліку 4 афіцэраў, якія вырашылі падзяліцца на дзве партыі. У кожнай з іх былі 1 нарты, запрэжаныя чатырма сабакамі. Вандроўцы мелі намер фарсіраваць ледавік і даследаваць, дзе востраў Роса злучаецца з Ледзяным бар'ерам. Скот меў намер ўзначаліць паход асабіста, але пашкодзіў калена, каціўшыся са снежнага схілу на лыжах. Паход стаўся катастрафічным: ноччу тэмпература ўпала да -42&nbsp;°C, касцюмы з воўчага футра не ратавалі ад халадоў. Падчас буры сарваўся са скалы ў мора матрос Вінс, а матрос Хейры адстаў ад групы, страціў прытомнасць і 36 гадзін пралежаў, занесены снегам, аднак потым знайшоў у сабе сілы вярнуцца на базу{{sfn|Черри-Гаррард|1991|с=36}}. [[Файл:Vince's Cross - McMurdo Station.jpg|thumb|250px|left|Помнік Вінсу.]] Каманда Скота знаходзілася на 500 міль на поўдзень ад месца зімоўкі каманды «''Паўднёвага Крыжа''» і нельга было прадбачыць, якое будзе надвор'е. 1 красавіка Скот адважыўся на яшчэ адзін санкавы паход, але высветлілася, што сабакі не могуць цягнуць пры кладзі 100 фунтаў (45,6 кг) на кожную: за тры дні ўдалося пераадолець усяго 9 міль{{sfn|Ладлэм|1989|с=68}}. [[Палярная ноч]] пачалася 20 красавіка і доўжылася да 22 жніўня. На судне быў устаноўлены пэўны распарадак дня: у 22:00 наступаў адбой (экспедыцыя жыла па часе 180 мерыдыяна), у суботу ўчыняўся аўрал, а па нядзелях праводзіўся традыцыйны агляд ваеннага карабля. Па нядзелях Скот праводзіў царкоўную службу (на [[арган]]е іграў Кётліц){{sfn|Ладлэм|1989|с=69}}. Навуковая група працавала па сваім распарадку: Бернакі працаваў у магнітным павільёне на сушы, Ройдс здымаў паказанні метэаралагічных прыбораў кожныя 2 гадзіны, а Кётліц і Уілсан займаліся сваімі медычнымі абавязкамі, напрыклад, правяралі кожны слоік з кансервамі перад ужываннем у ежу, а таксама праводзілі штомесячныя медагляды{{sfn|Ладлэм|1989|с=69}}. Для забавы каманды Шэклтан стаў выдаваць рукапісны часопіс ''South Polar Times'', Ройдс і Барн на свята сярэдзіны зімы (23 чэрвеня) паставілі п'есу ўласнага сачынення, ладзіліся футбольныя матчы на лёдзе{{sfn|Crane|2005|p=175-185}}. ==== Разведвальныя паходы ==== Узімку Скот планаваў графік вясновых паходаў, першы з якіх пачаўся 1 верасня. Удзельнікі экспедыцыі ўсё яшчэ вельмі дрэнна ведалі наваколле свайго зімоўя, таму пачалі з рэкагнасцыроўкі. Скот ўжо задумаў вялікі паход на поўдзень, вырашыўшы ўзяць з сабою ўсіх сабак: іх засталося 19 (адзін загінуў разам з Вінсам, трох зжэрлі суродзічы, і 1 здох ад хваробы){{sfn|Ладлэм|1989|с=73}}. Пробныя вылазкі для закладкі складоў сканчаліся жорсткімі абмаражэннямі — тэмпература падала да -50&nbsp;°C. У кастрычніку Армітэдж, вярнуўшыся з паходу на захад, заявіў, што ў яго групе пачалася [[цынга]], на яе захварэлі тры чалавекі. Скоту давялося адмовіцца ад кансерваў і паслаць каманду дзеля нарыхтоўкі цюленіны. Армітэдж з-за гэтага пасварыўся з камандзірам і заявіў: <blockquote> «''Скот занадта давяраў нашым мясным кансервам… Да таго ж ён адчуваў сентыментальную агіду да забою цюленяў у колькасці, неабходнай нам на зіму. Дарэмна я і Кётліц угаворвалі яго аддаць адпаведны загад, паказваючы, што забіць сто цюленяў дзеля захавання нашага здароўя і нармальнага ходу экспедыцыі не горш, чым забіць аднаго''»{{sfn|Preston|1999|p=59}} </blockquote> === Паход на Поўдзень === [[Файл:ATLNZ 11714.jpeg|thumb|200px|right|Удзельнікі саннай экспедыцыі на старце. 2 лістапада 1902 года <br /> Злева направа: Шэклтан, Скот, Уілсан.]] 2 лістапада 1902 года Скот, Шэклтан і Уілсан выступілі на крайні Поўдзень ў суправаджэнні 11 матросаў дапаможнай каманды Барна. 13 лістапада яны дасягнулі {{nobr|79° пд. ш.}}, пабіўшы рэкорд Борхгрэвінка{{sfn|Ладлэм|1989|с=77}}. У той жа дзень дапаможная група была адпраўленая дадому. Ужо на наступны дзень сабакі адмовіліся цягнуць цяжка нагружаныя сані, груз прыйшлося падзяліць на дзве часткі і ў далейшым перацягваць чоўнавым спосабам (на пераадоленне 1 мілі шляху патрэбна было 3 мілі пераходу, такі рэжым вытрымліваўся 31 дзень){{sfn|Crane|2005|p=205}}. Сабак даводзілася карміць пратухлай нарвежскай [[Траска|траской]], і яны вельмі хутка слаблі, тым самым вызначаючы графік паходу{{sfn|Черри-Гаррард|1991|с=37}}. Тым не менш, 25 лістапада каманда пераадолела {{nobr|80° пд. ш.}} Неабходнасць жорсткага абыходжання з сабакамі нанесла Скоту псіхалагічную траўму: ён быў не ў стане пераносіць збіцця сабак, неабходнага, каб прымушаць змучаных жывёл прабірацца наперад{{sfn|Ладлэм|1989|с=79}}. Адначасова давялося ладзіць толькі начныя пераходы — пры тэмпературы -25&nbsp;°C у футравай вопратцы было невыносна горача. Да 16 снежня экспедыцыянеры дасягнулі {{nobr|80° 16' пд. ш}}., прайшоўшы па прамой 380 міль. Правіянту засталося ўсяго на чатыры тыдні, і тады Скот дазволіў Уілсану забіць сабаку, каб накарміць яе парэшткамі іншых. Людзі не елі мяса сабак, пакутуючы ад галодных спазмаў, сутачная пайка не перавышала 1½ фунтаў цвёрдай ежы, у асноўным сухароў і пемікана. Уілсан пакутаваў на снежную слепату і, нягледзячы на ​​гэта, заўважыў у Шэклтана першыя сімптомы цынгі, нічога не паведаміўшы яму пра гэта{{sfn|Ладлэм|1989|с=81}}. Вельмі арыгінальна святкавалі [[Каляды]]: Шэклтан дастаў са шкарпэтак кавалкі пудынгу з разынкамі і застылы кавалак штучнага мёду{{sfn|Preston|1999|p=65}}. 26 снежня Уілсан перажыў надзвычай моцны прыступ снежнай слепаты, прычым ад болю не дапамагаў і [[какаін]], які выкарыстоўваўся для яе лячэння. Уілсан завязаў вочы, а павадыром яму служыў Скот. 30 снежня экспедыцыянеры дасягнулі {{nobr|82° 11' пд. ш.}} (82° 17' паводле вымярэнняў Скота){{sfn|Crane|2005|p=214-215}}, пераадолеўшы траціну адлегласці да Паўднёвага полюса за 59 дзён. 1 студзеня 1903 года Скот, Шэклтан і Уілсан павярнулі на поўнач. У той жа дзень здох адзін сабака, а астатніх даводзілася сілай ставіць на ногі ўранку, настолькі яны саслаблі. На працягу наступных двух дзён здохлі яшчэ тры сабакі, так што астатнім можна было дазволіць добра харчавацца. 3 студзеня на сані быў пастаўлены імправізаваны ветразь, што дазволіла вызваліць сабак ад працы — яны цяпер толькі суправаджалі людзей, але працягвалі паміраць. Уілсану прыйшлося спыніць іх пакуты{{sfn|Ладлэм|1989|с=84}}. 13 студзеня пачаўся буран, і, нягледзячы на ​​ўсе намаганні, атрымалася прайсці ўсяго ¾ мілі. У той жа дзень у Шэклтана праявіліся сімптомы цынгі, а яшчэ былі пашкоджаныя дзясны і глотка, ён кашляў і харкаў крывёй. Яго прыйшлося вызваліць ад працы і абавязаць паведамляць пра самаадчуванне. Дасягнуўшы склада 26 студзеня, вандроўцы пакутавалі ад наступстваў уласнай ненажэрлівасці, а Шэклтану стала зусім дрэнна — ён пакутаваў ад удушша. Да 30 студзеня лютаваў буран, калі ён скончыўся, каб паставіць Шэклтана на лыжы, спатрэбілася 20 хвілін, тады яго пасадзілі на сані{{sfn|Ладлэм|1989|с=86}}. 3 лютага 1903 года Скот, Уілсан і Шэклтан вярнуліся на «''Дыскаверы''». Іх паход доўжыўся 93 суткі, за гэты час яны прайшлі 960 міль (1540 км), уключаючы чоўнавыя рэйсы. Сярэднедзённы пераход быў роўны 16 км{{sfn|Preston|1999|p=67}}. ==== Прыбыццё выратавальнага судна ==== [[Файл:A-00454 Bark MORGENEN.jpg|thumb|left|Дапаможнае судна «Морнінг».]] За час адсутнасці Скота была зробленая спроба даследаваць горы і ледавікі на захад ад заліва Мак-Мёрда. Армітэдж ўзначаліў атрад на чале 20 чалавек. Шлях на захад быў знойдзены, але дзеля яго дасягнення давялося падняцца на 8900 футаў (2700 метраў) над узроўнем мора. На зваротным шляху Армітэдж праваліўся ў ледавіковую расколіну, але быў выратаваны ездавымі сабакамі{{sfn|Ладлэм|1989|с=88}}. На той час прыбыў барк «''Морнінг''», адпраўлены Маркхэмам пад камандаваннем Уільяма Колбека. Ён разлічыў, што «''Дыскаверы''» да студзеня 1903 года павінен вызваліцца ад лёду. Прыняўшы дадатковыя запасы, судна да красавіка павінна было дасягнуць Новай Зеландыі і вярнуцца ў Англію праз Ціхі акіян, завяршыўшы кругасветнае плаванне і магнітныя назіранні. Разлікі не апраўдаліся: «''Дыскаверы''» не вызваліўся, але на гэты выпадак Скоту дазвалялася правесці ў Антарктыдзе яшчэ адзін сезон{{sfn|Crane|2005|p=233}}. Аднак Скот палічыў сваім абавязкам адправіць спадарожнікаў, якія захварэлі, на радзіму, каб залішне не падводзіць іх пад небяспку. Да гэтага ж часу адносіцца канфлікт Скота, Армітэджа і Шэклтана, якога Скот адпраўляў на радзіму супраць яго волі і насуперак меркаванню Кётліца і Армітэджа{{sfn|Preston|1999|p=68}}. 2 сакавіка 1903 года «''Морнінг''» пакінуў Антарктыку. === 1903—1904 гады === [[Файл:NOAA Royal Society Range.jpg|thumb|right|Від на [[горы Каралеўскага Таварыства]] і Бар'ер Роса. Сучасная фатаграфія.]] Другая зімоўка прайшла выдатна, нягледзячы на ​​тое, што маразы дасягнулі -67&nbsp;°C. Скот планаваў вывучаць Зямлю Вікторыі праз праход, адкрыты Армітэджам. Усю зіму паляпшалі рыштунак, які ў папярэднім годзе не апраўдаў сябе. Скот вырашыў адмовіцца ад паўднёвапалярных планаў, бо засталося ўсяго 8 сабак, а без іх было немагчыма прасоўвацца далей{{sfn|Ладлэм|1989|с=98}}. 7 верасня Уілсан адправіўся на мыс Кразье вывучаць [[Імператарскі пінгвін|імператарскіх пінгвінаў]], дзе знаходзіўся да снежня. Да калоніі пінгвінаў ўдалося падабрацца толькі 18 кастрычніка, але ў выніку гэтага паходу ўпершыню біёлагі атрымалі вычарпальныя звесткі пра фізіялогію і паводзіны гэтых птушак. Аднак Уілсан не змог атрымаць яек з эмбрыёнамі на ранняй стадыі развіцця, у выніку чаго ён прыйшоў да высновы, што неабходны паход палярнай ноччу. Аднак у перыяд экспедыцыі «''Дыскаверы''» ён быў немагчымы{{sfn|Черри-Гаррард|1991|с=43}}. 9 верасня Скот распачаў закладку складоў, неабходных для ўзыходжання на ледавік. Вельмі моцныя маразы (да -70&nbsp;°C) вымусілі перапыніць усе паходы да кастрычніка. У кастрычніку група Скота і Ферара паспрабавала ўзысці на ледавік. Ім удалося падняцца на 7000 футаў (2100 м), але ўвесь час ламаліся сані, а моцныя бураны знясільвалі людзей. За восем дзён падарожнікам удалося пераадолець яшчэ 150 км, такім чынам, яны сталі першымі людзьмі, якія дасягнулі перыферыі Палярнага плато. На зваротным шляху яны выявілі антарктычныя аазісы, прычым механік Лэшлі — удзельнік паходу, заявіў, што там можна вырошчваць [[бульба|бульбу]]. Вярнуўшыся на «''Дыскаверы''» 24 снежня, за 59 дзён яны пераадолелі 700 міль да {{nobr|146° 30' з. д.}}, праходзячы ў сярэднім 14 міль у дзень. Гэтыя паказчыкі практычна не адрозніваліся ад пераходаў падчас Паўднёвага паходу, хоць сабак у экспедыцыянераў не было. Скот выкарыстаў гэты аргумент супраць выкарыстання ездавых сабак{{sfn|Preston|1999|p=70-76}}. Падчас адсутнасці Скота Ройдс і Бернакі 31 дзень правялі на Ледзяным бар'еры, пераканаўшыся ў раўнінным характары яго паверхні. ==== Другая выратавальная аперацыя ==== [[Файл:Discovery, Morning and Terra Nova.jpg|thumb|200px|«Дыскаверы», «Морнінг» і «Тэра Нова» у ільдах праліва Мак-Мёрда. Люты 1904 года.]] Вярнуўшыся на «''Дыскаверы''», Скот разлічваў, што судна вызваліцца ад лёду. Аднак у снежні 1903 года абза прыпая канчалася ў 20 мілях (32 кіламетрах) ад судна. Армітэдж, не чакаючы камандзіра, стаў пілаваць з усім экіпажам лёд, гэтая праца пачалася 14 снежня. Аднак за 12 дзён работ атрымалася прапілаваць ў лёдзе толькі дзве канавы ў 150 ярдаў даўжынёй, працуючы ў тры змены (па 10 чалавек у кожнай). Скот пачынаў баяцца трэцяй зімоўкі{{sfn|Ладлэм|1989|с=110}}. У гэты час Маркхэму ўдалося атрымаць фінансаванне і накіраваць у мора Роса два баркі: акрамя «''Морнінга''» яшчэ і кітабойны карабель «''Тэра Нова''». Яны прыбылі ў праліў Мак-Мёрда 5 студзеня 1904 года. Для Скота быў гатовы загад Адміралцейства: калі «''Дыскаверы''» не вызваліцца, кінуць яго і вярнуцца на двух дапаможных судах. Спробы прабіць лёд фарштэўнем ні да чаго не прывялі, і тады Скот звярнуўся да дапамогі выбухоўкі. 16 лютага судну ўдалося вызваліцца. У той жа дзень экспедыцыя рушыла да Новай Зеландыі{{sfn|Crane|2005|p=277-287}}. === Вяртанне === Скот збіраўся на зваротным шляху даследаваць мясцовасць на захад ад мыса Адэр, аднак пасля дзвюх зімовак на «''Дыскаверы''» не было запасу вугалю. Дапаможныя караблі пасля месяца выратавальнай аперацыі таксама не валодалі лішкамі паліва. У дадатак пачаўся шторм, у выніку якога «''Дыскаверы''» сеў на мель і ледзь не быў разбураны, але сышоў на ваду сам сабой. 20 лютага адмовілі трумныя помпы, а 21-га высветлілася, што руль разбіты ўшчэнт. 24 лютага экспедыцыі давялося спыніцца каля мыса Адэр для рамонту руля. Вугалю на судне да таго часу засталося 8 тон{{sfn|Ладлэм|1989|с=118-119}}. 5 сакавіка 1904 года, развітаўшыся з «''Тэра Новай''», «''Дыскаверы''» перасёк Паўднёвы палярны круг у адваротным кірунку. 1 красавіка ўсе тры караблі ўвайшлі ў гавань Літэлтана. Навазеландцы былі ў захапленні і ласкава прынялі экспедыцыянераў: з іх не бралі грошай за наведванне клубаў, праезд па чыгунцы і пастой ў гасцініцы{{sfn|Ладлэм|1989|с=120}}. Скот накіраваў у Лондан тэлеграму, якая паведамляла аб шчаслівым вяртанні. У адказ кароль накіраваў Скоту адразу два віншаванні, а Каралеўскае геаграфічнае таварыства адразу ж узнагародзіла Скота Каралеўскім медалём, які быў уручаны маці даследчыка{{sfn|Ладлэм|1989|с=121}}. 8 чэрвеня «''Дыскаверы''» рушыў на радзіму праз [[Ціхі акіян]] і [[Фалклендскія астравы]]. 10 верасня 1904 года экспедыцыя вярнулася ў [[Портсмут]]. == Пасля вяртання == Адразу па прыбыцці «''Дыскаверы''» ў Портсмут газета Daily Express паведамляла пра стан палярнікаў наступнае: <blockquote> «''Скура іх стала амаль чорнай, як старадаўняя мэбля з чырвонага дрэва. У іх хада людзей, якія звыкліся з цяжкай вопраткай і саромеюцца руху. Гавораць яны незвычайна ціхімі галасамі. <…> Капітан Скот сказаў толькі, што ўсе, хто знаходзяцца на борце, адчуваюць сябе добра… „Мы зрабілі шмат адкрыццяў, — дадаў ён, — але ў параўнанні з тым, што засталося зрабіць, гэта не больш за драпіну на лёдзе“''»{{sfn|Ладлэм|1989|с=122-123}} </blockquote> 15 верасня «''Дыскаверы''» прыбыў у [[Лондан]] у Ост-Індскія докі, дзе камандзе быў аказаны вельмі сціплы прыём: прывітальная бяседа адбылася толькі на наступны дзень у складскім памяшканні, дзе, нягледзячы ні на што, яе ўзначальваў сэр Клемент Маркхэм. Ніводзін з лордаў Адміралцейства не прысутнічаў. Скот быў падвышаны ў званні да капітана 1-га рангу і ўзнагароджаны Залатым медалём Каралеўскага геаграфічнага таварыства, а таксама стаў камандэрам Каралеўскага Ордэна Вікторыі. Усе ўдзельнікі экспедыцыі атрымалі сярэбраныя медалі, а капітан «''Морнінга''» Колбек — сімвалічны сярэбраны злітак. Скот таксама быў удастоены ўзнагарод Шведскага і Дацкага геаграфічных таварыстваў, а Рускае геаграфічнае таварыства абрала яго ганаровым чальцом{{sfn|Ладлэм|1989|с=133}}. «''Дыскаверы''» быў прададзены Кампаніі Гудзонава заліва менш чым за 20 % кошту яго пабудовы. === Вынікі экспедыцыі === Галоўныя адкрыцці тычыліся галіны фізічнай геаграфіі: Зямля Эдуарда VII, Заходнія горы і доказ таго, што [[Зямля Вікторыі]] — высакагорнае плато. Экспедыцыя ўпершыню выкарыстала нарты і ездавых сабак для падарожжа па паўднёвых ледавіках, дасягнуўшы {{nobr|82° 17' пд. ш.}} Адкрытыя [[Трансантарктычныя горы]] і дзвюхгаловы пік Маркхэма (4350 метраў). Усяго на карту было нанесена больш за 200 гор і далін. Былі адкрытыя сухія даліны — антарктычныя аазісы, свабодныя ад снегу і лёду, а таксама калоніі імператарскіх пінгвінаў на мысе Кразье. Былі атрыманыя доказы таго, што Бар'ер Роса — шэльфавы ледавік. Адкрытыя геолагамі адбіткі дагістарычных раслін паказалі, што ў глыбокай старажытнасці Антарктыда была часткай мацерыка [[Гандвана]]. Было дакладна разлічана месцазнаходжанне Паўднёвага магнітнага полюса{{sfn|Crane|2005|p=272-273}}. У 1905 годзе выйшла ў свет кніга Скота «''Падарожжа на „Дыскаверы“''», якая карысталася папулярнасцю ў сучаснікаў, нягледзячы на ​​тое, што каштавала 2 [[Гінея|гінеі]]{{sfn|Crane|2005|p=322}}. Яшчэ да заканчэння экспедыцыі Шэклтан напісаў сваю кнігу аб першым сезоне экспедыцыі, якая была апублікаваная з працягам у часопісе ''The Illustrated London News'' (пры гэтым пра Антарктыку было так мала вядома, што ілюстратар намаляваў Шэклтана ў асяроддзі белых мядзведзяў){{sfn|Ладлэм|1989|с=97}}. Непасрэдным працягам экспедыцыі на «''Дыскаверы''» была [[Тэра Нова (экспедыцыя)|Брытанская антарктычная экспедыцыя 1911—1913 гадоў]], цягам якой Скот дасягнуў Паўднёвага полюса і загінуў на зваротным шляху. == Крыніцы == {{Крыніцы|colwidth=15em}} == Літаратура == {{Commonscat|Discovery Expedition}} * {{кніга | аўтар = Кук Д. | загаловак = Путешествие к Южному Полюсу и вокруг света | месца = М. | выдавецтва = Государственное выдавецтва географической литературы | адказны = Пер. с англ. и комм. Света Я. М.; под науч. ред. и со вступ. ст. Магидовича И. П | год = 1948 | старонкі = | старонак = 528 | ref = Кук }} * {{кніга | аўтар = Ладлэм Г. | загаловак = Капитан Скотт | выдавецтва = Л.: Гидрометеоиздат | год = 1989 | старонкі = | ref = Ладлэм }} * {{кніга | аўтар = Пристли Р. | загаловак = Антарктическая одиссея: Северная партия экспедиции Р. Скотта | выдавецтва = Л.: Гидрометеоиздат | год = 1989 | старонкі = | ref = Пристли }} * {{кніга | аўтар = Саннес Т. Б. | загаловак = «Фрам»: приключения полярных экспедиций | выдавецтва = Л.: Судостроение | год = 1991 | старонкі = | ref = Саннес }} * {{кніга | аўтар = Черри-Гаррард Э. | загаловак = Самое ужасное путешествие | выдавецтва = Л.: Гидрометеоиздат | год = 1991 | старонкі = | ref = Черри-Гаррард }} * {{кніга | аўтар = Coleman E. C. | загаловак = The Royal Navy in Polar Exploration, from Frobisher to Ross | выдавецтва = Tempus Publishing, Stroud | год = 2006 | старонкі = | ref = Coleman }} * {{кніга | аўтар = Crane D. | загаловак = Scott of the Antarctic | выдавецтва = L.: Harper Collins | год = 2005 | старонкі = | ref = Crane }} * {{кніга | аўтар = Fiennes R. | загаловак = Captain Scott | выдавецтва = L.: Hodder & Stoughton | год = 2003 | старонкі = | ref = Fiennes }} * {{кніга | аўтар = Fisher M. at al | загаловак = Shackleton | выдавецтва = L.: James Barrie Books | год = 1957 | старонкі = | ref = Fisher }} * {{кніга | аўтар = Huntford R. | загаловак = The Last Place On Earth | выдавецтва = L.: Pan Books | год = 1985 | старонкі = | ref = Huntford }} * {{кніга | аўтар = Preston D. | загаловак = A First-Rate Tragedy | выдавецтва = L.: Constable & Co | год = 1999 | старонкі = | ref = Preston }} * {{кніга | аўтар = Scott R. | загаловак = [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover01scotuoft#page/n11/mode/2up Vol. I The Voyage of the Discovery] | выдавецтва = L.: Smith, Elder & Co | год = 1905 | старонкі = | ref = Scott }} == Спасылкі == * [http://www.spri.cam.ac.uk/library/pictures/catalogue/are1902-04/gallery/ Фотаздымкі, зробленыя членамі экспедыцыі] — Scott Polar Research Institute {{Бібліяінфармацыя}} {{Антарктычныя экспедыцыі (1819—1922)}} [[Катэгорыя:Антарктычныя экспедыцыі]] mwjngkhl3dyvvs7qop1qua196z2v51j 100 121975 5193369 5193003 2026-09-05T15:50:58Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5193369 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вадзім Леанідавіч Леўшын|2026-09-05T06:05:51Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Іосіф Пятровіч Хаўратовіч|2026-09-04T15:35:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|2026-09-04T12:23:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Адам Пятровіч Ажароўскі|2026-09-04T11:55:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рэнэ Луі д’Аржансон|2026-09-04T10:28:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Інга Рыгораўна Артамонава|2026-09-04T09:58:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Томас Ройдс|2026-09-04T06:48:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іцхак Лейбуш Перац|2026-09-03T15:07:14Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Марыя Леапальдзіна Аўстрыйская|2026-09-03T14:28:45Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|П’ер Жуль Жансен|2026-09-03T13:01:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эдуард Франкленд|2026-09-03T12:48:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Афонсу Пена|2026-09-03T04:23:48Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Мухамед Шыа ас-Судані|2026-09-03T04:12:58Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Ян Карыбуцяк|2026-09-02T12:19:57Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Барталамеа Карла Растрэлі|2026-09-02T12:17:00Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Уільям Хайд Воластан|2026-09-02T11:36:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аксана Веніямінава|2026-09-02T11:13:02Z|Maxxammax1}} {{Новы артыкул|Андрэс Мануэль дэль Рыа|2026-09-02T10:12:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уільям Грэгар|2026-09-02T09:59:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вішчынскія герба «Корвін»|2026-09-02T07:16:29Z|BasiliusNorr}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 71p6vwnqt40t6cm9ibm5856939loqva 0 127839 5193438 5146724 2026-09-06T03:23:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193438 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''', '''халадзе́ц''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Паводле захаванага рэцэпта, гэты каралеўскі халаднік гатавалі са смятаны, агурочнага квасу, свежавыціснутага лімоннага соку, вараных ракавых шыек і нарэзанага кубікамі далікатнага мяса птушкі (каплуна ці курыцы) або мяккай цяляціны. Таксама дадавалі варанае бацвінне, якое Трэма дазваляў замяняць шчаўем або зялёнай цыбуляй, свежыя і кіслыя агуркі, кроп і белы перац. Суп абавязкова ахалоджвалі, падаючы з кавалкамі лёду<ref name="Dumanowski">{{cite web |url=https://blogi.natemat.pl/311609,chlodniki-dwoch-mistrzow |title=Chłodniki dwóch mistrzów |author=Dumanowski J. |date=12 чэрвеня 2020 |publisher=natemat.pl |lang=pl |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Адно з найстарэйшых вядомых пісьмовых сведчанняў пра страву сустракаецца ў кнізе [[Р. Ладоўскі|Р.&nbsp;Ладоўскага]] «Прыродная гісторыя Каралеўства Польскага» (1780), дзе адзначалася{{sfn|Frankowska|1996|с=148}}: {{цытата|У Літве з бацвіння, то бок з лісця буракоў, робяць смачную, ахаладжальную страву, якую [[Руская мова (гістарычная назва старабеларускай мовы)|па-руску]] называюць халадзец.{{арыгінальны тэкст|pl|W Litwie z botwiny, to jest z liści buraków, robią potrawę smaczną, chłodzącą, po rusku chołodec zwaną.}}}} Неўзабаве ў фундаментальным «Слоўніку польскай мовы» [[Самуэль Багуміл Ліндэ|Самуэля Багуміла Ліндэ]] (1807—1814) словы «халадзец» і «халаднік» ({{lang-pl|chołodziec, chołodec}}) ужо былі афіцыйна зафіксаваныя як сінанімічныя назвы супу з бурачнага лісця, папулярнага ў гістарычнай Літве{{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. У гэтым жа значэнні страву згадваў і [[Людвік Пяржына]] ў кнізе «Лекар для сялян...» (1793){{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Насуперак бацьку, яго сын, таксама прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Ёзэф Франк (лекар)|Ёзэф Франк]], пакінуў захопленыя ўражанні пра гэтую страву. Улетку таго ж 1805 года ў [[Вільня|Вільні]] ён быў запрошаны на абед князем [[Юзаф Мікалай Радзівіл|Юзафам Радзівілам]], якога лячыў, і так апісаў гэты вопыт{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}: {{цытата|…на абед падалі халаднік літоўскі, прыгатаваны са смятаны, бацвіння, агуркоў, яек ўкрутую, ракавых шыек і кавалкаў лёду. Гэта была непараўнальная страва ў ліпеньскую спякоту, якая якраз тады стаяла… {{арыгінальны тэкст|pl|...podano na obiad chłodnik litewski, sporządzony ze śmietany, boćwiny, ogórków, jaj na twardo, szyjek rakowych i kawałków lodu. Była to niezrównana potrawa w upały lipcowe, jakie właśnie mieliśmy...}}}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У польскім літаратуразнаўстве пэўны час існавала дыскусія наконт таго, ці не азначала слова «халадзец» ({{lang-pl|chołodziec}}) у паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш» [[Квашаніна|мясное жэле (квашаніну)]]. Прычынай стала пазнейшае семантычнае расслаенне: у сучасных усходнеславянскіх мовах «халадзец» — гэта мясная страва. Аднак даследчыкі даказалі, што ў часы Міцкевіча на тэрыторыі гістарычнай Літвы тэрміны «халаднік» і «халадзец» былі абсалютнымі сінонімамі і абазначалі выключна халодны суп на аснове бацвіння. Мясное жэле тады называлі інакш — «квашаніна», «студзяніна» або «галярэта»{{sfn|Frankowska|1996|с=144, 149}}. Важным доказам таго, што гаворка ідзе менавіта пра суп, стаў пераклад паэмы на беларускую мову, зроблены ў міжваенны час [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] (выдадзены ў 1984 годзе). Тарашкевіч паслядоўна пераклаў абодва польскія тэрміны адным беларускім словам: як «халадзец», так і «смачны халадзец забяляны». Наяўнасць азначэння «забяляны» (г. зн. запраўлены смятанай або малаком) адназначна сведчыць пра тое, што гэта вадкі суп, бо забяліць мяса ў жэле немагчыма{{sfn|Frankowska|1996|с=143—144, 147}}. Замена ж Міцкевічам у пятай кнізе паэмы слова «халадзец» на «халаднік» ({{lang-pl|I chłodnik zabielany milcząc żwawo jedli}}) тлумачыцца выключна фанетычнымі і паэтычнымі прычынамі{{sfn|Frankowska|1996|с=149—150}}. Акрамя таго, традыцыя Рэчы Паспалітай вымагала перад ежай піць гарэлку не пад суп, а ўсухамятку — перакусваючы [[пернік|пернікам]], таму халаднік у паэме выступаў менавіта як асноўная страва, пасля якой ішлі іншыя{{sfn|Frankowska|1996|с=150—151}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Падрабязнае апісанне гэтай стравы ў пачатку XIX стагоддзя пакінуў этнограф і ўраджэнец гістарычнай Літвы (Піншчыны) [[Лукаш Галамбёўскі]] ў працы «Дамы і двары» ({{lang-pl|Domy i dwory}}, 1830). Ён прыводзіць падрабязны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага»: адваранае ў квасе бацвінне, запраўленае смятанай, з даданнем ракавых шыек, кавалкаў цяляціны, каплуна або індыка, нарэзаных кубікамі сырых агуркоў і звараных укрутую яек. Усё гэта падавалася халодным, а пазней дадаваліся вараныя шпарагі і нарэзаная цыбуля або часнок{{sfn|Frankowska|1996|с=142—143}}. Удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў [[Войцех Гачалкоўскі]] ва ўспамінах пакінуў згадку як улетку 1831 года, падчас стаянкі паўстанцкага войска ля вёскі [[Маляванка]] пад [[Вільня]]й, ён быў гасцінна прыняты ў маёнтку мясцовага шляхціца, дзе падавалі «выдатны халадзец літоўскі» ({{lang-pl|wyborny chołodec litewski}}), які елі разам з калдунамі і мяснымі стравамі<ref>{{кніга |аўтар=Goczałkowski W. |загаловак=Wspomnienia lat ubiegłych |месца=Kraków |выдавецтва=Czcionkami «Czasu» |год=1862 |том=II |старонак=170 |мова=pl |ref=Goczałkowski}}</ref>{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}. Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага» апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. — Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У сваіх выданнях Ян Шытлер апісаў цэлую серыю разнастайных халаднікоў. Яго «Халаднік польскі» (1830) нагадваў каралеўскі рэцэпт Трэма, але кухар раіў загушчаць суп працёртымі варанымі жаўткамі, а акрамя буракоў і ракаў дадаваць шпарагі, кіслявы рыбны булён і [[Кервель|трыбульку]]. У «Халадніку рускім» асновай быў хлебны квас з буракамі, свежымі агуркамі, эстрагонам і рыбным булёнам, у якім плавалі кавалкі варанага [[Асятры|асятра]]<ref name="Dumanowski" />. У «[[Кухарка літоўская|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» — напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У 1859 годзе ў расійскім выданні «[[Працы Імператарскага Вольнага эканамічнага таварыства]]» была надрукавана нататка «Пра літоўскія стравы», дзе халаднік (у тэксце — ''хлодникъ'' або ''холодецъ'') згадваўся як выключная нацыянальная страва [[літоўцы|літоўцаў]] і [[жамойты|жамойт]]аў нароўні з [[Верашчака|верашчакай]], [[юшнік|юшнікам]], [[шупеня|шупеняй]] і [[канапляннікі|канапляннікамі]]. Паводле апісання, багаты халаднік рабілі з дробна нарэзаных вараных буракоў, яек укрутую, ракаў і цяляціны, запраўляючы ўсё смятанай, свежымі агуркамі і кропам. Аўтар нататкі асобна падкрэсліваў важнасць тэмпературы падачы{{sfn|Труды ИВЭО|1859|с=16—17}}: {{цытата|Але такая акрошка яшчэ не была б халадніком, калі б яна сапраўды не была халоднай, і для гэтага, калі падаюць на стол, кладуць у яе і кавалак лёду. {{арыгінальны тэкст|ru|Но такая окрошка еще не была бы холодникомъ, если бъ она дѣйствительно не была холодною, и для этого, когда подаютъ на столъ, кладутъ въ нее и кусокъ льду.}}}} У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} У фундаментальным этнаграфічным выданні «Народы Расіі» (1878) у раздзеле, прысвечаным побыту ліоўцаў і жамойтаў, даецца дакладнае апісанне тагачаснага рэцэпта халадніку (у тэксце — ''хлодникъ''). Паводле даследчыкаў, у другой палове XIX стагоддзя ў якасці вадкай асновы ўжо магла выкарыстоўвацца не толькі кісламалочная ці квасная база, але і вада з воцатам{{sfn|Народы Россіи|1878|с=213}}: {{цытата|Такімі з'яўляюцца, напрыклад: халаднік, які гатуецца на воцаце і вадзе з дробна накрышаных каранёў чырвоных буракоў, смятаны, кропу, свежых агуркоў, звараных укрутую яек, ракаў або цяляціны, які ўжываецца ўлетку і заўсёды з дамешкам лёду. {{арыгінальны тэкст|ru|Таковы напримѣръ: хлодникъ, приготовляемый на уксусѣ и водѣ изъ мелко искрошенныхъ корней красной свеклы, сметаны, укропа, свѣжихъ огурцовъ, круто сваренныхъ яицъ, раковъ или телятины, употребляемый лѣтомъ и всегда съ примѣсью льда.}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка]]й{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17|url-status=dead}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} * {{артыкул |аўтар=Frankowska M. |загаловак=Chołodziec, poezja i piernik |выданне=Pamiętnik Literacki |год=1996 |нумар=87/1 |старонкі=141—151 |мова=pl |спасылка=https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/pamietnik-literacki-czasopismo-kwartalne-poswiecone-historii-i-krytyce-literatury-polskiej/1996-tom-87-numer-1/pamietnik_literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1996-t87-n1-s141-151.pdf|ref=Frankowska}} * {{кніга |загаловак=Труды Императорскаго Вольнаго экономическаго общества |месца=СПб. |выдавецтва=Въ типографіи Императорской Академіи Наукъ |год=1859 |том=I |старонкі=16—17 (Отд. IV) |мова=ru |ref=Труды ИВЭО}} * {{кніга |загаловак=Народы Россіи. Этнографическіе очерки |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Изданіе редакціи журнала «Природа и люди» |год=1878 |том=I |старонкі=213 |мова=ru |ref=Народы Россіи}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] hsh2qcgjor5dr4y78io5rudlt51m015 0 131667 5193494 4845994 2026-09-06T08:31:58Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193494 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{вікіфікацыя}} {{арфаграфія}} [[Выява:Cable utp.JPG|thumb|справа|300px|Кабель FTP]] '''Вітая пара''' ({{lang-en|twisted pair}}) — [[кабель]], які аб’ядноўвае ў абалонцы адну ці больш пар правадоў. Кожная пара ўяўляе сабой два ізаляваныя правады, звычайна з [[медзь|медзі]], звітыя вакол адзін аднаго. Кабелі гэтага тыпу найчасцей моцна адрозніваюцца якасцю і магчымасцямі [[перадача інфармацыі|перадачы]] [[інфармацыя|інфармацыі]]. Адпаведнасць характарыстык кабеляў вызначанага класу або катэгорыі вызначаюць агульнапрызнаныя стандарты (ISO 11801 і TIA-568). Самі характарыстыкі наўпрост залежаць ад структуры кабелю і ўжытых у ім матэрыялаў, якія і вызначаюць фізічныя працэсы, што адбываюцца ў кабелі падчас перадачы сігналу. == Гісторыя == Першыя тэлефоны выкарыстоўвалі тэлеграфныя лініі або аднаправадныя лініі з ланцугом зазямлення, пракладзеныя адкрытым спосабам. У 1880 годзе ў многіх гарадах былі запушчаны электрычныя трамваі, якія наводзілі шмат шуму на гэтыя лініі. Судзіцца было марна і тэлефонныя кампаніі перабудавалі свае лініі з правадамі, якія выкарыстоўваюць збалансаваную схему, якая мела дадатковую перавагу ў выглядзе змяншэння эфекту аслаблення сігналу. Калі лініі электраперадачы сталі больш распаўсюджанай з’явай, гэтай меры аказалася недастаткова. Тэлеграфныя правады ішлі раўналежна лініям электраперадачы, і на працягу некалькіх гадоў калі ўжыванне электраэнергіі расло ўзровень шуму зноў узрос, таму інжынеры распрацавалі метад транспазіцыі правадоў, каб звесці завады на нішто. У транспазіцыі правадоў іх становішча мянялася праз пэўную колькасць апор. Такім чынам, два правады збалансаванай пары атрымлівалі аналагічныя завады ад ліній электраперадачы. Гэта ўяўляла сабой раннюю рэалізацыю скручвання з крокам транспазіцыі правадоў каля чатырох перакрыжаванняў на кіламетр, ці шэсць на мілю. Такія адкрытыя сіметрычныя лініі з перыядычнымі транспазіцыямі дажылі да нашых дзён у некаторых сельскіх раёнах. Вітая пара вынайдзена [[Аляксандр Грэям Бэл|Аляксандрам Грэямам Бэлам]] у 1881 годзе. Да 1900 года ўся амерыканская сетка тэлефонных ліній была або на вітай пары, або на адкрытых правадах з транспазіцыяй для абароны ад завад. == Віды кабеля, які ўжываецца ў сетках == У абароне маюць патрэбу як сігналы, якія перадаюцца па [[Кабель|кабелі]], так і элементы канструкцыі кабеля. Ахоўныя элементы падзяляюць залежна ад прызначэння на: * хімічная абарона — абарона кабеля ад знешніх уздзеянняў (глеба, вада, газы, сонечнае святло); * механічная абарона — абарона кабеля ад механічных пашкоджанняў; * экранаванне — абарона сігналу ад завад (вонкавых і ўнутраных электрамагнітных навядзенняў); Ахоўныя элементы падаўжаюць тэрмін службы кабеля. Для хімічнай абароны кабеля выкарыстоўваюць фольгу і поліэтылен. Кабелі, абароненыя фольгай, абазначаюць тэрмінам «foiled» — «фальгаваныя». Для механічнай абароны провада выкарыстоўваюць асоба трывалыя абалонкі і аплётку з меднага дроту. Абалонка з чорнага поліэтылену абараняе кабель ад сонечнага святла (адмысловая абарона, якая ўжываецца для кабеляў, прызначаных для пракладкі на адкрытым паветры). Кабелі, якія маюць дадатковыя пласты абароны, завуць «double jacket». Алюмініевая фольга і медная аплётка таксама выкарыстоўваюцца для экранавання кабеля і асобных пар для дадатковай абароны ад электрамагнітных завад. Па колькасці дратоў (жыл) у кожным провадзе кабелі падзяляюць на: аднажыльныя, аднадрацяныя — кабелі з правадамі, якія складаюцца з аднаго меднага дроту (адной жылы); шматжыльныя, шматдрацяныя — кабелі з правадамі, якія складаюцца з некалькіх жылаў. Аднажыльны кабель не дапускае кантакту з абсталяваннем, што падключанае да сеткі. Гэта значыць, як правіла, яго ўжываюць для пракладкі ў корабах, сценах і т. д. з наступным тэрмінаваннем разеткамі. Звязана гэта з тым, што [[Медзь|медныя]] жылы даволі тоўстыя і пры частых выгібах хутка ламаюцца. Аднак для «ўразання» у злучальнікі панэляў разетак такія жылы падыходзяць як найлепей. Шматжыльны кабель дрэнна пераносіць «уразанне» у злучальнікі панэляў разетак (тонкія жылы разразаюцца), але выдатна паводзіць сябе пры выгінах і скручванні. Акрамя таго, шматжыльны провад валодае вялікім згасаннем сігналу. Таму шматжыльны кабель выкарыстоўваюць у асноўным для вырабу патчкордаў (англ. patchcord), якія злучаюць сеткавыя прылады з разеткамі. == Экранаванне == Для абароны ад электрычных завад пры выкарыстанні высокачашчынных сігналаў у кабелях катэгорый 6a-8 выкарыстоўваецца экранаванне. Экранаванне ўжываецца як да асобных вітых пар, якія абарочваюцца ў алюмініевую фольгу (металізаваную алюмініем поліэтыленавую стужку), так і да кабеля ў цэлым у выглядзе агульнага экрана з фольгі і/або аплёткі з меднага дроту. Экран таксама можа быць злучаны з неізаляваным дрэнажным провадам, які служыць для зазямлення і механічна падтрымлівае экран у выпадку падзелу на секцыі пры залішнім выгіне ці расцяжэнні кабеля. Згодна з міжнародным стандартам ISO / IEC 11801, дадатак E, для абазначэння канструкцыі экранаванага кабеля выкарыстоўваецца камбінацыя з трох літар: U — неэкранаваны, S — металічная аплётка (толькі агульны экран), F — металізаваная стужка (алюмініевая фольга). З гэтых літар фармуецца абрэвіятура выгляду xx/xTP, якая пазначае тып агульнага экрана і тып экрана для асобных пар. [[Файл:FTP_cable3.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:FTP_cable3.jpg|міні|Кабель F/UTP]] [[Файл:S-FTP_CAT_7.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:S-FTP_CAT_7.jpg|міні|Кабель S/FTP]] Распаўсюджаны наступныя тыпы канструкцыі экрана: ; Неэкранаваны кабель (U/UTP) : Экранаванне адсутнічае. Катэгорыя 6 і ніжэй. ; Індывідальны экран (U/FTP) : Экранаванне фольгай кожных асобных пар. Абараняе ад вонкавых завад і ад скрыжаваных завад. ; Агульны экран (F/UTP, S/UTP, SF/UTP) : Агульны экран з фольгі, аплёткі, ці фольгі з аплёткай. Абараняе ад вонкавых электрамагнітных завад. ; Індывідуальны і агульны экран (F/FTP, S/FTP, SF/FTP) : Індывідуальныя экраны з фольгі для кожнай вітай пары, плюс агульны экран з фольгі, аплёткі, ці фольгі з аплёткай. Абараняе ад вонкавых завад і ад скрыжаваных завад паміж вітымі парамі. Экранаваныя кабелі катэгорый 5e, 6/6A і 8/8.1 часцей за ўсё выкарыстоўваюць канструкцыю F/UTP (агульны экран з фольгі), тады як экранаваныя кабелі катэгорый 7/7A і 8/2 выкарыстоўваюць канструкцыю S/FTP (з агульнай металічнай аплёткай і фольгай для кожнай пары). {| class="wikitable" |+Абазначэнні для распаўсюджаных тыпаў кабеляў з вітых пар !Агульнапрынятая назва !Абазначэнне {{Не перакладзена 5|ISO/IEC 11801|ISO/IEC 11801|ru|ISO/IEC 11801}} !Агульны экран !Экран для пар |- |UTP |U/UTP |няма |няма |- |STP, ScTP, PiMF |U/FTP |няма |фольга |- |FTP, STP, ScTP |F/UTP |фольга |няма |- |STP, ScTP |S/UTP |аплётка |няма |- |SFTP, S-FTP, STP |SF/UTP |аплётка, фольга |няма |- |FFTP |F/FTP |фольга |фольга |- |SSTP, SFTP, STP PiMF |S/FTP |аплётка |фольга |- |SSTP, SFTP |SF/FTP |аплётка, фольга |фольга |} Літарны код перад зваротнай рысай пазначае тып агульнага экрана для ўсяго кабеля, код пасля рысы пазначае тып індывідуальнага экранавання для кожнай вітай пары: : U = unshielded, без экрана : F = foil, фольга : S = braided screening, аплётка з дрота (толькі знешні экран) : TP = twisted pair, вітая пара : TQ = індывідуальны экран для двух вітых пар (на 4 правады) == Канструкцыя вітапарнага кабеля == Вітапарны кабель мае агульны дыяметр каля 5,2-6 мм. Кабель складаецца з некалькіх вітых пар. Праваднікі ў парах выраблены з маналітнага меднага дроту таўшчынёй 0,4-0,6 мм або з мноства больш тонкіх медных праваднікоў (кабель атрымліваецца больш гнуткі і звычайна выкарыстоўваецца ў патчкордах). Акрамя метрычнай, прымяняецца амерыканская сістэма AWG, у якой гэтыя велічыні складаюць 26-22 AWG. У стандартных 4-парных кабелях у асноўным выкарыстоўваюцца праваднікі дыяметрам 0,51 мм (24 AWG). Таўшчыня ізаляцыі правадніка — каля 0,2 мм. Матэрыял ізаляцыі — звычайна полівінілхларыд (ПВХ, англ. PVC), для больш якасных узораў 5 катэгорыі — [[поліпрапілен]] (ПП, англ. PP), поліэтылен (ПЭ, англ. PE). Асабліва высакаякасныя кабелі маюць ізаляцыю з успененага (ячэістага) поліэтылену, які забяспечвае нізкія дыэлектрычныя страты, або тэфлона, які забяспечвае шырокі працоўны дыяпазон тэмператур. Таксама ўнутры кабеля часам сустракаецца так званая «разрыўная нітка» (звычайна капрон), якая выкарыстоўваецца для палягчэння раздзелкі знешняй абалонкі — пры выцягванні яна робіць на абалонцы падоўжаны разрэз, які адкрывае доступ да кабельнага стрыжня, гарантавана не пашкоджваючы ізаляцыю праваднікоў. Таксама разрыўная нітка, з прычыны сваёй высокай трываласці на парыў, выконвае ахоўную функцыю. Вонкавая абалонка 4-парных кабеляў мае таўшчыню 0,5-0,9 мм у залежнасці ад катэгорыі кабеля і звычайна вырабляецца з полівінілхларыда з даданнем крэйды і павялічвае далікатнасць. Гэта неабходна для дакладнага аблома па месцы надрэзу лязом адрэзнай прылады. Для вырабу абалонкі могуць выкарыстоўвацца палімеры, якія не распаўсюджваюць гарэння пры групавой пракладцы і не вылучаюць пры нагрэве галагены (такія кабелі маркіруюцца абрэвіятурай англ. LSZH: low smoke zero halogen — малой дымнасці, які не вылучае галагенаў; расійская маркіроўка: F , НГ(B)-HF, НГ(C)-HF, НГ(D)-HF). Кабелі, якія не падтрымліваюць [[гарэнне]] і не вылучаюць дым, па еўрапейскіх стандартах дазваляецца пракладаць і выкарыстоўваць у закрытых абласцях, дзе могуць праходзіць паветраныя патокі сістэмы кандыцыянавання і вентыляцыі (так званых пленум-вобласцях). Кабелі для вонкавай пракладкі па-над полівінілхларыднай абалонкай маюць абалонку з поліэтылену для абароны ад сонечнага выпраменьвання. Гэтыя кабелі распаўсюджваюць гарэнне нават пры адзіночнай пракладцы. Адкрытая пракладка такіх кабеляў у будынках і збудаваннях забаронена. У агульным выпадку, колеры не пазначаюць адмысловых уласцівасцяў, але іх ужыванне дазваляе лёгка адрозніваць камунікацыі c розным функцыянальным прызначэннем, як пры мантажы, так і абслугоўванні. Самы распаўсюджаны колер абалонкі кабеляў — шэры. У вонкавых кабеляў знешняя абалонка чорнага колеру. Аранжавая афарбоўка, як правіла, паказвае на негаручы матэрыял абалонкі. Асобна трэба адзначыць маркіроўку. Маркіроўка на кабелі ў бухтах, акрамя даных пра вытворцу і тып кабеля, абавязкова ўключае ў сябе метровыя або футавыя пазнакі. Гэтыя пазнакі дазваляюць пазнаць даўжыню ўжо пракладзенага закрытым спосабам кабеля. Маркіроўка патч-кордаў не ўключае ў сябе пазнакі аб даўжыні. Форма знешняй абалонкі кабеля «вітая пара» можа быць рознай. Часцей за іншых прымяняецца круглая форма. Для пракладкі пад дывановым пакрыццём можа выкарыстоўвацца плоскі кабель. У плоскім кабелі правады гэтак жа скручаныя ў пары, аднак пары не скручаныя вакол агульнай восі. У выніку плоскі кабель больш схільны ўплыву завад. Кабелі для вонкавай пракладкі абавязкова маюць вільгацятрывалую абалонку з поліэтылену, якая наносіцца (як правіла) другім пластом па-над звычайнай, полівінілхларыднай. Акрамя гэтага, магчыма запаўненне пустэч у кабелі воданепрымальным гелем і браніраванне з дапамогай гафрыраванай стужкі ці сталёвага дрота. == Катэгорыі кабеля == [[Файл:3._ТЕЛЕФОННАЯ_КАТУШКА_обр.1933_г..jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:3._%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%A4%D0%9E%D0%9D%D0%9D%D0%90%D0%AF_%D0%9A%D0%90%D0%A2%D0%A3%D0%A8%D0%9A%D0%90_%D0%BE%D0%B1%D1%80.1933_%D0%B3..jpg|міні|Тэлефонная катушка з кабелем узору 1933 года]] [[Файл:S-FTP_CAT_7.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:S-FTP_CAT_7.jpg|міні|Экранаваная вітая пара (S/FTP) 7-й катэгоры]] Існуе некалькі катэгорый кабеля «вітая пара», якія нумаруюцца ад 1 да 8 і вызначаюць эфектыўны прапускальны частотны дыяпазон. Кабель больш высокай катэгорыі звычайна змяшчае больш пар правадоў і кожная пара мае больш віткоў на адзінку даўжыні. Катэгорыі неэкранаванай вітай пары апісваюцца ў стандарце [[EIA/TIA 568]] (Амерыканскі стандарт праводкі ў камерцыйных будынках) і ў міжнародным стандарце [[ISO 11801]], а таксама прыняты ДАСТ Р 53246-2008 і ДАСТ Р 53245-2008. {| class="wikitable" !Катэгорыя !Паласа частотаў, [[МГц]] !Прымяненне !Заўвагі |- |1 |0,1 (0,4?) |Тэлефонныя і старыя мадэмныя лініі |1 пара, не апісана ў рэкамендацыях EIA / TIA для перадачы даных (у Расіі ўжываецца кабель і наогул без скрутак — «локшына» — у яе характарыстыкі не горш, але больш уплыў завад). У ЗША выкарыстоўваўся раней, толькі ў «скручаным» выглядзе. Выкарыстоўваецца толькі для перадачы голасу ці даных пры дапамозе [[Мадэм|мадэма]] (не падыходзіць для сучасных сістэм) |- |2 |1 (4?) |Старыя тэрміналы (такія кяк [[IBM 3270]]) |2 пары праваднікоў, стары тып кабелю, не апісана ў рэкамендацыях EIA/TIA для перадачы даных, падтрымліваў перадачу даных на хуткасці да 4 [[Біт/с|Мбіт/с]], выкарыстоўваўся ў сетках [[Token ring]] і [[Arcnet]] (не падыходзіць для сучасных сістэм). Цяпер часам сустракаецца ў тэлефонных сетках. |- |3 |16 |10BASE-T, 100BASE-T4 Ethernet |4-парны кабель, выкарыстоўваецца пры пабудове тэлефонных і лакальных сетак 10BASE-T і token ring, падтрымлівае хуткасць перадачы даных да 10 Мбіт/с або 100 Мбіт/с па тэхналогіі 100BASE-T4 на адлегласці не далей за 100 метраў. У адрозненне ад папярэдніх двух, адпавядае патрабаванням стандарту IEEE 802.3. Цяпер выкарыстоўваецца ў асноўным для тэлефонных ліній. |- |4 |20 |token ring, зараз не выкарыстоўваецца |кабель складаецца з 4-х скручаных пар, выкарыстоўваўся ў сетках token ring, 10BASE-T, 100BASE-T4, хуткасць перадачы даных не перавышае 16 Мбіт/с па адной пары. |- |[[Кабель катэгорыі 5|5]] |100 |Fast Ethernet (100BASE-TX), Gigabit Ethernet (1000BASE-T) |4-парны кабель, выкарыстоўваецца пры пабудове лакальных сетак 10BASE-T, 100BASE-TX і 1000BASE-T і для пракладкі тэлефонных ліній, падтрымлівае хуткасць перадачы даных да 100 Мбіт/с пры выкарыстанні 2 пар і да 1000 Мбіт/с пры выкарыстанні 4 пар . |- |[[Кабель катэгорыі 5|5e]] |125 |Fast Ethernet (100BASE-TX), Gigabit Ethernet (1000BASE-T) |4-парны кабель, удасканаленая катэгорыя 5 (удакладненыя/палепшаныя спецыфікацыі). Хуткасць перадач даных да 100 Мбіт/с пры выкарыстанні 2 пар і да 1000 Мбіт/с пры выкарыстанні 4 пар. Кабель катэгорыі 5e з’яўляецца самым распаўсюджаным і выкарыстоўваецца для пабудовы камп’ютарных сетак. Часам сустракаецца дзвюхпарны кабель катэгорыі 5e. Перавагі гэтага кабелю ў ніжэйшым сабекошце і меншай таўшчыні. |- |[[Кабель катэгорыі 6|6]] |250 |[[10 Gigabit Ethernet]] (10GBASE-T) |неэкранаваны кабель (UTP) складаецца з 4 пар правадыроў і здольны перадаваць даныя на хуткасці да 10 Гбіт/з на адлегласць да 55 м. Дададзены ў стандарт у чэрвені 2002 года. |- |6_A |500 |[[10 Gigabit Ethernet]] (10GBASE-T) |складаецца з 4 пар праваднікоў і здольны перадаваць даныя на хуткасці да 10 Гбіт/с на адлегласць да 100 метраў. Дададзены ў стандарт у лютым 2008 года, ISO/IEC 11801:2002 папраўка 2. Кабель гэтай катэгорыі мае або агульны экран (F/UTP), або экраны вакол кожнай пары (U/FTP). |- |7 |600 |10 Gigabit Ethernet (10GBASE-T) |спецыфікацыя на гэты тып кабелю зацверджана толькі міжнародным стандартам ISO 11801, але не ANSI/TIA-568-C. Хуткасць перадачы даных да 10 Гбіт / с. Кабель гэтай катэгорыі мае агульны экран і экраны вакол кожнай пары (F/FTP ці S/FTP). |- |7_A |1000 |10 Gigabit Ethernet (10GBASE-T) |Міжнародны стандарт ISO 11801, хуткасць перадачы даных да 10 Гбіт/с. Агульны экран і экраны вакол кожнай пары (F/FTP ці S/FTP). |- |{{Нп5|ISO/IEC_11801#Катэгорыя_8|8/8.1|ru|ISO/IEC_11801#Категория_8}} |1600-2000 |40 Gigabit Ethernet (40GBASE-T) |У распрацоўцы, тэхнічная рэкамендацыя ISO/IEC TR 11801-99-1 і міжнародны стандарт ISO 11801 рэдакцыя 3 (для Cat. 8.1), амерыканскі стандарт ANSI/TIA-568-C.2-1 (для Cat. 8). Цалкам сумяшчальны з кабелем катэгорыі 6A. Хуткасць перадачы даных да 40 Гбіт / с пры выкарыстанні стандартных канектараў 8P8C. Кабель гэтай катэгорыі мае альбо агульны экран, альбо экраны вакол кожнай пары (F/UTP ці U/FTP). |- |{{Нп5|ISO/IEC_11801#Катэгорыя_8|8.2|ru|ISO/IEC_11801#Категория_8}} |1600-2000 |40 Gigabit Ethernet (40GBASE-T) |У распрацоўцы, міжнародны стандарт ISO 11801 рэдакцыя 3. Цалкам сумяшчальны з кабелем катэгорыі 7A. Хуткасць перадачы даных да 40 Гбіт /с пры выкарыстанні стандартных канектараў 8P8C або GG45 / ARJ45 і TERA. Кабель гэтай катэгорыі мае агульны экран і экраны вакол кожнай пары (F/FTP ці S/FTP). |} Кожная асобна ўзятая вітая пара, уваходная ў склад кабеля, прызначанага для перадачы даных, павінна мець хвалевы супраціў 100±15 [[Ом (адзінка вымярэння)|Ом]], у адваротным выпадку форма электрычнага сігналу будзе скажоная і перадача даных стане немагчымай. Чыннікам праблем з перадачай даных можа быць не толькі няякасны кабель, але таксама наяўнасць «скрутак» у кабелі і выкарыстанне разетак ніжэйшай катэгорыі, чым кабель. Часам пад выглядам вітай пары могуць прадаваць кабелі з амедненага сталёвага провада (Copper Clad Steel, CCS). Жылы провада з алюмінія, пакрытага тонкім пластом медзі з’яўляюцца менш устойлівымі да выгібу і менш даўгавечнымі. Падобныя CCA-кабелі і CCS-кабелі не адпавядаюць катэгорыям EIA/TIA 568 з-за падвышанага ўзроўня згасання сігналу; таксама стандарт прадугледжвае выраб жылаў толькі з медзі. Аднак, з прычыны выключна нізкага кошту, такія кабелі часта знаходзяць ужыванне ў побыце, а таксама для пракладкі ліній, працягласць якіх адносна невялікая. == Тыпы кабеляў == ==== Неэкранаваная вітая пара (UTP) ==== ==== Экранаваная вітая пара (STP) ==== ==== Фальгаваная неэкранаваная вітая пара FTP (S/UTP) ==== ==== Фальгаваная экранаваная вітая пара S/FTP (S/STP) ==== == Схемы абціскання == <gallery perrow="3" widths="200px" heights="100px" caption="Варыянт паводле стандарту EIA/TIA-568B"> Выява:RJ-45 TIA-568B Left.svg Выява:RJ-45 TIA-568B Right.svg Выява:Rj45inside.png|<center>Слушнае злучэнне правадоў у пары незалежна ад іх колеру.</center> </gallery> <gallery perrow="2" widths="200px" heights="100px" caption="Варыянт паводле стандарту EIA/TIA-568A"> Выява:RJ-45 TIA-568A Left.svg Выява:RJ-45 TIA-568A Right.svg </gallery> <gallery perrow="2" widths="200px" heights="100px" caption="Крыжаваны кабель для злучэння дзвюх сеткавых карт напрост (Crossover)"> Выява:RJ-45 TIA-568B Left.svg Выява:RJ-45 TIA-568A Right.svg </gallery> == Вытворцы == == Перавагі гэтага тыпу кабелю == == Гл. таксама == * [[Кабельны тэстар]] * [[Аптычнае валакно]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асяроддзі перадачы інфармацыі]] [[Катэгорыя:Структураваныя кабельныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Мантаж камп'ютарных сетак]] [[Катэгорыя:Сеткавыя кабелі]] 8hzh4ibr9mvygf93zoc557plh7gm8ab 0 140323 5193536 4542642 2026-09-06T09:58:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193536 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Цырын |краіна = Беларусь |герб = Coat of arms of Cyryn.svg |апісанне герба = Герб Цырына |сцяг = Flag of Cyryn, Belarus.svg |апісанне сцяга = Сцяг Цырына |першае згадванне = |плошча = |вышыня = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |двароў = |тэлефонны код = +375 1596 |паштовы індэкс = 231455 |аўтамабільны код = |выява = Belarus-Tsyryn-Chapel.jpg |подпіс = Каплічка |вобласць = Гродзенская |раён = Карэліцкі |сельсавет = Цырынскі |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 24 |lat_sec = 11 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 09 |lon_sec = 45 |Commons = Cyryn }} '''Цы́рын'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Cyryn}}, {{lang-ru|Цырин}}) — [[аграгарадок]] у [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на рацэ [[Сэрвач (прыток Нёмана)|Сэрвач]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Цырынскі сельсавет|Цырынскага сельсавета]]. Знаходзіцца на аўтамабільнай дарозе [[Туганавічы]] — [[Варонча]]. Цырын — даўняе [[Магдэбургскае права|магдэбургскае]] [[мястэчка]] [[Наваградскі павет|гістарычнай Наваградчыны]]. == Гісторыя == Упершыню Цырын (''Цэрын'') згадваецца ў [[16 стагоддзе|XVI ст.]] як уладанне [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікіх князёў]]. У [[1432]] [[Ягайла]] надаў Цэрынскае староства двараніну Наваградскай зямлі Севестрыяну Сегеню. У кан. [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] тут праводзіліся павятовыя соймікі. Цягам [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст. мястэчка было цэнтрам староства [[Наваградскі павет|Наваградскага павета]]. [[Выява:Cyryn, Spaskaja. Цырын, Спаская (1900).jpg|thumb|злева|Царква, фота пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У Цырыне [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Ваза]] сустракаў войска, што вярталася з [[Масква|Масквы]]. Станам на [[1718]] у мястэчку было 62 дымы, на [[1795]] — 75 двароў. [[5 чэрвеня]] [[1792]] [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] пацвердзіў Цырыну [[Магдэбургскае права]] і надаў яму герб: «''у блакітным полі стаячы алень з залатым крыжам паміж рагамі''»<ref>[http://knihi.com/hierb/cyryn.html Цырын] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}</ref>. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Цырын апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам воласці Наваградскага павета. У [[1852]] расійскія ўлады збудавалі тут драўляную царкву. У [[1862]] адкрылася прыходская школа, у другой палове 80-х — народнае вучылішча. У кан. [[XIX стагоддзе|XIX]] — пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]] існавалі валасная і мяшчанская ўправы, царква, 2 капліцы, яўрэйскі малітоўны дом, багадзельня, хлебазапасны магазін, вадзяны млын; рэгулярна праводзіліся 2 кірмашы. Станам на [[1908]] у мястэчку было 110 двароў. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Цырын апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны Наваградскага павета. За польскім часам тут існавала пачатковая школа, пошта, прыватныя яўрэйскія крамы, кааператыўная ашчадная каса (каса Стэфчыка). У [[1939]] Цырын увайшоў у склад [[БССР]], дзе стаў цэнтрам сельсавета. На [[1 студзеня]] [[2000]] у вёсцы было 240 двароў. == Насельніцтва == * '''[[XVIII стагоддзе]]''': [[1795]] — 359 чал. * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1830]] — 294 муж., з іх шляхты 2, духоўнага саслоўя 1, мяшчан-іўдзеяў 82, мяшчан-хрысціян і сялян 209<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 413.</ref>; [[1880]] — 555 чал.<ref>Cyryn // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/724 724].</ref> * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1908]] — 624 чал.; [[1940]] — 539 чал.; [[1 студзеня]] [[2000]] — 671 чал.<ref>{{Крыніцы/Памяць/Карэліцкі раён|к}}</ref> === Інфраструктура === У Цырыне працуюць сярэдняя і музычная школы, дашкольная ўстанова, бальніца, амбулаторыя, дом культуры, бібліятэка. == Турыстычная інфармацыя == === Славутасці === * Каплічка === Страчаная спадчына === * Царква Праабражэння Гасподняга == Вядомыя асобы == * {{нп5|Лазар Гульковіч||de|Lazar Gulkowitsch}} * [[Іван Іосіфавіч Леановіч]] (1929—2018)<ref name="bntu">[https://vesti.bntu.by/pamyati-ivana-iosifovicha-leonovicha Памяти Ивана Иосифовича Леоновича // Газета «Вести БНТУ», № 18 от 31 Октября 2018] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230618062647/https://vesti.bntu.by/pamyati-ivana-iosifovicha-leonovicha |date=18 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}</ref> — [[вучоны]] ў галіне прамысловага транспарту і дарожнага будаўніцтва, [[доктар тэхнічных навук]], заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР<ref name="БЭ9">{{крыніцы/БелЭн|8}} — С. 170.</ref>. * [[Лідзія Мікалаеўна Казей]] (нар. 1931) — беларускі ўрач, гісторык медыцыны і аховы здароўя, палеапатолаг. == Дадатковыя звесткі == * Цырын упамінаецца ў баладзе «[[Свіцязь (Адам Міцкевіч)|Свіцязь]]» і паэме «[[Пан Тадэвуш]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], а таксама ў баладзе «[[Калдычэўскі шчупак]]» [[Ян Чачот|Яна Чачота]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Карэліцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * Cyryn // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/724 724]—725. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/pub/1408_m/ в. Цырын] на [[Radzima.org]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Цырынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Цырынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Карэліцкага раёна]] [[Катэгорыя:Цырын| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] sam1o5i6oeh9lgynvqomqheto7tprwe 0 144868 5193400 5059207 2026-09-05T19:41:49Z Siliyiw 169172 5193400 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва свята = Дзень беларускага пісьменства |тып(колер) = |пашыраны тып = |выява = DBW2014.jpg |подпіс = Свята ў [[Заслаўе|Заслаўі]] ў [[2014]] г. |значэнне = |устаноўлена = |афіцыйна = Беларусь |інакш = |таксама = |адзначаецца =першая нядзеля верасня |у перыяд з = |па = |дата = |дата2007 = |дата2008 = |святкаванне = |традыцыі = |звязана з = }} '''Дзень беларускага пісьменства''', першапачаткова назва '''Дзень беларускага пісьменства і друку''' — дзяржаўнае свята ў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]], якое адзначаецца з [[1994]] года ў першую нядзелю [[Верасень|верасня]]. Штогод свята ладзіцца ў новых [[горад|гарадах]] з багатай гістарычнай спадчынай, даўніх цэнтрах асветы, культуры і кнігадрукавання<ref name="mininfarm">{{Спасылка|url = http://www.mininform.gov.by/action/by_literature/info_bel/|загаловак = Інфармацыя аб святкаванні Дня беларускага пісьменства|выдавецтва = [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]|дата = 18 снежня 2012|title = Архіўная копія|access-date = 11 снежня 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120126194545/http://mininform.gov.by/action/by_literature/info_bel|archive-date = 26 студзеня 2012|url-status = }}</ref>. == Гісторыя == Задума свята з’явілася ў Міністэрстве культуры і друку Беларусі пасля святкавання 500-годдзя з дня нараджэння [[Францішак Скарына|Францыска Скарыны]]. Пасля ўзгаднення з [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Саветам міністраў]] і [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Саветам Рэспублікі Беларусь]] [[25 мая]] [[1994]] з’явілася пастанова аб заснаванні свята Дня беларускага пісьменства<ref name="vgpl5">{{Спасылка|год = 10 верасня 2009|url = http://vgpl5.by/news/u-belaruskaga-slova-svyata/|загаловак = У беларускага слова — свята|выдавецтва = Віцебскі дзяржаўны прафесійны ліцэй №5 прыборабудавання|дата = 18 снежня 2012|title = Архіўная копія|access-date = 18 снежня 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20170814104908/http://vgpl5.by/news/u-belaruskaga-slova-svyata/|archive-date = 14 жніўня 2017|url-status = }}</ref>. Першапачаткова дата святкавання была прымеркавана да дня выдання першай друкаванай беларускай кнігі — 6 жніўня 1517 года<ref name="vgpl5" />. З 1998 года дата святкавання ўстаноўленая ў першую нядзелю верасня<ref name="mininfarm" />. == Месцы правядзення святаў == [[Файл:Day of Belarusian Writing in Chojniki 2010.jpg|міні|Свята ў Хойніках, 2010 год]] Дзень беларускага пісьменства адзначаўся ў наступных [[горад|гарадах]] і [[пасёлак гарадскога тыпу|гарадскіх пасёлках]]: * 1994 — [[Полацк]] (6 жніўня) * 1995 — [[Тураў]] (6 жніўня) * 1996 — [[Навагрудак]] (6 жніўня) * 1997 — [[Нясвіж]] (6 жніўня) * 1998 — [[Орша]] (6 верасня) * 1999 — [[Пінск]] (5 верасня) * 2000 — [[Заслаўе]] (3 верасня) * 2001 — [[Мсціслаў]] (2 верасня) * 2002 — [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] (1 верасня) * 2003 — [[Полацк]] (у другі раз; 7 верасня) * 2004 — [[Тураў]] (у другі раз; 5 верасня) * 2005 — [[Камянец]] (4 верасня) * 2006 — [[Паставы]] (3 верасня) * 2007 — [[Шклоў]] (2 верасня) * 2008 — [[Барысаў]] (7 веарсня) * 2009 — [[Смаргонь]] (6 верасня) * 2010 — [[Хойнікі]] (5 верасня)<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/stolitsa-prazdnika-khoyniki.html|title=Столица праздника - Хойники}}</ref> * 2011 — [[Ганцавічы]] (4 верасня) * 2012 — [[Глыбокае]] (2 верасня) * 2013 — [[Быхаў]] (1 верасня) * 2014 — [[Заслаўе]] (у другі раз; 7 верасня) * 2015 — [[Шчучын]] (6 верасня) * 2016 — [[Рагачоў]] (4 верасня) * 2017 — [[Полацк]] (у трэці раз; 3 верасня) * 2018 — [[Іванава]] (2 верасня) * 2019 — [[Слонім]] (1 верасня) * 2020 — [[Бялынічы]] (6 верасня) * 2021 — [[Капыль]] (5 верасня) * 2022 — [[Добруш]] (3-4 верасня)<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/regions/view/dose-xxix-den-belorusskoj-pismennosti-v-dobrushe-521840-2022|title=XXIX День белорусской письменности в Добруше|website=[[БелТА]]}}</ref> * 2023 — [[Гарадок]] (2-3 верасня)<ref>{{Cite web|url=http://mininform.gov.by/news/actual/pragrama-dnya-belaruskaga-pismenstva2023/|title=Праграма Дня беларускага пісьменства|access-date=28 жніўня 2023|archive-date=28 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828154103/http://mininform.gov.by/news/actual/pragrama-dnya-belaruskaga-pismenstva2023/|url-status=dead}}</ref> * 2024 — [[Івацэвічы]] (31 жніўня — 1 верасеня)<ref>{{Cite web|url=https://blr.belta.by/society/view/xxxi-dzen-belaruskaga-pismenstva-prymajuts-ivatsevichy-135384-2024/|title=Дзень беларускага пісьменства прымаюць Івацэвічы|website=[[БелТА]]}}</ref> * 2025 — [[Ліда]] (7 верасня)<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.by/20240901/stolitsey-dnya-belorusskoy-pismennosti--2025-stanet-lida-1089182937.html|title=Столицей Дня белорусской письменности – 2025 станет Лида|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mininform.gov.by/news/all/lida-stalitsa-dnya-belaruskaga%20-pismenstva-2025/|title=Ліда — сталіца Дня беларускага пісьменства-2025}}</ref> * 2026 — [[Касцюковічы]] (5 верасня)<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/society/view/kostjukovichi-mogilevskoj-oblasti-stanut-literaturnoj-stolitsej-2026-goda-735976-2025|title=Костюковичи Могилевской области станут литературной столицей 2026 года|website=[[БелТА]]}}</ref> * 2027 — [[Маладзечна]] (5 верасня)<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/society/view/den-belorusskoj-pismennosti-v-2027-godu-projdet-v-molodechno-799628-2026/|title=День белорусской письменности в 2027 году пройдет в Молодечно|website=[[БелТА]]}}</ref> == У філатэліі == <center><gallery> Выява:2011 — капэрта «Дзень беларускага пісьменства».jpg File:134 (23 Dzień bielaruskaha piśmienstva ŭ Rahačovie).jpg File:134 - special postmark.png </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Дажынкі]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Вера Гнілазуб. | загаловак = Сталіцы Дня беларускага пісьменства | спасылка = http://www.belniva.by/news_full.php?id_news=42944 | выданне = [[Белорусская нива]] | год = 1 верасня 2012 | нумар = 157 }}{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == * [https://belpismennost12.ucoz.ru/ Сайт, прысвечаны Дню беларускага пісьменства] * [https://library-mogilev.wixsite.com/writing-day Праект «Дзень беларускага пісьменства»] * [http://gantsevichi.museum.by/node/57675 Выстаўка «Гісторыя Дня беларускага пісьменства ў паштовых канвертах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210924132221/http://gantsevichi.museum.by/node/57675 |date=24 верасня 2021 }} [[Катэгорыя:Святы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнасць]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе]] cinour3xprghypqwbukypf5reaiy0j5 0 150179 5193525 5140501 2026-09-06T09:42:36Z Belarusskiy 13794 5193525 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Змагар}} {{цёзкі2|Яцэвіч}} {{Пісьменнік | Імя = Алесь Змагар | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = Аляксандр Хведаравіч Яцэвіч | Псеўданімы = А. Валошка, | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = Валя | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = [[паэт]], празаік, [[драматург]], [[перакладчык]] | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Алесь Змага́р''' (сапр.: '''Аляксандр Хведаравіч Яцэвіч'''; {{ДН|1|10|1903}}, в. [[Кірава (Слуцкі раён)|Цараўцы]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], цяпер [[Кірава (Слуцкі раён)|вёска Кірава]], [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]] — {{ДС|||1995}}, [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]]) — беларускі [[паэт]], празаік, [[драматург]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == Брат (па маці) пісьменніка [[Янка Золак|Янкі Золака]] (А. Даніловіча). Пасля сканчэння народнай школы ў 1914 прадоўжыў вучобу ў [[Слуцкая гімназія|Слуцкай класічнай гімназіі]]. Друкаваў вершы ў гімназічным часопісе «Прамень». У лістападзе 1920 разам з бацькам удзельнічаў у [[Слуцкае паўстанне|Слуцкім паўстанні]], за што бацька быў расстраляны бальшавікамі, а сам Змагар асуджаны на 2 гады зняволення. Уцёк з месца зняволення. Прыехаў у [[Мінск|Менск]]. Дзякуючы дапамозе пісьменніка [[Рыгор Мурашка|Р. Мурашкі]] Змагару ўдалося пазбегнуць пераследу ўладаў. У 1925—30 вучыўся на літаратурна-лінгвістычным аддзяленні [[МВПІ]]. Пасля сканчэння вучобы настаўнічаў на станцыі [[Радашковічы (станцыя)|Радашковічы]]. У снежні 1940 года быў мабілізаваны ў войска. У часы [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] працаваў журналістам у рэдакцыі «[[Беларуская газета (1941)|Беларускай газеты]]». Потым настаўнічаў, быў інспектарам беларускіх школ у Радашковіцкім, Лідскім, Шчучынскім паветах. Як паэт і публіцыст актыўна выступаў на старонках друку. Удзельнік [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другога Усебеларускага кангрэса]] (27.6.1944, Мінск). У [[1944]] годзе выехаў з Беларусі. Жыў у [[Аўстрыя|Аўстрыі]], дзе браў удзел у арганізацыі беларускіх школ. З [[1949]] года ў [[Францыя|Францыі]], уваходзіць у склад [[Рада БНР|Рады БНР]]<ref>[https://arche.by/authors/1324 Змагар Алесь (Яцэвіч Аляксандр)]{{Недаступная спасылка}}</ref>, выконвае абавязкі першага сакратара Рады БНР, кіраўніка французскай секцыі Рады.<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Алесь Змагар. Мой жыцьцяпіс]</ref> Узначальваў эмігранцкую арганізацыю «[[Беларускі вызвольны рух (арганізацыя)|Беларускі вызвольны рух]]»; удзельнічаў у выданні часопіса «[[Баявая ўскалось (часопіс)|Баявая ўскалось]]» і «[[За волю]]». У 1956 эміграваў у [[ЗША]]. Жыў у [[Кліўленд|Кліўлендзе]], дзе выдаваў газету «[[Незалежная Беларусь (газета, ЗША)|Незалежная Беларусь]]». Быў старшынёй Галоўнай управы Беларускага вызвольнага руху. Апошнія гады правёў у [[Фларыда (штат)|Фларыдзе]]. == Творы == === Кнігі === * Вызвольныя шляхі = The paths of liberation. — Кліўленд: выдавецтва Беларускага Вызвольнага Руху, 1965. — 63 с. * Да згоды: Вершы = To an agreement: Byelorussian Verses. — Кліўленд: выдавецтва Літаратурнай Сустані «Баявая Ўскалось», 1962. — 64 с. * Да згоды: Вершы. [Выд. 2]. — Кліўленд: выдавецтва Беларускага Вызвольнага Руху, 1962. — 63 с. * Дзень Маці: П'еска. — Кліўленд, 1964. — 5 с. * Змагарны шлях. — [Кліўленд, 1962]. — 3 с.<ref>П'еса-мантаж</ref> * Лесавіка: Апавяданьні. — Клевэланд: Выдавецтва Беларускага Вызвольнага Руху, 1973. — 65 с. * Мае ўспаміны. — ЗША: Выдавецтва Беларускага Вызвольнага Руху, 1985. — 128 с. * Рэпка: Казачны абразок. — Лінц, 1946. — 19 с. * Случчакі: Апавяданьне. — Зальцбург, Аўстрыя: выданьне аўтара, 1947. — 24 с. * Случчына ў вагні: Раман у 4-х квадрах = Sluchchyna in Fire: Anovel. Частка (квадра) 1. Край дзіваў, сьпеваў і красы: 1 st Part. St. Petersburg. — Флёрыда, З. Ш. А.: Выдавецтва Беларускага Вызвольнага Руху 1986. — 366 с. * Случчына ў вагні: Раман у 4-х квадрах = Sluchchyna in Fire: Anovel. Частка (квадра) 2. Незалежнасьць = Independence. — Флёрыда, З. Ш. А.: Выдавецтва Беларускага Вызвольнага Руху 1988. — 398 с. * Случчына ў вагні: Раман у 4-х квадрах = Sluchchyna in Fire: Anovel. Частка (квадра) 3. Да зброі = With Arm. — Флёрыда, З. Ш. А.: Выдавецтва Беларускага Вызвольнага Руху 1986. — 338 с. * Случчына ў вагні: Раман у 4-х квадрах = Sluchchyna in Fire: Anovel. Частка (квадра) 4. Пад сьцягам Пагоні. — Флёрыда, З. Ш. А.: Выдавецтва Беларускага Вызвольнага Руху 1986. — 346 с. === Публікацыі === * Блаславі, матуля! // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1962. — № 4. — сьнежань. — С. 28—30. * Вершы // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1960. — № 1. — С. 23—28; 1960. — № 2. — чэрвень. — С. 27. * Вершы // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1965. — № 7. — С. 30. * Два вершы // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1979. — № 23. — С. 5. * І было ўвосень / А. Валошка // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1961. — № 2. — сьнежань. — С. 13 * Лесавікі // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1961. — № 2. — чэрвень. — С. 21—26, 28. * Мітрапаліт Андрэй і вуніяты / А. Яцэвіч // Беларускі Голас. — 1982. — № 305. — С. 3. * Над магілай // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1964. — № 6. — С. 26. * На лекцыі беларускае літаратуры ў БДУ ў 1929 годзе // Моладзь. — 1952. — № 27. — С. 3—5. * Папугай // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1963. — № 5. — С. 20. * Песьня // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1965. — № 8. — С. 33. * Смуткам плешчуць хвалі // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1962. — № 4. — сьнежань. — С. 11. * То быў млаўны дваццаты год // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1961. — № 2. — сьнежань. — С. 19. * Харватка // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1967—1968. — № 10—11ю — сьнежань—сакавік. — С. 14. * Янг Пунг // Беларуская думка [Саўт-Рывер—Нью-Ёрк]. — 1979. — № 23. — С. 19. == Песні на вершы Алеся Змагара == Бард [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Андрэй_Мельнікаў Андрэй Мельнікаў] частку песень альбома [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Песьні_выгнаньня "Песьні выгнаньня"] напісаў на вершы Алеся Змагара. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|7}} * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Алесь Змагар. Мой жыцьцяпіс // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. Нью-Ёрк, 1999. С. 201-213.] // на [[pawet.net]] * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Змагар}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]] kizw0mm4rjpqauesgk4868xdx94ndua 0 154768 5193540 4870824 2026-09-06T10:13:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193540 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Цэлясцін Лявонавіч Бурстын |Арыгінал імя = |Фота = Цэлясцін Бурстын.jpg |Шырыня = |Навуковая сфера = [[матэматыка]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|філасофіі}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне|АН БССР|0}}, {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Цэлясцін Лявонавіч Бурсты́н'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|3|БУРСТЫН Цэлясцін Лявонавіч||353}}</ref> ({{ДН|28|1|1888}}, г. [[Цярнопаль]] (Галіцыя) — {{ДС|21|10|1938}}) — беларускі матэматык, доктар філасофіі (1912), акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]] (1931), [[прафесар]] (1929)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Бурстин Целестин Леонович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 93 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Венскі ўніверсітэт]] у 1911 годзе<ref name="БС"/>. Член [[Камуністычная партыя Аўстрыі|Камуністычнай партыі Аўстрыі]] з 1925 года. З-за сваіх левых поглядаў не здолеў знайсці ў Аўстрыі работу па спецыяльнасці<ref name="БС"/>. У 1929 годзе па запрашэнні БДУ пераехаў у [[Мінск]]<ref name="БС"/>. Працаваў загадчыкам кафедры вышэйшай матэматыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]<ref name="БС"/>. Быў членам [[ВКП(б)]]. У 1931—1937 гадах дырэктар [[Фізіка-тэхнічны інстытут АН БССР|Фізіка-тэхнічнага інстытута АН БССР]]. З 1936 года акадэмік-сакратар Аддзялення прыродазнаўчых і матэматычных, прыродазнаўчых і тэхнічных навук АН БССР<ref name="АБЦ">[http://nasb.gov.by/bel/members/academicians/burstin.php Акадэмік БУРСТЫН Цэлясцін Лявонавіч] {{ref-ru}}</ref>. Пражываў у кватэры № 43 [[Дом спецыялістаў (Мінск)|Дома спецыялістаў]] па [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|вул. Савецкай]] у [[Менск]]у. Арыштаваны [[11 снежня]] [[1937]] года ва ўласнай кватэры. Асу­джаны за «шпіёнскую дзейнасць на карысць Аўстрыі і Польшчы». Загінуў (не вытрывала катаванняў сэрца) у мінскай турме НКУС 2.10.1938. Рэабілітаваны пастановай намесніка галоўнага ваеннага пракурора [[БВА]] 2.3.1956. Асабовая справа Б. № 5560-с захоў­ваецца ў архіве КДБ Беларусі<ref name="">{{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы|3-2|БУРСТЫН Цэлясцін Лявонавіч}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы па дыферэнцыяльнай геаметрыі, дыферэнцыяльных раўнаннях, алгебры<ref name="БС"/>. Разам з {{нп3|Эдуар Гурса|Э. Гурса|ru|Гурса, Эдуар}} і {{нп3|Элі Жозеф Картан|Э. Картанам|ru|Картан, Эли Жозеф}} распрацаваў тэорыю супольнасці сістэм {{нп3|Пфафава ўраўненне|дыферэнцыяльных раўнанняў Пфафа|ru|Пфаффово уравнение}}. Распрацаваў арыгінальныя метады інтэгравання пфафавых і картанавых агрэгатаў, вырашыў праблему Пфафа для сістэм дыферэнцыяльных ураўненняў з прыватнымі<!--па-руску было частными--> вытворнымі, [[Задача Кашы|праблему Кашы]] для гэтага рода ўраўненняў<ref name="БС"/>. Даказаў фундаментальную тэарэму аб укладанні {{нп3|Рыманава геаметрыя|рыманавай прасторы|ru|Риманова геометрия}} ў {{нп3|Эўклідава прастора|эўклідаву|ru|Евклидово пространство}}. Перапісваўся з [[Альберт Эйнштэйн|Альбертам Эйнштэйнам]]<ref>[http://alberteinstein.info/vufind1/Record/EAR000042186 Mir wurde die traurige Aufgabe zuteil, Ihnen, sehr geehrter Herr Professor]</ref>. Напісаў адзін з першых падручнікаў для ВНУ па [[Дыферэнцыяльная геаметрыя|дыферэнцыяльнай геаметрыі]] на [[беларуская мова|беларускай мове]]. == Выбраная бібліяграфія == * Матэматычныя працы. Мн., 1933; * Курс дыферэнцыяльнай геаметрыі. Мн., 1933; * Фізічныя метады матэматыкі. Мн., 1933. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|3|Бурсты́н Цэлясцін Лявонавіч||353}} * Из истории науки и техники Белоруссии: Тез. докл. конф. Минск, 1988. * {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы|1|БУРСТЫН Цэлясцін Лявонавіч}} * {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы|3-2|БУРСТЫН Цэлясцін Лявонавіч}} * [https://izobretatel.by/wp-content/uploads/2017/04/izobretatel-2015-07.pdf Бурсти́н Целестин Леонович] // Изобретатель, № 7 (187) 2015. — С. 38.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/67788/burstin-celestin-leonovich/ Цэлясцін Лявонавіч Бурстын] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://nasb.gov.by/bel/members/academicians/burstin.php Акадэмік БУРСТЫН Цэлясцін Лявонавіч] {{ref-ru}} * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=39651&option_lang=eng Спіс публікацый на нямецкай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311072419/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=39651&option_lang=eng |date=11 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бурсты́н Цэлясцін Лявонавіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Цярнопалі]] etktyudcsw1qsmhj2r5054dd703o8w2 0 159251 5193398 5178238 2026-09-05T18:39:10Z Siliyiw 169172 5193398 wikitext text/x-wiki {{Музей|назва=Літаратурны музей Аркадзя Куляшова}} '''Літаратурны музей Аркадзя Куляшова''' — [[музей]], прысвечаны памяці і творчасці [[Аркадзь Куляшоў|Аркадзя Куляшова]]. Заснаваны ў [[1984]] г. у в. [[Новыя Саматэвічы]] [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага раёна]]. Філіял [[Касцюковіцкі краязнаўчы музей|Касцюковіцкага краязнаўчага музея]]. Аснову экспазіцыі склалі прадметы з выстаўкі 1978 г., прысвечанай А.Куляшову, і рэчы з мемарыяльнага пакоя паэта, адкрытага ў 1980 г. у Касцюковіцкім краязнаўчым музеі. Размяшчаўся ў 3 пакоях драўлянай хаты. У 1990 г. закрыты, экспанаты перададзены раённаму краязнаўчаму музею. У 1999 г. аднавіў сваю дзейнасць у будынку Новасаматэвіцкай сярэдняй школы як Літаратурны музей А. Куляшова. Музеем кіравалі Я. А. Шаройка, А. В. Раздзёрына. З 2006 г. дырэктар Н. М. Лабынцава. Асноўны фонд (2008) налічвае 350 адзінак захоўвання. Плошча экспазіцыі музея 53,3 м². Экспазіцыя складаецца з раздзелаў: дзяцінства будучага паэта; пачатак творчасці; юнацтва — росквіт паэтычнага таленту; Вялікая Айчынная вайна; Куляшоў-перакладчык; даніна памяці паэту. Сярод прадстаўленых экспанатаў асабістыя рэчы пісьменніка, партрэт яго маці, бюст А. Куляшова, падораны яму скульптарам [[Заір Азгур|З. Азгурам]], шматлікія фотаздымкі сям'і паэта, яго сяброў, віншавальныя тэлеграмы, ганаровыя граматы. Сабрана калекцыя друкаваных выданняў паэтаў і пісьменнікаў ХХ ст., якія захапляліся творчасцю А.Куляшова. == Спасылкі == * [http://nssh.kostjukovichi.edu.by/ru/main.aspx?guid=88281 Старонка музея на сайце Новасаматэвіцкай сярэдняй школы]{{Недаступная спасылка}} * [https://library-mogilev.wixsite.com/kuleshov/literary-museum-4 Пра музей на сайце прысвечанага А. Куляшову праекта Магілёўскай абласной біліятэкі] [[Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Культура Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Новыя Саматэвічы]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1984 годзе]] 6ppj9yvs5otfq78cvzx64yhtk3vst26 0 163461 5193550 3489821 2026-09-06T10:25:54Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193550 wikitext text/x-wiki [[Выява:MachineColletExamples.jpg|250px|right]] '''Цанга''' (ад {{lang-de|Zange}}) — прыстасаванне для заціску ў цангавы патрон цыліндрычных або прызматычных прадметаў, у асноўным, фрэз з цыліндрычным хваставіком. Вырабляюць цангі ў выглядзе спружыністай разразной утулкі. Выкарыстоўваецца ў нагрудных значках, цангавых алоўках, пры агранцы [[алмаз]]аў, электрычных злучальніках, анкерных нітах, як дэталь заціскных патронаў на [[металарэзны станок|металарэзных]] або дрэваапрацоўчых станках - цангавыя патроны і да т.п. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў]] 3ski81c14xigpcgkqd2x74bkjhj7u8t 0 166828 5193370 4462818 2026-09-05T15:56:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193370 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Silberdistel mit sternförmiger Blattrosette.jpg | image title = Carlina acaulis | image descr = {{bt-bellat|Урочнік бессцябловы|Carlina acaulis}} | regnum = Расліны | ref = | comment = | rang = Род | latin = Carlina | author = [[L.]] | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Carlina | commons = Category:Carlina | itis = 36935 | ncbi = 41499 | eol = 38092 | grin = 2094 | ipni = 8103-1 }} '''Уро́чнік'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|33}}</ref> (''Carlina'') — [[Род (біялогія)|род]] раслін сямейства {{bt-bellat|Астравыя|Asteraceae}}. Налічвае больш за 20 відаў. == Назва == Лацінская назва ўтворана ад імя караля [[Франкі|франкаў]] [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]]<ref name="onego" />. == Батанічнае апісанне == [[Аднагадовыя расліны|Аднагадовыя]], двухгадовыя і [[Шматгадовыя расліны|шматгадовыя]] [[Травы|травяністыя]] [[карэнішча]]выя расліны і [[куст]]ы. [[Ліст|Лісце]] чаргаванае, зубчастае, з калючкамі. [[Кветка|Кветкі]] дробныя, трубчастыя, белага, жаўтаватага або пурпуровага колеру<ref name="onego" />. Кветкавыя кошыкі адзіночныя або ў [[Суквецце|суквеццях]]. [[Плод]] — сухая [[сямянка]]. == Арэал == Пашыраны ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Азія|Азіі]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]<ref name="onego">[http://flower.onego.ru/other/carlina.html Колючник // Энциклопедия декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180119153138/http://flower.onego.ru/other/carlina.html |date=19 студзеня 2018 }}{{ref-ru}}</ref>. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] 4 віды: * {{bt-latbel|Carlina acaulis|Урочнік бессцябловы|aut=[[L.]]}} * {{bt-latbel|Carlina biebersteinii|Урочнік Біберштэйна|aut=[[Bernh.]] ex [[Hornem.]]}} * {{bt-latbel|Carlina intermedia|Урочнік сярэдні|aut=[[Schur]]}} * {{bt-latbel|Carlina vulgaris|Урочнік звычайны|Урочнік звычайны{{!}}Чартапалох|Урочнік звычайны{{!}}Ударнік|Урочнік звычайны{{!}}Дзядоўнік|aut=[[L.]]}} == Прымяненне == [[Лекавыя расліны|Лекавыя]] і [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўныя]] расліны. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|||253}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Урочнік|Кім Г. А.|168}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|42428}} * [http://flower.onego.ru/other/carlina.html Колючник // Энциклопедия декоративных садовых растений]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Compositae/Carlina/ Carlina]{{ref-en}} // [[The Plant List]] * {{Commons|Category:Carlina}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] tainse2eidiktpynzxbuim0y4ihqx2z 0 166955 5193455 5099599 2026-09-06T07:07:28Z M.L.Bot 261 5193455 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Брачыслаў Давыдавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі ізяслаўскія|Князь ізяслаўскі]] | парадак = | сцяг = | перыядпачатак = 1158 | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | тытул_2 = | парадак_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | каранацыя_2 = | адрачэнне_2 = | наследнік_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | Rodovid = 301491 }} '''Брачыслаў Давыдавіч''' (да 1114 — паміж 1160 і 1180) — [[Ізяслаўскае княства|князь ізяслаўльскі]] (з 1158). З роду [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў Полацкіх]]. Большасць даследчыкаў лічыць яго сынам [[Давыд Усяславіч|Давыда Усяславіча]]. Упершыню згаданы [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісам]] пад 1128 годам, калі вялікі князь кіеўскі [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслаў Уладзіміравіч]] здзейсніў вялікі паход на Полацкую зямлю за «няпраўду» князя [[Давыд Усяславіч|Давыда Усяславіча]]. Паводле летапісу, Брачыслаў тым часам ішоў з Ізяслаўля да бацькі і, знянацку заспеты нападам каля [[Лагойск]]а, здаўся ў палон свайму швагру [[Ізяслаў Мсціславіч|Ізяславу Мсціславічу]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Брячислав Давидович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 84 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Імя бацькі летапіс не называе, з кантэксту большасць даследчыкаў лічыць ім Давыда Усяславіча. Алег Рапаў сцвярджае, што Брачыслаў быў князем «лагожскім і ізяслаўскім» і спасылаецца на Іпацьеўскі летапіс{{sfn|Рапов|1977|с=59}}, аднак, Брачыслаў летапісам не тытулаваны, згаданы толькі княжацкі двор і яго жонка ў [[Ізяслаўль|Ізяслаўлі]]. У 1128 годзе Брачыславу было не меней за 14 гадоў, мужчынскі шлюбны ўзрост таго часу. Напэўна, як старэйшы сын, ён заставаўся на ўдзеле, калі Давыд «з сынамі» быў у Полацку. Такім чынам, з летапісу вынікае прынамсі два браты Брачыслава. Імаверна, разам з адным з іх — [[Валодша]]м, ён згаданы пазней. У 1129 годзе разам з бацькам сасланы ў Візантыю. Князь Давыд, імаверна, памёр у Візантыі. Магчыма, памерла там і Брачыславава жонка Ксенія, але на гэты конт ёсць і іншыя меркаванні. Пад 1139 годам летапіс паведамляе пра вяртанне са ссылкі ў Візантыю двух полацкіх княжычаў. Да 1143 года з Візантыі вярнуўся [[Рагвалод-Васіль Барысавіч]]. Відавочна, вярнуўся і Брачыслаў з братамі. У 1158 годзе полацкі князь Рагвалод-Васіль пайшоў супраць менскіх Глебавічаў, забраў у іх Ізяслаўль як «отчыну», то-бок бацькоўскае ўладанне, Брачыслава і перадаў яму горад.{{Sfn|Богданов, Рукавишников|2002|с=22}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|ref=Богданов, Рукавишников|аўтар=Богданов В. П., Рукавишников А. В.|загаловак=Взаимоотношения полоцких и смоленских князей в XII — первой трети XIII века|год=2002|выданне=Вопросы истории|нумар=10|старонкі=19-31}} * {{кніга |аўтар = Рапов О. |частка = |загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в. |арыгінал = |спасылка = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Изд-во МГУ |год = 1977 |том = |старонкі = |старонак = 268 |isbn = |ref = Рапов }} {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рурыкавічы]] [[Катэгорыя:Ізяславічы Полацкія]] [[Катэгорыя:Князі ізяслаўльскія]] 21oi5k69vyrow3e4fyzjgiapqdkf25r 0 171226 5193492 4547302 2026-09-06T08:30:24Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193492 wikitext text/x-wiki '''Тэлефонная сетка агульнага карыстання''', ({{lang-en|PSTN, public switched telephone network}}) — сеціва, доступ да якога ажыццяўляецца праз звычайныя дротавыя тэлефонныя апараты, міні-[[Аўтаматычная тэлефонная станцыя|АТС]] і абсталяванне перадачы даных. PSTN — секцыя тэлефоннай інфраструктуры, якая ідзе ад софтсвічаў [[Softswitch#Softswitch class IV і class V|Class-5]] ([[PBX]]) офісаў і ажыццяўляецца з дапамогай IXC ({{lang-en|interexchange carriers}}). У PSTN перадача сігналаў (у тым ліку і наладка злучэння) і сама размова адбываецца праз адну і тую ж універсальную лінію сувязі (магістраль) ад сістэмы [[Камутацыя|камутацыі]] (СК) крыніцы да СК адрасата. Гэты працэс займае каналы сувязі ўсіх задзейнічаных падчас злучэння СК. Гэта значыць, калі патрэбны адрасат заняты, усе гэтыя злучэнні будуць марнымі. Звычайна PSTN выкарыстоўваюць зоркападобную [[Сеткавая тапалогія|тапалогію]] (галоўны элемент злучаны з мноствам другасных). Але гэта не адзіны метад. Напрыклад, [[Кабельнае тэлебачанне|CATV]] выкарыстоўвае трэвападобную тапалогію. == Гл. таксама == * [[Тэлефонная сувязь]] * [[Тэлефонны эфір]] {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} {{rq|stub|sources|img}} [[Катэгорыя:Тэлефонная сувязь]] rvqyrlrvh11b56h7xzp2mrn4zmxzpnb 0 173549 5193410 5058340 2026-09-05T21:52:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193410 wikitext text/x-wiki [[File:Белый аист Гродно.JPG|thumb|[[Белы бусел]] — птушка-сімвал Беларусі. Гродна]] '''Фаўна [[Беларусь|Беларусі]]''' налічвае больш за 400 відаў пазваночных і некалькі дзесяткаў тысяч беспазваночных жывёл. Аснову жывёльнага свету складаюць шырока распаўсюджаныя ў Паўночным паўшар'і віды: [[Erinaceus concolor|вожык]], [[крот еўрапейскі|крот]], [[ліс звычайны|ліс]], [[воўк]], [[вавёрка звычайная]], [[курапатка шэрая]], [[цецярук]], [[шызы голуб]], [[зязюля звычайная]], [[яшчарка порсткая]], [[рапуха шэрая]], жабы і інш. З прадстаўнікоў паўднёвай стэпавай фаўны ў краіне жывуць: [[заяц-русак]], [[хамяк звычайны]], [[суслік рабы]], [[буразубка малая]], [[чубаты жаваранак]], [[балотная чарапаха]], [[сцерлядзь]] і інш. Вялікі ўплыў на склад фаўны робіць дзейнасць чалавека. У XVII—XIX ст. у выніку палявання на тэрыторыі Беларусі вынішчаны еўрапейскі тур, [[тарпан]]ы (дзікія коні), высакародныя алені, [[собаль]], [[расамаха]], дзікі кот. Затым зніклі [[ружовы пелікан]], [[вялікі баклан]], турпан, коўпіца, стрэпет, бялуга, рускі асетр, сёмга, кумжа, сіг, корушка, [[выразуб]]. Пад пагрозай гнездаванне лапландскай няясыці, [[беркут]]а, арлана-белахвоста, аўдоткі. Найлепш даследаваны [[млекакормячыя]], [[птушкі]], [[земнаводныя]], [[паўзуны]], [[рыбы]], менш [[насякомыя]], прасцейшыя, чэрві, [[малюскі]], рака- і павукападобныя. == Млекакормячыя == {{main|Спіс млекакормячых Беларусі}} У Беларусі ў дзікай фаўне адзначаны 73 віды. Яны насяляюць лясы, палі, лугі, балоты, трапляюцца каля жылля, некаторым з іх уласцівы падземны ([[крот]]) або паўводны ([[андатра]], бабёр) спосаб жыцця, рукакрылыя прыстасаваліся да актыўнага працяглага лёту. Жывуць паасобку ([[лісіца]], [[барсук]], [[янот-паласкун]], [[рысь]]), невялікімі статкамі (аленевыя, [[дзік]]) або калоніямі ([[лятучыя мышы]], [[рабы суслік]]). Актыўныя пераважна на змярканні і ноччу. Некаторыя зімой у спячцы (рабы суслік, вожык, [[соні]]). Кормяцца млекакормячыя раслінамі ([[высакародны алень]], [[казуля]], [[лось]], [[зубр]], зайцы бяляк і русак, бабёр, вавёрка) ці жывымі істотамі ([[воўк]], [[ліс звычайны]], [[рысь]], [[ласка]], [[гарнастай]], тхор, норкі і іншыя). У многіх млекакормячых (вожык, [[янотападобны сабака]], янот-паласкун, [[буры мядзведзь]]) корм мяшаны. <center><gallery> Выява:1996. Stamp of Belarus 0121.jpg|[[Казуля]] Выява:1996. Stamp of Belarus 0122.jpg|[[Буры мядзведзь]] Выява:1996. Stamp of Belarus 0123.jpg|[[Лось]] Выява:1996. Stamp of Belarus 0124.jpg|[[Зубр]] </gallery></center> Самыя маленькія звяры ў Беларусі — [[мыш-малышка|мышы-малюткі]] (маса каля 5 г), з найбольшых — [[Зубр у Беларусі|зубр]] (маса да 1000 кг). Самае працяглае жыццё ў зубра і бурага мядзведзя — 30—50 гадоў, 2 гады і меней жывуць мышападобныя грызуны. Тэмпы размнажэння найбольшыя ў дамавой мышы, у звычайнай палёўкі — да 6—8 прыплодаў за год. Штогод і радзей даюць патомства буры мядзведзь, зубр, лятучыя мышы, драпежныя звяры. Найбольшая плоднасць у андатры, дзіка, гарнастая, невялікіх грызуноў, якія жывуць у норах (да 10 дзіцянят і болей), аднаго-дваіх дзіцянят нараджаюць капытныя, лятучыя мышы. Сярод млекакормячых Беларусі шмат каштоўных паляўніча-прамысловых жывёл. У дачыненні да 14 відаў звяроў ажыццяўляюцца спецыяльныя меры аховы. Яны занесены ў [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]]. Некаторыя млекакормячыя шкодзяць сельскай, лясной і паляўнічай гаспадарцы. Ёсць пераносчыкі ўзбуджальнікаў небяспечных хвароб (грызуны). == Птушкі == [[Файл:2002._Stamp_of_Belarus_0473-0475.jpg|thumb|Птушкі на паштовых марках Беларусі]] {{main|Спіс птушак Беларусі}} У Беларусі адзначана 290 відаў. З іх 224 гняздуюцца на тэрыторыі краіны, 24 толькі пралятаюць у час сезонных пералётаў, 30 рэгулярна залятаюць і 4 віды прылятаюць зімаваць. Птушкі актыўныя пераважна днём, асобныя — ноччу. Корм разнастайны: у гусе-, кура- і голубападобных пераважае раслінны; у сокала- і совападобных — жывёльны; у іншых — мяшаны. Амаль усе птушкі Беларусі кормяць птушанят жывёльнай ежай. Маса птушак ад 6-7 г у [[Жоўтагаловы каралёк|жоўтагаловага каралька]] да 10 кг і болей у [[лебедзь-шыпун|лебедзя-шыпуна]]. Звычайна ў красавіку — ліпені птушкі будуюць гнёзды і выводзяць птушанят. Нясуць яны ад 1 ([[Змеяед|арол-змеяед]]) да 25 ([[курапатка шэрая]]) яец, найчасцей — 4-6. Большасць гняздуецца 1 раз за год, некаторыя двойчы (сітаўка, конікі, жаваранкі) або тройчы (верабей дамавы, [[голуб шызы]]). Мясцовыя пералётныя птушкі зімуюць у краінах Заходняй Еўропы, Міжземнамор'я і Паўночнай Афрыкі. У апошнія гады некаторыя пералётныя птушкі застаюцца зімаваць на тэрыторыі Беларусі: у населеных пунктах — гракі, дразды, часам шпакі; на незамерзлых рэках і азёрах — [[крыжанка|крыжанкі]], чыркі. Большасць птушак карысныя, маюць гаспадарчае значэнне. Сініцы, пішчухі, попаўзні, валасянкі, чарацянкі, саракушы, мухалоўкі і іншыя насякомаедныя птушкі знішчаюць шкоднікаў садоў, сельскагаспадарчых і лясных культур; драпежныя птушкі і совы — мышападобных грызуноў. Качкі, цецярук, рабчык і іншыя паляўнічыя птушкі — аб'екты палявання. == Земнаводныя == У Беларусі 12 відаў з атрадаў бясхвостых і хвастатых земнаводных. Найбольш пашыраны і шматлікія ў Беларусі [[жаба травяная]], [[жаба вастрамордая]], [[жаба сажалкавая]], [[рапуха шэрая]] і [[рапуха зялёная]], [[трытон грабеньчаты]] і [[трытон звычайны]], радзей трапляюцца [[часночніца звычайная]], [[жарлянка чырванабрухая]], толькі на захадзе і поўдні адзначана [[квакша звычайная]] (жыве пераважна на дрэвах). <center><gallery> Выява:2012. Stamp of Belarus 19-2012-06-08-m2.jpg|[[Трытон звычайны]] Выява:2012. Stamp of Belarus 19-2012-06-08-m1.jpg|[[Трытон грабеньчаты]] </gallery></center> Земнаводныя карысныя: знішчаюць шкоднікаў сельскагаспадарчых раслін і лесу, насякомых-крывасмокаў (камароў, мух, сляпнёў, аваднёў), іх лічынкі кормяцца пераважна водарасцямі і тым самым удзельнічаюць у ачыстцы вадаёмаў. Дарослыя земнаводныя і іх лічынкі — пажыва для рыб ([[шчупак]]а, [[сом]]а, ментуза, вугра еўрапейскага), млекакормячых (норкі, выдры, тхара, ліса, барсука) і птушак (жураўлёў, буслоў, падворлікаў і іншых). Выкарыстоўваюцца для навуковых эксперыментаў і вучэбных мэт. == Паўзуны == {{main|Спіс паўзуноў Беларусі}} У Беларусі 7 відаў. Найбольш пашыраны [[яшчарка жывародная]] і [[яшчарка порсткая]], [[вуж]], [[гадзюка звычайная]] (адзіная ядавітая змяя ў Беларусі), [[вераценніца ломкая]]. [[Мядзянка]] (трапляецца зрэдку) і балотная чарапаха (жыве на поўдні і захадзе краіны ў меліярацыйных каналах, азёрах і рэках) як рэдкія віды занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі. <center><gallery> Выява:2003. Stamp of Belarus 0498.jpg|[[Мядзянка]] Выява:2003. Stamp of Belarus 0499.jpg|[[Балотная чарапаха]] </gallery></center> Усе паўзуны прыносяць карысць: знішчаюць мышападобных грызуноў, шкодных насякомых, з'яўляюцца пажывай для млекакормячых і птушак, яд гадзюкі выкарыстоўваецца ў медыцыне. == Рыбы == {{main|Спіс рыб Беларусі}} На тэрыторыі Беларусі адзначана 58 відаў, з іх 46 відаў мясцовыя, 12 завезены з мэтай акліматызацыі і рыбагадоўлі. З відаў, якія пастаянна жывуць у вадаёмах краіны, для рэк басейна Дняпра і рэк басейна Балтыйскага мора агульныя 29 відаў. Гэта найбольш пашыраныя рыбы: [[шчупак]], [[плотка]], [[язь]], [[краснапёрка]], [[лінь]], [[укляя]], [[гусцяра]], [[лешч]], звычайны карась, акунь, джгір. Такія віды, як сялява, харыус, сняток, вугор, жывуць у басейне Балтыйскага мора; [[сцерлядзь]], белавочка, сінец, [[бычок-пясочнік]], джгір-насар, чахонь, гальян азёрны — у басейне Дняпра. Маса рыб у Беларусі ад некалькіх грамаў (аўсянка, [[колюшкі]]) да 200 кг ([[сом]]). Нерастуюць рыбы вясной (большасць відаў), некаторыя ў асенне-зімовы перыяд ([[мянтуз]], стронга, сігі, рапушка), а некаторыя да 3-4 разоў у вясенне-летні перыяд (галавень, краснапёрка, лінь, пячкур і іншыя). [[Вугор]] не нерастуе ў прэсных водах, ва ўзросце 8-10 гадоў ён накіроўваецца для нерасту ў Саргасава мора на захадзе Атлантычнага акіяна. <center><gallery> Выява:1997. Stamp of Belarus 0223.jpg|[[Стронга ручаёвая]] Выява:1997. Stamp of Belarus 0224.jpg|[[Рыбец]] Выява:1997. Stamp of Belarus 0225.jpg|[[Вусач]] Выява:2011. Stamp of Belarus 24-2011-28-07-m2.jpg|[[Шчупак]] </gallery></center> Рыбы здаўна з'яўляюцца аб'ектам прамысловай і спартыўнай рыбнай лоўлі, карысным харчовым прадуктам. На тэрыторыі Беларусі прамысловую лоўлю рыбы вядуць азёрна-таварныя рыбныя гаспадаркі, дзейнічаюць сажалкавыя рыбныя гаспадаркі. Разам са здабычай рыбныя гаспадаркі займаюцца штучным зарыбленнем вадаёмаў каштоўнымі відамі (сазан, карп, белы амур, таўсталобікі, пелядзь). У азёры запушчаны мільёны лічынак вугра, малькоў сярэбранага карася, сігавых. Для захавання рыбных запасаў устаноўлена абмежаванне памераў рыб, якіх дазваляецца лавіць, тэрмінаў, метадаў і месцаў іх лоўлі, праводзяцца мерапрыемствы па ахове вадаёмаў і месцаў нерасту ад забруджвання. У Беларусі развіваецца таксама акварыумнае рыбаводства — гадоўля і развядзенне акварыумных рыб (каля 30-40 пераважна трапічных і субтрапічных відаў, характэрны рыбкі невялікіх памераў, прыгожай афарбоўкі). == Насякомыя == [[Файл:1996. Stamp of Belarus 0129-0136.jpg|thumb|Матылі Беларусі]] На тэрыторыі Беларусі адзначана каля 30 тыс. відаў насякомых з 26 атрадаў, у тым ліку 400 відаў даўганосікаў і трубкакрутаў, 350 клапоў, 315 совак, 200 ліставёртак, 200 тлей, 200 пядзенікаў, 140 агнёвак, 120 дзённых матылёў, 101 камароў, мошак, макрацоў і сляпнёў, больш за 50 відаў стракоз, 30 чмялёў. [[Файл:2001. Stamp of Belarus 0410.jpg|thumb|left|[[Жук-алень]]]] Большасць відаў насякомых жывуць на паверхні зямлі, многія ў глебе, вадаёмах, некаторыя трапляюцца вясной на талым снезе (лядоўнікі). Сярод насякомых у Беларусі ёсць вельмі малыя, даўжыня цела якіх менш за 0,25 мм (наезнікі-яйцаеды), і вялікія, даўжынёй 3-7 см (вусачы, [[жук-алень]]). Пасля зімовага спакою некаторыя віды (яблыневы кветкаед, малінава-сунічны даўганосік) пачынаюць актыўнае жыццё пры тэмпературы паветра 6-8 °C. За сезон насякомыя даюць ад 1 (яблыневая моль, кольчаты шаўкапрад, гарохавая соўка, земляныя блошкі) да 10-15 пакаленняў (некаторыя віды тлей). Насякомыя выконваюць пэўную ролю ў біялагічным кругавароце рэчываў. Частка з іх з'яўляецца паразітамі чалавека, пераносчыкамі ўзбуджальнікаў хвароб (камары, сляпні, вошы, блохі, мухі), шкоднікамі сельскагаспадарчых культур ([[каларадскі жук]], ільняныя блошкі, ільняная і гарохавая пладажэркі, азімая соўка, соўка-гама, паласаты шчаўкун, канюшынны насенняед, балотная даўганожка, бураковая і шведская мухі, капусныя тля і бялянка). Шкодзяць садам яблыневая і слівавая пладажэркі, медзяніцы, яблыневы кветкаед, вішнёвы слізісты пільшчык, лясам — хваёвыя пільшчыкі, хваёвы шаўкапрад, зімовы пядзенік і інш. Значная колькасць насякомых удзельнічае ў апыленні раслін лугоў і садоў. Асабліва карысная пчала меданосная, якая не толькі апыляе расліны, але і дае каштоўныя харчовыя і лекавыя прадукты. Насякомыя і іх лічынкі ўдзельнічаюць у працэсах глебаўтварэння, імі кормяцца птушкі, рыбы, некаторыя млекакормячыя. У барацьбе з насякомымі-шкоднікамі выкарыстоўваюць аграхімічныя, хімічныя і біялагічныя метады. == Геаграфія жывёл == Жывёльны свет Беларусі фарміраваўся ў цеснай сувязі з геалагічнай гісторыяй тэрыторыі, зменьваўся пад непасрэдным уплывам змен клімату, рэльефу, расліннасці. Пазваночныя насяляюць самыя розныя тэрыторыі і групуюцца ў прыродныя комплексы: [[лес|лясоў]], адкрытых ландшафтаў (палёў і [[луг]]оў), узбярэжжаў і вадаёмаў, [[балота|балот]], паселішчаў. Фаўна самых пашыраных у Беларусі хваёвых лясоў, асабліва лішайнікавых і верасовых, аднастайная таму, што ў іх мала корму для жывёл і няма падлеску — укрыцця ад ворагаў. Тут нярэдка селіцца [[лісіцы]], [[барсук]]і, [[палёўка рыжая|лясная рыжая палёўка]], [[буразубка звычайная|звычайная буразубка]], вавёрка; на ўзлесках і ў зрэджаных барах трапляюцца [[заяц-русак]], крот. У хвойніках, якія мяжуюць з балотамі, бываюць [[казуля]], [[лось]], зрэдку [[дзік]]. У мяшаных хваёвых лясах селіцца рыжая вячэрніца, двухкаляровы кажан, паўночны кажанок. У чарнічных і арляковых барах кормяцца вывадкі глушцоў і цецерукоў, каля вадаёмаў гняздуецца [[шэрая чапля]]. Часта трапляюцца ў хваёвых лясах [[дзятлы]], [[сойка]], пішчуха, пеначкі, [[шэрая мухалоўка]]. Небагатая ў барах фаўна паўзуноў і земнаводных: на высечках, парослых маладымі хвойнікамі, жыве порсткая яшчарка, на ўзлесках і палянах — [[вераценніца ломкая]] і [[жывародная яшчарка]], у сырых зацененых мясцінах — [[вуж]] і [[гадзюка звычайная]], [[шэрая рапуха]], травяная і вастрамордая жабы. Жывёльны свет яловых лясоў у параўнанні з фаўнай хвойнікаў значна багацейшы. У ельніках больш корму, лепшыя мікракліматычныя і ахоўныя ўмовы. Тут трапляюцца крот, [[буразубкі]], часам лясная рыжая палёўка, лясная і жаўтагорлая мышы, ёсць [[лясная куніца]], на ўзвышаных і сухіх месцах — ліс і барсук. Зімой ельнікаў трымаецца [[заяц-бяляк]], мясцін з густым падлескам — лось, дзік, у пошуках корму заходзіць [[воўк]]. Багатае птушынае насельніцтва: пашыраны крыжадзюб-яловік, рабчык, чорны дзяцел, вераб’іныя, у маладых ельніках — сойкі, трапляюцца мухалоўкі, сініцы, пеначкі, дразды, берасцянка. Водзяцца жывародная яшчарка, вуж і гадзюка, ломкая, травяная і вастрамордая жабы, часам шэрая рапуха і вераценніца. Багаты жывёльны свет шыракалістых і мяшаных лясоў, дзе спрыяльныя для жывёл умовы — шмат’ярусная расліннасць і вялікая колькасць корму. Тут больш лятучых мышэй, мышападобных грызуноў, соняў. На забалочаных мясцінах, палянах, каля лясных вадаёмаў жывуць казуля, высакародны алень, лось, дзік, тхор, лясная куніца. У лісцевых лясах трапляюцца барсук, воўк, янотападобны сабака, у глухіх кутках на поўначы — зрэдку буры мядзведзь. У Белавежскай пушчы жыве [[зубр]]. У алешніках жывуць куніца, гарнастай, ласка, янотападобны сабака, воўк, рысь. Разнастайныя ў шыракалістых і мяшаных лясах птушкі: пеначкі, сініцы, [[івалга звычайная|івалга]], зелянушка, зязюля, [[шчыгол]], [[цецярук]], [[канаплянка]], [[салаўі]], на поўдні — [[дубанос]], [[дрозд-рабіннік]], [[дзяраба]], [[чорны дрозд]]. З драпежнікаў ёсць [[ястраб-цецяроўнік]], [[ястраб-перапёлачнік]], [[Канюковыя|канюк]], чорны каршун. Значна больш, чым у іншых тыпах лясоў, земнаводных і паўзуноў. [[Файл:2009. Stamp of Belarus 28-2009-09-21-bl.jpg|549px|thumb|center|Паштовыя маркі да 600-годдзя запаведнасці Белавежскай пушчы]] Спецыфічны жывёльны свет адкрытых ландшафтаў. Тыповы насельнік палёў — [[заяц-русак]]. У хмызняках часам жывуць лісіца, [[гарнастай]], ласка, на лугах — [[крот]], з птушак — [[перапёлка]], палявы жаваранак, шэрая курапатка, жоўтая сітаўка, лугавы чакан, драч, мышаловы. На палях кормяцца [[вераб’і]], [[Галубіныя|галубы]], шпакі, гракі, вароны. Пашыраны [[порсткая яшчарка]], [[жабы]], [[рапухі]]. На балотах са звяроў водзяцца ласка, чорны тхор, на лясных балотах часам лось і казуля. Больш грызуноў — [[палёўкі]], мыш-малютка, шмат земнаводных. З птушак трапляюцца [[белая курапатка]] (на поўначы), [[шэры журавель]], [[балотная сава]], [[цецярук]] і [[глушэц]]. На ўзбярэжжах вадаёмаў асабліва шмат птушак: [[Кулікі (падатрад)|кулікі]], [[Чайкавыя|чайкі]], [[качкі]], чаплі, бугаі, у хмызняках — вераб’іныя. З млекакормячых каля вадаёмаў жывуць бабёр, [[андатра]], норкі, [[выдра]], [[вадзяны пацук]]. Ёсць земнаводныя. У рэках, азёрах, вадасховішчах пашыраны [[шчупак]], [[акунь]], [[плотка]], [[лешч]], [[лінь]], карасі, гусцяра, пячкур, [[краснапёрка]], ялец. Каля жылля з пазваночных жывёл найбольш птушак: [[вераб’і]], [[Ластаўкі, род птушак|ластаўкі]], [[Шпак звычайны|шпакі]], галубы, [[Сарока звычайная|сарокі]], [[Сініцавыя|сініцы]], [[Шэрая варона|вароны]]. З млекакормячых водзяцца [[мышы]], [[пацукі]], крот. У пабудовах селяцца [[лятучыя мышы]], [[совы]], зрэдку [[чорны тхор]], ласка. == Свойскія жывёлы == Свойскія жывёлы прыручаны чалавекам і разводзяцца ў штучных умовах пераважна для гаспадарчых, а таксама для пазнавальных, навуковых мэт і іншых патрэб. У Беларусі гэта буйная рагатая жывёла, [[свіння|свінні]], [[авечка свойская|авечкі]], коні, трусы, куры, качкі, гусі, індыкі, а таксама [[сабака свойскі|сабакі]] і каты. Да ўмоўна адамашненых жывёл адносяць пчол меданосных, акварыумных рыб, некаторых дэкаратыўных птушак ([[канарэйка|канарэйкі]], папугаі). Ад свойскіх жывёл адрозніваюць віды жывёл, працэс прыручэння якіх яшчэ не завершаны (лось, некаторыя віды аленяў, фазан, многія лабараторныя жывёлы — белыя мышы і пацукі, хамякі, марскія свінкі). Большасць свойскіх жывёл — млекакормячыя і птушкі. Прыручалі іх у першую чаргу для атрымання эканамічнай выгады, яны з'яўляюцца асноўнымі аб'ектамі [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. <center><gallery> Выява:2007. Stamp of Belarus 29-2007-12-27-712.jpg|[[Авечка свойская]] Выява:2007. Stamp of Belarus 29-2007-12-27-713.jpg|[[Свіння]] Выява:2007. Stamp of Belarus 29-2007-12-27-714.jpg|[[Карова]] Выява:2007. Stamp of Belarus 29-2007-12-27-715.jpg|[[Каза свойская]] </gallery></center> == Выкапнёвая фаўна == Жывёльны свет Беларусі, як і інш. рэгіёнаў Зямлі, фарміраваўся ў цеснай сувязі з падзеямі геалагічнага мінулага. Фаўна зменьвалася пад непасрэдным уплываы змен клімату, рэльефу, расліннасці. У пратэразойскую і ў пачатку палеазойскай эры моры, якія няраз займалі тэрыторыю Беларусі, насялялі прымітыўныя арганізмы. У пародах [[кембрый]]скага перыяду выяўлены рэшткі беззамковых [[брахіяподы|брахіяподаў]], чарвей і іншых беспазваночных. Багаты і разнастайны жывёльны свет быў у морах [[ардовік]]скага і [[сілур]]ыйскага перыядаў. Вапнякі і даламіты маюць акамянелыя рэшткі [[імшанкі|імшанак]], брахіяподаў, астракодаў, [[марскія лілеі|марскіх лілей]], [[трылабіты|трылабітаў]], [[малюскі|малюскаў]], каралаў, грапталітаў. У морах сілурыйокага перыяду паявіліся характэрныя і для [[дэвон]]у [[панцырныя рыбы]], рэшткі зубоў, лускі, кавалкі панцыраў якіх часта трапляюдца ў геалагічных адкладах сілуру і дэвону. У асобныя эпохі дэвону інтэнсіўна развіваліоя брахіяподы, астракоды, пелецыподы, каралы. У канцы сілурыйскага і ў дэвонскім перыядах паявіліся першыя [[земнаводныя]] і наземныя жывёлы. Адклады каменнавугольнага перыяду ([[Прыпяцкі прагін]]) сведчаць аб пашырэнні ў той час марскіх прасцейшых — [[караняножкі|караняножак]], а таксама брахіяпод, каралаў, марскіх лілей, бруханогіх і двухстворкавых малюскаў. У кантынентальных адкладах карбонавага і наступнага — пермскага перыядаў рэшткаў вымерлых наземных жывёл мала. У мезазойскую эру мора няраз заходзіла на тэрыторыю Беларусі. Жывёльны свет развіваўся бурна. У морах, паветры і на сушы панавалі старажытныя [[рэптыліі]] — яшчары (асабліва ў юрскім і мелавым перыядах). З'явіліся першыя дробныя [[млекакормячыя]]. У адкладах мораў мезазою шмат рэшткаў галаваногіх малюскаў (аманітаў, белемнітаў), [[фарамініферы|фарамініфер]], асабліва многа іх у пакладах белага мелу. На паўднёвым захадзе і паўднёвым усходзе Беларусі трапляюцца вапнякі-ракушачнікі, складзеныя з бітай і абгладжанай ракушы вымерлых марскіх жывёл. У [[палеаген]]авым перыядзе кайназойскай эры мора яшчэ некалькі разоў займала поўдзень Беларусі (апошні раз каля 30 млн г. назад), у марскіх намнажаннях палеагену знойдзена шмат фарамініфер. Для наземнай фаўны палеагену характэрны росквіт прымітыўных млекакормячых. У неагенавым перыядзе паявіліся капытныя, хобатныя, драпежныя і інш. млекакормячыя. Лясы насялялі насарогі, [[мастадонты]], далёкія продкі сучасных мядзведзяў, куніц, сабак, кошак, свінней і іншых жывёл. У пачатку антрапагену жылі паўднёвыя сланы, коні Стэнана. У адкладах сярэдняга антрапагену знойдзены рэшткі касцей трагантэрыева і хазарскага сланоў, велікарогага аленя, капытнага лемінга і вузкачарапной палёўкі. У антрапагене пад уплывам пахаладання і зледзяненняў фаўна мянялася. Цеплалюбныя жывёлы выміралі або адступалі на поўдзень. У міжледавіковыя перыяды фаўна папаўнялася прышэльцамі з поўдня. У эпоху бярэзінскага і дняпроўскага зледзяненняў фаўну Беларусі папаўнялі холадалюбныя жывёлы, у т.л. продкі характэрных для сучаснай [[тундра|тундры]] жывёл (аўцабыка, паўночнага аленя, пясца, палярных мышэй, лемінгаў, белай курапаткі, палярнай савы і інш.). Вымерлых паўднёвых сланоў змянілі спачатку трагантэрыеў слон, потым [[мамант]]. Жылі [[шарсцісты насарог]], першабытны бык (продак сучаснага [[зубр]]а), [[велікарогі алень]], [[дзікі конь]], [[воўк]], пячорны і буры мядзведзі. У час апошняга, паазерскага зледзянення, калі на поўначы праходзіў край [[ледавік]]а, жывёльны свет астатняй часткі Беларусі вызначаўся разнастайнасцю. Былі пашыраны тундравыя ([[паўночны алень]], [[аўцабык]], [[пясец]], [[лемінгі]]), лясныя ([[высакародны алень]], [[буры мядзведзь]], [[дзік]], [[расамаха]]) і стэпавыя ([[сайга]], дзікі конь, [[суслік]], [[тушканчык]] і інш.) жывёлы. На азёрах было шмат гусей і качак. Вадаёмы засялялі рыбы, характэрныя для іншых геаграфічных зон (даледавіковая іхтыяфаўна не збераглася). Каля 10 тыс. гадоў назад клімат стаў больш цёплы і вільготны. Тэрыторыя Беларусі вызвалілася ад ледавіка і ўкрылася лясамі. Зніклі лемінгі; жывёльны свет паступова набліжаўся да сучаснага, меў мяшаны характар. == Літаратура == * ''Дарафееў А., Конюшка В., Ляшко А.'' Рыбы, земнаводныя, паўзуны. — Мн., 1981. * Жывёльны свет // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. ІІ. Рэспубліка Беларусь. — Мн.: БелЭн, 2004. * Жывёльны свет // Геаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1992. — ISBN 5-85700-056-4 * Земнаводныя. Паўзуны: Энцыкл. даведнік. — Мн.: БелЭн, 1996. — ISBN 985-11-0067-6 * ''Каліноўскі П.'' Падарожжа ў мінулае да «братоў нашых меншых». — Мн., 1999. * Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навук. выд-ва ПНВ, 2000. — ISBN 83-01-13187-X * Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5 == Спасылкі == * [https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1293 Беларусь — Фаўна і жывёльны свет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251119095723/http://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1293 |date=19 лістапада 2025 }} — belarusenc.by * [http://redbook.minpriroda.gov.by/ Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412234843/http://redbook.minpriroda.gov.by/ |date=12 красавіка 2015 }} {{Еўропа па тэмам|Фаўна}} {{Геаграфія Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Флора і фаўна Беларусі}} [[Катэгорыя:Фаўна Беларусі| ]] tqxesi94yc36ou2nfn66jwvcqv73yxe 0 174118 5193416 4769608 2026-09-05T23:42:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193416 wikitext text/x-wiki {{Спектакль | Беларуская назва = Франчэска да Рыміні | Арыгінальная назва = Франческо да Римини | Выява = | Подпіс = | Жанр = [[опера]] | Заснаваны на = драматычным эпізодзе пятай песні {{нп3|Пекла, Боская камедыя|«Пекла»|ru|Ад (Божественная комедия)}} з [[Боская камедыя|Боскай камедыі]] [[Дантэ Аліг’еры]] | Аўтар = лібрэта {{нп3|Мадэст Ільіч Чайкоўскі||ru|Чайковский, Модест Ильич}} | Кампазітар = [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў|С. В. Рахманінаў]] | Рэжысёр = | Прадзюсар = | Харэограф = | Акцёры = | Кампанія = | Краіна = | Мова = [[Руская мова|руская]] | Час = | Год = | Пастаноўкі =1906 | Узнагароды = }} [[Файл:Rachmaninov Francesca da Rimini.jpg|thumb|right|220px|С. В. Рахманінаў (сядзіць) з удзельнікамі першай пастаноўкі оперы «Франчэска ды Рыміні» {{нп3|Георгій Андрэевіч Бакланаў|Г. А. Бакланавым|ru|Бакланов, Георгий Андреевич}} і {{нп3|Надзея Васілеўна Саліна|Н. В. Салінай|ru|Салина, Надежда Васильевна}}, 1906 г.]] '''Франчэска да Рыміні''' оp.25 — аднаактавая опера ў двух карцінах з пралогам і эпілогам, напісаная [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў|С. В. Рахманінавым]] у [[1904]]—[[1905]] гг.<ref>[http://muzofon.com/search/рахманинов%20франческа%20да%20римини Рахманинов С. Опера «Франческа да Римини»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref> па драматычнаму эпізоду пятай песні {{нп3|Пекла, Боская камедыя|«Пекла»|ru|Ад (Божественная комедия)}} з [[Боская камедыя|Боскай камедыі]] [[Дантэ Аліг’еры]]<ref name=belcanto>[http://www.belcanto.ru/franceska.html Опера Рахманинова «Франческа да Римини»]</ref><ref name=AGozenp>[http://www.classic-music.ru/franceska.html Опера Рахманинова «Франческа да Римини»]</ref>. Лібрэта [[Мадэст Ільіч Чайкоўскі|М. І. Чайкоўскага]]. Прэм'ера оперы адбылася ў [[Вялікі тэатр|Вялікім тэатры]] 24 студзеня (11 студзеня па старому стылю) 1906 года пад кіраўніцтвам аўтара. У гэтым жа прадстаўленні прагучала іншая аднаактавая опера С. В. Рахманінава [[Скупы рыцар (опера)|«Скупы рыцар»]]<ref name=belcanto/><ref name=AGozenp/><ref name=NSalina>[http://www.senar.ru/memoirs/Salina/ Н. В. Салина. Из воспоминаний «Жизнь и сцена»]</ref>. == Гісторыя стварэння == [[Файл:Dante and Virgil Penetrating the Forest Blake.jpg|250px|left|thumb|[[Уільям Блэйк]]. «Дантэ і Цень Вергілія ў лесе». 1824-27]] [[Файл:Gaetano Previati - Paolo e Francesca (1909).jpg|250px|thumb|left|{{нп3|Гаэтан Прэвіаці||en|Gaetano Previati}}. «Паала і Франчэска». 1901]] [[Файл:Joseph Noel Paton - Dante Meditating.jpg|250px|left|thumb|{{нп3|Джозеф Наэль Пэтан||en|Joseph Noel Paton}}. «Паала і Франчэска». Да 1901 года]] Гісторыя кахання Франчэскі да Рыміні і Паала натхніла нямала мастакоў, скульптараў, кампазітараў і пісьменнікаў. У [[1876]] годзе па матывах песні Дантэ [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскі]] напісаў {{нп3|Франчэска ды Рыміні, Чайкоўскі|сімфанічную паэму|ru|Франческа да Римини (Чайковский)}}. Опер была напісана велізарная колькасць — больш за дзесяць. Храналагічна першая, аўтарам якой быў італьянскі кампазітар {{нп3|П'етра Джэнералі||en|Pietro Generali}}, з’явілася ў 1829 годзе; другая — таксама італьянскага кампазітара {{нп3|Саверыа Меркадантэ||ru|Меркаданте, Саверио}} — у 1831 годзе. У 1902 годзе былі створаны опера [[Эдуард Францавіч Напраўнік|Э. Ф. Напраўніка]] і трагедыя [[Габрыэле Д’Анунцыа]]. За імі — на той самы сюжэт — рушылі ўслед іншыя. Опера С. Рахманінава стала ў гэтым спісе далёка не першай і — не апошняй. А гэта сведчанне «невычэрпнасці» сюжэту, дзе кожны музыка бачыць нешта сваё<ref name="ФДР">[http://cyclowiki.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%A0%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8_%28%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%29 Франческа да Римини (опера Рахманинова)] {{ref-ru}}</ref>. Задума оперы на сюжэт эпізоду V песні «Пекла» з «Боскай камедыі» ўзнікла ў канцы [[1890-я|1890-х]] гадоў. Лібрэта было прызначана для [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М. А. Рымскага- Корсакава]] і [[Анатоль Канстанцінавіч Лядаў|А. К. Лядава]], яго стваральнікам стаў оперны лібрэтыст і брат П. І. Чайкоўскага Мадэст Чайкоўскі. Гэта было лаканічнае і ёмістае лібрэта, у якім нішто не адцягвае ад трагедыі. Лібрэта не зацікавіла ні Лядава, ні Рымскага-Корсакава<ref name=AGozenp/>, але перахапіла Рахманінава. Як кампазітара яго прыцягваў жанр камернай оперы — без вялікіх хораў з абавязковымі балетнымі сцэнамі і вялікай колькасцю дзеючых асоб. Ён шукаў ажыццяўлення сваім творчым задумам ў невялікіх, але глыбокіх душэўных сюжэтах<ref name=belcanto/>. Трагічная гісторыя кахання, якая ўжо неаднойчы прыцягвала мноства музыкаў, зацікавіла і яго<ref name="ФДР"/>. Першы варыянт лібрэта кампазітар атрымаў ад Мадэста Чайкоўскага ў жніўні 1898 года<ref name=sept>[http://art.1september.ru/article.php?ID=200801208 Главная страница газеты «Искусство» • Содержание № 12/2008] {{ref-ru}}</ref>. Першапачатковае лібрэта было разлічана на шматактовы спектакль<ref name=sept/>, супраць чаго кампазітар стаў пярэчыць — і ў выніку ўся літаратурная аснова была зменена і скарочана. Аднак літаратар відавочна перастараўся, і кампазітару бракавала тэксту; ён пісаў аднаму з сяброў з нагоды нягоднага для яго лібрэта: ''«Хоць Чайкоўскі і дадаў мне слоў (вельмі пахабных, дарэчы), але іх аказалася недастаткова. Верагодна, ён спадзяваўся, што я буду паўтараць словы, тады б, можа быць, і хапіла. Цяпер жа ў мяне ёсць падыход да любоўнага дуэта; ёсць заключэнне любоўнага дуэта, але сам дуэт адсутнічае»''<ref name=sept/>. Музычны крытык {{нп3|Абрам Акімавіч Газенпуд|А. А. Газенпуд|ru|Гозенпуд, Абрам Акимович}} наогул лічыў літаратурную частку няўдалай<ref name=AGozenp/>. У [[1900]] годзе, падчас паездкі па Італіі, кампазітар пачаў працу над сваёй «Франчэскай» і напісаў адзін з эпізодаў будучай оперы — любоўны дуэт Франчэскі і Паала<ref name="ФДР"/>. Пасля праца прыпынілася на доўгі час. Да оперы Рахманінаў зноў звярнуўся толькі ў 1904 годзе, пасля завяршэння іншай аднаактовай оперы «Скупы рыцар». У гэтым годзе Рахманінаў заняў пасаду дырыжора Вялікага тэатра, у яго ж задачу ўваходзіла займацца рэпертуарам<ref name=belcanto/>. Часу на складанне музыкі практычна не заставалася і кампазітар звярнуўся да камернага жанру, стварыў дзве аднаактавыя оперы з невялікім лікам дзеючых асоб. Да гэтага моманта ён ужо працаваў над операмі «Франчэска ды Рыміні» і «Скупы рыцар», але праца, распачатая ў 1899 годзе, ішла нетаропка. Цяпер ён узяўся за напісанне невялікіх опер з мэтай паставіць іх абедзве ў Вялікім тэатры<ref name="ФДР"/>. == Сюжэт == Пралог і эпілог разгортваюцца ў пекле і апраўляюць асноўнае дзеянне. Паэт Дантэ і яго спадарожнік [[Публій Вергілій Марон|Вергілій]] спускаюцца ў пекла і сустракаюцца з ценямі грэшнікаў, сярод якіх галоўныя дзеючыя асобы оперы — Паала і Франчэска. У аснове сюжэту оперы ляжалі сапраўдныя гістарычныя падзеі [[13 стагоддзе|XIII стагоддзя]], апісаныя Дантэ ў «Боскай камедыі». {{нп3|Франчэска ды Рыміні|Франчэска ды Палента|ru|Франческа да Римини}} з [[Равена|Равены]] была аддадзена замуж за ўладара [[Рыміні]] Ланчота {{нп3|Малатэста|Малатэсту|ru|Малатеста}}, каб пакласці канец даўняй варожасці паміж двума сем'ямі. Па звычаі таго часу, замест жаніха сватацца ў Равенну прыехаў яго малодшы брат Паала, і Франчэска, упэўненая, што менавіта ён і ёсць яе жаніх, палюбіла яго і паклялася перад Богам быць яму вернаю жонкай. Перад прыгажосцю Франчэскі не выстаяў і Паала. Ланчота Малатэста, таксама закаханы ў Франчэску, здагадваецца аб сапраўдных пачуццях сваёй жонкі і, жадаючы праверыць свае падазрэнні, расстаўляе пастку: ён паведамляе, што едзе ў паход і пакідае Франчэску пад аховай Паала. Аднак сапраўдным намерам мужа было сачэнне за закаханымі. Франчэска і Паала праводзяць вечар у чытанні кнігі пра каханне рыцара [[Лансэлот]]а да выдатнай {{нп3|Гвінеўра|Гвінеўры|ru|Гвиневра}} і ў рэшце рэшт саступаюць свайму пачуццю, якое губіць іх. У эпілогу іх цені, неразлучныя і ў смерці, выносіць пякельны віхур<ref>[http://libretto-oper.ru/rachmaninov/francesca-da-rimini Полное либретто оперы «Франческа да Римини» (Рахманинов С. В.)] {{ref-ru}}</ref>.. == Структура твору і музыка == [[Файл:BaklanovFrdaRi.jpg|thumb|200px|left|Г. А. Бакланаў — Ланчота Малатэста («Франчэска ды Рыміні» С. В. Рахманінава). Масква. Студыя К. А. Фішэра.]] «Франчэска ды Рыміні» — камерная опера<ref name=belcanto/>, якая набліжаецца да аркестравай паэмы і [[Кантата|кантаты]], у якой ўтрыманне драмы перадае аркестр. Твор Рахманінава адрозніваеа сцісласць і напал унутранага драматызму<ref name=AGozenp/>, пры гэтым ён вельмі лірычны. «Франчэска» стваралася адначасова з другога операй — «Скупы рыцар», і такая адначасовая праца на магла не мець уплываў адна на другую. Клавір «Франчэскі» быў напісаны амаль адразу пасля клавіра «Скупога рыцара» — з канца мая да канца ліпеня 1904 года. Дата заканчэння партытуры «Скупога рыцара» — 7 ліпеня 1905 г., а аркестравая партытура «Франчэскі ды Рыміні» з’явілася следам: 9 чэрвеня яна была пачата Рахманінавым і скончаная 22 ліпеня 1905 года. Такім чынам, узаемазвязанасць двух гэтых опер ў наяўнасці<ref name=sept/>. Музычны крытык {{нп3|Абрам Акімавіч Газенпуд||ru|Гозенпуд, Абрам Акимович}} звярнуў увагу, што структура оперы Рахманінава нагадвае структуру аднайменнага сімфанічнага творы П. І. Чайкоўскага 1876<ref name=AGozenp/>. Гэта падкрэсліваецца і іншымі музыказнаўцамі, якія лічаць, што агульны план оперы падобны з агульным планам аднайменнай сімфанічнай фантазіі Чайкоўскага. Аднак калі ў Чайкоўскага карціна Дантава пекла выканана дынамікі і энергетычнай насычанасці, то ў Рахманінава ў пралогу і эпілогу пануюць фаталізм і безнадзейнасць<ref name=sept/>. Безнадзейнасць і трагізм выяўляюцца з першых жа гукаў музыкі. У першых тактах оперы ў кларнета і валторны ва ўнісон глуха і змрочна гучыць сыходная секундавая інтанацыя, якая развіваецца далей на працягу ўсяго пралогу ў духу, блізкім да сярэднявечнай каталіцкаму гімна «Dies irae» («Дзень гневу»), цытаваць які Рахманінаў неаднаразова будзе ў сваіх наступных творах — у сімфанічнай паэме «{{нп3|Востраў мёртвых, сімфанічная паэма|Востраў мёртвых|ru|Остров мёртвых (симфоническая поэма)}}» (1909), у «{{нп3|Рапсодыя на тэму Паганіні|Рапсодыі на тэму Паганіні|ru|Рапсодия на тему Паганини}}» для фартэпіяна з аркестрам (1934), нарэшце, у «{{нп3|Сімфанічныя танцы, Рахманінаў|Сімфанічных танцах|ru|Симфонические танцы (Рахманинов)}}» (1940)<ref name=sept/>. Першая карціна складаецца з маналогу Ланчота, якога апаноўваюць раўнівыя думы, і поўнага тугі і страсці звароту да Франчэскі: «О, сыйдзі, спусціся з вышынь тваіх, зорка мая». Пры гэтым самае дзеянне — вельмі насычанае, практычна без паўз. Музыказнаўца [[Людміла Вікенцьеўна Міхеева|Л. Міхеева]] падкрэслівае, што дзеянне ў оперы «Франчэска ды Рыміні» развіваецца бесперапынна, без падзелу на нумары<ref name=belcanto/>: {| |{{пачатак цытаты}} Гэта асабліва праяўляецца ў сцэнах пекла, якія атачаюць оперу, дзе рэплікі герояў ўплятаюцца ў аркестравую тканіну, як адзін са складнікаў, а хор, які ў асноўным спявае без слоў, выкарыстоўваецца як тэмбравыя фарбы {{oq|ru|Это особенно проявляется в обрамляющих оперу сценах ада, где реплики героев вплетаются в оркестровую ткань как одна из составляющих, а хор, в основном поющий без слов, используется как тембровая краска}} {{канец цытаты}} |} У другой карціне дуэт Франчэскі і Паала развіваецца ад спакойна-адхіленага чытання да парыву непераадольнай страсці. Сярод спецыялістаў-музыказнаўцаў існуе меркаванне, што опера «Франчэска ды Рыміні» для Рахманінава апынулася творам другарадным. Праўда, з гэтым меркаваннем многія не згаджаюцца, але неабходна ўлічваць, што такое ёсць. У прыватнасці, [[Барыс Уладзіміравіч Асаф’еў|Б. У. Асаф'еў]] пісаў у артыкуле пра Рахманінава 1946 года<ref name=sept/>: {| |{{пачатак цытаты}} …Цудоўная лірыка рахманінаўскай «Франчэскі» не дае ў выніку закончанага пачуцця задавальнення: кветка заквітнела і панікла без супраціву, а вось фінальныя этапы канцэртаў, сюіт і варыяцый — справа іншая {{oq|ru|…Прелестная лирика рахманиновской „Франчески“ не дает в итоге законченного чувства удовлетворения: цветок расцвел и поник, не сопротивляясь, а вот финальные этапы концертов, сюит и вариаций — дело иное}} {{канец цытаты}} |} Дарэчы, адным з катэгарычна нязгодных з гэтым меркаваннем Б. Асаф'ева быў выбітны дырыжор {{нп3|Мікалай Сямёнавіч Галаванаў|М. С. Галаванаў|ru|Голованов, Николай Семёнович}}: «Франческу» ён ставіў у адзін шэраг з вялікімі операмі [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М. П. Мусаргскага]]. == Дзеючыя асобы == [[Файл:В. Бушина. Эскизы костюмов Франчески и Паоло к первой постановке. Большой театр. 1906.jpg|250px|thumb|left|В. Бушына. Эскізы касцюмаў Франчэскі і Паала да першай пастаноўкі. Вялікі тэатр. 1906 год]] * Цень Вергілія ([[барытон]]) * Дантэ ([[тэнар]]) * Ланчота Малатэста, уладар Рыміні (барытон) * Франчэска, яго жонка ([[сапрана]]) * Паала, яго брат (тэнар) * Кардынал (без прамоў) * Прывіды пекла. Світа Малатэсты і кардынала == Прэм'ера == [[Файл:FrRimini02.jpg|thumb|200px|Франчэска — Н. Саліна, Паала — [[Антон Пятровіч Баначыч|А. Баначыч]]. Вялікі тэатр. 1906]] Пра тое, як пачыналася работа над операй у Вялікім тэатры, распавяла ў сваіх успамінах спявачка {{нп3|Надзея Васільеўна Саліна||ru|Салина, Надежда Васильевна}}, першая выканаўца галоўнай жаночай партыі. Яна апынулася ў гэтай ролі выпадкова: ёй у той час было ўжо вельмі за сорак і яна не збіралася выходзіць на сцэну ў вобразе зусім юнай дзяўчыны. Але па тэхнічных прычынах ад партыі Франчэскі вымушаныя былі адмовіцца дзве іншыя выбітныя спявачкі: {{нп3|Антаніна Васільеўна Нежданава||ru|Нежданова, Антонина Васильевна}} і {{нп3|Наталля Сцяпанаўна Ярмоленка-Южына||ru|Ермоленко-Южина, Наталия Степановна}}. Партыю Франчэскі Рахманінаў з самага пачатку планаваў для А. В. Нежданавай, але — прамахнуўся: ёй партыя апынулася нізкая<ref name=NSalina/>. Рахманінаў аддаў партыю Франчэскі Н. С. Ярмоленка-Южынай, але для яе голасу партыя апынулася занадта высокая. Рахманінаў быў вельмі засмучаны. І тады звярнуўся да Н. Салінай. Яна апавядала пра гэта так<ref name=NSalina/>: {| |{{пачатак цытаты}} Рахманінаў на другі дзень, з клавірам пад пахай, злавіў мяне ў тэатры, прывёў на пустую сцэну, дзе не прыбраны быў яшчэ раяль пасля нейкай балетнай рэпетыцыі, раскрыў клавіры і сказаў мне наступнае : «Надзея Васільеўна, я напісаў чорт ведае што, ніхто не можа спяваць: адной — нізка, другой — высока. Я дам вам усе пунктуацыі, усё, што вы захочаце, паспрабуйце праспяваць». І я цэлы месяц вучыла і рэпетавала з маёй нязменнай Адэлішай Кітрых гэтую злашчасную Франчэску. Клавір не раз лётаў на падлогу ад прыкрасці, што не атрымліваецца цяжкае месца, а іх было шмат для майго голасу, ужо не такога гнуткага, якім ён быў у маладосці. Але, нарэшце, мы перамаглі. <…> Да майго шчасця, у мяне былі цудоўныя партнёры — [[Антон Пятровіч Баначыч|А. П. Баначыч]] і {{нп3|Георгій Андрэевіч Бакланаў|Г. А. Бакланаў|ru|Бакланов, Георгий Андреевич}}. <…> Пасля спектакля Рахманінаў здымаўся са мной і з Баначычам {{oq|ru|Рахманинов на другой день, с клавиром под мышкой, поймал меня в театре, привёл на пустую сцену, где не убран был ещё рояль после какой-то балетной репетиции, раскрыл клавир и сказал мне следующее: „Надежда Васильевна, я написал чёрт знает что, никто не может петь: одной — низко, другой — высоко. Я дам все пунктуации, всё, что вы захотите, попробуйте спеть“. И я целый месяц учила и репетировала с моей неизменной Аделишей Китрих эту злополучную Франческу. Клавир не раз летал на пол от досады, что не получается трудное место, а их было много для моего голоса, уже не такого гибкого, каким он был в молодости. Но, наконец, мы победили. <…> К моему счастью, у меня были чудесные партнёры — А. П. Боначич и Г. А. Бакланов. <…> После спектакля Рахманинов снимался со мной и с Боначичем}} {{канец цытаты}} |} Прэм'ера оперы адбылася ў другім аддзяленні прадстаўлення ў [[Вялікі тэатр|Вялікім тэатры]] 24 снежня 1905 (11 студзеня 1906 года па новым стылі). За дырыжорскім пультам стаяў сам С. В. Рахманінаў. У першым аддзяленні прадстаўлення прагучала яшчэ адна опера Рахманінава «Скупы рыцар». Выканаўцамі галоўных роляў былі {{нп3|Георгій Андрэевіч Бакланаў|Г. А. Бакланаў|ru|Бакланов, Георгий Андреевич}} (''Ланчота Малатэста''), {{нп3|Надзея Васілеўна Саліна|Н. В. Саліна|ru|Салина, Надежда Васильевна}} (''Франчэска''), [[Антон Пятровіч Баначыч|А. П. Баначыч]] (''Паала'')<ref name="Bonachich">{{cite web|url=http://belcanto.ru/bonachich.html|title=Антон Петрович Боначич (Anton Bonachich){{!}}Belcanto.ru|date=2013-09-10|archiveurl=|archivedate=}}</ref> (у некаторых крыніцах памылкова названы Смірноў<ref name=belcanto/>), {{нп3|Дзмітрый Аляксеевіч Смірноў|Д. А. Смірноў|ru|Смирнов, Дмитрий Алексеевич}} (''Дантэ''). Рэжысёр — {{нп3|Васіль Пятровіч Шкафер|В. П. Шкафер|ru|Шкафер, Василий Петрович}}. == Наступныя пастаноўкі == Нягледзячы на сваю выдатную музыку, з прычыны няўдалага лібрэта оперы не зрабілася рэпертуарнай, хоць час ад часу ставілася. Другая пастаноўка оперы прайшла таксама ў імператарскім Вялікім тэатры, праз шэсць гадоў пасля прэм’еры, [[27 верасня]] [[1912]] года, пад кіраўніцтвам дырыжора {{нп3|Эміль Альбертавіч Купер|Э. А. Купера|ru|Купер, Эмиль Альбертович}}<ref name=belcanto/><ref name=AGozenp/>. Незадоўга да пачатку Вялікай Айчыннай вайны опера некалькі разоў прагучала ў выглядзе спектакля-канцэрта ў толькі што адкрытым Канцэртнай зале імя П. І. Чайкоўскага. Тэкст чытаў артыст Малога тэатра {{нп3|Проў Міхайлавіч Садоўскі, малодшы|П. М. Садоўскі-малодшы|ru|Садовский, Пров Михайлович (младший)}}; музычным кіраўніком і дырыжорам спектакля быў {{нп3|Мікалай Сямёнавіч Галаванаў|М. С. Галаванаў|ru|Голованов, Николай Семёнович}}. У час вайны М. С. Галаванаў запісаў «Франческу ды Рыміні» на радыё, аднак па шэрагу тэхнічных прычын гэты запіс не захаваўся<ref name=sept/>. У 1956 г. опера была пастаўлена ў філіяле Вялікага тэатра (пад кіраўніцтвам {{нп3|Аляксандр Шамільевіч Мелік-Пашаеў|А. Мелік-Пашаева|ru|Мелик-Пашаев, Александр Шамильевич}}, рэжысёр {{нп3|Барыс Аляксандравіч Пакроўскі|Б. Пакроўскі|ru|Покровский, Борис Александрович}}; {{нп3|Дзіна Аляксандраўна Дзян|Д. Дзян|ru|Дян, Дина Александровна}} — Франчэска); спектакль быў адноўлены ў 1973 г. (пад кіраваннем {{нп3|Марк Фрыдрыхавіч Эрмлер|М. Эрмлера|ru|Эрмлер, Марк Фридрихович}}; [[Галіна Паўлаўна Вішнеўская|Г. Вішнеўская]] — Франчэска, {{нп3|Яўген Яўгенавіч Несцярэнка|Я. Несцярэнка|ru|Нестеренко, Евгений Евгеньевич}} — Ланчота, [[Аляксей Дзмітрыевіч Масленнікаў|А. Масленнікаў]] — Паала). Новая інтэрпрэтацыя оперы рэжысёра Б. Пакроўскага з’явілася ў 1998 годзе<ref name=AGozenp/>. Сярод замежных спектакляў: у [[Дрэздэн]]е (1994, рэжысёр [[Пітэр Усцінаў]]), [[Парыж]]ы (1995, дырыжор {{нп3|Ежы Семкуў||ru|Семкув, Ежи}})<ref name=AGozenp/>. Опера не ўваходзіць у лік самых частых, тым не менш яна неаднаразова ўваходзіла ў рэпертуар многіх музычных тэатраў розных краін. Існуюць аўдыёзапісы, першая з якіх — М. С. Галаванава — аказалася страчанай; але захавана наступная, яна была ажыццёўлена Маркам Эрмлерам у 1973 годзе<ref>[http://www.bolshoi.ru/persons/people/979/ Марк Эрмлер]</ref>: Цень Вергілія — М. Маслаў, Дантэ — А. Лаптеў, Франчэска — [[Маквала Касрашвілі|М. Касрашвілі]], Паала — {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Атлантаў|У. Атлантаў|ru|Атлантов, Владимир Андреевич}}, Ланчота — {{нп3|Яўген Яўгенавіч Несцярэнка|Я. Несцярэнка|ru|Нестеренко, Евгений Евгеньевич}}<ref>{{Cite web |url=http://intoclassics.net/news/2013-02-11-1641 |title=С.Рахманинов — Франческа да Римини |access-date=13 кастрычніка 2013 |archive-date=28 красавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130428232538/http://intoclassics.net/news/2013-02-11-1641 |url-status=dead }}</ref> ([http://intoclassics.net/news/2013-02-11-1641 праслухаць запіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130428232538/http://intoclassics.net/news/2013-02-11-1641 |date=28 красавіка 2013 }}). {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Составитель Е.Н. Рудакова |частка = |загаловак = С.В. Рахманинов |арыгінал = |спасылка = |выданне = 2-е изд |адказны = Под ред. А.И. Кандинского |месца = М. |выдавецтва = Музыка |год = 1988 |том = |старонкі = 74-81 |старонак = 192 |isbn = 5-7140-0091-9 }} * [http://www.belcanto.ru/franceska.html Опера Сяргея Рахманінава «Франчэска ды Рыміні» на сайце Belcanto.ru] {{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commonscat|Francesca da Rimini (Rachmaninoff)}} * [http://libretto-oper.ru/rachmaninov/francesca-da-rimini Поўны тэкст лібрэта оперы «Франчэска ды Рыміні»] {{ref-ru}} * [http://cyclowiki.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%A0%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8_%28%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%29 Франческа да Римини (опера Рахманинова)] {{ref-ru}} {{Аркестравыя творы Рахманінава}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Оперы Сяргея Рахманінава]] [[Катэгорыя:Оперы 1905 года]] [[Катэгорыя:Оперы на рускай мове]] mb5wk2s2l2o9btoqmacjprasutk8v40 0 179485 5193313 1698388 2026-09-05T12:57:42Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Біргер Магнусан (ярл)]] 5193313 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Біргер Магнусан (ярл)]] dyxqpuiagb2xkz7il5eny7q76xh3ueb 0 179486 5193314 1698389 2026-09-05T12:57:47Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Біргер Магнусан (ярл)]] 5193314 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Біргер Магнусан (ярл)]] dyxqpuiagb2xkz7il5eny7q76xh3ueb 0 179501 5193315 1698407 2026-09-05T12:57:52Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Біргер Магнусан (ярл)]] 5193315 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Біргер Магнусан (ярл)]] dyxqpuiagb2xkz7il5eny7q76xh3ueb 0 196092 5193524 5172215 2026-09-06T09:33:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193524 wikitext text/x-wiki '''Цмок''' — у [[беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] і фальклоры пачвара, змей. Хтанічны персанаж, увасабленне зямной і воднай стыхіі. == Апісанне == У паданнях часам вельмі розных персанажаў называюць «цмокам», таму некарэктна лічыць, што гэтае паняцце супадае з паняццем «дракон». Часцей за ўсё «цмок» выяўляецца як пачвара са змяінымі або звярынымі рысамі (хаця [[лукомскі цмок]] выглядаў «як чалавек»). У некаторых крыніцах тоесны шматгаловаму [[Цмок|дракону]] (казка «[[Хведар Набілкін і сапраўдныя асілкі]]» і інш), мае 3, 6, 7, 9 ці 12 галоў, якія могуць зноў адрастаць, калі адрубленыя, але не прыпечаныя агнём<ref>[http://www.rv-blr.com/dictonary/view/6233 Цмок, Смок, Чмок, Змей]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Зубы нібыта нарогі, кіпцюры — як сярпы. У адрозненні ад нячысцікаў цмок штодня мыецца, ходзячы ў лазню. Ростам Цмок з вялікі дом, але вельмі лянівы: калі нехта з людзей патурбуе яго, то ён не абавязкова будзе нападаць, а спачатку ўзважыць, ці вартая ахвяра парушанага спакою. Можа жыць як у возеры ці балоце (што адпавядае яго хтанічнай прыродзе) так і ў небе. Але часцей цмока апісваюць не як пачвару, а як нячысцік, як адменнік беса і атаясняюць з «лятучым змеем» — злым духам, які прыносіць багацце свайму гаспадару<ref>[http://www.rv-blr.com/demo/mif/71 Акамянелыя істоты]{{Недаступная спасылка}}</ref>, але потым нярэдка прысвойвае яго душу. Фалькларыст [[Адам Багдановіч|А. Я. Багдановіч]] атаясняў яго з галоўным чортам ([[Люцыфер]]ам), якога [[анёлы]] закавалі з ланцугі. Атаясняюць і з вогненным змеем — дэманічным духам, які наведвае жанчын і ад якога яны нараджаюць дзяцей (быліна «Волх Усяславіч», прататыпам героя якой мог быць Усяслаў Чарадзей). У іншых сюжэтах дзяцей такое сужыцельства не прыносіла. Лукомскі цмок наогул паўстае ў двух абліччах — у выглядзе чалавека і ў выглядзе [[Вясёлка (беларуская міфалогія)|вясёлкі]] — у апошняй форме ён смокча ваду з [[Лукомскае возера|Лукомскага возера]] і перапампоўвае яе на неба, служачы, такім чынам, размеркавальнікам балансу паміж вадой зямной і нябеснай. Не выпадкова забойства такой істоты Пяруном можа выклікаць масавыя залёвы і сусветны патоп. Верагодна, такое рознае значэнне слова «цмок» тлумачыцца і рознай этымалогіяй, якую ў тых ці іншых выпадках магла мець гэтая назва: ад «змей» (параўн. з польскім «smok», «zmok») да «смактаць». Такім чынам паняцце «цмок» можна лічыць зборным, яно аб’ядноўвае шэраг відаў міфічных персанажаў, часам даволі кантрасных. == Цмокі ў апісанні Уладзіміра Караткевіча == У аповесці [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]] «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» даецца сціплае апісанне цмокаў, якія быццам жылі ў [[Лепельскае возера|Лепельскім возеры]]. Выглядам яны былі як «звер фока» ([[цюлень]]), але значна буйнейшыя («сорак дзевяць [[Фут|футаў]] і яшчэ дваццаць два дзюймы» — каля 15 метраў), у складках, без поўсці, з плаўнікамі. Шыю мелі надта доўгую, а галаву — як у змяі альбо лані<ref>[http://knihi.com/Uladzimir_Karatkievic/Chrystos_pryziamliusia_u_Harodni.html У. Караткевіч. Хрыстос прызямліўся ў Гародні]</ref>. У 2013 годзе ў [[Лепель|Лепелі]] быў адкрыты помнік цмоку<ref>{{Cite web |url=http://cmok.budzma.org/node/81 |title=У Лепелі адкрылі першы ў Беларусі помнік Цмоку! |access-date=8 кастрычніка 2014 |archive-date=8 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908022252/http://cmok.budzma.org/node/81 |url-status=dead }}</ref>, зроблены пераважна паводле апісання У. Караткевіча<ref>{{cite web| author =| date =2017-11-27| url =http://pridvinie.vlib.by/index.php/zapavedniki-zakazniki-parki/192-rajony-voblastsi/lepelski-rajon/3591-pomnik-tsmoku-lepelski-rajon-g-lepel | title =Помнік Цмоку. Лепельскі раён, г. Лепель |publisher =ДУ «Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна»| accessdate = 2023-03-04| lang =}}</ref>. == У змееборчых паданнях == Пашыраны сюжэт, дзе цмок патрабуе рэгулярных чалавечых ахвяр, пагражае ў адваротным выпадку знішчыць усю вёску (ці горад), але ўрэшце гіне ад рукі героя. Сюжэт сфарміраваўся пад уплывам легенды пра святога [[Георгій Перамаганосец|Георгія]] і сімвалізуе пераход ад [[язычніцтва]] да [[хрысціянства]] — цмок увасабляе паганскае боства, якое жадае крывавых ахвярапрынашэнняў. У [[Беларускія народныя балады|народнай баладзе]] «Ой, да булы ж людэ да не хрысціяне» святы Юр’я ратуе дзяўчыну ад цмока і загадвае больш ніколі не адпраўляць пачвары людзей на з’ядзенне. Часта Юр’я выратоўвае ад цмока [[Багародзіца|Багародзіцу]]. Падобную ж структуру мае і паданне аб [[Змеева гара|Змеевай гары]]<ref>[http://www.expressnews.by/2629.html Паданне пра Змееву гару] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130910055028/http://www.expressnews.by/2629.html |date=10 верасня 2013 }}</ref>. Але сам архетыпны сюжэт мае менавіта язычніцкія карані і паходзіць ад змееборчага міфу. Святы Юр’я ў розных сюжэтах выступае заменнікам як бога [[Ярыла|Ярылы]], так і грамабоя [[Пярун]]а (Дундара). А цмок у гэтым выпадку можа выводзіцца ад язычніцкага змея-пачвары, увасаблення цемры, выкрадальніка сонца. У выглядзе змея-пачвары цмок часцей за ўсё паўстае і ў [[Беларускія казкі|чарадзейных казках]] («[[Маці і сын (казка)|Маці і сын]]» і інш.), дзе нярэдка носіць эпітэт «паганы». == У паданнях аб камнях-краўцах == З некаторымі валунамі (каля в. [[Віркі]] [[Чашніцкі раён|Чашніцкага раёна]], каля в. [[Валэйкішка]] [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]]) звязваліся паданні, нібыта ў іх калісьці былі адтуліны (аконцы), а ўнутры жыў цмок. Шматлікія спасылкі да вобраза бога [[Вялес]]а дазваляюць меркаваць, што цмокі з камянёў з’яўляюцца фальклорнымі перапрацоўкамі менавіта гэтай язычніцкай постаці. Іх «змяіная» прырода сумнеўная — лукомскі цмок нават выглядаў быццам чалавек. Часам нават падкрэсліваецца іх асабістая прыгажосць, што нагадвае прыгажуна-волата з [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмаганічнага]] падання «Паходжанне д’ябла і балот» і яшчэ болей збліжае гэты від цмокаў з Вялесам. Цікава, што адзін з іх нават носіць імя Вяль — празрыстая спасылка на імя старажытнага боства. == Вядомыя цмокі == * [[Вяль]] * [[Крок, цмок|Крок]] * [[Крыгавей]] * [[Лепельскі цмок]]<ref>{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =20 верасня 2016| url =http://www.veselka.by/?p=9237| title =Лепельскі цмок| publisher =час. «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]»| accessdate =2021-02-01| archive-date =7 жніўня 2020| archive-url =https://web.archive.org/web/20200807100316/http://www.veselka.by/?p=9237| url-status =dead}}</ref><ref>''Грушэцкі, А.'' Лепельскі Цмок / А. Грушэцкі // Лепельскі край. — 2016. — 23 жн. — С. 6.</ref> * [[Лукомскі цмок]] == Інтэрпрэтацыя == Цмок звязаны з [[вада|вадой]] (жыве ў [[балота|балоце]], у некаторых апавяданнях — у моры), але яго нутраная прырода — вогненная (як і іншыя легендарныя Змеі, ён зяхае агнём). Фактычна ён сумяшчае ў сабе несумесныя стыхіі — ваду, [[агонь]], [[паветра]] (паводле некаторых версій, нават жыве на небе, сярод хмар). Адсюль, магчыма, увасабляе першасны, неструктураваны сусвет, дэміургічнае (творчае) раскладанне якога вядзе да ўзнікнення ўсяго існага. == Цмок у сучаснай беларускай культуры == У сучаснай беларускай літаратуры і інтэрнэт-культуры распаўсюджана ўяўленне, што цмок у беларускіх казках і легендах быў добрым, дапамагаў простым людзям, а еў толькі «браканьераў і рэкеціраў». На праўдзе ў беларускіх фальклорных і міфалагічных сюжэтах цмок выключна адмоўны персанаж, шкоднік, забойца прыгожых дзяўчат або злы дух, які носіць золата калдунам. Паняцці «цмок» і «чорт» у беларускай традыцыі часта ўзаемазамяняльныя. Адзін з першых сюжэтаў, дзе цмок добры, — п’еса Сяргея Кавалёва «Чарнакніжнік», аўтар выкарыстоўвае змест твора [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», дзе цмок паказаны адмоўнай істотай. Пазней вобраз «добрага цмока» папулярызаваўся ініцыятывай «[[Будзьма беларусамі]]», якая распрацоўвала Цмока як адзін з брэндаў Беларусі<ref>[http://www.tio.by/novosti/11098 Новы вобраз Беларусі — падарожжа ў краіну цмокаў]</ref>. == Гл. таксама == * [[Цмок|Цмок у сусветнай міфалогіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. * {{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі, А.]] |загаловак=Мінскі цмок |спасылка= |выданне=[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2020 |выпуск=1100 |нумар= 1|старонкі=28—31 }} == Спасылкі == * [http://rod_vera.blog.tut.by/2012/11/09/tsmoki/ Пра веру ў цмокаў у старажытнай Беларусі]{{Недаступная спасылка}} * [http://news.tut.by/culture/315287.html Дзе шукаць беларускага цмока?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121118083934/http://news.tut.by/culture/315287.html |date=18 лістапада 2012 }} * [http://marketing.by/main/school/personally/0058396/ Сяргей Харэўскі: «У Беларусі 26 Чорных азёраў, і ў кожным жыве цмок!»]{{Недаступная спасылка}} {{Беларуская міфалогія}} [[Катэгорыя:Міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]] 9psc7qskeupr8ypc30xx1d8pxbaveep 0 197510 5193394 5033525 2026-09-05T18:03:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193394 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Зімбру |Лагатып = |ПоўнаяНазва = {{lang-ro|Fotbal Club Zimbru Chișinău}} |Заснаваны = [[1947]] |Горад = [[Кішынёў]], [[Малдова]] |Стадыён = [[Зімбру, стадыён|Зімбру]] |Умяшчальнасьць = 10 500 |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Нацыянальны Дывізіён Малдовы|Нацыянальны Дывізіён]] |Сезон = 2024/25 |Месца = 3 месца |Сайт = http://www.zimbru.md/ | pattern_la1 = _zimbru1314h | pattern_b1 = _zimbru1314h | pattern_ra1 = _zimbru1314h | leftarm1 = 277850 | body1 = 277850 | rightarm1 = 277850 | shorts1 = 277850 | socks1 = 277850 | pattern_la2 = _zimbru1314a | pattern_b2 = _zimbru1314a | pattern_ra2 = _zimbru1314a | leftarm2 = FFD737 | body2 = FFD737 | rightarm2 = FFD737 | shorts2 = FFD737 | socks2 = FFD737 }} '''«Зімбру»''' ({{lang-ro|Zimbru}}) — малдаўскі футбольны клуб з горада [[Кішынёў]]. Заснаваны ў [[1947]] годзе. Васьміразовы [[Чэмпіянат Малдовы па футболе|чэмпіён Малдовы]], шасціразовы ўладальнік [[Кубак Малдовы па футболе|Кубка Малдовы]]. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Малдовы па футболе|Чэмпіянат Малдовы]]:''' ** '''Чэмпіён (8):''' 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1998, 1999, 2000 *'''[[Кубак Малдовы па футболе|Кубак Малдовы]]:''' ** '''Уладальнік (6):''' 1997, 1998, 2003, 2004, 2007, 2014 *'''[[Суперкубак Малдовы па футболе|Суперкубак Малдовы]]:''' ** '''Уладальнік (1):''' 2014 == Спасылкі == * [http://www.zimbru.md/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200203020748/http://www.zimbru.md/ |date=3 лютага 2020 }} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Малдовы|Зімбру]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:ФК Зімбру| ]] f90gywre4iby53rac1gey0721yut0bb 0 199471 5193364 5114249 2026-09-05T15:15:33Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненні (спасылкі на Зельніцтва) 5193364 wikitext text/x-wiki Аснову '''гаспадарчага жыцця [[беларусы|беларусаў]]''' складала [[земляробства]], якое ў штодзённым жыцці арганічна спалучалася з [[жывёлагадоўля]]й і шматлікімі [[промысел|промысламі]] і [[рамяство|рамёствамі]]. == Земляробства == Структура земляробства на працягу многіх стагоддзяў істотна не мянялася. Асноўнай збожжавай культурай было азімае [[жыта]]. У другой палове ХІХ ст. пад жыта была адведзена палова ўсіх пасяўных плошчаў. Другое месца заўсёды займаў [[авёс]]. Ён шырока выкарыстоўваўся ў народным харчаванні, а таксама ішоў на корм для [[конь|коней]]. Сярод збожжавых культур [[ячмень]] займаў трэцяе месца. З яго рабілі [[крупы]] і [[піва]]. [[Пшаніца]] ў Беларусі не мела шырокага распаўсюджання. Яе сеялі на невялікай плошчы, у асноўным у памешчыцкіх гаспадарках. З пшанічнай [[мука|мукі]] выпякалі розныя вырабы: [[пірог]], святочны [[каравай]], [[пернік]]і і інш. [[Проса]], [[грэчка]] і [[гарох]] таксама займалі невялікія зямельныя ўчасткі. [[кукуруза|Кукурузу]] пачалі вырошчваць у Беларусі ў ХVIII ст. Яе [[зерне]] выкарыстоўвалі як харчовы прадукт, а сцеблі ішлі на корм [[скаціна|жывёле]]. З [[Тэхнічныя культуры|тэхнічных культур]] самымі старажытнымі ў [[Беларусь|Беларусі]] з’яўляюцца [[лён]] і [[каноплі]]. Яны выкарыстоўваліся для вырабу адзення, мяшкоў, вяровак і інш. [[Насенне]] ільну і канапель ішло на выраб [[алей|алею]]. [[Сланечнік]], радзімай якога з’яўляецца [[Паўднёвая Амерыка]], у Беларусі распаўсюджваецца ў ХІХ ст. як [[агарод]]ная культура. У Еўропу ён быў завезены ў ХVІІІ ст. як дэкаратыўная расліна, але неўзабаве былі адкрыты яго карысныя ўласцівасці. Спачатку семкі ўжывалі як ласунак, а ў ХІХ ст. са сланечніку сталі вырабляць алей. [[бульба|Бульбу]] пачалі вырошчваць на [[Гарадзенскі павет|Гродзеншчыне]] пры [[Аўгуст Саксонскі|Аўгусце ІІІ]] (1736—1763). Аднак шырокае распаўсюджанне гэта культура атрымала ў другой палове ХІХ ст., яна стала «другім хлебам» для беларусаў. Бульбу выкарыстоўвалі на корм жывёле, яе ужывалі і як сыравіну для вінакурэння. Яна знайшла шырокае прымяненне ў народнай [[Кулінарыя|кулінарыі]]. Прыкладна ў гэты ж час, што і бульбу, пачалі вырошчваць [[бурак]]і. Іх ужывалі ў ежу, выкарыстоўвалі на корм жывёле і як сыравіну для вырабу [[цукар|цукру]]. Сярод агародных культур найбольш старажытныя ў Беларусі — [[капуста]], [[агурок|агуркі]], [[цыбуля]], [[морква]]. [[Памідор]]ы і [[перац]] з’яўляюцца толькі з сярэдзіны ХІХ ст. Як і памідоры, з Паўднёвай Амерыкі да нас прыйшлі [[гарбуз]]ы і [[табака]]. З даўніх часоў беларусы вырошчвалі фруктовыя дрэвы — [[яблыня|яблыні]], [[груша|грушы]], [[сліва|слівы]], а таксама пладова-ягадныя: [[парэчка|парэчкі]], [[агрэст]], [[шыпшына|шыпшыну]], [[маліна|маліны]] і інш. Іх часцей за ўсё садзілі каля дома, на краі сядзібы. Асабліва дагледжанымі [[сад]]амі славіліся [[шляхта|шляхецкія]] [[маёнтак|маёнткі]]. У другой палове ХІХ ст. важнае месца ў севазваротах набылі кармавыя травы, асабліва [[канюшына]] і [[цімафееўка]], што ў значнай ступені палепшыла кармавую базу жывёлагадоўлі. На тэрыторыі Беларусі былі вядомы некалькі асноўных сістэм земляробства: * [[падсечна-агнявое земляробства|падсечна-агнявая]] (падсечная, лядная); * [[абложнае земляробства|абложная]] (лясная аблога, ялавіна); * [[трохполле]]; * [[шматполле]]. Кожная з гэтых сістэм мела свае прыватныя варыянты і мясцовыя асаблівасці. У сярэдзіне ХІХ — пачатку ХХ ст. у сістэме севазвароту панавала трохполле. Уся апрацоўваемая зямля дзялілася на тры ўчасткі (поле): адзін засявалі [[Азімыя культуры|азімымі культурамі]], другі — яравымі ([[авёс]], [[ячмень]], [[пшаніца]], [[грэчка]], [[проса]]), а трэці заставаўся свабодным і называўся «папар». На наступны год свабоднае поле («папар») засявалі азімымі, а той участак, што быў пад азімымі, засявалі яравымі, а яравое поле пакідалі пад папарам. Для трохпольнай сістэмы земляробства была абавязковай змена азімых культур яравымі і наяўнасць «папару». Трохполле давала магчымасць узнавіць урадлівасць глебы, але яно не ўплывала на атрыманне вялікіх [[ураджай|ўраджаяў]]. Акрамя таго, кожны год не выкарыстоўвалася трэць абрабляемай зямлі. Асобныя памешчыцкія гаспадаркі пачалі пераходзіць да шматпольнай сістэмы земляробства, пры якой апрацоўваемая зямля дзялілася на тры, чатыры, пяць, шэсць і нават болей участкаў, прычым ніводны з іх не заставаўся свабодным. Шматпольная сістэма заснавана на пастаянным чаргаванні розных сельскагаспадарчых культур. У ХІХ ст. у асобных раёнах Беларусі (напрыклад, на [[Палессе|Палессі]]) сустракалася найбольш старажытная падсечная сістэма земляробства. Падсека на Палессі спалучалася з лясной аблогай (ялавінай). Пры абложнай сістэме ўся ворыўная зямля дзялілася на 4—6 палёў, два з якіх засейваліся азімымі і яравымі, а астатнія «адпачывалі» некалькі гадоў. Для земляробства найбольш прыдатнай была сярэдняя паласа Беларусі, асабліва лесавыя раўніны Панямоння, цэнтральнай Беларусі і левабярэжжа [[днепр|Дняпра]]. Ворыўныя землі ў [[Панямонне|Панямонні]] ў сярэдзіне ХІХ ст. складалі палову ўсіх сельскагаспадарчых угоддзяў. Тут у сістэме земляробства пераважала трохполле. Ураджай складаў сам-пяць — сам-сем, гэта значыць, што атрыманы ўраджай у 3—5 разоў пераўзыходзіў насеннае збожжа. Меншае развіццё земляробства атрымала ў паўночнай частцы Беларусі і на Палессі. Прыродна-кліматычныя ўмовы ў Падзвінні абмяжоўвалі магчымасці [[хлеб]]аробства. Тут у гаспадарцы важную ролю адыгрываў [[лён]], якога па колькасці пасеваў у гэтым рэгіёне было прыкметна больш, чым на астатняй тэрыторыі Беларусі. Наяўнасць вялікай колькасці [[возера|азёр]] дазваляла мясцовым жыхарам займацца таксама [[рыбалоўства]]м. На Палессі земляробства было прыстасавана да мясцовых [[Экалагічныя фактары|экалагічных умоў]]. Вялікая тэрыторыя [[Прыпяць|Прыпяцкага]] Палесся была слаба асвоена пад земляробства. Тут значную плошчу складалі [[балота|забалочаныя]] масівы, [[лес|лясныя]] [[сервітут]]ы, няўдобіцы. У гэтым рэгіёне шырока прымянялася лясная падсека і аблога. Пад ворыва выкарыстоўваліся адносна невялікія ўчасткі, якія ў выглядзе [[выспа|астраўкоў]] былі раскіданы сярод неабсяжных балот і лясоў. На Палессі сярод заняткаў істотнае значэнне мелі жывёлагадоўля і паляўніцтва. Спецыфічным заняткам для вузкай катэгорыі насельніцтва, пераважна для жанчын, было [[зельніцтва]]. У Беларусі палявыя работы праводзіліся на працягу шасці-сямі месяцаў — з сярэдзіны [[красавік]]а да сярэдзіны [[кастрычнік]]а. За гэты перыяд патрэбна было апрацаваць [[глеба|глебу]] для [[пасеў|пасеву]], пасеяць і сабраць ураджай. === Прылады працы === ==== Саха ==== [[Файл:Sokha-01.jpg|thumb|300px|Праца з металічнай [[Саха (ворная прылада)|сахой]] на пасадцы [[бульба|бульбы]]. [[Віцебская вобласць]], [[2008]] г.]] Са старажытных часоў і да ХХ ст. для апрацоўкі зямлі беларусы выкарыстоўвалі традыцыйную земляробчую прыладу — [[Саха (ворная прылада)|саху]], якую селянін мог зрабіць сам. У асноўным яе рабілі з [[Драўніна|дрэва]] і толькі некаторыя часткі — з [[жалеза]] (напрыклад, сашнік, якім рыхлілі зямлю). Сахой добра было апрацоўваць зямельныя ўчасткі ў лясной паласе, на якіх было шмат [[Корань расліны|карэнняў]], пнёў і [[Прыродны камень|камення]]. Сахой можна было лёгка манеўраваць, таму што яна неглыбока ўзворвала глебу. На тэрыторыі Беларусі было распаўсюджана некалькі тыпаў сохаў: палеская і з перакладной паліцай. Часта ў межах аднаго павета сохі маглі адрознівацца сваёй канструкцыяй, формай сашнікаў, расохі, пастаноўкай паліцы і інш. Палеская саха бытавала ў паўднёва-заходняй Беларусі. Левы сашнік у ёй ставілі пад тупым вуглом у адносінах да правага. Сашнікі ў ёй былі злучаны такім чынам, каб пласт зямлі адкідваўся ўправа, як пры ворыве плугам. Саха другога тыпу — з перакладной паліцай — была распаўсюджана ў паўночна-ўсходняй Беларусі. Яе яшчэ называюць «віцебскай». У ёй сашнікі былі пастаўлены паралельна адзін аднаму і на адным узроўні. Для адвалу зямлі каля сашнікоў мацавалі лапатку, яе можна было перакладваць з аднаго сашніка на другі, каб адхінаць ворыўны пласт налева ці направа, што значна павышала манеўранасць такой сахі на вузкіх доўгіх загонах і ва ўмовах цераспалосіцы. Гэта лапатка (драўляная ці металічная) называлася паліцай, перакладной паліцай ці перакладкай. На Магілёўшчыне саха мела некаторыя асаблівасці. Тут паліцу ў час ворыва не перакладвалі. Яна была надзейна замацавана каля левага сашніка, што давала магчымасць больш грунтоўнай апрацоўкі поля. Асноўны недахоп сахі быў у тым, што ёй немагчыма было ажыццяўляць глыбокае ворыва, яна не пераварочвала пласт зямлі, што перашкаджала лепшаму выкарыстанню глебы, барацьбе з [[пустазелле]]м. ==== Плуг ==== [[Файл:Peasant ploughing with two horses, 1977 springs, Szatmar county Hungary.jpg|thumb|Селянін арэ [[плуг]]ам з дапамогай двух коней. [[Венгрыя]], медзье Сабольч-Сатмар-Берэг, вясна [[1977]] г.]] З развіццём кустарнай і фабрычнай прамысловасці ў паслярэформенны перыяд саху пачаў выцясняць [[плуг]]. Канчаткова плуг замяніў саху ў 20-я гг. ХХ ст. На тэрыторыі Беларусі зямлю апрацоўвалі з дапамогай [[скаціна|рабочай жывёлы]] — [[вол|валоў]] і [[конь|коней]]. Валы былі больш прыдатныя для ўзорвання глебы палескай сахой і ў якасці цяглавай сілы выкарыстоўваліся ў паўднёва-заходняй частцы Беларусі. У паўночна-ўсходняй Беларусі, дзе аралі сахой з перакладной паліцай, цяглавай сілай былі коні. ==== Барана ==== Пасля ўзорвання глебу рыхлілі [[барана|баронамі]], у Беларусі вядома некалькі іх тыпаў. Найбольш старажытная барана, якая звязана з падсечнай сістэмай земляробства, называлася вершаліна. Яе рабілі з галіны моцнага дрэва, сукі яго, адсечаныя на адлегласці 50—60 см, утваралі завостраныя зубы. За апрацаваны канец вершаліны мацавалі пастронкі, якімі запрагалі каня ці вала. Даволі шырока была распаўсюджана прымітыўная барана — смык, якая прымянялася пераважна на толькі што распрацаваных месцах, дзе з-за мноства пнёў і карэнняў нельга была араць сахой. Смыкам у асобных месцах карысталіся і на распрацаваных палях для рыхлення глебы. Смык рабілі з расколатых на дзве часткі некалькіх яловых ствалоў, якія былі звязаны такім чынам, каб гладкая іх паверхня была наверсе, а падрэзаныя і завостраныя сукі — унізе. Даўжыня сучкоў-зубоў не пераўзыходзіла 40—50 см, што дазваляла ім без асаблівых цяжкасцей пераскокваць праз пні. Часткі расколатых ствалоў звязвалі віткамі з [[лаза|лазы]], [[бяроза|бярозы]], [[дуб]]у. Для таго каб смык быў больш трывалым, яго змацоўвалі папярэчынамі. Найбольш распаўсюджанай у ХІХ ст. была плеценая, ці вязаная барана. Яе рабілі з дубовых прутоў з заціснутымі паміж імі (з дапамогай кольцаў) дубовымі зубамі, якіх, як правіла, было 25. У пачатку ХХ ст. драўляныя плеценыя бароны пачалі выходзіць з ужывання. На змену ім прыйшла рамная барана з [[жалеза|жалезнымі]] зубамі. Яна была больш распаўсюджана ў паўночна-ўсходняй частцы Беларусі. Рамная, ці брусковая барана мела прамавугольную форму і складалася з моцных (звычайна бярозавых) брускоў. У іх рабілі адтуліны, у якія забівалі дубовыя ці бярозавыя, а пазней жалезныя зубы. ==== Сявалка ==== Многія культуры, асабліва [[збожжа]]выя, сеялі ўручную з дапамогай спецыяльных прыстасаванняў — «[[сявалка|сявалак]]». Іх яшчэ называлі ''«сеўняй», «сеўнікам», «сявенькай», «лукошкам», «касцом»''. У Беларусі былі распаўсюджаны сявалкі двух тыпаў — [[салома|саламяныя]] і [[луб]]яныя. Першымі карысталіся ў паўднёва-заходняй, заходняй, цэнтральнай і паўночнай частках Беларусі. Аснову іх рабілі з тонкіх лазовых пруткоў. Лубяная сявалка была распаўсюджана пераважна на Магілёўшчыне і ўсходняй частцы Міншчыны. У якасці матэрыялу для яе вырабу выкарыстоўвалі кару [[ліпа|ліпы]], [[вяз]]а, тонкія [[сасна|сасновыя]] дранкі і інш. На паўднёвым захадзе Беларусі, у прыватнасці на Гродзеншчыне, часам сеялі з мяшка ці фартуха. ==== Сеялка ==== [[сеялка|Сеялкі]] сталі распаўсюджваца толькі ў першай палове ХІХ ст., і першапачаткова — у гаспадарках [[памешчык]]аў. Нават заможныя сяляне ў пачатку ХХ ст. выкарыстоўвалі іх рэдка. ==== Серп ==== [[Файл:Agriculture in Britain- Life on Mount Barton Farm, Devon, England, 1942 D9908.jpg|thumb|Фермер жне. [[Англія]], [[Дэваншыр|Графства Дэван]], [[1942]] г.]] Усе збожжавыя культуры ў Беларусі ўбіралі з дапамогай [[серп|сярпа]]. Серп з’яўляецца старажытнейшай прыладай жніва амаль ва ўсіх земляробчых народаў свету. Ён мае кароткую драўляную ручку і зазубраную рэжучую паверхню, таму працавалі сярпом сагнуўшыся. Сярпы былі паўкруглай (сферычнай) і падоўжанай (авальнай) формы, прычым сярпы першага тыпу прымяняліся часцей. ==== Каса ==== [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-40790-0001, Botrum, Begutachtung von Getreide.jpg|thumb|[[немцы|Нямецкі]] касец. [[1956]] г.]] Авёс, ячмень, грэчку, гарох убіралі таксама [[Каса (інструмент)|касой]]. Пры ўборцы збожжавых касой да ляза звычайнай касы прымацоўвалі грабелькі, зробленыя з дрэва, лазовых пруткоў. Каса складвалася з доўгай драўлянай палкі ''(«касаўё», «касс’ё», «касільна»)'', металічнай часткі ''(«ляза»)'' і драўлянай ручкі ''(«душка», «вязок»)'', якую мацавалі пасярэдзіне ''«касавішча»''. Металічнае лязо мацавалася да касавішча з дапамогай жалезнага колца ''(«рэхва», «банька»)''. На тэрыторыі Беларусі ў ХІХ ст. былі распаўсюджаны косы з доўгім касавішчам. Іх рабілі ў [[вілейка|Вілейцы]] і называлі '«літоўкамі»''. Частку кос прывозілі з [[аўстрыя|Аўстрыі]] ''(«аўстрыйкі»)''. ==== Цэп ==== [[Файл:Plougoulm gouel an eost 2007 battage au fléau.JPG|thumb|Малацьба [[цэп]]ам. [[Францыя]], [[2007]] г.]] Прыладай для малацьбы служыў [[цэп]]. Ім малацілі жыта, авёс, ячмень, проса і грэчку. Цэп уяўляў сабой доўгую (1,5—2 м), гладка абчэсаную палку — ''«цапільна»'', да якой з дапамогай вяровачнага ці раменнага путца прывязвалася карацейшая палка — ''«біч»'', ''«бічук»'' (50—70 см). ==== Ток ==== Месца, дзе малацілі, называлася [[ток]]ам. Яго, як правіла, рабілі ў [[гумно|гумне]]. Снапы на таку ўкладвалі ў два рады каласамі такім чынам, каб адзін рад крыху находзіў на другі. Малацілі ў адзін, два, тры, чатыры, пяць цапоў у залежнасці ад таго, колькі чалавек магла выкарыстаць сям’я для работы. Малацьбу пачыналі пасля заканчэння палявых работ, і працягвалася гэта праца некалькі месяцаў. ==== Малацільня ==== Малацільні з’явіліся ў Беларусі ў першай палове ХІХ ст. Абмалочанае зерне правейвалі. ==== Веялка ==== [[Выява:Shovel black.jpg|thumb|right|100px|Рыдлёўка-шуфля (веялка)]] Да ХХ ст. беларусы шырока практыкавалі правейванне ручным спосабам з дапамогай простай ці спецыяльнай саўковай лапаты — '''«шуфліка»'', ''«веялкі»'' з кароткай ручкай. Рабілі лапату з бярозы, [[асіна|асіны]], [[Вольха|альхі]], ліпы. Веялі зерне звычайна ў гумне, на таку, седзячы на нізенькай лавачцы або стоячы на адным калені. ==== [[Ночвы]] ==== Для абчысткі аўса і ячменю часта карысталіся драўляным карытам («[[Ночвы|ночвамі]]»). Два чалавекі паднімалі яго і ссыпалі зерне на пасланую ўнізе посцілку, пры гэтым мякіну вецер адносіў у бок. Часам ячмень веялі з дапамогай рэшата. ==== Арфа ==== У канцы ХІХ — пачатку ХХ ст. у заможных сялянскіх гаспадарках Беларусі ўжо нярэдка былі механізаваныя веялкі — ''«арфы»''. Зерне захоўвалі ў аднакамернай гаспадарчай пабудове — [[клець|клеці]]. У заходняй частцы Беларусі яе называлі ''«свіран»'', а ва ўсходняй — ''«амбар»''. ==== Яма ==== Абмалочанае правеянае зерне захоўвалі таксама ў спецыяльных паглыбленнях у зямлі — ''«жытных ямах»''. Глыбіня іх магла быць два — чатыры метры. Па форме яна была падобна на грушу ці гаршчок з вузкім горлам. Верхняя частка была вузейшая, а ніжняя — шырэйшая. Сценкі ямы абкладвалі бяростай. Хлебныя ямы капалі звычайна непадалёку каля хаты ў месцах з глыбокім заляганнем [[гліна|гліністага]] слою. Бульбу захоўвалі таксама ў спецыяльных ямах, звычайна круглай формы. Сцены такіх ям нічым не абкладвалі. Бульбу закрывалі саломай і засыпалі зямлёй. Заможныя сяляне ў ХІХ ст. для захоўвання бульбы будавалі склеп. Яго размяшчалі ў двары, непадалёку каля хаты. Для склепа капалі яму, сценкі якой абкладвалі бярвенцамі. Зверху яму накрывалі драўляным насцілам і засыпалі зямлёй. Каля ўваходу пакідалі адтуліну — ''«жорло»'', а для спуску ва ўнутр склепа ставілі лесвіцу. Над ямай рабілі з дошак або саломы навес. У склепе падтрымлівалі невысокую, але па магчымасці роўную тэмпературу. У 20-х гг. ХХ ст. такія скляпы былі ўжо амаль ва ўсіх сялянскіх гаспадарках. ==== Ступы і жорны ==== Для перапрацоўкі абмалочанага і правеянага збожжа на муку і крупы выкарыстоўвалі ручныя і нажныя [[ступа|ступы]], ручныя [[жорн]]ы, вадзяныя і ветраныя [[млын]]ы. ==== Пранікі і мялкі ==== Лён і каноплі таксама апрацоўвалі ўручную. Для таго, каб аддзяліць насенне ад сцебляў, іх білі невялікім драўляным валікам ''(«пранік», «прач», «пральнік»)''. Потым сцёблы ільну рассцілалі на [[луг|лузе]]. Сцёблы каноплі вымочвалі ў [[Мачулішча|мачулішчах]] (адмысловых нізках, лагчынах або вадаёмах), потым лён і каноплі сушылі, мялі на спецыяльным прыстасаванні ''(«[[мялка]]», [[церніца]])'', трапалі. Па сваёй форме «трапала» было падобна на доўгі кінжал, абодва бакі рабочай часткі якога былі завостраны. Пасля «трапаныя» лён і каноплі абчышчалі вялікімі шырокімі драўлянымі грабянямі і шчоткамі, і ў выніку атрымлівалі гатовыя валокны. Для тэрыторыі Беларусі характэрны мялкі 2 тыпаў: нахільныя (двухрабровыя і аднарабровыя) і гарызантальныя (двухрабровыя і аднарабровыя)<ref>Лён : энциклопедия / сост. Л. В. Ловчая; под общ. ред. И. А. Голуба; худож. В. В. Котович. — Минск : Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2009. — ISBN 978-985-11-0460-0.</ref>. === Абрады і звычаі, звязаныя з земляробствам === На працягу жыцця беларускі селянін кіраваўся шматвяковым вопытам сваіх продкаў і сваімі назіраннямі за [[прырода]]й. Няпісаныя нормы народнай [[агрномія|аграноміі]] перадаваліся з пакалення ў пакаленне ў выглядзе разнастайных [[прыкмета|прыкмет]]. Год для селяніна пачынаўся [[вясна|вясной]]. Да [[1492]] г. афіцыйнае святкаванне Новага года па [[праваслаўе|праваслаўным]] [[каляндар|календары]] прыходзілася менавіта на [[сакавік]]. Пачаткам года лічылася не нейкая канкрэтная дата, а наяўныя прыкметы вясны: прылёт з [[вырай|выраю]] [[птушкі|птушак]], вылет з вулляў [[пчолы|пчол]] і інш. Важнае значэнне ў структуры народных прыкмет і [[павер'е|павер’яў]] надавалася вясновым святам — [[Благавешчанне|Благавешчанню]] (Звеставанне), [[вялікдзень|Вялікадню]], [[юр'еў дзень|Юр’ю]], Міколу, [[ушэсце|Ушэсцю]], [[троіца|Тройцы]] (Сёмуха, Дух). Да Благавешчання, згодна звычаю, нельга было трывожыць сон зямлі. Таму да гэтага дня забаранялася не толькі араць ды сеяць, а нават забіваць кол у зямлю. У народзе казалі: {{пачатак цытаты}} «На Благавешчанне нават птушка гняздо ня ўе». {{канец цытаты}} Існавала прыкмета, што калі да Благавешчання не выляцяць з вулляў пчолы, то [[лета]] будзе цёплае і ўраджайнае. Прылёт [[Белы бусел|бусла]] чакалі на Благавешчанне. Калі бусел прылятаў перад святам, то гэта лічылася нядобрай прыкметай. А [[дождж|дажджлівае]] надвор’е ў гэты дзень прадказвала добры ўраджай азімых і [[грыбы|грыбное]] лета. Сапраўдным святам для селяніна быў першы выхад у поле — [[заворванне]]. Перад гэтым гаспадыні выпякалі абрадавае [[печыва]] ў форме розных земляробчых прылад — сахі, бараны, сярпа і інш. Гаспадар надзяваў новую [[кашуля|кашулю]]. А гаспадыня збірала ў поле рытуальныя прадметы — свянцоную ваду, хлеб, [[соль]], [[яйка|яйкі]]. Свянцонай вадой акраплялі рабочую жывёлу (коней ці валоў). У першы дзень селянін араў няшмат, часта рабіў некалькі барознаў і вяртаўся дадому, дзе быў ужо накрыты святочны стол. Важнае значэнне надавалі масці рабочай жывёлы. На Гродзеншчыне палявыя работы не пачыналі на чорных валах. Лічылася, што ў такім выпадку ўраджай на полі загіне ад дажджоў, і для заворвання пазычалі валоў светлай масці ў суседзяў ці аднавяскоўцаў. Перад заворваннем існаваў звычай провідкаў або агледзін нівы. Ідучы ў поле, селянін на чыстым абрусе ці ручніку нёс з сабой пірог, соль, чырвоныя яйкі, галінкі [[вярба|вярбы]]. Гаспадар абыходзіў палеткі, утыкаючы па краі поля галінкі вярбы, якія аберагалі яго ад стыхій і сімвалічна благаслаўлялі адраджэнне нівы. Пасля абрадавай трапезы рэшткі ежы і шкарлупінне ад яек закопвалі на полі. Надзвычай важнае значэнне надавалася веснавой сяўбе. Да яе селянін рыхтаваўся загадзя: яшчэ зімой вырабляў сявенькі і кошыкі, рамантаваў вупраж, сартаваў насенне, рыхтаваў саху, барану і інш. Для пачатку сяўбы ў народзе найбольш спрыяльнымі лічыліся цёплыя, ціхія і пахмурныя дні. Важную ролю адыгрывалі фазы месяца: найбольш спрыяльнай лічылася поўня: {{пачатак цытаты}} «Поўны месяц — поўныя засекі збажыны». {{канец цытаты}} Улічваўся і дзень тыдня: найлепшымі для сяўбы былі аўторак і субота. Згодна з народнымі павер’ямі і назіраннямі авёс рэкамендавалася сеяць, калі з’явяцца камары, а пшаніцу — калі зацвітала чаромха, ячмень звычайна сеялі ў час цвіцення каліны. Але найбольш важнымі арыенцірамі лічыліся нерухомыя каляндарныя святы — Юр’я ([[6 мая]]) і Мікола ([[22 мая]]). На Палессі да Міколы ў асноўным завяршалі сяўбу яравых. Пры спрыяльных умовах імкнуліся штосьці пасеяць да Вялікадня, у Чысты чацвер ці пятніцу, каб пасевы выраслі без пустазелля («будуць чыстымі») і град не пабіў жыта. Азімыя пачыналі сеяць пасля [[Яблычны Спас|Спаса]] ([[19 жніўня]]) і заканчвалі да [[Пакровы|Пакроў]] ([[14 кастрычніка]]). Пазбягалі пачынаць сеяць у дні, у назвах якіх ёсць літара «р» (аўторак, серада, чацвер), каб чарвяк не еў збажыну. Стараліся не сеяць у так званы «чарвівы тыдзень» ([[28 жніўня]] — [[4 верасня]]). Калі замужняя жанчына выйдзе ў поле з голай галавой (без галаўнога ўбору) і сустрэне па дарозе чалавека, які ідзе сеяць, то апошняму, згодна з павер’ем, лепш было вярнуцца дамоў, таму што ў яго не будзе ўраджаю. У час севу азімых важную функцыю адыгрывалі святы: [[Прачыстая|Прачыстай]] ([[28 жніўня]]) і [[Багач]]а ([[21 верасня]]). У народзе казалі: {{пачатак цытаты}} «Прыйшоў Багач — кідай рагач, бяры сявеньку, сей памаленьку». {{канец цытаты}} Было прынята, каб у час сяўбы ў хаце селяніна былі парадак і чысціня, бо па аналогіі лічылі, што і пасевы на полі будуць чыстыя, без пустазелля. Існаваў звычай старанна мыцца перад сяўбой і апранаць чыстае адзенне. Засеўкі праводзілі лепшым насеннем, якое змешвалі з зернем, выбраным з зажыначнага снапа, які зжалі мінулым летам у час зажынак. На Палессі засяваць лён павінен быў мужчына, каб лён вырас доўгім. На Магілёўшчыне сяўбу пачыналі апранутыя ў святочнае адзенне хлапчукі 10—14 год. Пасля засевак ладзілі святочную трапезу, на якую запрашалі сваякоў, суседзяў, аднавяскоўцаў. У народзе лічылі, што чым больш багаты і разнастайны будзе стол з нагоды засевак, тым багацейшы будзе ўраджай. У дзень засевак не прынята было пазычаць што-небудзь, таму што, згодна з народным павер’ем, разам з пазычанымі рэчамі да суседа ці аднавяскоўца магла перайсці і частка ўраджаю. Існавала павер’е, што лён вырасце высокім, калі яго пасее самы высокі чалавек у сяле, ці калі яго пасее дзяўчына з расплеценымі валасамі. Разнастайнымі былі звычаі і абрады, якія звязаны з перыядам уборкі ўраджаю і заканчэннем палявых работ. Важнае значэнне надавалі першаму і апошняму зжатым снапам — «гаспадару» і «жытняй бабе», якія сімвалізавалі сабой [[зажынкі]] і [[дажынкі]]. Зажынкі, як правіла, рабілі ў суботу: лічылі яе, згодна з народнымі вераваннямі, найлепшым днём. Зажынаць выходзіла гаспадыня з дочкамі або нявесткай. З сабой бралі кавалак хлеба, сала, соль або спецыяльна для гэтага адціснуты [[клінковы сыр]]. На Палессі зажынкі пачынала сталая, мудрая і аўтарытэтная ў вёсцы жанчына. Зажынальніцы павінны былі адпаведна апрануцца. Кісць правай рукі [[Жняя|жняі]] перавязвалі жгутом саломы, што нібыта служыла абярэгам ад стомленасці і няшчасных выпадкаў і давала моц рукам. Зжатае жыта вязалі ў снапы, ставілі ў бабкі, якія налічвалі 5—12 снапоў. Потым высушаныя ў бабках снапы складвалі ў копы па 60 снапоў кожная. Першы зажыначны сноп-гаспадар ставілі ў хаце на покуці, дзе ён заставаўся да пачатку сяўбы, калі з яго выбіралі зерне і замешвалі да ўсяго насення. Пры заканчэнні жніва на апошнім загоне пакідалі жменю нязжатага жыта, якое звязвалі стужкай або саломінай. Паміж сцяблін начыста выполвалі траву, прычым палолі не голай рукой, а ахінутай рукавом ці хусцінкай. Гэты працэс называўся «завіванне» ці «палонне барады». Паралельна з гэтым абрадам «завівання барады» тры дзяўчыны спляталі дажынкавы вянок: адна выбірала палосы, імкнучыся, каб сярод іх трапілі спарышы (двайныя палосы), другая пляла вянок, а трэцяя яго падтрымлівала. Кожная [[жняя]], дажынаючы апошні загон, адкладвала па каласку для аднаго супольнага дажынкавага снапа. Узяўшы дажынкавы сноп, усклаўшы на галаву адной з абраных дзяўчат вянок з каласоў і палявых кветак, пад звонкія гукі дажынкавых песень жнеі ішлі дахаты, у двор. Іх сустракалі каля ганка ці брамы гаспадар з гаспадыняй. Прыняўшы з рук жней дажынкавы сноп і вянок, гаспадар запрашаў работніц на дажынкавую трапезу. Сярод страў, якія гатавалі на дажынкі, былі [[блін]]ы, [[масла]], [[сыта]] і густая каша (каб налета пасевы былі такія густыя). На дажынкі выпякалі каравай. У некаторых месцах дажынкі спраўлялі двойчы — па заканчэнні жніва азімых і яравых. Духоўны змест дажынкавага святкавання складалі песні. Дажынкавы абрад звязаны з культам зямлі і ўрадлівасці, у ім паслядоўна выяўляецца працоўная аснова, услаўляецца цяжкая праца жанчыны-жняі. З культам хлеба і агню звязаны старажытны абрад «Жаніцьба коміна», які спраўлялі глыбокай восенню пасля заканчэння палявых работ, калі дні станавіліся кароткімі, сяляне першы раз вечарам урачыста запальвалі агнішча светач. Жанчыны і дзяўчаты вадзілі вакол коміна карагоды з песнямі, гульнямі, інтэрмедыямі і пры гэтым абсыпалі комін насеннем і збожжам. Земляробчыя звычаі і абрады адыгрывалі важную ролю ў жыцці беларускага народа. З’яўляючыся састаўной часткай беларускай народнай культуры, яны садзейнічалі фарміраванню нацыянальнай самасвядомасці, перадачы жыццёвага вопыту і традыцый сваіх продкаў малодшаму пакаленню, спрыялі працоўнаму, маральнаму і эстэтычнаму выхаванню моладзі. == Жывёлагадоўля == [[Жывёлагадоўля]] займала важнае месца ў гаспадарцы беларусаў. Яна забяспечвала сялянскую гаспадарку неабходнымі прадуктамі харчавання ([[мяса]], [[малако]]), цяглавай сілай ([[традыцыйныя транспартныя сродкі беларусаў|традыцыйныя транспартныя сродкі]]), тэхнічнай сыравінай для шматлікіх промыслаў і рамёстваў (выраб адзення з аўчын і [[Воўна|шэрсці]], выраб абутку, вупражы са скуры і інш.). Акрамя гэтага, жывёлагадоўля давала арганічныя [[ўгнаенні]], што садзейнічала развіццю прагрэсіўных сістэм земляробства. Асноўнае месца ў структуры жывёлагадоўлі займала буйная рагатая жывёла. Яна належала пераважна да звычайнай мясцовай пароды — нізкарослай, слабасільнай, якая давала мала малака. Пародзістую скаціну халмагорскай, швейцарскай, цірольскай пароды разводзілі толькі ў некаторых заможных гаспадарках, таму што для іх утрымання неабходны значныя затраты. Найбольш распаўсюджанай цяглавай сілай у земляробстве і на транспарце былі [[конь|коні]]. Іх разводзілі паўсюдна. Сялянскія коні былі таксама мясцовай слабасільнай пароды. Яны пасвіліся ўсё [[лета]] і [[восень]]. У напружаную сельскагаспадарчую пару коней пасвілі і [[ноч]]чу. Селянін даглядаў свайго каня лепш, чым карову: яму адводзілася лепшае месца ў хлявах, давалі больш якаснае [[сена]], [[авёс]]. У многіх раёнах, асабліва паўднёвых, асноўнай цяглавай сілай былі [[вол|валы]]. Іх выкарыстоўвалі ў час ворыва і ў якасці транспартнай жывёлы. Валоў таксама запрагалі ў прывады механічных [[млын]]оў, малатарняў і інш. [[свіння|Свінагадоўля]] была высока развіта на ўсёй тэрыторыі Беларусі. Заможныя сяляне трымалі да 15 і болей галоў свіней. Кармілі свіней караняплодамі, жалудамі, мякінай з дабаўленнем бульбы і мукі. Забівалі іх, як правіла, у пачатку зімы, каб сала і мясныя прадукты лепш захаваліся. З нагоды разбірання забітай жывёлы звычайна «спраўлялі госці»: на свежыну запрашалі сваякоў і суседзяў, дзяліліся мясам з блізкімі родзічамі, суседзямі (давалі «бонду» ці «сквярству»). Значную ролю ў гаспадарцы адыгрывала [[авечка]]гадоўля. Мяса авечак ужывалася ў ежу, воўна выкарыстоўвалася як сыравіна для промыслаў, а ў некаторых рэгіёнах ([[Гродзенская губерня]]) авечак нават даілі. Стрыглі іх два разы на год — позняй вясной і восенню, прычым, згодна з народнай традыцыяй, імкнуліся стрыгчы ў аўторак, чацвер і пятніцу. Заканчэнне стрыжкі адзначалася трапезай. Сярэдняя сялянская гаспадарка мела 4—6 авечак, а заможныя сяляне трымалі іх удвая больш. У сялян былі выключна простыя грубашэрсныя авечкі, а танкарунных вырошчвалі толькі ў багатых панскіх гаспадарках. Малазямельныя сяляне і местачкоўцы для атрымання малака разводзілі [[каза|коз]]. Хатняй птушкі трымалі няшмат — ад 3 да 10 [[курыца|курэй]] на гаспадарку. [[гусь|Гусей]] і [[качка|качак]] звычайна разводзілі там, дзе паблізу быў вадаём. Мяса хатняй птушкі сяляне рэдка ўжывалі ў ежу. Птушку, як правіла, прадавалі ў гарадах і мястэчках. Сялянскую жывёлу пасвілі на працягу 6—7 месяцаў — з пачатку вясны і да позняй восені. Кароў і авечак на ноч заганялі ў хлявы, коней часта пасвілі цэлыя суткі. Выкарыстоўвалі таксама і адгонную форму выпасу, калі статак гналі на доўгі час далёка ад дому. У такім выпадку для начлегу жывёле рабілі часовыя збудаванні — аборы ці кашары. Свіней кармілі ў хлявах, часам выпускалі іх на падножны корм. Палешукі выкарыстоўвалі адгонную форму іх утрымання. Вось як аб гэтым пісаў беларускі этнограф А. Кіркор: {{пачатак цытаты}} «Прыкметна тое, што ў многіх месцах гаспадары на цэлае лета выганяюць сваіх свіней у лес і да глыбокай восені зусім не клапоцяцца пра іх. Лясная прырода, балоты, жалуды — уяўляюць для свіней усе магчымыя зручнасці. Яны тлусцеюць і разводзяцца ў лесе. Арыгінальная абарона свіней ад [[воўк|ваўкоў]] і [[мядзведзь|мядзведзяў]]. Свінні заўсёды трымаюцца разам, ходзяць гуртом; у выпадку нападку на іх яны ўмеюць так шчыльна згуртавацца, утвараючы чатырохвугольнік і забраўшы ўсіх меншых у сярэдзіну, падымуць такі рык, што і нават самыя лютыя ваўкі не адважацца зрабіць на іх нападзенне, а былі выпадкі, калі адзінокія ваўкі былі разарваны свіннямі… Восенню для гаспадароў многа клопату вярнуць у вёску адзічэлы статак свіней. У гэтым паспяваюць жанчыны, якія мінулай зімой кармілі іх. Яны ўмеюць прывабіць іх да сябе, голас іх пазнаюць старыя свінні і пасля многіх, часам працяглых дагаджэнняў, ідуць за жанчынамі, а за старымі ідуць і маладыя. З’яўляецца мужчынская дапамога, і такім чынам, пастаянна зазываючы голасам і кідаючы лусты хлеба, прыводзяць іх у вёску. Пінчуковае сала і вэнджанае мяса славяцца ў Літве і, канечне, прыносяць гаспадарам шмат выгады». {{канец цытаты}} У зімовы перыяд асноўную долю ў рацыёне буйной рагатай жывёлы і коней складала яравая [[салома]], часцей жытняя, з дамешкам сена, якое летам нарыхтоўвалі ўручную — з дапамогай косаў, грабляў, вілаў. Траву касілі касой, а затым высушаную граблямі зграбалі і з дапамогай вілаў складвалі ў копы, а затым рабілі стагі. Перш чым складваць копы ў стог, на абраным для гэтага месцы рабілі насціл ці памост з жэрдак — «адзёнак». Ён захоўваў сена ад балотнай сырасці, асабліва ў дажджлівую пару. Ніжняя частка стога была шырокай, а верхняя значна вузейшая. Частку сена захоўвалі ў спецыяльнай пабудове, якая называлася пуня ці адрына. Сена захоўвалі таксама ў вялікіх гаспадарчых пабудовах, якія называліся гумнамі. Жывёлу трымалі ў [[хлеў|хлявах]]. Калі ў гаспадарцы было некалькі такіх пабудоў, то кожная з іх мела назву, якая ўказвала на жывёлу, што ўтрымлівалася там (кароўнік, свінарнік, аўчарня і інш.) Хлеў для коней называлі «стайняй». Колькасць гаспадарчых пабудоў для ўтрымання жывёлы, іх памеры і якасць залежалі ад эканамічнага стану сям’і. Жывёлагадоўля як адзін з важнейшых старажытных заняткаў беларусаў адыгрывала важную ролю ў жыцці народа, арганічна ўваходзіла ў земляробчы каляндар, у структуру традыцыйнай [[культура Беларусі|беларускай культуры]]. Многа народных звычаяў, [[абрад]]аў, павер’яў, прыкмет было звязана з жывёлагадоўляй. Так, напрыклад, з даўніх часоў было вядома, што добрая малочная карова мае доўгі хвост, худую шыю, тонкую скуру і тоўстыя жылы на жываце. Па знешніх прыкметах вызначалі тлустасць малака ў каровы: «У якой каровы вуха тоўстае, то малако густое, а калі вуха сіняе, як пуп, то і малако сіняе, як бы з вадою». Стомленых спацелых коней не рэкамендавалася паіць халоднай вадой: у іх нярэдка ўзнікаў апой — запаленне суставаў. З жывёлагадоўляй звязана старадаўняе гадавое свята [[юр'еў дзень|Юр’я]], якое адзначалася ў гонар заступніка жывёлы і гаспадаркі Юр’я — [[23 красавіка]] па ст. ст. Хрысціянская назва святога Юр’я ўвабрала ў сабе рысы старажытнага язычніцкага [[Вялес]]а — апекуна хатняй жывёлы, урадлівасці і закаханых. Да Юр’я прымяркоўваўся першы выган статка ў поле, на «Юр’еву расу», калі, згодна з народнымі вераваннямі, раса мела цудадзейную моц. Гэты дзень лічыўся таксама святам пастухоў. На Юр’я пастухі не бралі з сабой пугаў, а выганялі жывёлу галінкамі вярбы, асвечанай у царкве на Вербную нядзелю. Вечарам напярэдадні Юр’я ўпершыню выводзілі коней на начлег. Існавала павер’е, што Юр’я «замыкае ваўкам раты», і з гэтага дня драпежнікі не будуць нападаць на конскі табун. Коням стрыглі хвасты і грывы, каб яны лепш адрасталі. У гэты дзень рабілі абрадавы абход палёў і агляд нівы, варажылі на будучы ўраджай. Пасля абходу жытніх ніў там жа каля іх і частаваліся, закопваючы на ніве косці ад велікоднага стала. Гаспадары частавалі пастухоў хлебам, салам, яйкамі, і яны самі ў гэты дзень ладзілі сабе трапезу, дзе абавязковай была яечня. Састаўной часткай свята былі [[карагод]]ы і шматлікія песні, прысвечаныя Юр’ю, якім надавалася магічнае значэнне. Жывёлагадоўля знайшла адлюстраванне ў шматлікіх беларускіх прыказках і прымаўках: {{пачатак цытаты}} «Як гаспадар каля жывёлы мучыцца, то жывёла ручыцца» {{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}} «Як пакорміш, так і надоіш» {{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}} «Шануй каня дома, а ён цябе ў дарозе» {{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}} «Сам ня з’еш, а каню дай» {{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}} «Не вымем карова малако дае, а языком» {{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}} «Праз сілу і конь не бярэ» {{канец цытаты}} Такім чынам, асноўнымі традыцыйнымі гаспадарчымі заняткамі беларусаў былі земляробства і жывёлагадоўля. Важную ролю адыгрывалі здабыўныя промыслы — збіральніцтва, пчалярства (бортніцтва), паляўніцтва, рыбалоўства, [[Зельніцтва|зельніцтва,]] якія дапаўнялі асноўныя заняткі. У некаторых месцах (напрыклад, на Палессі) роля здабыўных промыслаў (паляўніцтва) узрастала ў параўнанні з асноўным заняткам — земляробствам, якое цяжка было весці з прычыны балоцістай мясцовасці і непрыдатных умоў. Роля рыбалоўства была больш высокай у тых раёнах, дзе былі паблізу вадаёмы, рэкі і азёры. == Сённяшні стан == {{main|Сельская гаспадарка Беларусі}} Сельская гаспадарка — важная галіна [[Эканоміка Беларусі|беларускай эканомікі]], якая забяспечвае 7,5 % ВУП краіны, 17,1 % інвестыцый у асноўны капітал. У сельскай гаспадарцы працуе 9,7 % насельніцтва. == Гл. таксама == * [[Прамысловыя заняткі беларусаў]] {{зноскі}} == Літаратура == * Т. А. Навагродскі [і інш.] Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам. — Мінск, БДУ, 2009. — 335 с. іл. ISBN 978-985-518-121-8 * Живописная Россия : Отечество наше в его зем., ист., плем., экон. и быт. значении : Литов. и Белорус. Полесье : репринт. воспроизведение изд. 1882 г. Минск, 1994. * Коробушкина, Т. Н. Земледелие на территории Белоруссии в X—XIII вв. / Т. Н. Коробушкина. Минск, 1979. * Молчанова, Л. А. Материальная культура белорусов / Л. А. Молчанова. Минск, 1968. * Народная сельскагаспадарчая тэхніка беларусаў. Мінск, 1974. * Пилипенко, М. Ф. Этнография Белоруссии / М. Ф. Пилипенко. Минск, 1981. * Цітоў, В. С. Народная спадчына / В. С. Цітоў. Мінск, 1994. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. : І. П. Шамякін (гал. рэд.) [і інш.]. Мінск, 1989. {{Беларусы}} {{Сельская гаспадарка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] gpt3d8jwklp5qr24ahde7ctr7hvgvjz 0 204323 5193480 5183236 2026-09-06T08:23:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193480 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Царква |Беларуская назва = Царква Святога Гера |Арыгінальная назва = {{lang-de|St. Gereon}} |Выява = St. Gereon Köln - Ostseite (2520).jpg |Подпіс выявы = Усходні фасад |Шырыня выявы = 240px |Сучасны статус = Дзеючая |Краіна = Германія |Архітэктурны стыль = [[Раманская архітэктура|Раманскі]] |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Кёльн]] |lat_dir = N |lat_deg = 50 |lat_min = 56 |lat_sec = 36 |lon_dir = E |lon_deg = 6 |lon_min = 56 |lon_sec = 45 |region = |Канфесія = [[Каталіцтва|Рымска-каталіцкая царква]] |Епархія = [[Кёльнская архідыяцэзія]] |Благачынне = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = [[IV]] стагоддзе |Храмавае свята = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыдзелы = |Рэліквіі = |Стан = |Сайт = http://www.stgereon.de/ }} '''Царква Святога Гера''' ({{lang-de|St. Gereon}}) — [[Каталіцтва|каталіцкая]] царква ў горадзе [[Кёльн]] у паўночнай частцы старога горада ([[Кёльн-Альтштат-Норд]]). Царква размешчана ў квартале паміж вуліцамі Gereonstraße, Gereonshof, Gereonskloster и Christophstraße. == Гісторыя == [[Файл:Köln St. Gereon - spätantike südliche Apsis 2.jpg|thumb|left|Познеантычная апсіда]] [[Файл:Köln St Gereon spätantikes Mosaik.jpg|thumb|left|Познеантычная падлогавая мазаіка]] У паўночна-заходняй частцы [[Старажытны Рым|рымскага]] Кёльна існаваў [[некропаль]]. У [[IV]] стагоддзі на тэрыторыі некропаля была пабудавана [[марцірыум|капліца-марцірыум]]. Арыентыровачнай датай будаўніцтва прынята лічыць [[345]] год<ref>Zur bauhistorischen Einordnung und Datierung vgl. ausführlich Versteegen (s. unten Literatur) стр. 358—495{{ref-de}}</ref>. Зрэшты, некаторыя навукоўцы не згаджаюцца з тым, што гэта пабудова была марцірыумам, мяркуючы, што гэта мог быць [[маўзалей]] ці нават раннехрысціянская царква. Цэнтральны купал марцірыума меў авальную форму з памерамі 23,70 м × 19,80 м<ref>Jürgen Rasch: ''Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion'', in: ''Architectura'', Bd. 15 (1985), стр. 117—139{{ref-de}}</ref>. На ўсходзе знаходзілася паўкруглая апсіда, на захадзе — трохпавярховы [[вестыбюль]]. Будынак быў багата ўпрыгожаны мармуровымі калонамі і панэлямі, купал быў пакрыты залатой мазаікай. У цэлым будынак быў падобны да {{нп3|храм Мінервы-лекаркі|храма Мінервы-лекаркі||Temple of Minerva Medica (nymphaeum)}} ў [[Рым]]е. Пазней фрагменты гэтага збудавання былі выкарыстаны пры будаўніцтве царквы Святога Гера. Аж да вышыні 14 м сцены царквы Святога Гера — гэта рэшткі марцірыума. Іх і цяпер можна назіраць у падлогавых мазаіках ці ў сценах паўднёвых [[апсіда|апсід]]. З канца [[V стагоддзе|V]] — пачатку [[VI]] стагоддзя будынак ужо адназначна выкарыстоўвалася як хрысціянская царква і насіла назву ''Залатога Свяцілішча'' ({{lang-la|ad sanctos aureos}}). У часы [[Меравінгі|Меравінгаў]] гэта царква была адной з самых значных цэркваў [[Франкская дзяржава|дзяржавы франкаў]]. Ёсць здагадка, што царква нават служыла месцам пахавання [[Франкі|франкскіх]] каралёў. Дакладна вядома, што ў гэтай царкве ў [[818]] годзе быў пахаваны першы [[Кёльнскае архібіскупства|архібіскуп Кёльна]] {{нп3|Хільдэбальд Кёльнскі|Хільдэбальд|de|Hildebold von Köln}}. [[Файл:Cologne St Gereon 1925.jpg|thumb|left|Царква Святога Гера ў [[1925]] годзе]] У [[839]] годзе пры царкве засноўваецца манастыр. Пры архібіскупе [[Ана II]] у [[1067]]—[[1069]] гадах быў падоўжаны царкоўны [[Хор (архітэктура)|хор]] і пабудавана [[крыпта]]. У [[1156]] годзе пры архібіскупе {{нп3|Арнольд II, архібіскуп кёльнскі|Арнольдзе II|de|Arnold II. von Wied}} была перабудавана алтарная частка і ўзведзены дзве вежы. У [[1190]] у крыпце быў збудаваны [[рэлікварый]], а [[1191|праз]] год царква была асвячона ў гонар [[Гера, архібіскуп кёльнскі|Святога Гера]] — архібіскупа Кёльна. [[Файл:Köln st gereon orgel im dekagon.jpg|thumb|Дэкагон]] У [[1219]]—[[1227]] гадах быў збудаваны дзесяцігранны купал — ''дэкагон'' — адзін з найбуйнейшых для свайго часу. У сярэдзіне [[XIII]] стагоддзя з паўднёвага боку быў прыбудаваны познераманскі [[баптыстэрый]], а ў [[1315]] годзе — [[рызніца]]. У [[1550]] годзе ў дэкагоне быў усталяваны [[арган]]. [[25 чэрвеня]] [[1920]] года [[Рымскі Папа|Папа]] [[Бенедыкт XV]] адначасова з [[Царква Святой Урсулы, Кёльн|царквой Святой Урсулы]] прысвоіў царкве Святога Гера званне [[Малая базіліка|Малой папскай базілікі]] ({{lang-la|''Basilica minor''}})<ref>[http://www.gcatholic.com/churches/europe/0369.htm Сайт GCatholic.com]{{ref-en}}</ref>. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] падчас 262 [[бамбардзіроўка Кёльна|бамбардзіровак Кёльна брытанскай авіяцыяй]] Кёльн быў разбураны на 95 %. Царква Святога Гера таксама моцна пацярпела падчас авіяналётаў. Аднаўленне царквы пачалося адразу пасля вайны і працягвалася амаль 40 гадоў. Да [[1949]] года была адноўлена алтарная частка, у [[1954]] годзе быў усталяваны маленькі арган у нефе, у [[1956]] годзе скончылася аднаўленне крыпты, у [[1964]] годзе — баптыстэрыя. У [[1979]] годзе скончыліся аднаўленчыя працы ў галоўным нефе і толькі ў [[1984]] годзе былі завершаны працы па аднаўленні дэкагона. == Архітэктура == [[Файл:Köln st gereon von west.jpg|thumb|Заходні фасад]] [[Файл:Köln st gereon blick in den langchor.jpg|thumb|left|Галоўны неф]] Царква Святога Гера з'яўляецца найстарэйшай царквой Кёльна і ўяўляе сабой [[Раманская архітэктура|раманскую]] [[Неф|трохнефную]] [[Базіліка|базіліку]] без [[трансэпт]]а. Характэрным элементам царкоўнага будынка з'яўляецца дзесяцігранны купал, т.зв. дэкагон, у заходняй частцы храма. Дыяметр купала складае 16,9 м, вышыня — 34,5 м. Царква мае дзве 30-мятровыя ўсходнія вежы і чатыры невялікія вежкі вакол дэкагона. {{зноскі}} == Літаратура == * Ralf van Bühren: ''Kunst und Kirche im 20. Jahrhundert. Die Rezeption des Zweiten Vatikanischen Konzils'', Paderborn: Verlag Ferdinand Schöningh 2008, [[ISBN|ISBN 978-3-506-76388-4]] {{ref-de}} * Gereon Becht-Jördens: ''Venantius Fortunatus und die Renovierung der Kirche St. Gereon zu Köln durch Bischof Carentinus''. In: Kölner Jahrbuch 43, 2010, S. 57-69, [[ISBN|ISBN 978-3-7861-2628-7]] {{ref-de}} * Sabine Czymmek, Die Kölner romanischen Kirchen, Schatzkunst, Bd. 1, Köln 2008 (=Colonia Romanica, Jahrbuch des Fördervereins Romanische Kirchen Köln e. V., Bd. XXII, 2007), S. 161—227, [[ISBN|ISBN 978-3-7743-0422-2]] {{ref-de}} * Martina Junghans: ''Die Armreliquiare in Deutschland vom 11. bis zur Mitte des 13. Jahrhunderts'', Dissertation Bonn 2000, Bonn 2002, Kat.-Nr. 27/28{{ref-de}} * Marion Niemeyer-Tewes: ''Das Dekagon von St. Gereon in Köln'' (Veröffentlichungen der Abteilung Architekturgeschichte 72). Diss. Köln 1998, Köln 2000{{ref-de}} * Hugo Rathgens: ''Katholische Pfarrkirche zu St. Gereon (ehem. Stiftskirche)''. In: Paul Clemen (Hrsg.): ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Köln. Die kirchlichen Denkmäler der Stadt Köln'', Abt. 3: ''St. Gereon — St. Johann Baptist — Die Marienkirchen — Gross St. Martin'' (Die Kunstdenkmäler der Rheinprovinz 7, 1). L. Schwann, Düsseldorf 1911, S. 1-102{{ref-de}} * Otmar Schwab: ''St. Gereon zu Köln. Untersuchungen zum spätantiken Gründungsbau'', Diss. Aachen 2001. In: Kölner Jahrbücher 35, 2002 (ersch. 2004), S. 7-206{{ref-de}} * Ute Verstegen: ''St. Gereon in Köln in römischer und frühmittelalterlicher Zeit'' (Kölner Forschungen, 9), Mainz 2006{{ref-de}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.romanische-kirchen-koeln.de/index.php?id=29 Старонка царквы Святога Гера на сайце «Раманскія цэрквы Кёльна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140819085952/http://www.romanische-kirchen-koeln.de/index.php?id=29 |date=19 жніўня 2014 }}{{ref-de}} * [http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?id=s0029448 Старонка царквы Святога Гера на]{{Недаступная спасылка}} [http://en.structurae.de International Database and Gallery of Structures]{{ref-en}} * [http://www.gcatholic.com/churches/europe/0369.htm Старонка царквы Святога Гера на сайце GCatholic.com]{{ref-en}} * [http://www.koeln-altstadt.de/kultur/romanischekirchen/stgereon/index.html Старонка царквы Святога Гера на сайце «Стары горад Кёльна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120415081411/http://www.koeln-altstadt.de/kultur/romanischekirchen/stgereon/index.html |date=15 красавіка 2012 }}{{ref-de}} * [http://www.stgereon.de/Basilika/allgemein/allg_10.html Віртуальны тур па царкве Святога Гера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120508193331/http://www.stgereon.de/Basilika/allgemein/allg_10.html |date=8 мая 2012 }}{{ref-de}} * [http://www.youtube.com/watch?NR=1&gl=DE&hl=de&v=mbFDaU7e5Ws Відэа інтэр'ера царквы Святога Гера] * [http://sketchup.google.com/3dwarehouse/details?mid=1c4c72cd8a643fc91836c4513da0c6e2&ct=3dbl&hl=ru 3D-мадэль царквы Святога Гера]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.stgereon.de/Presse/Presseberichte/Heimatverein21052002.html Легенда пра крывавую калону] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120110202035/http://www.stgereon.de/Presse/Presseberichte/Heimatverein21052002.html |date=10 студзеня 2012 }}{{ref-de}} [[Катэгорыя:Раманскія цэрквы Кёльна]] [[Катэгорыя:Малыя базілікі Паўночнага Рэйна–Вестфаліі]] [[Катэгорыя:Храмы Святога Гера]] [[Катэгорыя:Каталіцкія храмы Германіі]] 9zijucto8gw0zlk610z0h60z7ko1f6p 0 205221 5193272 5189817 2026-09-05T12:21:52Z Ілля Касакоў 21245 5193272 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Эстэр Рахель Камінская | Арыгінал імя = אסתר רחל קאַמינסקאַ | Імя пры нараджэнні = Эстэр Рахель Хальперн | Прафесія = [[акцёр]]ка | Гады актыўнасці = [[1888]]—[[1925]] | imdb_id = 0436704 }} '''Эстэр Рахель Камінская''' (народжаная '''Хальперн'''; {{lang-yi|אסתר רחל קאַמינסקאַ}}; {{ДН|10|3|1870}}, {{МН|Поразава||}} — {{ДС|25|12|1925}}, {{МС|Варшава||}}) — актрыса [[тэатр]]а і [[кіно]] яўрэйскага паходжання; заснавальніца Яўрэйскага тэатра ў [[Варшава|Варшаве]]. Яе называлі «маці яўрэйскага тэатра». == Біяграфія == [[Файл:E_R_Kaminska_4.JPG|thumb|Магіла Эстэр Рахель Камінскай. Аўтар надгробнай пліты — Фелікс Рубінліхт.]] Нарадзілася ў [[Поразава|Поразаве]] ў сям’і Шымана Хальперна — кантара гарадской [[сінагога|сінагогі]]. У юнацтве пазнаёмілася з [[Абрам Гольдфадэн|Гольдфадэнам]]. Дэбютавала ў [[1888]] г. у трупе Абрагама Іцхака Камінскага, за якога выйшла замуж у [[1893]]<ref name=ele>{{Спасылка | url = https://eleven.co.il/article/11945| загаловак = КАМИНЬСКИЕ, семья деятелей театра на идиш. | выдавецтва = eleven.co.il| дата = 23 кастрычніка 2011 | мова = ru}}</ref>. У [[1892]] выступае на сцэне вядомага варшаўскага тэатра «Эльдарада». У [[1893]] трупа Камінскага атрымлівае дазвол выступаць у памяшканні расійска-польскага варшаўскага тэатра Альгінскай<ref name=hist>{{Спасылка| url = http://www.beljews.info/ru/Kaminsk.php| загаловак = Династия Каминьских| выдавецтва = История евреев Беларуси| дата = 23 кастрычніка 2011| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 3 жніўня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20160305031210/http://www.beljews.info/ru/Kaminsk.php| archive-date = 5 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>. Тут Эстэр Рахель выконвае ролі ў меладрамах, камедыях і аперэтах. Каля 1904 года пераходзіць ад лёгкага рэпертуару да бытавой драмы, у якой яе талент праявіўся як мага лепш. У [[1906]] Абрагам Камінскі засноўвае свой тэатр у [[Варшава|Варшаве]]. У [[1908]] Камінскія дамагліся аб’яднаць лепшых яўрэйскіх акцёраў Варшавы ў «Літэрарышэ трупэ» («Літаратурная трупа»), якую неўзабаве ўзначаліла Эстэр Рахель<ref name=hist/>. На яе загад у рэпертуар трупы былі ўключаны найноўшыя творы яўрэйскіх аўтараў — [[Іцхак Лейбуш Перац|Іцхака-Лейбуша Перэца]], [[Якаў Гордзін|Якава Гордзіна]], [[Довід Пінскі|Давіда Пінскага]] і іншых, што заклала падмурак сур’ёзнага яўрэйскага драматычнага рэпертуару. У [[1913]] Абрагам Камінскі заснаваў новы тэатр у [[Варшава|Варшаве]] на вуліцы Абознай 1 / 3. Сродкі на яго былі здабыты ў часе турнэ па [[Злучаныя Штаты|Злучаных Штатах]] ([[1909]]—[[1910]]). У [[1910]] трупа разам з Эстэр Рахель гастралявала ў [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Масква|Маскве]], [[Кіеў|Кіеве]] і многіх іншых гарадах [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[1913]] — у [[Парыж]]ы і [[Лондан]]е<ref name=hist/>. У кіно пачала здымацца да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У [[1925]] Эстэр Рахель Камінская памерла. У [[1926]] варшаўскі штотыднёвік «[[Момэнт|Дэр момент]]» апублікаваў яе ўспаміны — «Дэрнер ун блумен» («Церніі і кветкі»)<ref name=ele/>. [[Барыс Клецкін]] выдаў яе перапіску<ref>Брыў фун Эстэр Рохл Камінскі. 1927</ref>. Пахаваная на яўрэйскіх могілках у [[Варшава|Варшаве]] (участак 39)<ref>[http://cemetery.jewish.org.pl/id_71700/info/__Kami%C5%84ska.html Grób Ester Rachel Kamińskiej] w bazie danych Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej w Warszawie</ref><ref>{{Кніга| загаловак = Cmentarze m. st. Warszawy. Cmentarze żydowskie| выдавец = Rokart| месца = Warszawa| год = 2003| isbn = 83-916419-3-7}}</ref>. Эстэр Рахель і Абрагам Камінскія мелі траіх дзяцей: Рэгіну, Іду і Юзафа. == Фільмаграфія == * [[1923]]: ''Ткіес каф (Змова)'' * [[1914]]: ''Мачыха'' * [[1914]]: ''Забой'' * [[1913]]: ''Незнаёмы'' * [[1912]]: ''Мірэле Эфрас'' {{зноскі}} == Літаратура == * Henry Kroszczor : Jewish Cemetery in Warsaw. Warsaw : Polish Scientific Publishers, 1983, p.&nbsp;16 ISBN 83-01-04304-0. * Jan Jagielski : Guide to the Jewish cemetery in Warsaw at ul. Okopowa 49/51. Z. 1, Other Central Avenue. Warsaw: Society for Protection of Monuments. Social Committee for the Care of Cemeteries and Monuments of Jewish Culture in Poland, 1996, pp.&nbsp;58-59. ISBN 83-90-66296-5. == Спасылкі == * {{Imdb імя|0436704}} * [https://ataleoftwomuseums.yivo.org/exhibits/show/a-day-at-the-museum/polandyiddishtheater/polandyiddishtheatermuseum yivo] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Камінская, Эстэр Рахель}} [[Катэгорыя:Актрысы Польшчы]] afub4pyk5obpvmb9ee58vbwv7cbnlbj 0 206112 5193482 4465174 2026-09-06T08:25:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193482 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святога Дзмітрыя Салунскага |Арыгінальная назва = църква "Св. Димитър Солунски" | Выява =St_Demetrius_Tarnovo_Klearchos_2.jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Балгарыя |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Вяліка-Тырнава |lat_dir = |lat_deg = 43|lat_min = 5|lat_sec =16 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 38|lon_sec = 54 |region = |CoordScale = |Канфесія = Балгарская праваслаўная царква |Епархія = Велікатырнаўская |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1185 |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Царква Святога Дзмітрыя Салунскага''' ({{lang-bg|църква "Св. Димитър Солунски"}}) — адна з найстарэйшых праваслаўных сярэднявечных [[Царква (збудаванне)|цэркваў]] г. [[Вяліка-Тырнава]], з'яўляецца помнікам [[Тырнаўская мастацкая школа|Тырнаўскай мастацкай школы]]. Царква размешчана на правым беразе [[Янтра|Янтры]], пад паўночна-ўсходнім схілам гары [[Трапезіца]]. Царква мае афіцыйны статус нацыянальнага гістарычнага помніка, архітэктурнага помніка нацыянальнага значэння і мастацкага помніка нацыянальнага значэння. == Гісторыя == Пачатак будаўніцтва царквы ў [[1185]] г. супадае з весткай пра паўстанне супраць візантыйскага валадарства. Царква і манастыр каля яго існавалі да канца [[XIII ст.]], калі яны былі разбураны, хутчэй за ўсё, землетрасеннем. Пазней, у [[XV]] стагоддзі на падмурку аднаго з будынкаў манастыра была пабудавана новая царква. У канцы [[XVII]] — пач. [[XVIII]] ст. непадалёк быў пабудаваны манастыр, фрагменты якога былі выяўлены пры правядзенні археалагічных раскопак у [[1971]] г.. У канцы XIX стагоддзя новая царквы была значна пашкоджана, а землетрасенне ў [[1913]] годзе знішчыла яе канчаткова. Працы па рэстаўрацыі, заснаваныя на выніках археалагічных даследаванняў, пачаліся ў [[1977]] г. і ў [[1985]] г. адноўленая царква Святога Дзмітрыя Салунскага была адкрыта як музей у адзначэнне 800-годдзя паўстання супраць [[візантыя|візантыйскіх]] прыгнятальнікаў і абвяшчэння [[Вяліка-Тырнава|Тырнава]] сталіцай балгарскай дзяржавы. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=12118#ixzz3B4OeGgqv Царква Дзмітрыя Салунскага: фота, апісанне]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Балгарыі]] [[Катэгорыя:Вяліка-Тырнава]] dbpqp2nfiwpcqsvrfn02qld1yy83of9 0 207853 5193486 5071854 2026-09-06T08:28:19Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193486 wikitext text/x-wiki [[Файл:Null modem.jpg|thumb|Нуль-мадэмны перахаднік, які ператварае мадэмны кабель у нуль-мадэмны]] '''Нуль-мадэмнае злучэнне''' — злучэнне двух [[DTE|камп’ютарных прыладаў]] праз пратакол [[RS-232]] без [[мадэм]]у. Першапачаткова стандарт [[RS-232]] прызначаўся для злучэння [[тэлетайп]]а з тэлефонным [[мадэм]]ам<ref>[http://www.gaw.ru/html.cgi/txt/interface/rs232/ Последовательный интерфейс RS-232</ref> — і ўжо праз мадэмы тэлетайпы размаўлялі адзін з адным. Таму злучэнне праз RS-232 асіметрычнае: мяркуецца, што з аднаго боку мадэм, а з іншага — крыніца/спажывец звестак. У нуль-мадэмным злучэнні лініі перадачы і прыёму злучаны скрыжавана. Нуль-мадэмнае злучэнне не [[стандартызацыя|стандартызавана]], таму існуюць некалькі разводак. == Разводка == [[Файл:Null modem cable 1.jpg|thumb|Нуль-мадэмны кабель]] [[Файл:D9 Null Modem Wiring.svg|thumb|Разводка для [[DE-9]]]] [[Файл:D25 Null Modem Wiring.svg|thumb|Разводка для [[DB-25]]]] Найболшь складаная з разводак<ref>[[The Hardware Book]]: [http://www.hardwarebook.info/Nullmodem_(25-25) Нуль-мадэмны кабель]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.nullmodem.com/NullModem.htm Null Modem] {{ref-en}}</ref>, з якой будзе працаваць нават ПЗ, якое спраўджвае сігнал ''carrier detect'' (наяўнасць-страта [[нясучая частата|нясучай]]). {|class="wikitable" !colspan="2"|Прызначэнне гнязда!!Гняздо<br />[[DB-25]]!!Гняздо<br />[[DE-9]]!!Напра-<br />мак!!Гняздо<br />DE-9!!Гняздо<br />DB-25!!Прызначэнне |- |[[Зямля, электроніка|Корпус]] ||FG ||1 ||- || ||- ||1 ||FG |- |Перадача ||TxD ||2 ||3 || → ||2 ||3 ||RxD |- |Прыём || RxD||3 ||2 || ← ||3 ||2 ||TxD |- |Запыт перадачы ||RTS ||4 ||7 || → ||8 ||5 ||CTS |- |Гатовы прымаць ||CTS ||5 ||8 || ← ||7 ||4 ||RTS |- |[[Сігнальная зямля]] ||SG ||7 ||5 || ||5 ||7 ||SG |- |Гатоўнасць мадэма ||DSR ||6 ||6 ||rowspan="2"| ← ||rowspan="2"|4 ||rowspan="2"|20 ||rowspan="2"|DTR |- |Наяўнасць нясучага сігнала ||DCD ||8 ||1 |- |rowspan="2"|Гатоўнасць тэрмінала ||rowspan="2"|DTR ||rowspan="2"|20 ||rowspan="2"|4 ||rowspan="2"| → ||1 ||8 ||DCD |- |6 ||6 ||DSR |} === Без кантроля злучэння === Найпростая разнавіднасць паслядоўнага кабеля — поўная адсутнасць кантролю злучэння. TxD на адным канцы злучаецца з RxD на другім, «зямля» з «зямлёй» — усяго тры провады. Працуе з ПЗ, якое не [[Flow Control|спраўджвае працу мадэма]] (напрыклад, з большасцю гульняў) і з прыладамі, якім не патрэбны лініі кіравання мадэмам. === Замыканне кіруючых сігналаў [[Loopback|на сябе]] === Калі ПЗ патрэбны менавіта мадэм і яно спраўджвае, ці ёсць сувязь, можна яго падмануць, замкнуўшы кіруючыя лініі на сваім порце (RTS+CTS; DTR+DSR+DCD). Праграма будзе лічыць, што злучэнне і апаратанае кіраванне струменем даных ёсць. Гэты кабель толькі вырашае праблемы сумяшчальнасці, якасцю сувязі ён нічым не лепш папярэжняга: пры любой памылцы злучэння сувязь парвецца без бачнай прычыны. === Частковае кіраванне струменем === У гэтым кабелі лінія RTS замкнутая на свой жа CTS і злучана з чужой DCD, а DTR — з чужой DSR. З адпаведным ПЗ такі кабель дазваляе сувязь на высокіх частотах — да 115 кілабод. Але з-за нестандартнай разводкі патрабуе адмысловае ПЗ. === Поўнае кіраванне струменем === Гэты кабель таксама дазваляе высокія хуткасці; менавіта гэта разводка ўказана ў табліцы і на малюнку. Для кіравання прыладамі [[Cisco]] існавала разводка [[Yost]], з [[COM-порт]]у на [[8P8C]].<ref>[[The Hardware Book]]: [http://www.hardwarebook.info/Cisco_Console_(9) Cisco Console]{{ref-en}}</ref> Яна цікава тым, што ў нуль-мадэмным кабелі (з 8P8C на 8P8C) кантакты обжымаюцца ў адваротным парадку: 1…8 на адным канцы з 8…1 на іншым.<ref>[http://www.cisco.com/en/US/products/hw/routers/ps332/products_tech_note09186a0080094ce6.shtml Cabling Guide for Console and AUX Ports — Cisco Systems</ref> Кабелі завадской вытворчасці часта робяць не з вітой пары, а з плоскага шлейфу і гэтым адрозніваюцца ад сеткавых [[патч-корд]]аў. == Небяспека == Нуль-мадэмнае злучэнне не змяшчае [[гальванічная развязка|гальванічнай развязкі]], як напрыклад Fast Ethernet. Злучэнне камп’ютараў, паміж масамі якіх маецца рознасць патэнцыялаў, можа спаліць COM-порты ці ўсю мацярынскую плату (актуальна для часоў папулярнасці ў СССР у 80-я — 90-я, калі разеткі з зазямляючым кантактам былі рэдкасцю). == Ужыванне == Вытокавае ўжыванне нуль-мадэмнага кабеля — злучэнне двух тэрміналаў (тэлетайпаў) наўпрост без мадэма. Калі прыладам для злучэння патрэбны мадэм, а яны знаходзяцца побач, выкарыстоўваўся нуль-мадэмны кабель. У [[1980-я]] і [[1990-я|1990-я гады]] нуль-мадэмны кабель шырока ўжываўся як танная альтэрнатыва [[лакальная сетка|лакальнай сетцы]]: сеткавыя адаптары былі дарагія, COM-порты былі ў любога камп’ютара, а набыццё ці выраб нуль-мадэмнага кабеля абыходзіўся танна. У апошняй версіі [[MS-DOS]] у камплекце была праграма <code>[[INTERLNK]]</code>; [[Norton Commander]] мог не толькі перадаваць файлы, але і «кланаваць» сябе на іншы камп’ютар праз нуль-мадэм. Многія з DOS-гульняў таго часу ([[Grand Prix 2]], [[Doom]], [[WarCraft II]], [[Duke Nukem 3D]]…) падтрымлівалі сувязь і праз COM-порты. Хуткасць — да 8 кілабайт/с — была малой нават для таго часу, але для гульняў гэта было няважна: яны першапачаткова праектаваліся пад 9600- альбо 14400-бодныя мадэмы.<ref>У [[Doom]] у [[сістэмныя патрабаванні|сістэмных патрабаваннях]] мадэм [http://www.gamers.org/dhs/helpdocs/sgirdme.html на 9600 бод]{{ref-en}}, у [[Duke Nukem 3d]] — 14400, у [[Unreal Tournament]] — 28800.</ref> «Кантроллер аддаленага доступу» [[Windows]] дазваляў злучэнне праз нуль-мадэм любым з даступных сеціўных пратаколаў, таму Windows-гульням досыць было падтрымліваць [[IPX]] альбо [[TCP/IP]]. З патанненнем [[Ethernet]] знікла патрэба ва ўжыванні нуль-мадэмнай сувязі для арганізацыі лакальных сетак. Зараз нуль-мадэмная сувязь выкарыстоўваецца для [[Адладчык ядра|адладкі ядраў АС]] — з-за прастаты [[драйвер]]у. Гэта здольныя рабіць [[KGDB]] для Linux, [[ddb]] для BSD і [[WinDbg]] для Windows. Да таго ж сучасныя АС збудаваны так, што [[графічная абалонка]] манапольна захоплівае экран і клавіятуру — таму, калі АС «выляціць» з [[экран смерці|аварыйным экранам]], адладчык не зможа іх запатрабаваць, але застанецца магчымасць перадаць аварыйныя звесткі праз кабель. Безманіторныя прылады ([[сеткавы камутатар|камутатары]], [[маршрутызатар]]ы, [[тэлекамунікацыйная стойка|стоечныя]] [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|серверы]], рознага кшталту [[убудавальная сістэма|убудавальныя кантролеры]]) могуць адміністравацца у тым ліку і праз RS-232. У некаторых прыладах для злучэння з камп’ютарным [[COM-порт]]ам патрабуецца пераўтваральнік напружанняў — выдаюцца звычайныя для электронікі [[Транзістарна-транзістарная логіка|ТТЛ-узроўні]].<ref>[http://wiki.openwrt.org/toh/edimax/br-6104kp Інструкцыя прашывання маршрутызатара Edimax BR-6104K узора 2007 года]{{ref-en}}</ref> У [[Unix]] ёсць віртуальныя нуль-мадэмныя злучэнні (псеўдатэрмінал, [[pty]]), якія дазваляюць злучаць кансолі на розных камп’ютарах праз любы даступны канал сувязі. У [[DOSBox]] таксама ёсць эмуляцыя нуль-мадэмнага злучэння — для «паслядоўнай» гульні праз сеціва. Варта заўважыць, што гульня праз [[Интернет]] не заўсёды магчымая — часта сеткавыя падсістэмы старых гульняў разлічвалі на малы [[ping|пінг]]. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Крассоверны кабель]] * [[Serial Line Internet Protocol]] * [[Кабель LapLink]] {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Касп'ютарныя аксэсуары]] [[Катэгорыя:Тыпы сетціўных гульняў]] [[Катэгорыя:Перадача даных]] [[Катэгорыя:Сігнальныя кабелі]] [[Катэгорыя:Сеткавыя кабелі]] [[Катэгорыя:Мантаж камп'ютарных сетак]] 6l249jjzcgy78afu28mdb94o2950qwq 0 210589 5193437 5171854 2026-09-06T03:14:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193437 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Хаймэ Мендоса Гансалес |арыгінал_імя = {{lang-es|Jaime Mendoza Gonzáles}} |партрэт = Jaime Mendoza.png |памер = 300 px |подпіс = Фотаздымак Хаймэ Мендосы |апісанне = |імя пры нараджэнні= Хаймэ Мендоса Гансалес |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{BOL}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Хасэ Марыя Мендоса |маці = Габіна Гансалес |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі= Атрымаў некалькі ўзнагарод і прэмій як пры жыцці, так і пасля смерці. |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Ха́ймэ Мендо́са Ганса́лес''' ({{lang-es|Jaime Mendoza Gonzáles}}; {{ДН|25|7|1874}}, {{МН|Сукрэ||}}, [[Балівія]] — {{ДС|26|1|1939}}) — [[Балівія|балівійскі]] [[урач|ўрач]], [[паэт]], філантроп, [[пісьменнік]] і географ. Скончыўшы [[універсітэт Святога Франсіска Хаўера]] ({{lang-es|Universidad Mayor Real y Pontificia San Francisco Xavier de Chuquisaca}}) у 1901 годзе і стаўшы ўрачом, Мендоса заўсёды вылучаўся гуманістычным аспектам у сваёй дзейнасці. Гэта праявілася ў працы, якую ён выконваў у некалькіх горных раёнах краіны, дзе акрамя сваёй медыцынскай працы ён праводзіў і дадатковую сацыяльную работу. Апроч таго, ён бесперапынна дапаўняў свае медыцынскія даследванні падчас паездак у іншыя краіны. Хаймэ Мендоса таксама служыў у такіх галінах, як ваенная (быў хірургам батальёна), выкладчыцкая (быў [[прафесар]]ам, дэканам і рэктарам універсітэта), палітычная (быў намеснікам [[Парламент Балівіі|сенатара Рэспублікі]] і кандыдатам у [[Прэзідэнт Балівіі|прэзідэнты]]) і карэспандэнцкая (працаваў у некаторых газетах). Мендоса зрабіў вялікую колькасць публікацый як літаратурнага, так і навуковага характару (напрыклад, «У зямлі Патасі» ({{lang-es|En las tierras de Potosí}}) і «Запіскі лекара» ({{lang-es|Apuntes de un médico}})). Ён лічыцца папярэднікам апісальнага рэалізму, які стаў папулярным у ХХ стагоддзі. За сваю працу Хаймэ Мендоса атрымаў некалькі ўзнагарод і прэмій як пры жыцці, так і пасмяротна. == Біяграфія == Хаймэ Мендоса нарадзіўся 25 ліпеня 1874 года ў [[Сукрэ]]. Сын Хасэ Марыі Мендосы, які быў [[адвакат]]ам і [[паэт]]ам, і Габіны Гансалес<ref name="revistasbolivianas">{{cite web|url=http://www.revistasbolivianas.org.bo/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1652-67762007000200019|title=Славуты доктар Хаймэ Мендоса Гансалес|author=Амар Кампахермоза і Вайлдар Сільва|lang=es|access-date=7 кастрычніка 2014|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185617/http://www.revistasbolivianas.org.bo/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1652-67762007000200019|url-status=dead}}</ref>. Ён атрымаў ступень доктара медыцыны ва [[Універсітэт Святога Франсіска Хаўера|ўніверсітэце Святога Франсіска Хаўера]] 2 ліпеня 1901 года. Яго дысертацыя на тэму «Туберкулёз у Сукрэ» ({{lang-es|«La Tuberculosis en Sucre»}}), якая была напісана 22 чэрвеня, была выдатнай работай як з медыцынскай, так і з сацыяльнай кропак гледжання<ref name="revistasbolivianas" />. Пасля гэтага Мендоса пераехаў у [[Горная справа|шахцёрскія гарады горнага раёна]]ː [[Унцыя, шахта|Унцыю]] і [[Лалагуа|Лалагуу]], дзе ён пачаў практыку ў якасці бальнічнага лекара. Яго праца была цесна звязана з барацьбой супраць [[туберкулёз]]у. Знаходзячыся там, ён заснаваў некалькі школ, бальніц і спартыўных цэнтраў<ref name="revistasbolivianas" /><ref name="enciclopediagesta">{{Cite book|surname‍=Бланка Мамані|name=Эліяс |title=Энцыклапедыя балівійскай літаратуры |year= 2005 |pages= 115-116|lang=es}}</ref><ref name="indiceinformativo">{{Cite book |surname=Кол |name=Эдна |title=Інфармацыйны індэкс лацінаамерыканскіх раманаў, частка 5 |year= 1992 |pages= 90-93|lang=es}}</ref>. Гэты вопыт натхніць яго на публікацыю «У зямлі Патасі» ({{lang-es|«En las tierras de Potosí»}}) некалькімі гадамі пазней<ref name="mcnbiografias">{{cite web |url=http://mcnbiografias.com/app-bio/do/show?key=mendoza-jaime |title=Мендоса, Хаймэ (1874-1939) |date access=2011 |author=MCN Biografías |lang=es |access-date=7 кастрычніка 2014 |archive-date=2 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702174535/http://www.mcnbiografias.com/app-bio/do/show?key=mendoza-jaime |url-status=dead }}</ref>. У [[1903]] годзе ён далучыўся да ваеннага жыцця сваёй краіны ў якасці хірурга экспедыцыйнага батальёна падчас [[Вайна за Акры|вайны за Акры]] супраць [[Бразілія|Бразіліі]]<ref name="revistasbolivianas" /><ref name="enciclopediagesta" />. У [[1906]] годзе Мендоса адправіўся ў [[Чылі]] з мэтай дапоўніць свае медыцынскія даследаванні. Па дарозе туды ён пазнаёміўся і пасябраваў з пісьменнікам [[Габрыэль Рэнэ Марэна|Габрыэлем Рэнэ Марэнам]].<ref name="revistasbolivianas" /> Праз некалькі гадоў, з 1911 па 1914, ён падарожнічаў па розных [[Еўропа|еўрапейскіх]] краінах — [[Іспанія|Іспаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]] і [[Англія|Англіі]] — каб працягнуць вывучэнне сваёй прафесіі. У гэтых падарожжах ён сустрэў шмат пісьменнікаў, амерыканскіх і еўрапейскіх, такіх як [[Рубэн Дарыа]], [[Эмілія Бабадылья]], [[Руфіна Бланка Фамбона]] і іншыя<ref name="revistasbolivianas" /><ref name="enciclopediagesta" />. Вярнуўшыся ў [[Балівія|Балівію]], Мендоса быў дэканам медыцынскага факультэта [[Універсітэт Святога Франсіска Хаўера|ўніверсітэта Святога Франсіска Хаўера]], у якім вучыўся сам, а таксама быў там прафесарам агульнай [[Паталогія|паталогіі]], унутранай [[Паталогія|паталогіі]] і [[Псіхіятрыя|псіхіятрыі]]. Ён таксама з'яўляўся прафесарам [[Судовая медыцына|судовай медыцыны]] ў юрыдычнай школе, а пасля стаў рэктарам універсітэта<ref name="revistasbolivianas" />. Пазней Хаймэ Мендоса заняўся палітыкай, дзе заняў пасаду намесніка, а пазней [[Парламент Балівіі|сенатара Рэспублікі]], прадстаўляючы [[дэпартамент Чукісака]] ў [[1931]] годзе. У парламенце ён вылучаўся актыўнымі спробамі знайсці рашэнне [[Чакская вайна|чакскага канфлікту]] з [[Парагвай|Парагваем]]<ref name="indiceinformativo" />. Пазней ён таксама балаціраваўся ў [[Прэзідэнт Балівіі|прэзідэнты]], але не быў абраны<ref name="revistasbolivianas" />. Мендоса таксама меў журналісцкі вопыт, працуючы ў газетах «Рэспубліка» ({{lang-es|«La República»}}) і «Новыя маршруты» ({{lang-es|«Nuevas Rutas»}}) у 1917 і 1919 гадах адпаведна<ref name="editorialpasanaku">{{cite web |url=http://editorialpasanaku.blogspot.com/2010/05/coleccion-bicentenario.html |title=Двухсотгадовая калекцыя| year=2011 |author=Editorial Pasanaku|lang=es}}</ref>. Апроч таго, ён пісаў і для іншых газет у [[Ла-Пас]]е («El Diario», «La Razón», «La Opinión y Fígaro») і ў [[Сукрэ]] («La Mañana», «La Prensa y El País»)<ref name="revistasbolivianas" /><ref name="editorialpasanaku" /><ref name="revistamedica">{{cite web |url=http://www.revistamedica.8m.com/ListasMedicos/biografia25.htm |title=Мендоса Гансалес Хаймэ |year=2011 |author=Антоніа Дубравчыч Лукшыч |archive url=http://web.archive.org/web/20080723193757/http://www.revistamedica.8m.com/ListasMedicos/biografia25.htm aquí |lang=es |access-date=7 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723193757/http://www.revistamedica.8m.com/ListasMedicos/biografia25.htm |archive-date=23 ліпеня 2008 |url-status=dead }}</ref>. == Літаратурная праца == {{цытата|аўтар=Хаймэ Мендоса|Балівійскую тэрыторыю можна параўнаць з вялікай сілай, чые вежы падымаюцца вакол плато, але чые ногі з аднаго боку тонуць у моры, а з другога — абапіраюцца на цэнтральныя раўніны кантынента. / Такім чынам, Балівія з'яўляецца простым кангламератам. Аднак, гэты захапляльны сінтэз фізічных фактараў робіць балівійскую тэрыторыю прыдатнай для таго, каб пабудаваць вялікую нацыю. ({{lang-es|Se podría comparar el territorio boliviano con una gran fortaleza cuyos torreones se levantan en torno de la altiplanicie, pero cuyos pies llegan por un lado a mojarse en el mar, y por otro a apoyarse en las llanuras centrales del continente. / No es, pues, Bolivia un simple 'conglomerado'. Es, por el contrario, una admirable síntesis de factores físicos que hacen de su territorio un terreno apropiado para construir, con él, una gran nación.}})<ref name="enciclopediagesta" />.}} Хаймэ Мендоса лічыцца адным з асноўных папярэднікаў апісальнага рэалізму, які ў ХХ стагоддзі меў вялікі поспех ў [[Лацінаамерыканская літаратура|лацінаамерыканскай літаратуры]]<ref name="mcnbiografias" />. [[Рубэн Дарыа]] называў яго «балівійскі Горкі», намякаючы на ўплыў [[Максім Горкі|Максіма Горкага]] на яго творы<ref name="revistasbolivianas" />. Некаторыя з яго літаратурных твораў ніколі не былі апублікаваныя<ref name="indiceinformativo" />. === «У зямлі Патасі» === Мендоса апублікаваў «У зямлі Патасі» ў [[1911]] годзе. Назву да гэтай працы яму прапанаваў пісьменнік [[Альсідэс Аргедас]], які таксама напісаў прадмову да твора, які першапачаткова меў назву «Марцін Марцінэс» ({{lang-es|Martín Martínez}})<ref name="indiceinformativo" />. Твор з'яўляецца хронікай жыцця Марціна Марцінэса, студэнта юрыдычнага факультэта, які адпраўляецца ў [[Лалагуа|Лалагуу]] працаваць у шахтах, у якіх, паводле чутак, знаходзіцца вельмі шмат каштоўных металаў. Аднак, там ён сутыкаецца з цяжкім жыццём, поўным няшчасных выпадкаў, хвароб, наркаманіі, несправядлівасці і карупцыі<ref name="indiceinformativo" />. Раман уключае ў сябе некалькі цікавых персанажаў, такіх як Лукас, хлопчык, які крадзе волава і перапрадае яго, каб дапамагчы бедным, Кладзіна, метыска, з якой Марцін заводзіць раман, але ў выніку здраджвае ёй і ўцякае з палюбоўніцай, а таксама лекар на шахце, які, відавочна, з'яўляецца правобразам аўтара твора<ref name="indiceinformativo" />. Асноўным лейтматывам рамана з'яўляецца публічная дэманстрацыя промыслу ў балівійскіх шахтах і існавання, якое павінны былі цягнуць шахцёры, у асноўным індзейцы, якія падвяргаліся бесчалавечным умовам працы без годнай аплаты і гарантый. Раман фактычна быў папераджальным сігналам аб гэтай праблеме да грамадскасці і стаў адпраўной кропкай балівійскай «горнай літаратуры» і кампаніі па паляпшэнню ўмоў працы індзейцаў<ref name="revistasbolivianas" />. Ён лічыцца «адным з самых надзейных гісторыка-літаратурных дакументаў, калі-небудзь напісаных пра балівійскіх шахцёраў»<ref name="mcnbiografias" />. Раман «У зямлі Патасі» атрымаў змешаныя водгукі. Гісторык [[Энрыке Фіна]] назваў працу пасрэднай, але цяжкай і рэалістычнай, сцвярджаючы, што «твор з'яўляецца анты-літаратурным, але моцна выклікае спачуванні». Паэт [[Франц Тамая]] заявіў, што яму не спадабалася кніга з-за тэмы апісання, але адзначыў, што жыццё апісана ў творы вельмі балюча. У сваю чаргу, [[Альсідэс Аргедас]] сказаў, што раман з'яўляецца вельмі аб'ектыўным, а яго рэалізм, магчыма, не быў перасягнуты ні ў адным лацінаамерыканскім літаратурным творы, у той час як [[Фернанда Діез дэ Медзіна]] назваў працу раманам, узятым з рэальнасці, а стыль моцным і прамым і толькі трохі мастацкім<ref name="revistasbolivianas" />. Увогуле, асноўная сіла кнігі заключаецца ў апісаннях балівійскай прыроды, для якіх Мендоса меў выдатны патэнцыял<ref name="mcnbiografias" />. У рамане супастаўляюцца суб'ект і драматычная інтэнсіўнасць, але адсутнічае эмацыйнасць і мастацкая вышыня<ref name="biografiasyvidas">{{cite web |url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/m/mendoza_jaime.htm |title=Біяграфія Хаймэ Мендосы |year=2011 |author=Biografías y Vidas|lang=es}}</ref>. === «Балівійская моц» === Пра характар самога Мендосы можна судзіць па яго твору «Балівійская моц» ({{lang-es|El macizo boliviano}}), які быў апублікаваны ў 1935 годзе. Па ім можна сказаць, што нацыяналізм Мендосы быў хутчэй вынікам яго інтэлекта, а не эмоцый, і быў заснаваны на ідэі таго, што сутнасць балівійскай ідэнтычнасці складаецца з адносін паміж людзьмі з [[Кардыльера-Аксідэнталь, Балівія|Кардыльеры-Аксідэнталі]], [[Ціўанакі]], [[Верхні Перу|Верхняга Перу]] і [[Сукрэ]]<ref name="mcnbiografias" />. Сярод іншага, у «Балівійскай моцы» Мендоса заяўляе, што «асяроддзе робіць чалавека», і што горная мясцовасць з'яўляецца важным фактарам у стварэнні [[Балівія|Балівіі]], а таксама ва ўвасабленні яе гістарычнага лёсу<ref name="historiacritica">{{cite book |surname=Паз Салдан |name=Ана Марыя |surname2=Вайхюхтэр |name2=Бланка |surname3=Орціц |name3=Радольфа |surname4=Роха |name4=Амар |title=На шляху да крытычнай гісторыі літаратуры ў Балівіі, частка 2 |year=2002 |pages= 69|lang=es}}</ref>. У тэксце кнігі таксама моцны акцэнт робіцца на праблеме дарожнай сувязі ў [[Балівія|Балівіі]], пра якую аўтар заяўляе, што адсутнасць сродкаў сувязі была галоўнай праблемай краіны<ref name="prologocalvo">{{cite book |surname=Кальва |name=Р. Альберта |title= Прадмова да рамана «Балівійская моц» |year=1957|lang=es }}</ref>. === Іншыя літаратурныя творы === * «Варварскія старонкі» ({{lang-es|Páginas bárbaras}}, 1914), дзеянне рамана адбываецца ў [[сельва]]х, а сюжэт канцэнтруецца на жыцці сялян, якія працуюць на здабычы каўчука ў [[Дэпартамент Бені|рэгіёне Бені]]. Асноўнымі персанажамі з'яўляюцца доктар Вердуга, ваенны ганізонны лекар, які адказвае за абарону гуму, і Лалан, прагны і беспрынцыпны начальнік і кіраўнік здабычы, які занявольвае індзейцаў, вымушаючы іх працаваць<ref name="indiceinformativo" />. * «Вершы» ({{lang-es|Poesías}}, 1916), зборнік вершаў. * «Благія думкі» ({{lang-es|Los malos pensamientos}}, 1916), пратаганістам рамана з'яўляецца Нара, малады святар, які закахаўся ў дачку ўладальніка дома. Твор змяшчае шмат апісанняў жыцця сярэдняга класа і погляды аўтара па розных пытаннях<ref name="indiceinformativo" />. * «Мемуары студэнта» ({{lang-es|Memorias de un estudiante}}, 1918), складаецца з трох навел: «Гісторыя хваробы» ({{lang-es|Una historia clínica}}), вывад якой у тым, што медыцына не можа вырашаць некаторыя праблемы псіхалагічнага характару, «Каханне маладой Кандзіды» ({{lang-es|Los amores de un joven cándido}}), эратычнае апавяданне, і «Студэнты» ({{lang-es|Los estudiantes}}), якая апісвае студэнцкае жыццё ў час незалежнасці<ref name="indiceinformativo" />. * «Грыгорыя Пачэка» ({{lang-es|Gregorio Pacheco}}, 1924), біяграфія [[Грэгорыя Пачэка|балівійскага экс-прэзідэнта]]. * «Чаркаскі ўніверсітэт і ідэя рэвалюцыі» ({{lang-es|La Universidad de Charcas y la idea revolucionaria}}, 1924) * «Аякуча і Верхняе Перу» ({{lang-es|Ayacucho y el Alto Perú}}, 1925) * «Роля геаграфічнага фактару ў балівійскай нацыянальнасці» ({{lang-es|El factor geográfico en la nacionalidad boliviana}}, 1925) * «Паўднёвае мора» ({{lang-es|El mar del Sur}}, 1926) * «Атлантычны маршрут» ({{lang-es|La ruta atlántica}}, 1927) * «Ананімныя героі» ({{lang-es|Los héroes anónimos}}, каля 1928), раман, які вядзе хроніку ходу балівійскага батальёна па нязведаных джунглях. * «Тэзіс альпініста: Балівія і Парагвай» ({{lang-es|La tesis andinista: Bolivia y el Paraguay}}, 1933) * «Трагедыя Чака» ({{lang-es|La tragedia del Chaco}}, 1933) * «Загадкавае возера» ({{lang-es|El lago enigmático}}, 1936), трагічны раман, дзеянне якога адбываецца на [[Возера Паапо|возеры Паапо]]<ref name="indiceinformativo" />. * «Чака напярэдадні заваёвы» ({{lang-es|El Chaco en los albores de la conquista}}, 1937) * «Галасы мінулага» ({{lang-es|Voces de antaño}}, 1938) * «Чукісака» ({{lang-es|Chuquisaca}}, 1939) == Медыцына == Медыцынская філасофія Хаймэ Мендосы адпавядае яго гуманістычнай асобе і лічыцца рухам да [[Сацыяльная медыцына|сацыяльнай медыцыны]]. Гэта моцна кантрастуе са звычаямі таго часу, у якім медыцына разглядалася са строга біялагічнай і навуковай кропак гледжання<ref name="saludpublica">{{cite web |url=http://saludpublica.bvsp.org.bo/textocompleto/rnabhm98422.pdf |title=Уплыў мыслення Хаймэ Мендосы ў пачатку стагоддзя |year=2011 |author=Альфонса Гамара Дзюрана - Архівы гісторыі балівійскай медыцыны |lang=es |access-date=8 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305080636/http://saludpublica.bvsp.org.bo/textocompleto/rnabhm98422.pdf |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Сапраўды, Мендоса цвёрда верыў, што лекары павінны спалучаць навуковы і сацыяльны фактары, каб не забывацца на пакуты хворага і псіхалагічныя наступствы, да якіх хвароба можа прывесці самога хворага і членаў яго сям'і. Ён асабліва падкрэсліваў гэта ў дачыненні да псіхічнай сферы, дзе, на яго думку, хваробы варта вывучаць з яшчэ большым акцэнтам на біялагічныя і сацыякультурныя фактары<ref name="saludpublica" />. У 1923 годзе Мендоса быў прызначаны дырэктарам вар'ятні ў [[Сукрэ]]. У адпаведнасці з сваім мысленнем ён скасаваў розныя сілавыя метады, якія выкарыстоўваліся ў дачыненні да пацыентаў. Замест іх, ён аддаваў перавагу [[Псіхатэрапія|псіхатэрапіі]]<ref name="saludpublica" />. Будучы ў сенаце, Мендоса спрабаваў данесці там важнасць грамадскай аховы здароўя, але гэта атрымлівалася ў яго з цяжкасцю, бо ён быў там адзіным лекарам<ref name="saludpublica" />. Мендоса распрацаваў канцэпцыю «псіхічны штатыў» ({{lang-es|trípode psíquico}}), у якой прадставіў трохпавярховую схему, размясціўшы ў ёй знізу ўверх інстынкт, эмоцыі і інтэлект. Гэтая схемы дапамагала яму аналізаваць і даследваць некаторыя захворванні. Ён таксама ўзняў паняцце «маральнай інтаксікацыі», калі саматычныя або псіхічныя траўмы маюць фізічныя праявы і могуць прывесці нават да сур'ёзных пашкоджанняў цела<ref name="saludpublica" />. Такім чынам, улічваючы накіраванасць некаторых яго публікацый, Хаймэ Мендоса можа лічыцца адным з першапачынальнікаў [[Геамедыцына|геамедыцыны]] — навукі, якая займаецца праблемай распаўсюджвання захворванняў у свеце<ref name="saludpublica" />. === Медыцынскія публікацыі === У часопісе медыцынскага інстытута Сукрэ Мендоса апублікаваў каля 17 эсэ, некаторыя з якіх былі прысведчаны [[туберкулёз]]у і псіхіятрычным праблемам. У 1936 годзе ён апублікаваў «Запіскі лекара» ({{lang-es|Apuntes de un médico}}). У гэтую кнігу ўвайшлі нарысы «Туберкулёз у Балівіі» ({{lang-es|La tuberculosis en Bolivia}}), «Балівійская медыцына» ({{lang-es|La medicina boliviana}}), «Эпідэмія туберкулёзу» ({{lang-es|Epidemia tuberculosa}}), «Псіхічны штатыў» ({{lang-es|El trípode psíquico}}), «Маральная інтаксікацыя» ({{lang-es|La intoxicación moral}}) і «Псіхіятрычныя нататкі» ({{lang-es|Notas psiquiátricas}})<ref name="saludpublica" />. Як і ў выпадку з літаратурнымі творамі, некаторыя навуковыя працы Мендосы былі апублікаваныя ўжо пасля яго смерці<ref name="revistasbolivianas" />. == Узнагароды == Хаймэ Мендоса атрымаў шмат розных прэмій і ўзнагарод як пры жыцці, так і пасмяротна. Ніжэй прадстаўленыя некаторыя з іх: * Атрымаў званне «Майстар моладзі» ад балівійскіх студэнтаў<ref name="revistasbolivianas" /><ref name="editorialpasanaku" />. * Выйграў «Залатыя кветкі» за свае работы «Ціўанака» ({{lang-es|Tiahuanacu}}), «Дотык цішыні» ({{lang-es|El toque del silencio}}) і «Трагедыя Чака» ({{lang-es|La tragedia del Chaco}})<ref name="revistasbolivianas" />. * «Залатая ружа» ад кружка выяўленчага мастацтва<ref name="revistasbolivianas" />. * Медаль [[Арура|горада Арура]]<ref name="revistasbolivianas" />. * Медаль [[Універсітэт Святога Франсіска Хаўера|універсітэта Святога Франсіска Хаўера]]<ref name="revistasbolivianas" />. * У 1926 і 1927 гадах быў лаўрэатам [[Кветкавыя гульні ў Балівіі|Кветкавых гульняў у Аруры і Сукрэ]] адпаведна<ref name="revistasbolivianas" /><ref name="editorialpasanaku" />. * У гонар Хаймэ Мендосы ў [[Сукрэ]] быў названы праспект<ref name="revistamedica" />. * Нацыянальны фонд аховы здароўя назваў у яго гонар бальніцы ў [[Сукрэ]] і [[Горад Унцыя|Унцыі]]<ref name="revistamedica" />. == Зноскі == {{reflist|2}} {{Добры артыкул|Вучоны|Пісьменнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мендоса Гансалес Хаймэ}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Балівіі]] [[Катэгорыя:Філантропы Балівіі]] [[Катэгорыя:Медыкі Балівіі]] [[Катэгорыя:Сенатары Балівіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вучоныя Балівіі]] s5ijssuvkqusjswubc1mzasy10teh2x 0 212716 5193355 5142199 2026-09-05T15:01:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193355 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Уналашка (значэнні)}} {{Востраў |Назва = Уналашка |Нацыянальная назва = en/Unalaska Island |Карта = Location map Unalaska.png |Подпіс карты = |Архіпелаг = Алеуцкія астравы |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = ЗША |Рэгіён = Аляска |Раён = |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 35|lat_sec = 11.4 |lon_dir = W|lon_deg = 166|lon_min = 51|lon_sec = 45.3 |CoordScale = |Плошча = 2722 |Найвышэйшы пункт = 2036 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = Unalaska 2.03.jpg |Подпіс выявы = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Unalaska Island }} '''Унала́шка'''{{sfn|БелЭн|2003}} ({{lang-en|Unalaska}}) — [[востраў]] з групы [[Лісіныя астравы|Лісіных астравоў]] у цэнтральнай частцы [[Алеуцкія астравы|Алеуцкіх астравоў]] ([[Аляска|штат Аляска]], [[ЗША]]). Плошча вострава 2722 км² (1051 кв. міль<ref name="geo">[https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/summary/1411520 Unalaska Island // USGS Planetary Science]((ref-en}}</ref>). Востраў гарысты, з [[ледавік]]амі і дзеючымі [[вулкан]]амі. Найвышэйшы пункт — вулкан Макушына (2036 м). Берагавая лінія звілістая, [[фіёрд]]авая. Расліннасць [[Субарктычны пояс|субарктычная]] лугавая і [[тундра]]вая. На востраве горад [[Уналашка (горад)|Уналашка]] і ваенна-марская база ЗША Датч-Харбар. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|16|Унала́шка||233|}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Унала́шка|503}} * Унала́шка // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 383. — 459 с. — 70 000 экз.{{ref-ru}} * {{крыніцы/ЭГС|Унала́шка|703}} * Уналяска (Уналашка) // Ужи — Фидель. — М. : Советская энциклопедия, 1956. — С. 231. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 44). == Спасылкі == * [http://www.igem.ru/museum/regions/ostrov-unalashka Остров Уналашка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240406091742/http://www.igem.ru/museum/regions/ostrov-unalashka |date=6 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // Руднf-петрfuhfabxys музей [[Інстытут геалогіі рудных радовішчаў, петраграфіі, мінералогіі і геахіміі РАН|Інстытута геалогіі рудных радовішчаў, петраграфіі, мінералогіі і геахіміі РАН|]] * [https://руни.рф/Уналашка_(остров) Уналашка (остров)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240406091742/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%A3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0_(%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2) |date=6 красавіка 2024 }} // Энциклопедия Руниверсалис{{ref-ru}} * [https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/summary/1411520 Unalaska Island // USGS Planetary Science]((ref-en}}{{v|6|4|2024}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Алеуцкія астравы]] mnaofqtxnyet6gfy6dtyxfqvrc0ehr6 0 215235 5193458 5183222 2026-09-06T07:13:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193458 wikitext text/x-wiki [[Выява:Крещение Руси.jpg|thumb|right|300px|«[[Хрышчэнне Русі, фрэска|Хрышчэнне Русі]]». Фрэска работы [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|Віктара Васняцова]] ў кіеўскім [[Уладзімірскі сабор (Кіеў)|Уладзімірскім саборы]] (1896).]] '''Хрышчэнне Русі''' — увядзенне ў [[Старажытнаруская дзяржава|Кіеўскай дзяржаве]] [[хрысціянства]] як [[Дзяржаўная рэлігія|дзяржаўнай рэлігіі]], ажыццёўленае ў канцы X стагоддзя князем [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімірам Святаславічам]]. Крыніцы даюць супярэчлівае датаванне хрышчэння<ref name="вехи истории">Русское православие: вехи истории / Науч ред. д.и.н. А. И. Клибанов. — М., 1989. — С. 17</ref>. Традыцыйна, следам за летапіснай храналогіяй, падзею адносяць да 988 года<ref name="litopys.org.ua">[http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat05.htm Повесть временных лет, Ипатьевский список]</ref> і лічыць пачаткам афіцыйнай [[Гісторыя Рускай царквы|гісторыі Рускай царквы]] (некаторыя даследчыкі думаюць, што [[хрышчэнне]] Русі адбылося пазней — у 990<ref name="вехи истории" /><ref>Рапов О. М. Официальное крещение князя Владимира Святославовича и киевлян / Русская церковь в IX — первой трети XII в. Принятие христианства. — М.: Высш. шк., 1988. — С. 208—254; 397.</ref><ref>Рапов О. М. О дате принятия христианства князем Владимиром и киевлянами. — [[Вопросы истории]], 1984, № 6, с. 44-45.</ref><ref name="Карташёв">[[Карташёв А. В.]] Очерки по истории русской церкви. Том I. Репринтное воспроизведение. YMCA-PRESS. Париж. 1959. — М.: Наука, 1991. — С. 114</ref> або 991 годзе<ref name="Карташёв" />). Шэраг аўтараў разумее пад гэтым паняццем таксама і працэс распаўсюджвання хрысціянства на Русі ў XI—XII стагоддзях<ref>''Отечественная история: История России с древнейших времен до 1917 года: энциклопедия.'' Редкол.: В. Л.&nbsp;Янин. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. Т. 3, стр. 151.</ref>. == Паняцце == Выраз «Хрышчэнне Русі» ёсць у [[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]: <blockquote> '''Пад 1074 годам.''' Быў таксама другі брат, імем Ерамей, які памятаў хрышчэнне зямлі Рускай<ref>[http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat09.htm Повесть временных лет, Ипатьевский список]</ref>. {{oq|cu|{{Script/Slavonic|Въ лѣто {{comment|҂ѕ҃ ф҃ п҃ в҃|6582}} · … Тако же и другыи братъ именемъ Єремѣи иже помнѧше крс҄щниє земли Руськои …}}}} </blockquote> Таксама ў «Аповесці мінулых гадоў» пад 6496 годам ад стварэння свету (прыкладна 988<ref>Поўнага супадзення з сучасным летазлічэннем няма з прычыны розніцы ў даце адліку новага года.</ref>) ёсць наступны тэкст (малітва князя Уладзіміра): <blockquote> '''Блаславёны Гасподзь Ісус Хрыстос, які палюбіў новых людзей, Рускую зямлю і прасвяціў яе хрышчэннем святым<ref name="litopys.org.ua"/>.''' {{oq|cu|{{Script/Slavonic|Въ лѣто ҂ѕ҃ ѵ҃ ч҃ ѕ҃ · Блгс҄нъ Гс҄ь Іс҄съ Хс҄ъ иже възлюби новꙑꙗ люди Рускую землю. и просвѣтити<ref>У [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскім летапісе]] тут стаіць "просвѣти".</ref> ю кр҃щениємь ст҃мь}}}} </blockquote> У расійскай гістарыяграфіі Новага часу паняцце ўпершыню ўжыта [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васілём Тацішчавым]] («хрышчэнне славян і Русі»)<ref>''[[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Татищев В. Н.]]'' История Российская, [http://www.magister.msk.ru/library/history/tatisch/tatis003.htm глава 3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929085710/http://www.magister.msk.ru/library/history/tatisch/tatis003.htm |date=29 верасня 2008 }}</ref> і [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалаем Карамзіным]] («хрышчэнне Расіі»)<ref>''[[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Карамзин Н. М.]]'' История Государства Российского. [http://www.magister.msk.ru/library/history/karamzin/kar01_09.htm Т.1, глава 9.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080928113840/http://www.magister.msk.ru/library/history/karamzin/kar01_09.htm |date=28 верасня 2008 }}</ref>. Разам з ім у літаратуры таксама ўжывалі і ўжываюць паняцці або абазначэнні «Асвета Русі», «увядзенне хрысціянства», «другая рэлігійная рэформа Уладзіміра» і інш. == Перадгісторыя == [[Выява:A03 Pribytie v Kiev episkopa.jpg|thumb|right|250px|Прыбыццё ў [[Кіеў]] епіскапа. Гравюра [[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф. А. Бруні]], 1839]] {{гл. таксама|Андрэй Першазваны|Паход русі на Царград, 860}} Шэраг аўтараў лічыць фактам<ref>Еп. Порфирий Успенский. ''Четыре беседы Фотия, святейшего патриарха Константинопольского''. СПб., 1863; Никон (Лысенко). ''«Фотиево» крещение славяно-россов и его значение в предыстории Крещения Руси'': ''Богословские труды''. Сборник № 29. М.,1989, стр. 27-40; Прот. Лев Лебедев. ''Крещение Руси''. Изд. МП, 1987, стр. 63 — 76.</ref><ref>''Парменов А.'' [http://www.pravoslavie.ru/put/060714150199 ''Русь у стен Царьграда''] // Православие.ру, 14.07.2005</ref><ref>Священник Виктор Кузнецов.[https://web.archive.org/web/20060224175842/http://www.zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/05/604/62.html ''Аскольдово крещение''] // Завтра. — № 24 (604). — 15.06.2005 г.</ref>, што князі [[Аскольд]] і [[Дзір]] з <!--Просьба не правіць «баляры» (камент першага аўтара артыкула), гэта зыходная балгарская форма пазнейшых «баяраў», не «боляры» як было тут раней, бо націск на «я» (камент пазнейшага беларусізатара :)).--> «балярамі» і нейкай колькасцю народа прынялі хрышчэнне ў Кіеве ад епіскапа, пасланага [[Патрыярх Канстанцінопальскі|канстанцінопальскім патрыярхам]] [[Фоцій I|Фоціем I]] на пачатку або сярэдзіне 860-х гадоў, неўзабаве па [[Паход русаў на Царград (860)|паходзе русаў на Канстанцінопаль у 860 годзе]]<ref>Митрополит Макарий. [http://krotov.info/history/makariy/makar122.html ИСТОРИЯ РУССКОЙ ЦЕРКВИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101221043345/http://krotov.info/history/makariy/makar122.html |date=21 снежня 2010 }}</ref>, па іншых крыніцах<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Byzanz/Kleinchroniken/Texts/text3_II.phtml 860/6368 (Инд. 8) после июня — 866/6374 (Инд. 14)]</ref> — у часы [[Васілій I Македанянін|Васіля I]] (867—886) і патрыярха [[Ігнацій, Патрыярх Канстанцінопальскі|Ігнація]] (867—877). Гэтыя падзеі часам называюць першым (Фоціевым, або Аскольдавым) хрышчэннем Русі. [[Выява:Radziwiłł Chronicle (miniatures of Olga of Kiev received and baptized in Constantinople).jpg|thumb|left|200px|Хрышчэнне Вольгі ў Царградзе. Мініяцюра з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]]]] [[Выява:PerovVG PervHristianKievGRM.jpg|thumb|right|250px|[[Васіль Рыгоравіч Пяроў|В. Р. Пяроў]]. «Першыя хрысціяне ў Кіеве». 1880. Карціна ілюструе тайныя сустрэчы хрысціян у язычніцкім Кіеве]] [[Выява:Vladimir2.jpg|thumb|left|200px|Гутарка Уладзіміра з грэчаскім філосафам аб хрысціянстве. [[Радзівілаўскі летапіс]]]] [[File:58-manasses-chronicle.jpg|thumb|left|200px|«Хрышчэнне русаў». Мініяцюра з сярэднебалгарскага перакладу летапісу Канстанціна Манасія (Маскоўскі перапіс ад 1345 г. знаходзіцца ў Дзяржаўным гістарычным музеі).]] [[Выява:Eggink VelKnVladimir.jpg|thumb|250px|[[Іван Ягоравіч Эгінк|І. Я. Эгінк]]. «Вялікі князь Уладзімір выбірае веру». 1822]] Першай з уладароў Кіеўскай дзяржавы, якія афіцыйна прынялі [[хрысціянства]] візантыйскага абраду, была княгіня [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга]]<ref>{{кніга |аўтар = Рыбаков Б. А. |загаловак = Киевская Русь и русские княжества XII—XIII вв. |месца = Москва |выдавецтва = Наука |год = 1982 |старонкі = 368 |ref = Рыбаков }}</ref> (па найбольш аргументаванай версіі, у 957 годзе, хоць прапануюць і іншыя даты). У 957 годзе Вольга з вялікім пасольствам здзейсніла афіцыйны візіт у [[Канстанцінопаль]], вядомы па апісанні прыдворных цырымоній імператарам [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанцінам Багранародным]] у творы «Цырымоніі», прычым яе суправаджаў святар Рыгор<ref>{{кніга | аўтар = Литаврин Г.Г. | загаловак = Византия, Болгария, Древняя Русь (IX — начало XII в.) | месца = Санкт-Петербург | выдавецтва = Алетейя | год = 2000 | старонкі = 208 | isbn = 5-89329-270-7 | ref = Литаврин }}</ref>. Імператар называе Вольгу ўладаркай ([[архантыса]]й) Русі, імя яе сына Святаслава (у пераліку світы пазначаны «''людзі Святаслава''») згадана без тытула. Вольга дабівалася хрышчэння і прызнання Візантыяй Русі як роўнай хрысціянскай імперыі. Пры хрышчэнні яна атрымала імя Алена. Аднак, на думку шэрага гісторыкаў, пра саюз удалося дагаварыцца не адразу<ref>{{кніга | аўтар = Литаврин Г.Г. | загаловак = Византия, Болгария, Древняя Русь (IX — начало XII в.) | месца = Санкт-Петербург | выдавецтва = Алетейя | год = 2000 | старонкі = 213 | isbn = 5-89329-270-7 | ref = Литаврин }}</ref>. У 959 годзе Вольга прыняла візантыйскае пасольства, але адмовілася паслаць на дапамогу Візантыі войска. У тым жа годзе яна адправіла паслоў да германскага імператара [[Атон I Вялікі|Атона I]] з просьбай даслаць епіскапаў і святароў і заснаваць царкву на Русі. Гэтая спроба сыграць на супярэчнасцях паміж Канстанцінопалем і Рымам аказалася ўдалай, Канстанцінопаль пайшоў на ўступкі, заключыў узаемавыгадны дагавор, а германскае пасольства на чале з біскупам Адальбертам вярнулася назад ні з чым. У 960 годзе на дапамогу грэкам адправілася войска русаў, якое ваявала на [[Крыт|Крыце]] супраць арабаў пад кіраўніцтвам будучага імператара [[Нікіфар II Фока|Нікіфара Фокі]]<ref>{{кніга | аўтар = Петрухин В.Я. | загаловак = Древняя Русь, IX в. - 1263 г. | месца = Москва | выдавецтва = АСТ | год = 2005 | старонкі = 83 | isbn = 5-17-028246-X | ref = Петрухин }}</ref><ref>{{кніга | аўтар = Литаврин Г.Г. | загаловак = Византия, Болгария, Древняя Русь (IX — начало XII в.) | месца = Санкт-Петербург | выдавецтва = Алетейя | год = 2000 | старонкі = 212 | isbn = 5-89329-270-7 | ref = Литаврин }}</ref>. Паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчавым]] (на аснове спрэчнага [[Іаакімаўскі летапіс|Іаакімаўскага летапісу]]), сімпатыі да хрысціян і хрысціянства праяўляў кіеўскі князь (972—978) [[Яраполк Святаславіч]], забіты [[варагі|варагамі]] загадам свайго брата [[Уладзімір I Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]]. Даныя археалогіі пацвярджаюць пачатак распаўсюджвання хрысціянства да афіцыйнага акту хрышчэння Русі. З сярэдзіны Х ст. у пахаваннях знаці сустракаюцца першыя нацельныя крыжы<ref>''Петрухин В. Я.'' Начало этнокультурной истории Руси IX—XI вв. М.; Смоленск, 1995. — С. 224.</ref>. Такія знаходкі вядомыя на могільніках ранніх гарадоў, дружынных цэнтраў і гандлёва-рамесных паселішчаў у [[Кіеў|Кіеве]], {{нп4|Гнёздаўскія курганы|Гнёздаве|ru|Гнёздовские курганы}}, {{нп4|Шастовіцкі археалагічны комплекс|Шастовіцы|ru|Шестовицкий археологический комплекс}}, {{нп4|Цімероўскі археалагічны комплекс|Цімерове|ru|Тимерёвский археологический комплекс}} і іншых.<ref>''Мусин А. Е.'' О распространении христианства в древней Руси IX—XIV веков на основе данных археологии и письменных источников // Исторический вестник. — № 6. — 2000. — С. 4-17.</ref> Таксама ў некаторых пахаваннях знаці, зробленых у язычніцкіх некропалях Х ст. у адмысловых драўляных «камерах», паглыбленых у зямлю, знойдзеныя свечкі, якія адлюстроўваюць хрысціянскія элементы пахавальнага абраду (Гнёздава<ref>''Авдусин Д. А., Пушкина Т. А.'' Три погребальные камеры из Гнездова // История и культура древнерусского города. — М., 1989. — С. 193—196</ref>, Цімерова<ref>''Недошивина Н. Г., Фехнер М. В.'' Погребальный обряд Тимеревского могильника // Советская археология. — 1985. — № 2. — С. 111</ref>, Шастовіца<ref>''Блифельд Д. I.'' Давньоруськi пам’ятники Шестовицы. — К., 1977. — С. 138—142.</ref>). === Выбар веры Уладзімірам === Племянныя культы не маглі стварыць адзіную дзяржаўную рэлігійную сістэму, бо паганскі пантэон не мог аб’яднаць вераванні ўсіх плямён Старажытнай Русі. Паводле «Аповесці мінулых гадоў», да хрышчэння князя Уладзіміра мела месца «выпрабаванне вер». У 986 годзе да князя Уладзіміра прыбылі паслы ад волжскіх булгар, якія прапанавалі яму перайсці ў іслам. Калі яны расказалі князю пра абрады, якія неабходна выконваць, у тым ліку і аб забароне на піццё віна, Уладзімір адказаў знакамітай фразай: «Русі ёсць весялосць піць», пасля чаго адхіліў прапанову булгар. Пасля іх у Кіеў прыбылі нямецкія місіянеры, пасланыя Ватыканам. Аднак рускі князь не захацеў прыняць ад іх хрышчэння. Наступнымі былі хазарскія яўрэі, якія прапаноўвалі Уладзіміру прыняць іўдаізм. У адказ на гэта ён, ведаючы што хазары была разгромлена яго бацькам Святаславам, спытаў, дзе іх зямля. Яўрэі былі вымушаны прызнацца, што ў іх няма сваёй зямлі — Бог рассеяў іх па іншых краінах. Уладзімір адмовіўся ад іўдаізму. Затым на Русь прыбыў візантыец, якога рускі летапісец за мудрасць назваў Філосафам. Ён расказаў рускаму князю аб біблейскай гісторыі і хрысціянскай веры. Аднак Уладзімір яшчэ не прыняў канчатковага рашэння і раіўся са сваімі бліжэйшымі баярамі. Было вырашана дадаткова выпрабаваць веру, пабываўшы на богаслужэннях у мусульман, у немцаў і ў грэкаў. Калі пасля наведвання Канстанцінопаля пасланцы вярнуліся ў Кіеў яны з захапленнем паведамілі князю: «Не ведалі дзе мы ёсць — на небе ці на зямлі». У выніку Уладзімір зрабіў выбар на карысць хрысціянства паводле грэчаскага абраду<ref>{{кніга | аўтар = Петрухин В.Я. | загаловак = Древняя Русь, IX в. - 1263 г. | месца = Москва | выдавецтва = АСТ | год = 2005 | старонкі = 95 | isbn = 5-17-028246-X | ref = Петрухин }}</ref>. == Хрышчэнне князя Уладзіміра і кіяўлян == [[Выява:Vasnetsov Bapt Vladimir.jpg|thumb|250px|«Хрышчэнне князя Уладзіміра». Фрэска працы [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|У. М. Васняцова]] ў кіеўскім [[Уладзімірскі сабор, Кіеў|Уладзімірскім саборы]]. Канец 1880-х]] Згодна з [[Аповесць мінулых гадоў|«Аповесцю мінулых гадоў»]], у 6496 годзе «ад стварэння свету» (гэта значыць прыблізна ў 988 годзе н.э.)<ref>Іншае датаванне і некалькі розныя абставіны хрышчэння князя і кіяўлян прыведзены ў «Пахвале князю рускаму Уладзіміру» [[Якаў Чарнарызец|Якава Мніха]] ([[XI стагоддзе]]), згодна з якой хрышчэнне кіяўлян трэба адносіць да [[990]] года, «у трэцяе лета» пасля асабістага хрышчэння князя. Так, [[Алег Міхайлавіч Рапаў|А. М. Рапаў]] меркаваў (Рапов О. М. ''О дате принятия христианства князем Владимиром и киевлянами.'' — «Вопросы истории», 1984, № 6), што Уладзімір, будучы ўжо ахрышчаным, авалодаў [[Херсанес Таўрычаскі|Херсонам]] у канцы красавіка — пачатку мая 990 года, а хрышчэнне кіяўлян адбылося ў канцы ліпеня — пачатку жніўня таго ж года.</ref> [[Вялікія князі Кіеўскія|кіеўскі князь]] [[Уладзімір Святаславіч]] прыняў рашэнне [[Хрышчэнне|хрысціцца]] ад [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай Царквы]]. Пасля чаго, ва ўладарства [[Васіль II Балгарабойца|Васіля II]] і [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] Багранародных, прысланае канстанцінопальскім патрыярхам [[Мікалай II Хрысаверг|Мікалаем II Хрысавергам]] духавенства ахрысціла кіеўскіх людзей у [[Днепр|Дняпры]] і (або) [[Пачайна (рака)|Пачайне]]. Паводле [[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]], князь у час хрышчэння свайго народа ўзнёс малітву: {{цытата|Боже великий, сотворивый небо и землю! При́зри на новыя люди сия и даждь им, Господи, уведети Тебе, истиннаго Бога, якоже уведеша Тя страны христианския, и утверди в них веру праву и несовратну, и мне помози, Господи, на супротивнаго врага, да надеяся на Тя и Твою державу, побежю козни его!}} [[Выява:Храм святого Владимира 4.jpg|thumb|left|200px|[[Уладзімірскі сабор, Херсанес Таўрычаскі|Уладзімірскі сабор]] у [[Херсанес Таўрычаскі|Херсанесе]] са статуяй [[Андрэй Першазваны|Андрэя Першазванага]] на пярэднім плане]] [[Выява:Lebedev baptism.jpg|thumb|right|250px|[[Клаўдзій Васільевіч Лебедзеў|К. В. Лебедзеў]]. «Хрышчэнне кіяўлян»]] Многія гісторыкі адносяць хрышчэнне самога Уладзіміра да 987 года. Па візантыйскіх і арабскіх крыніцах, у 987 годзе Канстанцінопаль заключае з Руссю саюз для падаўлення бунту [[Варда Фока Малодшы|Варды Фокі]]. Умовай князя быў шлюб з царэўнай [[Ганна Візантыйская|Ганнай]], сястрой імператараў Васіля і Канстанціна, — які не адпавядаў звычайным патрабаванням рамейскіх васілеўсаў і іх статусу. Тады, у разгар вайны з Вардам Фокам Уладзімір напаў на [[Херсанес Таўрычаскі|Херсанес]], візантыйскі горад у Крыме, і авалодаў ім, у пагрозу Царграду. Імператары пагадзіліся на шлюб Ганны з Уладзімірам пры ўмове яго папярэдняга хрышчэння, што Уладзімір і зрабіў, прыняўшы ў хрышчэнні імя Васіль — па сваім хросным бацьку імператары [[Васіль II Балгарабойца|Васілію II]]; тады Уладзімір («вдасть же за вено Корсунь греком царицы деля») «даў жа як [[Вена (права)|вена]] Херсанес грэкам царыцы дзеля». З візантыйскіх хронік пра «хрышчэнні Русі» ў 988 годзе паведамляе толькі «Ананім Бандуры», у якім перадаецца сюжэт пра выбар вер князем Уладзімірам, і «Ватыканская хроніка»: <blockquote> У годзе 6496 [988] быў ахрышчаны Уладзімір, які хрысціў <!--Просьба не правіць «Расія» — транслітарацыя {{lang-el|Ρωσία}} (камент першага аўтара артыкула); тут транслітарацыя «Росія» з націскам на «о» (камент пазнейшага беларусізатара).-->Росію<ref name="Vatik"/>. </blockquote> Апошняе паведамленне, імаверна, — зваротны пераклад з «Аповесці мінулых гадоў»<ref name="Vatik">Цит по: [http://www.lants.tellur.ru/history/DRSZI/II.3.htm ''М. В. Бибиков'' Когда была крещена Русь? взгляд из Византии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304220721/http://www.lants.tellur.ru/history/DRSZI/II.3.htm |date=4 сакавіка 2016 }} // Древняя Русь в свете зарубежных источников. М.,2003. С.108-109.</ref>. Агулам, у візантыйскай літаратуры падзея 988 года засталася практычна незаўважанай, бо, па ўяўленнях грэкаў, навяртанне Русі ў хрысціянства адбылося стагоддзем раней<ref name="Petrush">Петрушко В. И. ''История Русской Церкви с древнейших времен до установления патриаршества: учебное пособие.'' — М.: Издательство ПСТГУ, 2007, стр. 30.</ref>. Першы сярод мітрапалітаў кіеўскіх русін паходжаннем [[Іларыён Кіеўскі|Іларыён]] (XI ст.) так тлумачыў матывы князя Уладзіміра:<ref>[http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4868 «{{unicode|О законѣ Моисѣомъ данѣѣмъ, и о благодѣти и истинѣ Исусомъ Христомъ бывшии. И како законъ отиде, благодѣть же и истина всю землю исполни, и вѣра въ вся языкы простреся и до нашего языка рускаго, и похвала кагану нашему Влодимеру, от негоже крещени быхомъ и молитва къ богу от всеа земли нашеа}}»] текст по: ГИМ, Синод. собр., № 591.</ref> <blockquote> {{unicode|<…> и въсиа разумъ въ сердци его, яко разумѣти суету идольскыи льсти и възыскати единого Бога, сътворьшааго всю тварь видимую и невидимую. Паче же слышано ему бѣ всегда о благовѣрьнии земли Гречьскѣ, христолюбиви же и сильнѣ вѣрою, како единого Бога въ Троици чтуть и кланяются, како въ них дѣются силы и чюдеса и знамениа, како церкви людии исполнены, како веси и гради благовѣрьни вси въ молитвах предстоять, вси Богови прѣстоять. И си слышавъ, въждела сердцемь, възгорѣ духомъ, яко быти ему христиану и земли его}} </blockquote> == Устанаўленне царкоўнай арганізацыі ў Кіеве == {{Асноўны артыкул|Кіеўская мітраполія да 1458}} У XX стагоддзі была выказана і падтрымана некаторымі царкоўнымі гісторыкамі (М. Д. Прыселкавым<ref>М. Д. Приселков. ''Очерки по церковно-политической истории Киевской Руси X—XII вв.'' С.-Петербург, 1913</ref> і [[Антон Уладзіміравіч Карташоў|А. Карташовым]]) гіпотэза аб тым, што пры Уладзіміры Кіеўская Царква знаходзілася ў кананічнай залежнасці ад Охрыдскай іерархіі [[Балгарская праваслаўная царква|Балгарскай Царквы]], якая ў той час нібыта валодала [[аўтакефалія]]й (што не адпавядае агульнапрынятым фактам), большасць даследчыкаў не схільна яе падзяляць. У рускіх летапісных крыніцах фігуруе некалькі розных імён першага [[Мітрапаліты кіеўскія|кіеўскага мітрапаліта]]<ref>Так, у «Аповесці мінулых гадоў» першае ўпамінанне — пад [[1039]]/[[1040]] годам — мітрапаліта [[Феапемпт]]а; жыційныя помнікі, прысвечаныя святым [[Святыя Барыс і Глеб|Барысу і Глебу]] палавіны XI стагоддзя называюць імя мітрапаліта [[Іаан I, мітрапаліт кіеўскі|Іаана I]] (верагодна, папярэдніка Феапемпта); розныя рэдакцыі Царкоўнага статута князя Уладзіміра (прыкладна XIII стагоддзе) у якасці мітрапаліта, «прыведзенага» князем Уладзімірам «ад Фотея Патрыярха», называюць альбо «Міхаіла», альбо «Леон(т)а»; некаторыя грэчаскія крыніцы (трактат «Аб перамяшчэннях епіскапаў», Царкоўная гісторыя Нікіфара Каліста) кажуць аб пераводзе пры імператары [[Васілій II Балгарабойца|Васіліі II]] «у <!-- Просьба не правіць» Расія «: транслітарацыя грэч. Ρωσία -->Расію» мітрапаліта [[Севастыя Армянская|Севастыі]] Феафілакта.</ref>. У Рускай царкве ў XVI стагоддзі зацвердзілася традыцыя лічыць ім грэчаскага (або сірыйскага) мітрапаліта [[Міхаіл, мітрапаліт кіеўскі|Міхаіла (Сірыйца)]], які ў месяцаслове называецца «першым мітрапалітам Кіеўскім»<ref>[http://days.pravoslavie.ru/Life/life1631.htm Святитель Михаил, митрополит Киевский] на сайте [[Православие.Ru]]</ref>. Мітрапаліту Міхаілу прыпісваюць заснаванне [[Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр|Залатаверха-Міхайлаўскага манастыра]] ў Кіеве, а манахам, якія прыбылі з ім, — заснаванне манастыра, які пазней называўся [[Межыгорскі манастыр|Кіева-Межыгорскім]]. == Хрышчэнне іншых зямель Кіеўскай дзяржавы == {{Main | Хрышчэнне Ноўгарада}} Вядома, што першымі епіскапскімі кафедрамі, акрамя Кіева, была [[Наўгародская епархія|Наўгародская]], а таксама, магчыма, [[Чарнігаў]]ская і [[Уладзімір-Валынскі|Уладзімір-Валынская]] і Белгародская (цяпер паселішча [[Белагародка]] пад Кіевам), [[Полацкая епархія]], [[Пераяслаў-Хмяльніцкая епархія|Пераяслаўская епархія]]. На частцы тэрыторый хрысціянства ўводзілася сілай; пры гэтым знішчаліся культавыя збудаванні язычнікаў, хто супраціўляўся падвяргаліся рэпрэсіям<ref>''Шахматов А. А.'' Повесть временных лет, т.1. Вводная часть. Текст. Примечания. Пг., 1916.</ref><ref>Гальковский Н. М. Борьба христианства с остатками язычества в Древней Руси. В 2-х томах. Репринт. 1913, 1916 гг.</ref>. Аднак трэба мець на ўвазе, што супраціўленне хрышчэнню мела ў пераважнай большасці выпадкаў, па сутнасці, ''палітычны, антыкіеўскі аспект, чым антыхрысціянскі'' (гл. напрыклад, артыкул ''[[Хрышчэнне Ноўгарада]]''), хаця мелі месца і іншыя, акрамя палітычнага, аспекты: сацыяльны, культурны, бытавы і інш.; прычым рэлігійны аспект адыгрываў зусім не галоўную ролю<ref>Так ці іначай, галоўнае язычніцкае бажаство (Пярун), якое процістаяла арганізацыйна царкве, не мела трывалых каранёў ні ў насельніцтва, ні ў жрэцтва. Калі ж княжацкае асяроддзе адмовілася ад яго, яно не магло стаць сцягам колькі-небудзь масавых антыхрысціянскіх рухаў. Ва ўсякім выпадку, праяў рэлігійнага фанатызму мы нідзе не бачым. Праўда, у Ноўгарадзе змена рэлігій адбылася цяжэй, чым у Кіеве. Але і за гэтым стаяў не столькі фанатызм, колькі '' традыцыйны палітычны сепаратызм Ноўгарада ''. У іншых месцах трымаліся паганства, але не абавязкова Перуна. — гл. '' Кузьмин А. Г.'' Падение Перуна. Становление христианства на Руси. Издательство: М.: Молодая гвардия, 1988 — ISBN 5-235-00053-6 стр.186</ref><ref>''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. Издательство: М.: Русский издательский центр, 2012 — ISBN 978-5-4249-0005-1 стр.54-55</ref>. Так, згодна з паведамленнем [[Іаакімаўскі летапіс|Іаакімаўскага летапісу]], пацверджаным археалагічнымі дадзенымі XX стагоддзя, Ноўгарад аказаў актыўнае супраціўленне ўвядзенню хрысціянства: ён быў ахрышчаны ў 990 годзе епіскапам [[Іаакім Карсунянін|Іаакімам]] і [[Спіс наўгародскіх пасаднікаў|наўгародскім пасаднікам]] [[Верабей Стаянавіч|Вераб’ём Стаянавічам]] пры ваеннай дапамозе кіеўскага ваяводы [[Дабрыня|Дабрыні]] (брат мацеры князя Уладзіміра — [[Малуша|Малушы]]) і [[тысяцкі|тысяцкага]] [[Пуцята, тысяцкі|Пуцяты]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Татищев В. Н.]]|загаловак=История Российская|том=1|старонкі=113}} ([http://az.lib.ru/t/tatishew_w_n/text_0070.shtml Текст])</ref><ref>{{cite web|author=[[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Соловьёв С. М.]] |url=http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Solov/07.php|title=История России с древнейших времён.|place= СПб.|publisher=Издание Высочайше утвержденного Товарищества «Общественная польза»|year=1896|access-date=2014-06-12}}</ref><ref name="ReferenceB">''[[Алег Міхайлавіч Рапаў|Рапов О. М.]]'' [http://annales.info/rus/novgorod/krest.htm#_ftnref41 О времени крещения населения Новгорода Великого] // [[Вестник МГУ]]. История. — 1988. — № 3.</ref><ref>''[[Алег Міхайлавіч Рапаў|Рапов О. М.]]'' Русская церковь в IX — первой трети XII в. Принятие христианства. — М.: Русская панорама, 1998</ref><ref>Падаўленне мяцяжу наўгародскіх вешчуноў дало, на думку даследчыкаў, паходжанне наўгародскай прымаўцы: «Путята крести мече́м, а Добрыня огне́м» — гл. ''Русский биографический словарь.'' — СПб, 1905, Т. 6. — С. 484.</ref>. На [[фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскай]] перыферыі таго часу — у [[Растоў|Растове]] і [[Мурам]]е супраціўленне ўвядзенню хрысціянства, згодна з традыцыйнай царкоўнай гісторыяй, працягвалася да XII стагоддзя: два першыя епіскапы, пасланыя ў Растоў, былі выгнаны, трэці — [[Лявонцій Растоўскі|св. Лявонцій]] — шмат зрабіў для зацвярджэння хрысціянскай веры ў Растове. Супраціўленне хрышчэнню было таксама адным з фактараў, якія ўзмацнялі [[славянская каланізацыя Паўночна-Усходняй Русі|славянскую каланізацыю Паўночна-Усходняй Русі]], куды перасяляліся стойкія прыхільнікі язычніцтва. Канчаткова растаўчане былі ахрышчаны толькі толькі епіскапам [[Ісая, епіскап Растоўскі|Ісаем]] († 15 мая [[1090]])<ref>[http://www.saints.ru/i/Isaiya_episkop_Rostovskii.html Исаия, епископ Ростовский.]</ref>, які ўзышоў на кафедру ў [[1078]] годзе. Да 1070-х гг., мабыць, адносяцца і падзеі, апісаныя ў [[Жыціе Аўрамія Растоўскага|«Жыціі»]]<ref>[http://halkidon2006.narod.ru/saints/avr33.htm Житие преподобного отца нашего Аврамия Ростовского.]</ref><ref>[http://www.krotov.info/acts/11/3/avraam_rostov.htm Житие и подвизи и чудотворение преподобнаго и богоноснаго отца нашего Авраамия архимандрита Богоявленскаго ростовскаго чудотворца.]</ref> [[Аўрамій Растоўскі|Аўрамія Растоўскага]], у тым ліку знішчэнне ім ідала [[Вялес]]а, на месцы якога быў узведзены [[Аўраміеў Богаяўленскі манастыр|Богаяўленскі манастыр]]. Згодна з ісландскімі сагамі, [[Полацк]] быў ахрышчаны каля [[1000]] года ісландскім вікінгам-хрысціянінам [[Торвальд Кодрансан|Торвальдам Вандроўнікам]], які атрымаў ад канстанцінопальскага Імператара [[Васілій II Балгарабойца|Васіля II]] грамату «паўнамоцнага прадстаўніка Візантыі ў рускіх гарадах Усходняй Балтыкі»<ref name="Джаксон08">{{кніга | аўтар=Джаксон Т. Н. | загаловак=Austr í görðum. Древнерусские топонимы в древнескандинавских источниках | глава= 8. «Palteskja ok þat ríki allt, er þar liggr til» | месца={{М.}} | выдавецтва=Языки славянской культуры | год=2001 | серыя=Studia historica. Series minor | спасылка=http://www.ulfdalir.narod.ru/literature/Jackson_T_Austr/p8.htm | isbn=5-94457-022-9}}</ref>. == Наступствы прыняцця хрысціянства == === Цывілізацыйнае значэнне === Цывілізацыйнае значэнне хрышчэння Русі велізарна. Вядомы філолаг [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапароў]], ацэньваючы значэнне прыняцця хрысціянства для [[Руская цывілізацыя|Рускай цывілізацыі]], піша<ref>''Топоров В. Н.'' Язык и культура: об одном слове-символе // [http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1986(1988).pdf Балто-славянские исследования. 1986.] — М.: [[Навука, выдавецтва|Наука]], 1988. — С. 3.</ref>: {{цытата|Гэтыя дзве падзеі [прыняцце хрысціянства Руссю і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвой]]], якія адыгралі выключную ролю ў гісторыі гэтых краін і прадвызначылі на многія стагоддзі іх месца ў гісторыі, гэта трэба расцэньваць і як падзеі сусветнага характару... Прыняцце хрысціянства на Русі не толькі далучыла да ўжо хрысціянскага свету самую вялікую і самую аддаленую частку адзінай прасторы - Усходнюю Еўропу, але і тым самым у гістарычна найбліжэйшай будучыні адкрыла новы велізарны свет, які павінен быў хрысціянізавацца з дапамогай рускіх хрысціян, «[[Прытча пра работнікаў у вінаградніку|працаўнікоў адзінаццатай гадзіны]]»... І якія б ні былі наступныя лёсы хрысціянства ва Усходняй Еўропе, яго спадчына стала неад'емнай часткай духоўнай культуры і тут, - магчыма, '''асабліва''' тут. {{oq|ru|Эти два события [принятие христианства Русью и [[Великое княжество Литовское|Литвой]]], сыгравшие исключительную роль в истории этих стран и предопределившие на многие столетия их место в истории, должны расцениваться и как события вселенского характера… Принятие христианства на Руси не только приобщило к уже христианскому миру наиболее обширную и самую отдалённую часть единого пространства — Восточную Европу, но и тем самым в исторически ближайшем будущем открыло новый огромный мир, который должен был христианизироваться с помощью русских христиан, «[[Притча о работниках в винограднике|тружеников одиннадцатого часа]]»… И каковы бы ни были последующие судьбы христианства в Восточной Европе, его наследие стало неотменимой составной частью духовной культуры и здесь, — может быть, '''особенно''' здесь.}}}} === Палітычныя наступствы === Хрышчэнне Русі адбылося да канчатковага [[Раскол хрысціянскай царквы 1054 года|расколу]] [[Рымска-каталіцкая царква|Заходняй]] і [[Праваслаўе|Усходняй]] цэркваў, але ў перыяд, калі ён ужо цалкам выспеў і праявіўся як у [[дагматыка|веравучэнні]], так і ва ўзаемаадносінах царкоўнай і свецкай улад. У візантыйскай царкоўна-дзяржаўнай правасвядомасці [[Імператар]] (''[[Басілеўс]]'') мысліўся як Захавальнік і Вярхоўны Абаронца [[Праваслаўе|праваслаўя]] (эпістыманарх), і такім чынам, як адзіны самадзержац (аўтакратар) ўсіх праваслаўных народаў. Кіраўнікі іншых хрысціянскіх народаў (дзяржаў) атрымлівалі ад яго тытулы архонтаў, князёў, стольнікаў. Такім чынам, прыняўшы хрышчэнне ад рамеяў (візантыйцаў), Уладзімір уключыў Русь у арбіту візантыйскай дзяржаўнасці<ref>''Карташёв А. В.'' [http://www.krotov.info/library/k/kartash/kart102.html История русской Церкви. Распространение христианства.] // Церковное управление в киевский период.</ref><ref>14.3. Источники церковного права государственного про­исхождения. // ''Цыпин В. А.'' [http://www.klikovo.ru/db/book/msg/4168 Церковное право] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130513064018/http://www.klikovo.ru/db/book/msg/4168 |date=13 мая 2013 }}</ref>. Так, Кіеўскаму вялікаму князю ў XII стагоддзі ў Канстанцінопалі прысвойваўся сціплы прыдворны тытул стольніка<ref>30.1. Русская Церковь в юрисдикции Константинопольско­го Патриархата.] // ''Цыпин В. А.'' [http://www.klikovo.ru/db/book/msg/4168 Церковное право] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130513064018/http://www.klikovo.ru/db/book/msg/4168 |date=13 мая 2013 }}</ref>. Кіеўская ж мітраполія ў Канстанцінопальскіх дыптыхах займала месца ў шэрагу апошніх: у найстаражытнейшым з іх — 61-е, а ў больш познім, складзеным пры [[Андронік II Палеалог|Андроніку II Палеалогу]] (1306—1328) — 77-е месца. Мітрапаліт [[Платон (Леўшын)]] у пачатку XIX стагоддзя бачыў асаблівае значэнне ў прыняцці хрысціянства з Канстанцінопаля (а не Рыма)<ref>''Преосвященный Платон, Митрополит Московский.'' Краткая Церковная Российская История. — М.: Синодальная типография, 1805. — С. 15—16.</ref>: {{цытата|«Вялікую падзяку абавязана Расія ўзносіць Пастыраначальніку Хрысту, што не агарнуў яе цемрай захаду, то ёсць, што не падпала яна пад ярмо западныя Рымскай Царквы, дзе ўжо ў гэты час, па многіх забабонах і прысваеннях Пап сабе неабмежаванай улады, і па духу ва ўсім свецкаму, а не евангельскаму, усё амаль было перавернута. Аслабаніў нас Гасподзь ад гэтых сетак; хоць захад антыхрыставым намаганнем усяляк пяўся нас сабе пакарыць, як потым гэта будзе больш відаць.» {{oq|ru|«Великое благодарение обязана Россия воссылать Пастыреначальнику Христу, что не объял её мраком запада, то есть, что не подверглась она игу западныя Римския церкви, где уже в сие время, по многим суевериям и присвоениям Пап себе неограниченной власти, и по духу во всём мирскому, а не Евангельскому, всё почти было превращенно. Свободил нас Господь от сих сетей; хотя запад Антихристовым усилием всемерно тщался нас себе покорить, как впоследствии сие будет более видимо.»}}}} === Культурныя наступствы === Прыняцце хрысціянства садзейнічала развіццю дойлідства і жывапісу ў сярэдневяковых яе формах, пранікненню візантыйскай культуры як спадчынніцы антычнай традыцыі. Асабліва важным было распаўсюджванне кірылічнай пісьменнасці і кніжнай традыцыі: іменна пасля хрышчэння Русі ўзніклі першыя помнікі старажытнарускай пісьмовай культуры. [[Выява:Князь Глеб Святославович убивает волхва на Новгородском вече.jpg|thumb|250px|<center>«Князь [[Глеб Святаславіч, князь наўгародскі|Глеб Святаслававіч]] забівае [[Вяшчуны|вешчуна]] на Наўгародскім вечы (Княжы суд)», 1898 год.<br />[[Андрэй Пятровіч Рабушкін|А. П. Рабушкін]]<center>]] Прыняцце хрысціянства як дзяржаўнай рэлігіі непазбежна цягнула ліквідацыю [[славянская міфалогія|язычніцкіх культаў]], якія карысталіся да таго [[Вялікі князь|вялікакняжацкай]] падтрымкаю. Духавенства асуджала язычніцкія абрады і святы (некаторыя з іх захоўваліся доўгі час з прычыны таго, што некаторымі даследчыкамі кваліфікуецца як [[рэлігійны сінкрэтызм]] ці дваяверства<ref>[http://scepsis.ru/library/id_1807.html Крещение Руси и двоеверие] // ''Никольский Н. М.'' История русской церкви. — 3-е изд. — М.: Политиздат, 1985. — 448 с.</ref>). Разбураліся культавыя збудаванні — [[ідал]]ы, [[капішча|капішчы]]<ref>Архіепіскап [[Макарый, мітрапаліт Маскоўскі і ўсяе Русі|Макарый]]: «<…> яко же и во всей Рускои земли было до крещения, еже мы прияхом от святого великого князя Владимера святое креще­ние: во всей Рускои земли скверные молбища идольские разорены тогда» (Послание архиепископа Макария великому князю Ивану Васильевичу. 1534 г. // [[Полное собрание русских летописей]]. Т. 5. Вып. 1. С. 141—142.)</ref>. На думку некаторых даследчыкаў, якія абапіраюцца на «[[Аповесць мінулых гадоў]]», «паўстанне [[вяшчун|вешчуноў]]» ва Уладзіміра-Суздальскай Русі ў 1024 (а таксама ў 1071) суправаджалася дзеяннямі і забойствамі, якія мелі рытуальны характар<ref name="§ 5">[http://www.history.pu.ru/biblioth/russhist/histruss/02.htm Гл. II, § 5.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080104193743/http://www.history.pu.ru/biblioth/russhist/histruss/02.htm |date=4 студзеня 2008 }} // ''Дворниченко А. Ю., Кащенко С. Г., Флоринский М. Ф.'' Отечественная история (до 1917 г.). — М., 2002</ref>. Яраслаў Мудры «жорстка расправіўся з вешчунамі, каб навесці парадак у данніцкіх абласцях»<ref name="§ 5"/>; у 1070-х гадах у Ноўгарадзе вяшчун быў забіты дружынай князя Глеба («гэта быў рэлігійны і бытавы канфлікт, пераплецены з барацьбой супраць улады Кіева»)<ref name="§ 4">[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Dvor/02.php Гл. II, § 4.] // ''Дворниченко А. Ю., Кащенко С. Г., Флоринский М. Ф.'' Отечественная история (до 1917 г.). — М., 2002</ref> (гл. [[Суздальскае паўстанне 1024 года]]). == Ацэнкі ў гістарыяграфіі == === У царкоўнай гістарыяграфіі (гісторыі Царквы) === У [[Святы Рускай праваслаўнай царквы|месяцаслове]] [[Гісторыя Рускай царквы|Рускай Царквы]] ніколі не было і няма штогадовага (устаноўленага [[богаслужэбны статут|богаслужэбным Статутам]]) [[Праваслаўныя святы|успаміну]] ў гонар падзей 988—989 гадоў. Аднак, у сувязі са святкаваннем 1 жніўня [[Выходжанне (вынясенне) святых дрэў Жыватворнага Крыжа Гасподняга|Выходжання святых дрэў Жыватворнага Крыжа Гасподняга]] (Першага Спаса), ёсць меркаванне, што ўстаноўлены рускім богаслужэбным Статутам «хросны ход на крыніцы» ў гэты дзень устаноўлены ў памяць хрышчэння Русі<ref>С. В.&nbsp;Булгаков. ''Настольная книга для священно-церковно-служителей''. Киев, 1913, стр. 291 (примечание).</ref>. Аж да пачатку XIX стагоддзя ў Расіі не было гісторыі Рускай Царквы як навуковай галіны або вучэбнай дысцыпліны: першай сістэматычнай працай стала «Кароткая Царкоўная Расійская Гісторыя» мітрапаліта Маскоўскага [[Платон (Леўшын)|Платона (Леўшына)]] (М., 1805 у 2-х ч.). Царкоўны гісторык пачатку XXI стагоддзя У. І. Петрушко пісаў: "Дзіўна, але грэчаскія аўтары наогул не ўпамінаюць нават пра такую эпахальную падзею, як хрышчэнне Русі пры святым Уладзіміры. Зрэшты, у грэкаў былі свае прычыны: епархія <!-- «Росія» транслітарацыя грэч. Ρωσία -->"Росія" фармальна была адкрыта стагоддзем раней."<ref name="Petrush"/> [[Расійская імперыя|Руская]] царкоўна-гістарычная літаратура XIX — пачатку XX стагоддзя гісторыю хрысціянства ў Расіі і Рускай царквы звычайна разглядала пачынаючы з I стагоддзя, звязваючы яе з дзейнасцю апостала Андрэя Першазванага. Так, адзін з найбольш аўтарытэтных царкоўных гісторыкаў канца XIX стагоддзя [[Яўген Еўсігнеевіч Галубінскі|Я. Е. Галубінскі]] першы раздзел свайго фундаментальнага даследавання «Гісторыя Рускай Царквы» абазначыў як «Хрысціянства на Русі да Св. Уладзіміра»<ref name="GoubIst">Е.&nbsp;Голубинский. ''История Русской Церкви.'' М., 1901, Том I (репринт — М. 2002), стр. 1—104.</ref>. Найбольш аўтарытэтны рускі царкоўны гісторык мітрапаліт [[Макарый (Булгакаў)]] прысвячае гісторыі хрысціянства ў Расіі да 988 года першыя 2 часткі сваёй асноўнай працы<ref>Макарий (Булгаков), митрополит Московский и Коломенский. [http://www.magister.msk.ru/library/history/makary/makary.htm ''История Русской церкви'' 12 томов. СПб, 1883.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081014182514/http://www.magister.msk.ru/library/history/makary/makary.htm |date=14 кастрычніка 2008 }}</ref>. Для абазначэння ж таго, што адбылося ў Кіеве ў канцы X стагоддзя выкарыстоўваліся розныя тэрміны (гэта значыць не існавала ўстоянай тэрміналогіі): «агульнае Рускай зямлі хрышчэнне пры Святым Уладзіміры»<ref>Преосвященный Платон Митрополит Московский. ''Краткая Церковная Российская История''. М. — Синодальная типография, 1805, стр. 21: Глава IV «О общем Руския земли крещении при Святом Владимире».</ref>, «схіленне князя Уладзіміра»<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/history/makary/mak1204.htm ''История Русской церкви''. Том 1. Часть 2. Глава IV] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081202001931/http://www.magister.msk.ru/library/history/makary/mak1204.htm |date=2 снежня 2008 }} Макарий (Булгаков), митрополит Московский и Коломенский.</ref>, «канчатковае ўстройства Праваслаўнай Царквы ў Расіі пры святым Уладзіміры і Яраславе»<ref>Е. И.&nbsp;Смирнов. ''История Христианской Церкви.'' ТСЛ, 2007 (по изданию 1915 года), стр. 448. — арыгінал быў выдадзены як падручнік для [[Духоўная семінарыя|духоўных семінарый]]</ref>. Сам князь Уладзімір звычайна называўся «асветнікам»<ref>[http://www.pravoslavie.ru/put/070207123754 Архиепископ Аверкий (Таушев). ''Крещение Руси и заветы…'']</ref><ref>[http://ccel.org/contrib/ru/History/History1.html Граф М. В.&nbsp;Толстой. ''Рассказы из истории Русской Церкви'']</ref>, як ён называецца і ў складзеным у канцы XIX стагоддзя [[акафіст|акафісце]] яму<ref name="Akaf">[http://molitva-1.narod.ru/akaf_06.htm Акафист святому равноапостольному князю Владимиру]</ref>. Афіцыйнае выданне Маскоўскай патрыярхіі ў 1971 годзе пісала<ref>''50-летие восстановления патриаршества.'' // [[Журнал Московской Патриархии]]. Специальный выпуск. М. 1971, стр. 25.</ref>: {{цытата|«Па паданні, прамяні хрысціянскай веры асвяцілі межы Расіі ўжо ў першыя дзесяцігоддзі хрысціянства. Пачатак хрысціянізацыі Русі гэта паданне звязвае з іменем святога апостала Андрэя Першазванага, які быў на Кіеўскіх гарах <...> У 954 годзе прыняла хрышчэнне княгіня Кіеўская Вольга. Усё гэта падрыхтоўвала найвялікшыя падзеі ў гісторыі рускага народа - хрышчэнне князя Уладзіміра і наступнае за гэтым у 989 годзе хрышчэнне Русі.» {{oq|ru|«По преданию, лучи христианской веры озарили пределы России уже в первые десятилетия христианства. Начало христианизации Руси это предание связывает с именем святого апостола Андрея Первозванного, бывшего на Киевских горах <…> В 954 году приняла крещение княгиня Киевская Ольга. Всё это подготавливало величайшие события в истории русского народа — крещение князя Владимира и последовавшее за этим в 989 году крещение Руси.»}}}} Указанне 989 (а не 988) года адпавядала пераважнаму ў той час погляду ў савецкай гістарычнай навуцы аб тым, што падзея адбылася пасля 988 года<ref name="BSE">[http://bse.sci-lib.com/article066246.html Крещение Руси] [[Большая советская энциклопедия|БСЭ]]. М., 1973, Т. 13, стр. 1241.</ref>. Аднак, у «Праваслаўным царкоўным календары» на 1983, калі пачалася падрыхтоўка да святкавання «1000-годдзя Хрышчэння Русі», даваўся 988 год, а падзеі надавалася значэнне пачатку працэсу: «Хрышчэнне кіяўлян у 988 годзе дало пачатак зацвярджэнню хрысціянства ва ўсёй Рускай зямлі»<ref>''Православный церковный календарь 1983.'' М. — Издание Московской Патриархии, 1982, стр.2.</ref>. Юрыдычна афіцыйны ''Грамадзянскі Статут РПЦ'', зарэгістраваны ў [[Міністэрства юстыцыі Расійскай Федэрацыі|Міністэрстве юстыцыі]] [[РСФСР]] [[30 мая]] [[1991]] года (пазнейшыя не публікаваліся), абвяшчаў: «Руская Праваслаўная Царква вядзе сваё гістарычнае быццё ад Хрышчэння Русі, што мела месца ў 988 годзе ў Кіеве пры вялікім князю Уладзіміры»<ref>''[http://jmp.ru/ ЖМП]'' 1991, № 10, стр. 11—13</ref><ref>[http://www.pagez.ru/olb/327.php Гражданский устав Русской Православной Церкви (1991 г.)]</ref>. == Гл. таксама == * {{нп5|Гісторыя Рускай царквы||ru|История Русской церкви}} * [[Праваслаўе ў Беларусі]] == Зноскі == {{reflist|3}} == Літаратура == ; Навуковая * {{артыкул |аўтар=Алексеев С. В. |загаловак=Крещение Руси: Источники против интерпретаций |спасылка=http://apologetics.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=80:2011-07-27-18-43-19&catid=39:2011-07-26-20-26-05&Itemid=64 |выданне=Историческое обозрение |месца=М. |выдавецтва=ИПО |год=2004 |выпуск=5 |старонкі=20 – 33 |ref=Алексеев |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310211940/http://apologetics.ru/index.php?catid=39:2011-07-26-20-26-05&id=80:2011-07-27-18-43-19&itemid=64&option=com_content&view=article |archive-date=10 сакавіка 2016 }} * ''Беляев С. А.'' [http://drevnyaya.ru/vyp/stat/s2_4_4.pdf О названии церкви, в которой был крещен князь Владимир] // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2001. № 2(4). С. 50-68. * {{кніга |аўтар=Брайчевский М. Ю. |загаловак=Утверждение христианства на Руси |спасылка=https://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Braich/index.php |месца=К. |выдавецтва=Академия наук Украинской ССР, Наукова думка |год=1989 |старонак=294 |ref=Брайчевский |archive-date=27 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140827022912/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Braich/index.php }} * {{кніга |загаловак=Введение христианства на Руси |адказны=Сухов А. Д. (ред.) |месца=М. |выдавецтва=Мысль |год=1987 |старонак=302 }} * {{артыкул |аўтар=Васильев М. А. |загаловак=Русь в 980-е годы: выбор религиозных альтернатив |спасылка=https://www.archipelag.ru/ru_mir/religio/novie-identichnosti/heathenism/choice/ |выданне=Русский Архипелаг |год=2001 |ref=Васильев |archive-date=14 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914113351/http://www.archipelag.ru/ru_mir/religio/novie-identichnosti/heathenism/choice/ }} * {{кніга |аўтар=Голубинский Е. Е. |загаловак=История Русской Церкви. В 2 т |спасылка=http://relig-library.pstu.ru/modules.php?name=1163 |месца=М. |выдавецтва=Императорское общество истории и древностей российских при Московском университете |год=1880 |том=1: Период первый, Киевский или Домонгольский. Первая пол. |старонак=793 |ref=Голубинский }} * {{кніга |аўтар=Гордиенко Н. С.|загаловак=«Крещение Руси»: факты против мифов и легенд. Полемические заметки |спасылка=http://www.razumei.ru/files/others/pdf/Gordienko_Kreschenie_Rusi.pdf |месца=Л. |выдавецтва=Лениздат |год= 1986|старонак=287 |ref=Гордиенко}}([http://konan.3dn.ru/load/kreshhenie_rusi_fakty_protiv_legend_i_mifov_gordienko_n_s/18-1-0-513 оглавление]) * {{кніга |аўтар=Карташев А. В. |загаловак=Очерки по истории Русской Церкви |спасылка=http://krotov.info/history/11/smo/kart102.html |месца=Мн. |выдавецтва=Харвест |год=2007 |старонак=416 |isbn=978-985-511-021-8 |ref=Карташёв |archive-date=9 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809075244/http://krotov.info/history/11/smo/kart102.html }} * {{артыкул |аўтар=Кузьмин А. Г. |загаловак=Крещение Руси]: концепции и проблемы |спасылка=http://www.portal-slovo.ru/download/history/Kuzmin6.pdf |выданне=Вопросы религии и религиоведения |месца=М. |год=2009 |выпуск=1 Часть 2 |старонкі=11-48 |ref=Кузьмин |archive-url=https://web.archive.org/web/20051226231750/http://www.portal-slovo.ru/download/history/Kuzmin6.pdf |archive-date=26 снежня 2005 }} * {{кніга |загаловак=Крещение Руси» в трудах русских и советских историков |адказны=Окулов А. Ф. (отв. ред.) |месца=М. |выдавецтва=Мысль |год=1988 |старонак=337 |серыя=Научно-атеистическая библиотека |isbn=5-244-00114-0 }} * {{кніга |аўтар=Лев (Лебедев), прот.|загаловак=Крещение Руси |месца=М. |выдавецтва=Издание Московской Патриархии |год=1987 |ref=Лебедев }} * {{ВТ-ЭСБЕ+|Христианство в России|Г. Л—ий}} * {{кніга |аўтар=Назаренко А. В. |частка=Русская Церковь в Х — 1-й трети XV века |спасылка частка=https://web.archive.org/web/20060901200912/http://ezh.sedmitza.ru/index.html?did=484 |загаловак=Православная энциклопедия: В 25-ти тт |месца=М. |выдавецтва=Церковно-научный центр «Православная энциклопедия» |год=2000 |том=«Русская Православная Церковь» |старонак=38-60 |ref=Назаренко }} * {{кніга |аўтар=Панченко А. М. |частка=Красота Православия и крещение Руси |спасылка частка=http://ec-dejavu.ru/b/Baptism_Russia.html |загаловак=Русская история и культура: Работы разных лет |месца=СПб. |выдавецтва=Юна |год=1999 |старонкі=377—391 |ref=Панченко }} * {{кніга |аўтар=Панченко А. М. |частка=Летописный рассказ об Андрее Первозванном и флагеллантство. |спасылка частка=http://panchenko.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=2332 |загаловак=Исследования по древней и новой литературе |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1987 |слупкі=172-177 |старонак= 468 |ref=Панченко }} * {{кніга |аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Русская церковь в IX — первой трети XII в. Принятие христианства |месца=М. |выдавецтва=Высшая школа |год=1988 |старонак=416 |ref=Рапов }} * {{кніга | загаловак = Тысячелетие введения христианства на Руси | адказны = Громова Е., Куренная Н., Ритчик Ю. | месца = Москва | год = 1993 | старонак = 240 | isbn = 5-201-00759-7 }} * {{кніга |аўтар=Фроянов И. Я.|загаловак=Загадка крещения Руси |спасылка=https://imtw.ru/topic/24400-загадка-крещения-руси/ |месца=М. |выдавецтва=Алгоритм |год=2007 |старонак=336 |серыя=Древнейшая история Руси |isbn=978-5-9265-0409-2 |ref=Фроянов }} ; Публіцыстыка * {{артыкул |аўтар=Алексеев С. В. |загаловак=Мифы о крещении Руси |спасылка=http://www.foma.ru/mifyi-o-kreshhenii-rusi.html |выданне=Фома |год=2013 |нумар=7 (123) |ref=Алексеев }} * {{артыкул |аўтар=Володихин Д. М. |загаловак= Крещение Руси: как это было|выданне=Фома |год=2013 |нумар=7 (123) |ref=Володихин }} * {{артыкул |аўтар=Аверкий (Таушев), архиеп. |загаловак=Храним ли мы заветы св. кн. Владимира? |спасылка=http://www.russian-inok.org/page.php?page=tema3&dir=tema&month=0906 |выданне=Русский инок |год=2006 |нумар=49 (212) |ref=Таушев |archive-date=28 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928134346/http://www.russian-inok.org/page.php?page=tema3&dir=tema&month=0906 }} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://postnauka.ru/video/21100|title=Культ рода в домонгольской Руси: Филолог Фёдор Успенский о христианизации Руси, крещении умерших и статусе оглашенных|access-date=2014-08-26|lang=ru}} * {{cite web|url=http://www.saints.ru/v/vladimir_krest.html|title=Житие святого равноапостольного великого князя Владимира, крестителя Руси|access-date=2014-08-26|lang=ru}} * {{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20140728/1017562667.html|title=День крещения Руси|access-date=2014-08-26|lang=ru}} {{Русь}} {{Кіеўская Русь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старажытнаруская дзяржава]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рускай царквы]] [[Катэгорыя:Гісторыя рэлігіі ў Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Русі]] hbl3c2r74pcvcucvaz6tezi7nf6wkt5 0 218627 5193504 3258359 2026-09-06T08:47:42Z JerzyKundrat 174 5193504 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{цёзкі2|Пяроў}} '''Васіль Рыгоравіч Пяроў''' ({{lang-ru|Василий Григорьевич Перов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі жывапісец і графік. Член-заснавальнік Таварыства перасоўных мастацкіх выставак. Акадэмік жывапісу (1866), [[прафесар]] (1870). == Біяграфія == Вучыўся ў Арзамаскай школе жывапісу (1846-49, з перапынкамі), Маскоўскім вучылішчы жывапісу, скульптуры і дойлідства (1853-61) у [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|С. К. Заранкі]], з 1871 года выкладчык гэтага вучылішча. На пенсію АМ быў за мяжой (1862-69). У ранніх творах выкрываў недахопы тагачаснага грамадства: «Прыезд станавога на следства» (1857), «Першы чын» (1860). У пазнейшых творах надаваў амаль гратэскавую сацыяльную характарыстыку носьбітам грамадскага зла ў прыгонніцкай Расіі («Пропаведзь на вёсцы», «Сельскі хрэсны ход на Вялікдзень», абодва 1861; «Чаяванне ў Мыцішчах», 1862; «Прыезд гувернанткі ў купецкі дом», 1866; «Манастырская трапеза», 1865-75). Цяжкае жыццё сялян і гараджан адлюстраваў у творах «Сляпы музыка» (1864), «Праводзіны нябожчыка» (1865). «Тройка» (1866), «Тапельніца» (1867), «Апошні шынок ля заставы» (1868). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пяроў}} {{Перасоўнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пяроў Васіль Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] lg1532fukuax52sfavzmfcftv1nk4ir 5193505 5193504 2026-09-06T08:48:25Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5193505 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{цёзкі2|Пяроў}} '''Васіль Рыгоравіч Пяроў''' ({{lang-ru|Василий Григорьевич Перов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі жывапісец і графік. Член-заснавальнік [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак]]. Акадэмік жывапісу (1866), [[прафесар]] (1870). == Біяграфія == Вучыўся ў Арзамаскай школе жывапісу (1846-49, з перапынкамі), Маскоўскім вучылішчы жывапісу, скульптуры і дойлідства (1853-61) у [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|С. К. Заранкі]], з 1871 года выкладчык гэтага вучылішча. На пенсію АМ быў за мяжой (1862-69). У ранніх творах выкрываў недахопы тагачаснага грамадства: «Прыезд станавога на следства» (1857), «Першы чын» (1860). У пазнейшых творах надаваў амаль гратэскавую сацыяльную характарыстыку носьбітам грамадскага зла ў прыгонніцкай Расіі («Пропаведзь на вёсцы», «Сельскі хрэсны ход на Вялікдзень», абодва 1861; «Чаяванне ў Мыцішчах», 1862; «Прыезд гувернанткі ў купецкі дом», 1866; «Манастырская трапеза», 1865-75). Цяжкае жыццё сялян і гараджан адлюстраваў у творах «Сляпы музыка» (1864), «Праводзіны нябожчыка» (1865). «Тройка» (1866), «Тапельніца» (1867), «Апошні шынок ля заставы» (1868). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пяроў}} {{Перасоўнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пяроў Васіль Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] 80u5chron8cu3nozbvwe66h20ph9pen 0 226102 5193562 5122512 2026-09-06T11:03:02Z Siliyiw 169172 5193562 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Сасновая}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Сасновая |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir =N|lat_deg = 53|lat_min = 05|lat_sec = 39 |lon_dir =E|lon_deg = 25|lon_min = 44|lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Баранавіцкі |сельсавет = Жамчужненскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = '''Жарабілавічы''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Сасно́вая'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sasnovaja}}, {{lang-ru|Сосновая}}; да 1964 — '''''Жарабі́лавічы'''''<ref name=":0" />) — [[вёска]] ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Жамчужненскі сельсавет|Жамчужненскага сельсавета]]. Размешчана за 17 км на захад ад [[Баранавічы|Баранавічаў]], за 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Палонка (станцыя)|Палонка]] на лініі [[Баранавічы-Цэнтральныя|Баранавічы]] — [[Ваўкавыск-Цэнтральны|Ваўкавыск]]. == Гісторыя == Каля вёскі была знойдзена свідраваная сякера трохвугольнай формы бронзавага веку<ref>Археологическая карта Белоруссии / Белорусское добровольное общество охраны памятников истории и культуры, Сектор археологии Ин-та истории АН БССР. Вып. 3: Памятники бронзового века / В. Ф. Исаенко; под ред. Ф. В. Борисевича. — Мн.: Полымя, 1976. — 149, [2] с. — С. 46.</ref>. У 1593 годзе пасля смерці сына [[Ваяводы брацлаўскія|брацлаўскага ваяводы]] Рамана [[Раман Фёдаравіч Сангушка|Раманавіча Сангушкі]] вёска Жарабілавічы ў складзе маёнтку [[Палонка (Баранавіцкі раён)|Палонка]] ў [[Слонімскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Слонімскім павеце]] [[Новагародскае ваяводства|Навагрудскага ваяводства]] перайшла па спадчыне ягоным сёстрам Хадоры, жонцы [[Кашталяны троцкія|троцкага кашталяна]] [[Аляксандр Пронскі|Аляксандра Пронскага]], і Аляксандры, жонцы [[Ваяводы падляшскія|падляшскага ваяводы]] Януша Заслаўскага<ref>НГАБ у Мінску, ф. КСК, воп. 1, спр. 1</ref>. У 1897 годзе вёска ў Навамышскай воласці [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], працаваў [[хлебазапасны магазін]]. З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Навамышскай гміне Баранавіцкага павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. З 15 студзеня 1940 года ў [[Навамышскі раён|Навамышскім раёне]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]], з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай абласцей, з 8 красавіка 1957 года ў Баранавіцкім раёне. З 12 кастрычніка 1940 года да 16 ліпеня 1954 года цэнтр [[Жарабілавіцкі сельсавет|Жарабілавіцкага сельсавета]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года вёска акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. На франтах вайны загінула 13 вяскоўцаў. 30 ліпеня 1964 года вёска Жарабілавічы атрымала назву Сасновая<ref name=":0">Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. Да 1985 года ўваходзіла ў склад [[Палонкаўскі сельсавет|Палонкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/eU25WQ66SDV Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета народных депутатов от 18 марта 1985 г. № 177 Об изменении в административно-территориальном делении Барановичского района]</ref>. == Насельніцтва == * 19 двароў, 215 жыхароў (1897) * 46 двароў, 359 жыхароў (1909) * 27 двароў, 141 жыхар (1921) * 231 жыхар (1959) * 68 двароў, 120 жыхароў (1998) * 47 гаспадарак, 113 жыхароў (2005) == Памятныя мясціны == * Помнік землякам == Вядомыя асобы == * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў]] (Цівунчык; 1897—1969) — беларускі савецкі акцёр і рэжысёр. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Жамчужненскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Жамчужненскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] rrpcxmbp3muxhmrbxhr39iw3z3u6dcn 0 230732 5193333 5171099 2026-09-05T13:18:29Z 5193333 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Мацкевіч|Уладзімір}} {{Філосаф |імя = Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч |арыгінал імя = |партрэт = Matskevich Uladzimir.jpg |памер = |подпіс = |імя пры нараджэнні = |псеўданімы = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = {{USSR}}→ {{BLR}} |падданства = |мова = |школа = {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|Маскоўскі метадалагічны гурток|ru|Московский методологический кружок}} |кірунак = |перыяд = |інтарэсы = {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-метадалогія|ru|Московский методологический кружок}}, [[філасофія]], [[культурная палітыка (праграма)|культурная палітыка]], [[гуманітарныя тэхналогіі]] |ідэі = [[«Думаць Беларусь» (тэзіс)]], [[«Мы адзін народ!» (тэзіс)]] |папярэднікі = |паслядоўнікі = |прэміі = |узнагароды = |роспіс = |lib = |сайт = [http://methodology.by Methodology.by] |вікікрыніцы = |вікіцытатнік = }} {{Вікіцытатнік|Уладзімір Мацкевіч (палітолаг)}} '''Уладзі́мір Уладзі́міравіч Мацке́віч''' ({{ДН|14|5|1956}} года, {{МН|Чарамхова|у Чарамхове|}}, [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкая вобл.]], [[РСФСР]]), беларускі [[філосаф]] і {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|метадолаг|ru|Московский методологический кружок}}<ref>Об авторах // Вопросы методологии. — Ежеквартальный журнал по системо-мыследеятельностной методологии. — 1996. — № 1-2. — {{ISSN|0869-3919}}.</ref>, грамадска-палітычны дзеяч<ref name="Имена ЕБ">Имена [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/names/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150505071410/http://eurobelarus.info/names/ |date=5 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, тэлевядучы<ref name="Белсат">Уладзімір Мацкевіч [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — Дата доступу: 17.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/about/people/vladimir-mackevich/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430013015/http://belsat.eu/be/about/people/vladimir-mackevich/ |date=30 красавіка 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Заснавальнік і кіраўнік [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] (Мінск)<ref>Владимир Мацкевич [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=598 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104625/http://methodology.by/?p=598 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Першы кіраўнік Рады [[ЕўраБеларусь|Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь»]] (2011—2016)<ref name="Имена ЕБ" />. Заснавальнік праграмы стварэння сучаснага ўніверсітэта ў Беларусі «[[Лятучы ўніверсітэт]]»<ref name="Про ЛУ">Пра нас [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/pra-nas {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223113631/http://fly-uni.org/pra-nas/ |date=23 лютага 2022 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. == Сям’я, некаторыя факты біяграфіі == Продкі — праваслаўныя сяляне, якія жылі ў в. [[Машталеры (Гродзенскі раён)|Машталеры]] ([[Гродзенскі раён]])<ref name="Telegraf.by">''Гацак М.'' Персона. Владимир Мацкевич: страна на военном положении [Электронный ресурс] // Telegraf.by. — Веб-сайт Агентства новостей «Телеграф». — 17.11.2011. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://telegraf.by/2011/11/persona-vladimir-mackevich-strana-na-voennom-polojenii {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220219010433/https://telegraf.by/2011/11/persona-vladimir-mackevich-strana-na-voennom-polojenii |date=19 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Абодва дзеда (Касьян Мацкевіч — па бацьку, Карп Лазавік — па маці) з [[Другая сусветная вайна|пачаткам ваеннай агрэсіі супраць Польшчы ў верасні 1939 года]] былі мабілізаваныя ў [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскае]], трапілі ў савецкі палон. Потым пры фарміраванні [[Армія Андэрса|Арміі Андэрса]] ўступілі ў яе, ваявалі ў Егіпце, Італіі і Францыі (Касьян Мацкевіч за ўдзел у {{нп3|Бітва пад Монтэ-Касіна|бітве пад Монтэ-Касіна|be-x-old|Бітва пад Монтэ-Касына}} быў узнагароджаны брытанскім ваенным ордэнам). У 1948 годзе абодва вярнуліся ў Беларусь (Касьян Мацкевіч — з Францыі, Карп Лазавік — з Вялікабрытаніі) і праз некалькі гадоў разам з сем’ямі былі дэпартаваныя ў [[Сібір]]. Бацька і маці У. У. Мацкевіча пазнаёміліся ў ссылцы, якую адбывалі ў г. [[Чарамхова]] ([[Іркуцкая вобласць|Іркуцкая вобл.]]), там жа пабраліся шлюбам і абзавяліся дзецьмі<ref name="Telegraf.by" /><ref>''Нехамкин С.'' ГУЛАГ под Парижем [Электронный ресурс] // Известия. — Веб-сайт газеты. — 23.09.2003. — Дата доступа: 15.05.2015. — Режим доступа: http://izvestia.ru/news/281655, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Сага об учителях">Вместо предисловия. Сага об учителях (2001 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 7-13 [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Томкович">Уладзімір Мацкевіч // ''Тамковiч А. Л.'' Арытмiя, альбо Код супрацiву. — Смаленск, 2012. — С. 121—126 [Электронны рэсурс] // EuroBelarus.Info. — Навінавы партал Службы інфармацыі «ЕўраБеларусі». — Дата доступу: 16.05.2015. — Рэжым доступу: http://eurobelarus.info/files/22/86/Arytmia_albo_kod_supratsivu___A.Tamkovich.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104955/http://eurobelarus.info/files/22/86/Arytmia_albo_kod_supratsivu___A.Tamkovich.pdf |date=18 мая 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Уся сям’я вярнулася ў Беларусь у кастрычніку 1966 года і пасялілася ў [[Гродна|Гродне]]<ref name="Telegraf.by" />. У 1973 годзе У. У. Мацкевіч скончыў сярэднюю школу і, не паступіўшы з першай спробы ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (ЛДУ), да прызыву ў войска працаваў фрэзероўшчыкам на [[Белкард, ААТ|Гродзенскім заводзе карданных валаў]]<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik">Мацкевич В. В. // Спецпроекты: Кто есть кто [Электронный ресурс] // BelarusToday. — Веб-сайт газеты. — 27.11.2003. — Дата доступа: 15.05.2015. — Режим доступа: http://belarustoday.info/?pid=648, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1974—1976 гадах праходзіў тэрміновую ваенную службу ў [[Савецкая армія|Савецкай арміі]], служыў у г. [[Хуст|Хусце]] ([[Закарпацкая вобласць|Закарпацкая вобл.]], Украіна)<ref name="Telegraf.by" />. У 1976—1982 гадах, а таксама ў 1983—1987 гадах вучыўся, працаваў і жыў у [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]], у 1982—1983 гадах — у [[Вільнюс]]е, у 1987—1992 гадах — у [[Ліепая|Ліепаі]] і [[Рыга|Рызе]], у 1992—1994 гадах — у [[Масква|Маскве]]. У красавіку 1994 года канчаткова вярнуўся ў Беларусь, пасяліўся ў [[Мінск]]у і праз год атрымаў грамадзянства Рэспублікі Беларусь<ref name="Telegraf.by" />. Па веравызнанні — [[Кальвінізм|кальвініст]]<ref name="О четверояком корне">О четверояком корне культурной политики (2008 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 135—147 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Жанаты, мае сына і дзвюх дачок<ref name="worvik" />. == Вучоба == Дэмабілізаваўшыся з войска, паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (ЛДУ) і ў 1977 годзе стаў студэнтам факультэта псіхалогіі ЛДУ, пасля заканчэння вучобы абараніў дыплом па спецыяльнасці «Інжынерная псіхалогія»<ref name="Томкович" /><ref name="worvik" />. У гады студэнцтва наведваў лекцыі {{нп3|Леў Маркавіч Векер|Л. М. Векера|ru|Веккер, Лев Маркович}}, [[Леў Мікалаевіч Гумілёў|Л. М. Гумілёва]], [[Юрый Міхайлавіч Лотман|Ю. М. Лотмана]], [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|С. С. Аверынцава]], [[Манфрэд Форверг|М. Форверга]], {{нп3|Карл Роджэрс|К. Роджэрса|en|Carl Rogers}} ды інш., у межах студэнцкага абмену ездзіў у [[Лейпцыгскі ўніверсітэт]]<ref name="Сага об учителях" /><ref>КГБ в маленькой суверенной стране (из беседы с человеком со стороны) [Электронный ресурс] // Warwick Logoinkvisitor. — Блог Владимира Мацкевича в «Живом журнале». — 28.01.2008. — Дата доступа: 18.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.livejournal.com/45902.html?thread=271438#t271438, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1982 годзе пасля заканчэння ЛДУ па размеркаванні быў накіраваны ў Вільнюс<ref name="Telegraf.by" />, дзе дзякуючы {{нп3|Аўшра Аўгусцінавічутэ|Аўшры Аўгусцінавічутэ|lt|Aušra Augustinavičiūtė}} пазнаёміўся з урачом-псіхіятрам і псіхатэрапеўтам {{нп3|Аляксандр Яфімавіч Аляксейчык|А. Я. Аляксейчыкам|lt|Aleksandras Alekseičikas Kirinovas}}<ref>'''Аляксейчык Аляксандр Яфімавіч''' — урач-псіхіятр, псіхатэрапеўт, загадчык псіхатэрапеўтычным аддзяленнем Цэнтра псіхалагічнага здароўя (Вільнюс, Літва), стваральнік унікальнай методыкі групавой тэрапіі — «інтэнсіўнае тэрапеўтычнае жыццё» (ІТЖ).</ref>, семінары якога наведваў на працягу 8 гадоў, пачынаючы з 1985 года. Называе А. Я. Аляксейчыка ў ліку сваіх настаўнікаў<ref name="Сага об учителях" /><ref name="О четверояком корне" />. == Удзел у метадалагічным руху == [[Файл:GP VV.jpg|thumb|{{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г.П. Шчадравіцкі|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} і У. У. Мацкевіч.<br /><br />АДГ-63: «Змест і метады ВНУ-падрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі інжынераў-энергетыкаў» (Обнінскі інстытут атамнай энергетыкі, чэрвень 1988 года).]] З’яўляецца вучнем філосафа і метадолага {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г. П. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}}<ref name="Сага об учителях" /><ref name="О четверояком корне" /><ref>''Рублевская Л.'' «Думать Беларусь». Дискуссия в конференц-зале «СБ» [Электронный ресурс] // «СБ. Беларусь сегодня». — Веб-сайт газеты Администрации президента Республики Беларусь. — 25.01.2005. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.sb.by/obshchestvo/article/dumat-belarus.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, належыць да «генерацыі 1980-х гадоў» удзельнікаў {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|Маскоўскага метадалагічнага гуртка|ru|Московский методологический кружок}} (ММГ)<ref name="Доклад на съезде">Доклад В. В. Мацкевича // Стенограмма V Методологического съезда (Москва, 17-18 января 1993 г.) [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/lib/congress/conventions/4/5-j_sezd_metodologov_1993.doc {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623235025/http://www.fondgp.ru/lib/congress/conventions/4/5-j_sezd_metodologov_1993.doc |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, называецца ў ліку лідараў метадалагічнага руху<ref name="Строжев">Строжев Марк Федорович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/mmk/personalia/1980/106 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623234439/http://www.fondgp.ru/mmk/personalia/1980/106 |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Мазур Сергей Александрович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/18 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623233151/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/18 |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. === Знаёмства з СМД-метадалогіяй і ўваходжанне ў ММГ === Пазнаёміўся з {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-падыходам|ru|Московский методологический кружок}} і яго распрацоўшчыкамі яшчэ ў гады студэнцтва<ref name="Сага об учителях" /><ref name="Доклад на съезде" /><ref name="Хорошо быть молодым">Хорошо быть молодым! СМД-подход в культурной политике, или Культурная политика в метаподходе (2001 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 102—113 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана; ''Мацкевич В. В.'' СМД-подход в культурной политике или культурная политика в метаподходе [Электронный ресурс] // «Кентавр». — Сетевой методологический журнал. — 13.08.2007. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.circleplus.ru/content/communicarium/people/memoirs/3 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104624/http://www.circleplus.ru/content/communicarium/people/memoirs/3 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref> У 1978 годзе на адной з студэнцкіх канферэнцый адбылося знаёмства з {{нп3|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|П. Г. Шчадравіцкім|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}, ад якога атрымаў запрашэнне прыняць удзел у зімовай студэнцкай школе Маскоўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута, у межах гэтай школы завязаў знаёмства з {{нп3|Юрый Вячаслававіч Грамыка|Ю. В. Грамыкам|ru|Громыко, Юрий Вячеславович}} <ref name="Хорошо быть молодым" />. Быў запрошаны на чацвярговы семінар «Камісіі па мысленню» ў НДІ агульнай і педагагічнай псіхалогіі АПН СССР, які праходзіў у снежні 1978 года. На гэтым семінары пазнаёміўся ўласна з {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г.П. Шчадравіцкім|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} і шэрагам іншых сталых удзельнікаў ММГ<ref name="Хорошо быть молодым" />. Пасля гэтага пачаў наведваць метадалагічныя семінары ў Маскве, чытаць кнігі і стэнаграмы семінараў<ref name="Сага об учителях" />, падражаючы маскоўскаму метадалагічнаму семінару, разам з аднакурснікамі арганізаваў семінар на псіхфаку [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|ЛДУ]]<ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ">…лучше там, где никто не бывал [Электронный ресурс] // Warwick Logoinkvisitor. — Блог Владимира Мацкевича в «Живом журнале». — 26.11.2013. — Дата доступа: 16.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.livejournal.com/358001.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref> Студэнцкі дыплом пісаў на тэму, у якой разгортваў ідэі, узятыя з кнігі В. Я. Дуброўскага і Л. П. Шчадравіцкага «Проблемы системного инженерно-психологического проектирования» (М., 1971)<ref name="Доклад на съезде" />. === Перыяд «навучэнства ў ГП» === Сталым удзельнікам ММГ становіцца, пачынаючы з 1988 года, ужо ў «гульнявы перыяд» развіцця метадалагічнага руху<ref name="worvik" /><ref name="Доклад на съезде" />. Гэтаму ў тым ліку паспрыяў змест лекцый пра метад {{нп3|Гульнёвая супольнасць|арганізацыйна-дзейнасных гульняў|ru|Игровое сообщество}} (АДГ) і {{нп3|Гульнёвая супольнасць|гульнятэхнічную практыку|ru|Игровое сообщество}}, якія пачуў у [[Ліепайскі ўніверсітэт|Ліепайскім педагагічным інстытуце]] восенню 1987 года<ref name="Строжев" />. У 1988 годзе ўзяў удзел у АДГ-60 «Эксперыменты і эксперыментаванне ў падрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кадраў» ([[Калінінград]], кір. Г. П. Шчадравіцкі)<ref name="Гита">Выпускники ШКП: Гита Паспарнэ [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/people/graduate/13 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924101347/http://www.shkp.ru/people/graduate/13 |date=24 верасня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, пасля якой атрымаў запрашэнне ад {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г. П. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} ўдзельнічаць у наступных АД-гульнях у складзе каманды гульнятэхнікаў. У чарговай АДГ удзельнічаў як памочнік {{нп3|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|П. Г. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}, пасля гэтага стаў пастаянным удзельнікам мерапрыемстваў, якія ладзіліся бацькам і сынам Шчадравіцкімі<ref name="Хорошо быть молодым" />. З’яўляючыся выкладчыкам Ліепайскага педінстытута, увёў у прастору СМД-метадалогіі ўдзельнікаў дзеючага інстытуцкага семінара<ref name="Строжев" /><ref name="Гита" />, у межах семінара аформілася праектная група, якая занялася распрацоўкай праектаў у сферы адукацыі, прыняла ўдзел у рэарганізацыі службы быту г. [[Ліепая]], распрацавала праект па развіцці гэтага горада<ref name="Гита" />. === Удзел у дзейнасці ШКП === Браў удзел (на канцэптуальным узроўні) у стварэнні [http://www.shkp.ru/ Школы культурнай палітыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524231933/http://www.shkp.ru/ |date=24 мая 2015 }} (ШКП, Масква)<ref name="Хорошо быть молодым" />, быў удзельнікам АДГ па тэме [[Перабудова|перабудовы]] і развіцця савецкага кінематографа (кір. П. Г. Шчадравіцкі, 1988), па выніках якой у 1989 годзе ў П. Г. Шчадравіцкага атрымалася стварыць пры Союзе кінематаграфістаў СССР падраздзяленне, атрымаўшае назву «Школа культурнай палітыкі і менеджэраў культуры»<ref name="Хорошо быть молодым" /><ref name="Куликов">''Куликов Д.'' Что я могу сказать о проекте «ШКП 1989—1995» [Электронный ресурс] // «Кентавр». — Сетевой методологический журнал. — 27.12.2003. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://circleplus.ru/archive/n/30/9 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234359/http://circleplus.ru/archive/n/30/9 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У. У. Мацкевіч браў удзел у дзейнасці ШКП у якасці эксперта-кансультанта<ref>''Щедровицкий П. Г.'' …Я не хочу быть потерянным поколением… // «Кентавр». — 1994. — № 2 [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/lib/publications/29 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234334/http://www.shkp.ru/lib/publications/29 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Мацнев">Выпускники ШКП: Димитрий Мацнев [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/people/graduate/8 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234454/http://www.shkp.ru/people/graduate/8 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Рыбалкина Наталия Викторовна [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/22 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150525013523/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/22 |date=25 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. З 1989 года працаваў у лабараторыі метадалогіі ўпраўлення Заходняга філіяла УНДІ эканомікі рыбнай гаспадаркі (УНДІЭРГ), браў удзел у правядзенні стратэгічных мерапрыемстваў (АДГ і ўпраўленчыя сесіі)<ref name="Строжев" /><ref>Ярнов Борис Михайлович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/127 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093043/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/127 |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Злотников Игорь Волдемарович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/39 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150423172015/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/39 |date=23 красавіка 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1990 годзе заснаваў Рыжскае аддзяленне Школы культурнай палітыкі<ref name="Хорошо быть молодым" /><ref name="Куликов" /><ref name="Мацнев" /> з мэтай рэалізацыі ідэі стварэння Калегіума ў сферы адукацыі Латвіі<ref name="Гита" />. Арганізаваў і правёў 9 АД-гульняў (у тым ліку некалькі для Міністэрства адукацыі [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]])<ref name="Гита" />. Некаторыя тэмы, якія распрацоўваліся і абмяркоўваліся ў межах Рыжскага аддзялення ШКП, знайшлі сваё адлюстраванне ў кнізе [http://distance.fly-uni.org/pluginfile.php/1708/mod_resource/content/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%8D%D1%82%D1%8E%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D0%B1%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8.doc «Полемические этюды об образовании»]{{Недаступная спасылка}} (Ліепая, 1993; Мінск, 2008, ISBN 978-985-6783-44-2)<ref name="Гита" />. === Праграма культурнай палітыкі для Беларусі: абвяшчэнне і рэалізацыя === [[Файл:Kulturnaya politika N 0.jpg|thumb|Вокладка часопіса «Культурная палітыка», № 0, 1994.<br /><br />Часопіс быў заснаваны: [http://methodology.by/ Агенцтвам гуманітарных тэхналогій], [[Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў|НІСЭПД]], Фінансава-інвестыцыйнай кампаніяй «ФІКО», [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. А. Дабравольскім]], М. К. Пліскам.<br /><br />Галоўны рэдактар — У. У. Мацкевіч.<br /><br />Рэг. нумар: 960 ад 07.09.1994.]] {{Загатоўка раздзела}} == Навуковая і педагагічная дзейнасць, дзейнасць у сферы рэформы адукацыі == === 1982—1987 гады === З 1982 года — член Таварыства псіхолагаў СССР<ref name="worvik" /> У 1982 годзе, пасля заканчэння [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|ЛДУ]], па размеркаванні быў накіраваны на Вільнюскі радыётэхнічны завод, працаваў у бюро тэхнічнай эстэтыкі, але ж праз 8 месяцаў вымушаны быў звольніцца, бо з-за адмовы ў прадастаўленні доступу да сакрэтнай дакументацыі далей не меў магчымасці працаваць па спецыяльнасці на заводзе, які адносіўся да прадпрыемстваў ваеннага прызначэння<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. Вярнуўся ў Ленінград, пасля 7 месяцаў беспрацоўя, быў прыняты на працу ў [[Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін|Ленінградскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]] (ЛІІЧТ) на новаўтвораную кафедру прыкладной псіхалогіі, сацыялогіі і педагогікі, якую арганізаваў і ўзначаліў {{нп3|Віктар Міхайлавіч Алахвердаў|В.М. Алахвердаў|ru|Аллахвердов, Виктор Михайлович}}<ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ" />. Гэтая кафедра з’яўлялася першай гуманітарнай кафедрай у тэхнічных ВНУ СССР <ref>Кафедра «Прикладная психология» [Электронный ресурс] // Петербургский государственный университет путей сообщения императора Александра I. — Веб-сайт ПГУПС. — Дата доступа: 16.05.2015. — Режим доступа: http://www.pgups.ru/nash_univer/facult/economic/fps/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093856/http://www.pgups.ru/nash_univer/facult/economic/fps/ |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, была ўтворана на базе бюро (лабараторыі) канкрэтных сацыяльных даследаванняў ЛІІЧТ, з якім У. У. Мацкевіч супрацоўнічаў яшчэ ў студэнцкія гады<ref name="Томкович" /><ref name="worvik" /><ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ" />. У ЛІІЧТ рыхтаваў дыспетчарскі персанал для метрапалітэна, пасля — працаваў старшым навуковым супрацоўнікам, загадчыкам бюро (лабараторыяй) канкрэтных сацыяльных даследаванняў, загадчыкам кафедры прыкладной псіхалогіі, сацыялогіі і педагогікі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ" />. За час працы ў ЛІІЧТ падрыхтаваў кандыдацкую дысертацыю, але да яе абароне дапушчаны не быў па прычыне нежадання ўступаць у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]<ref name="Томкович" />. === 1987—1993 гады === У 1987 годзе разам з першай жонкай, латышкай па нацыянальнасці, па запрашэнні Міністэрства адукацыі [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] перайшоў на працу ў [[Ліепайскі ўніверсітэт|Ліепайскі педагагічны інстытут]], прапрацаваў у ім да 1989 года<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" />. На момант пачатку [[Перабудова|перабудовы]] ўжо шчыльна займаўся праблемамі адукацыі і пытаннямі яе рэфармавання, падрыхтаваў новую дысертацыю па гэтай тэматыцы, аднак яе таксама не ўдалося абараніць<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. У 1988 годзе ў межах наватарскага руху ў адукацыі арганізаваў у Ліепайскім педінстытуце філасофска-метадалагічны семінар, які вельмі хутка ператварыўся ў праектную групу, якая працавала над праектамі ў сферы адукацыі і канкрэтна над рэарганізацыяй Ліепайскага педінстытута<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Гита" />. Таксама браў удзел у дзейнасці семінара па праблемах адукацыі ў Рызе<ref>Зельцерман Бронислав Александрович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/38 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093045/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/38 |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У сваёй дзейнасці актыўна супрацоўнічаў з Міністэрствам адукацыі ЛатССР<ref name="Гита" />. Пасля здабыцця Латвіяй незалежнасці аказваў дапамогу ў правядзенні рэформ міністру адукацыі першага ўрада [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]] [[Андрыс Піебалгс|Андрысу Піебалгсу]]<ref name="Telegraf.by" />. У пач. 1990-х гадоў супрацоўнічаў у пытаннях рэформы адукацыі з першым міністрам адукацыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] {{нп3|Эдуард Дзмітрыевіч Дняпроў|Э. Д. Дняпровым|ru|Днепров, Эдуард Дмитриевич}}<ref name="Telegraf.by" />. === 1993—2004 гады === Пачынаючы з 1993 года, уключыўся ў працу па распрацоўцы праграмы рэформы адукацыі ў Беларусі, на пачатковым этапе шчыльна супрацоўнічаў з Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь<ref name="Telegraf.by" />. У траўні 1993 года атрымаў запрашэнне прачытаць у Мінску лекцыі па тэме стандартызацыі і тэхналагізацыі адукацыі, пасля — пачаў праводзіць пастаянна дзеючы семінар для аспірантаў у Інстытуце павышэння кваліфікацыі (з 1997 года — Акадэмія паслядыпломнай адукацыі, Мінск)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская">''Водолажская Т.'' Что необходимо знать и понимать для освоения программы культурной политики? [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — 09.04.2011. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=2079 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104627/http://methodology.by/?p=2079 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Крупник">''Мацкевич С. А.'' История и актуалии гражданского образования в Беларуси [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — 20.09.2007. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/archive/2007/09/20/istoriya-i-aktualii-grazhdanskogo-obrazovaniya-v-belarusi.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523224419/http://eurobelarus.info/news/archive/2007/09/20/istoriya-i-aktualii-grazhdanskogo-obrazovaniya-v-belarusi.html |date=23 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У межах гэтага семінара было прачытана некалькі курсаў лекцый, а таксама падрыхтаваны і праведзены шэраг мерапрыемстваў і работ, накіраваных на асэнсаванне і рэфармаванне сістэмы адукацыі ў Беларусі: * У чэрвені 1993 года для Міністэрства адукацыі была складзена службовая запіска па праблеме распрацоўкі стандартаў адукацыі<ref name="Водолажская" />; * У снежні 1993 года ў Мінску была праведзена міжнародная канферэнцыя «Адукацыя і павышэнне кваліфікацыі работнікаў адукацыі: метадалагічныя, упраўленчыя і псіхолага-педагагічныя аспекты»<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />; * У кастрычніку 1994 года па замове міністра адукацыі [[Васіль Іванавіч Стражаў|В. І. Стражава]] была праведзена ўпраўленчая сесія-семінар (у фармаце АД-гульні) «Развіццё сістэмы школьнай адукацыі: стан і перспектывы» з удзелам кіруючага складу Міністэрства адукацыі, кіраўнікоў усіх дзяржаўных навукова-даследчых інстытутаў адукацыі (Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі, Інстытута павышэння кваліфікацыі, Рэспубліканскага інстытута вышэйшай школы, Нацыянальнага інстытута адукацыі), прадстаўнікоў мясцовых органаў улады (абласных, раённых і гарадскіх аддзелаў народнай адукацыі), дырэктараў дзяржаўных і прыватных школ, рэктараў ВНУ, прадстаўнікоў акадэмічнай супольнасці, шэрагу грамадскіх аб’яднанняў і фондаў, СМІ. Па выніках сесіі-семінара была падрыхтавана брашура «О реформе образования в Беларуси образца 1994 года» (т.зв. «Зялёны сшытак»; Мн., 1994), дзе былі прадстаўлены асноўныя вынікі-ацэнкі аб’ёму работ, неабходных для правядзення рэформы адукацыі, пазначаныя асноўныя праблемныя кропкі, намечаны чарнавы план работ<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование">''Мацкевич В.'', ''Крупник С.'', ''Жбанков М.'' Обзор проектов, идей и концепций реформирования образования в Беларуси // Беларусь. Сценарий реформ / Фонд им. Стефана Батория. — Варшава, 2003. — С. 263—275 [Электронный ресурс] // Kamunikat.org. — Беларуская інтэрнэт-бібліятэка. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://pdf.kamunikat.org/1777-1.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522113246/http://pdf.kamunikat.org/1777-1.pdf |date=22 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Аднак гэтыя рэкамендацыі беларускім Міністэрствам адукацыі прынятыя не былі<ref name="Telegraf.by" />. Па выніках дзейнасці метадалагічнага семінара ў рамках {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-падыходу|ru|Московский методологический кружок}} была абаронена кандыдацкая дысертацыя на тэму «Праектаванне дзейнасных сістэм адукацыі: метадолага-педагагічныя аспекты» (С. А. Крупнік, 1997), а таксама падрыхтаваныя да абароны доктарскія дысертацыі па тэмах: «Мадэляванне дзейнасці спецыяліста-прафесіянала» (А. Д. Лашук) і «Тэорыя і практыка падрыхтоўкі менеджэраў адукацыі» (С. А. Мацкевіч), акрамя гэтага на акадэмічным узроўні былі сфармаваныя і ўкаранёныя ў навучальны працэс новыя для Беларусі навуковыя прадметы: «Дзейнасная педагогіка», «Праектаванне і праграмаванне ў адукацыі», «Тэорыя сістэм і дзейнасці»<ref name="Крупник" />. У 1996 годзе па замове Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь у складзе экспертнай групы падрыхтаваў альтэрнатыўны афіцыйнаму «Оргпраект рэформы адукацыі ў Беларусі» (Оргпроект реформы образования Республики Беларусь. — Мн., 1995. — УДК 37.014.3(476)(083.9))<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. Складзены праект таксама не быў прыняты да рэалізацыі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />, а кафедра ў Інстытуце павышэння кваліфікацыі, якая складала аснову для рэалізацыі падрыхтаванага праекта рэформ, стала падвяргацца ціску з боку Міністэрства адукацыі<ref name="Водолажская" />. Працягнуў распрацоўку праекта рэформы адукацыі самастойна ў межах «Праграмы абнаўлення гуманітарнай адукацыі» {{нп3|Інстытут «Адкрытае грамадства»|Фонда Сораса|ru|Институт «Открытое общество»}} ў Беларусі, у выніку чаго ў 1997 годзе з’явілася «Канцэпцыя абнаўлення гуманітарнай адукацыі» (з кон. 1996 года рамкі гэтай канцэпцыі былі пашыраныя, і яна стала разглядацца як канцэпцыя рэформы нацыянальнай адукацыі цалкам)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. Праца над канцэпцыяй уключала ў сябе: канцэптуальна-тэарэтычную і метадалагічную распрацоўку; стварэнне Асацыяцыі інавацыйных школ; выданне бюлетэня абнаўлення гуманітарнай адукацыі (выдаваўся да 1999 года). Асноўныя ідэі канцэпцыі прасоўваліся праз удзел У. У. Мацкевіча ў працы парламенцкай камісіі (рабочай групы) над Законам «Аб адукацыі» (да разгону [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] 13-га склікання ўвосень 1996 года)<ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />.. У 1997 годзе, пасля выгнання Фонда Сораса з Беларусі, стварыў Асацыяцыю абнаўлення гуманітарнай адукацыі, якая працягнула працу над канцэпцыяй, выданне бюлетэня абнаўлення гуманітарнай адукацыі, а таксама праводзіла семінары, лекцыі і канферэнцыі з інавацыйнымі школамі, якія ўваходзілі ў Асацыяцыю інавацыйных школ. У 2000 годзе Асацыяцыя спыніць сваю дзейнасцьь<ref name="Водолажская" />. У 1997—2001 гадах узначальваў лабараторыю (аддзел) метадалогіі Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі (РІПА)<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" />. У 1998 годзе пад кіраўніцтвам У. У. Мацкевіча быў распрацаваны і запушчаны курс падрыхтоўкі менеджэраў адукацыі з мэтай падрыхтоўкі кадраў для рэформы адукацыі: спачатку — у РІПА (адбылося 2 выпускі), а затым — у Акадэміі паслядыпломнай адукацыі (Мінск) і Інстытуце павышэння кваліфікацыі (Гродна) (курс праводзіўся да 2005 года)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. У 1999 годзе па замове Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь кіраваў падрыхтоўкай альтэрнатыўнага краінавага дакладу для [[ЮНЕСКА]] аб стане спраў у сферы адукацыі «Праблемы функцыянальнай граматнасці ў Беларусі» (Функциональная грамотность в системе образования Беларуси. — Мн., 2003. — ISBN 985-6643-57-0), які быў прадстаўлены на штогадовай канферэнцыі ЮНЕСКА ў Варшаве ў 2000 годзе<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. Распрацоўка тэмы «Функцыянальная граматнасць» таксама ажыццяўлялася ў рамках рэалізацыі «Оргпроекта рэформы адукацыі ў Беларусі»: з 1997 года — у лабараторыі метадалогіі прафесійнай адукацыі РІПА, затым — у аддзеле аналітычнай і прававой работы Міністэрства адукацыі і аддзеле сацыялогіі АПА (там, дзе працавалі эксперты і стажоры [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]])<ref name="ФБ-образование" />. === Пасля 2004 года === З 2004 года з прычыны дзейнасці апазіцыйнай да [[Рэжым Лукашэнкі|палітычнага рэжыму]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] фактычна Мацкевіч знаходзіцца пад {{нп3|Забарона на прафесію|забаронай на прафесію|en|Berufsverbot}} — пазбаўлены магчымасці выкладаць у беларускіх ВНУ і працаваць у дзяржаўных установах і арганізацыях<ref name="Telegraf.by" />. У 2006—2008 гадах ажыццяўляў канцэптуальную працу ў сферы грамадзянскай адукацыі, вынікам якой стала з’яўленне [http://methodology.by/?p=1053 «Канцэпцыі грамадзянскай адукацыі ў Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160426190041/http://methodology.by/?p=1053 |date=26 красавіка 2016 }} і афармленне яе ў навучальны курс<ref name="Водолажская" />. З 2009 года разгарнуў дзейнасць па стварэнні ў Беларусі сучаснага ўніверсітэта, у межах якой былі запушчаны: * серыя семінараў па канцэптуалізацыі ідэі ўніверсітэта (вынікам стала выданне зборніка [http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf «Университет: дискуссия об основаниях»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130102855/http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf |date=30 студзеня 2022 }} (Мінск, 2011, ISBN 978-985-6991-64-9)); * праграма «[[Лятучы ўніверсітэт]]»<ref name="Про ЛУ" /><ref name="Водолажская" />. Уваходзіць у склад Калегіума Лятучага ўніверсітэта<ref>Калегіум [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/collegium {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150816161002/http://fly-uni.org/collegium |date=16 жніўня 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. У межах Лятучага ўніверсітэта чытае аўтарскія курсы: «Уводзіны ў сістэмны падыход» (2011—2014)<ref>Введение в теорию систем (февраль-апрель, 2011) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOJwz-wTw_ggCSx_10J8yVzS, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Введение в системный подход (октябрь-ноябрь, 2011) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PL14F68ACFACC52AD5, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Введение в системный подход (2012—2013) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOIns_T0j6jRWk9WdsLfv64T, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Введение в системный подход (2013—2014) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOK9KWhA1r_pi5wu4HS0r5JT, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, «Педагогіка як практычная філасофія» (2012)<ref>Педагогика как практическая философия (апрель-июнь, 2012) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PL223B2D75FF662207, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, «Асабістая адукацыйная і кар’ерная траекторыя» (2013—2014)<ref>Личная образовательная и карьерная траектория (2013—2014) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOLGIFkcDScHMr_TpiUm_d_F, свободный. — Загл. с экрана.</ref> і інш., вядзе семінар па дыдактыцы курса «Уводзіны ў сістэмны падыход» (2014—2015)<ref>Уладзімір Мацкевіч [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/content/uladzimir-mackevich {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150624012955/http://fly-uni.org/content/uladzimir-mackevich |date=24 чэрвеня 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Таксама чытае лекцыі ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім калегіуме]]<ref>Філасофія/літаратура [Электронны рэсурс] // Беларускі калегіюм. — Вэб-сайт Беларускага калегіюма. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://belcollegium.org/departments/philosophy/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160122181646/http://belcollegium.org/departments/philosophy/ |date=22 студзеня 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. [[Файл:Think belarus.jpg|thumb|Тацяна Вадалажская і Уладзімір Мацкевіч думаюць Беларусь.]] == Кансалтынгавая дзейнасць == {{Загатоўка раздзела}} З кон. 1980-х гадоў займаецца арганізацыйным і бізнес-{{нп3|Кансалтынг|кансалтынгам|ru|Консалтинг}}. У 1988—1994 гадах працаваў у [[Рыга|Рызе]], [[Масква|Маскве]], [[Краснаярск]]у, [[Находка|Находцы]], [[Цвер]]ы, [[Калінінград]]зе ды інш. рэгіёнах былога [[СССР]], у пач. 1990-х гадоў дзейнасць галоўным чынам была звязана з удзелам у развіцці {{нп3|Свабодная эканамічная зона|свабодных эканамічных зон|ru|Особая экономическая зона}}, у 1993—1994 гадах працаваў з адміністрацыямі [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] і [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобл.]] Пасля пераезду ў Мінск кансультаваў шэраг мясцовых бізнес-праектаў<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="Плиско" />. У 1995 годзе ўдзельнічаў у кансультацыях адносна аб’яднання [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі]], [[Грамадзянская партыя|Грамадзянскай партыі]], [[Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды|Партыі народнай згоды]], [[Беларуская аграрная партыя|Аграрнай партыі]] і [[Беларуская партыя «Зялёныя»|Беларускай партыі «Зялёны свет»]] і стварэнні на іх базе [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik" />. У тым жа годзе кансультаваў і ўдзельнічаў у падрыхтоўцы Форума маладзёжных арганізацый, ініцыяванага Радай маладзёжных арганізацый<ref name="Водолажская" />. У 1998—1999 гадах супрацоўнічаў з незалежнымі прафсаюзамі: быў кансультантам [[Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў|Беларускага кангрэса дэмакратычных прафсаюзаў]] (БКДП), удзельнічаў у стварэнні газеты «Рабочы», распрацаваў «Канцэпцыю дзейнасці свабодных прафсаюзаў» (1998)<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" />. У 2000—2003 гадах быў кансультантам сумеснага прадпрыемства «Альпіна-Кансалт», прымаў удзел у яго стварэнні<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" />. У 2001 годзе ажыццяўляў вывад з сітуацыі банкруцтва і санацыі прыватнай гімназіі «Альтасфера»<ref name="Водолажская" />. З’яўляецца ініцыятарам створанай у 2011 годзе [http://orgconsulting.by/ Біржы арганізацыйнага развіцця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524215143/http://orgconsulting.by/ |date=24 мая 2015 }} [[Некамерцыйная арганізацыя|НКА]] ў якасці аднаго з кірункаў рэалізацыі [[Культурная палітыка (праграма)|праграмы культурнай палітыкі]]<ref>''Столярова О.'' Истории успеха: Владимир Мацкевич: «Я иду своей дорогой через препятствия, конфликты, теряя друзей. Кто хочет — может идти со мной!» [Электронный ресурс] // ORGCONSULTING.BY. — Веб-сайт Биржи организационного развития. — 28.02.2014. — Дата доступа: 20.05.2015. — Режим доступа: http://orgconsulting.by/news/id/2953/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524214434/http://orgconsulting.by/news/id/2953/ |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У старэйшых класах школы захапляўся [[Хіпі|рухам хіпі]], быў удзельнікам «[[Дэманстрацыя хіпі ў Гродна|дэманстрацыі хіпі]]» ў [[Гродна|Гародне]] ў жніўні 1971 года<ref name="Томкович" /><ref>У жніўні 1971 года гродзенскія ўдзельнікі [[Хіпі|руху хіпі]] і прыехаўшыя іх падтрымаць хіпі з [[Вільнюс]]а, [[Талін]]а, [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]] і [[Масты|Мастоў]] учынілі дэманстрацыю ў цэнтры [[Гродна]], пратэстуючы супраць пераследу з боку савецкіх і партыйных уладаў (гл. больш падрабязнасцей па [http://www.belgazeta.by/ru/2003_08_11/arhiv_bg/6184/ спасылцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140726172403/http://www.belgazeta.by/ru/2003_08_11/arhiv_bg/6184/ |date=26 ліпеня 2014 }}).</ref>. === Гады перабудовы і аднаўлення Латвіяй незалежнасці === У гады [[Перабудова|перабудовы]] прымаў актыўны ўдзел у дэмакратычных пераўтварэннях у [[Ліепая|Ліепае]], падтрымаў вяртанне [[Латвія]]й незалежнасці, працаваў у цесным кантакце з [[Народны фронт Латвіі|Народным фронтам Латвіі]] і рускамоўным {{нп3|Руская партыя (Латвія)|Цэнтрам дэмакратычных ініцыятыў|ru|Русская партия (Латвия)}}, аказваў прафесійную дапамогу першаму ўраду Латвійскай Рэспублікі ў адбудоўванні дзяржаўных інстытутаў, запуску рэформы сістэмы адукацыі (супрацоўнічаў з міністрам адукацыі [[Андрыс Піебалгс|Андрысам Піебалгсам]], у 1991—1992 гадах быў дарадцай у Дэпартаменце па нацыянальных пытаннях латвійскага ўрада)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik" /><ref name="Плиско">''Плиско М.'' «Только коллективное сотрудничество может привести к успеху». Интервью главного редактора журнала «Адкрытае грамадства» Михаила Плиско с методологом и гуманитарным технологом Владимиром Мацкевичем // «Адкрытае грамадства». Iнфамацыйна-аналiтычны бюлетэнь. — 2001. — № 1(10) [Электронный ресурс] // worvik.com. — Персональный сайт Владимира Мацкевича. — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.narod.ru/gumani.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. === Удзел у кампаніі па выбарах першага прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у 1994 годзе === Уключэнне ў грамадска-палітычнае жыццё Беларусі ў пер. пал. 1990-х гадоў, па словах У. У. Мацкевіча, было звязана з жаданнем запусціць працэс рэформы адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь, выкарыстоўваючы для гэтага сітуацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|першых прэзідэнцкіх выбараў у краіне]]: {{цытата|Мы пазнаёміліся з усім складам міністэрства, і я вымушаны быў прыйсці да высновы, што той склад быў не здольны да рэфармавання. Яны нічога не маглі зрабіць: не так арганізавана міністэрства, і людзі, якія займалі там высокія пасады, былі не здольныя да рэфармавання. Як казалі ў папярэдні перыяд, яны не перастроіліся. А прыбраць іх са сваіх пастоў было немагчыма, такая была сістэма адбору кадраў. Тады, у снежні 1993 года, напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў, я прапанаваў аказаць пасільную дапамогу кандыдату, які, з нашага пункту гледжання, мог бы перамагчы і стаць першым прэзідэнтам Беларусі, які б павёў яе па шляху нармальнага развіцця. Аказаўшы гэтую дапамогу, мы разлічвалі дамагацца таго, каб і міністр адукацыі быў бы рэфарматарам, каб міністэрства адукацыі змагло праводзіць рэформы. То бок я ішоў на гэта дзеля рэформы адукацыі<ref name="Telegraf.by" />.}} Атрымаўшы адмову ад лідара [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]] [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. С. Пазняка]], звярнуўся ў лютым 1994 года з той жа самай прапановай да экс-спікера [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. С. Шушкевіча]], які даў згоду на ўключэнне У. У. Мацкевіча ў свой перадвыбарчы штаб для забеспячэння {{нп3|Паліттэхнолаг|паліттэхналагічнай|ru|Политтехнолог}} падтрымкі. Аднак ужо ў траўні 1994 года з-за ўзніклых рознагалоссяў па іміджавых і змястоўных пытаннях перадвыбарчай кампаніі супрацоўніцтва было спынена<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. === Удзел у парламенцкіх выбарах 1995 года === Працягнуў супрацоўніцтва з [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыяй]] (АДПБ), якую ачольваў [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. А. Дабравольскі]], праводзіў для членаў партыі навучанне і семінары, атрымаў прапанову ад кіраўніцтва АДПБ балатавацца ў дэпутаты на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|парламенцкіх выбарах 1995 года]]. Па словах У. У. Мацкевіча, ён скарыстаўся гэтай прапановай дзеля даследавання дзеяннем палітычнага поля Беларусі: {{цытата|Я не збіраўся абавязкова стаць дэпутатам. Мне трэба было на ўласным досведзе даследаваць выбарчую сістэму, пагутарыць з выбаршчыкамі. Я адмыслова папрасіў тады партыйнае кіраўніцтва, каб мяне выставілі ў якой-небудзь вельмі складанай акрузе з вельмі вядомым чалавекам. Я хацеў, каб маімі супернікамі былі вядомыя людзі кшталту Шушкевіча ці Пазняка, час якіх, як я лічыў, на той момант ужо прайшло. Я хацеў паказаць, што патрэбныя новыя лідары, патрэбныя новыя праграмы і трэба перамагаць гэтых людзей з іх састарэлымі падыходамі<ref name="Telegraf.by" />.}} Балатаваўся па Ангарскай выбарчай акрузе г. Мінска, па адной акрузе з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. С. Пазняком]], абраны не быў, аднак досвед удзелу ў выбарах быў абагульнены і прадстаўлены на старонках кнігі «Беларусская демократия: вопреки очевидности» (Мн., 1996. — УДК 321.7(476)+342.83(476)+323(476); СПб., 2006. — ISBN 5-94716-032-3 ([http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_1.pdf ч. 1], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_2.pdf ч. 2], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf ч. 3], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_4.pdf ч. 4])) — адной з першых у Беларусі кніг, прысвечаных апісанню актуальнай палітычнай сітуацыі, зыходзячы з аналізу эмпірычнага матэрыялу<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />. === Удзел у стварэнні і дзейнасці АГП === У 1995 годзе ў якасці {{нп3|Паліттэхнолаг|паліттэхналага|ru|Политтехнолог}} прымаў удзел у стварэнні [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref name="БелГазета">''Иващенко М.'' Визави: Я — легенда! [Электронный ресурс] // «БелГазета». — Информационно-аналитический ежедневник. — 02.12.2012. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://www.belgazeta.by/ru/2012_11_26/right/25353/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623232128/http://www.belgazeta.by/ru/2012_11_26/right/25353/ |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>: у чэрвені пад выглядам журналісцкага інтэрв’ю сустракаўся з кіраўніком [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацбанка Беларусі]] [[Станіслаў Антонавіч Багданкевіч|С. А. Багданкевічам]], чыя кандыдатура разглядалася ў якасці лідара новай партыі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />; пачынаючы з ліпеня, кансультаваў працэс аб’яднання [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі]] (АДПБ), [[Грамадзянская партыя|Грамадзянскай партыі]] і [[Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды|Партыі народнай згоды]]<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />; быў абраны ў склад Нацыянальнага камітэта АГП на Устаноўчым з’ездзе партыі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. Займаўся арганізацыяй прэс-цэнтра АГП, з’яўляўся яго кіраўніком у перыяд [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|кампаніі па давыбарах у Вярхоўны Савет 13-га склікання]] (кастрычнік-снежань 1995 года)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="Водолажская" />. Па словах У. У. Мацкевіча, быў зняты з пасады за змест прэс-рэліза, які не спадабаўся кіраўніцтву партыі: {{цытата|У 1995 годзе Багданкевіч звольніў мяне з прэс-сакратароў АГП за тое, што я назваў дэпутатаў АГП «апазіцыяй у Вярхоўным Савеце». Ён сказаў, што гэта будзе канструктыўная апазіцыя <...>, якая будзе супрацоўнічаць з прэзідэнтам у тым, што ёсць добрага<ref name="ВызМолча">Вызывающее молчание / ''В. Мацкевич''. — М., 2007. — С. 38.</ref>.}} Ходам стварэння АГП прапаноўваў свае версіі партыйнай праграмы<ref name="Telegraf.by" />, а таксама ў якасці партыйнай дактрыны [http://worvik.narod.ru/beldemo/EPILOG.htm «Дактрыну беларускага кансерватызму»], сфармуляваную ў працэсе рэфлексіі досведу свайго ўдзелу ў [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|парламенцкіх выбарах у траўні 1995 года]]<ref>Эпилог // Вопреки очевидности: Сборник / ''В. В. Мацкевич''. — СПб., 2006. — С. 169—175 [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 22.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, аднак гэтыя прапановы не знайшлі падтрымкі ў партыйным асяродку<ref name="Водолажская" /><ref name="Водолажская-2">''Водолажская Т.'' Введение в культурную политику. Семинар 5. На чем стоим? [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — 09.02.2011. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=1785 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200926170620/http://methodology.by/?p=1785 |date=26 верасня 2020 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Третий путь">В. Мацкевич: Вера и гражданская позиция [Электронный ресурс] // «Третий путь». — Либеральная дискуссионная площадка. — 02.08.2006. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://3dway.org/publications/persona/v-matskevich-vera-i-grazhdanskaya-pozitsiya {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522085614/http://3dway.org/publications/persona/v-matskevich-vera-i-grazhdanskaya-pozitsiya |date=22 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1997—1998 гадах уваходзіў у склад Палітсавета АГП<ref name="worvik" /><ref name="БелГазета" /><ref name="БелаПАН-1998">''Третьяков В.'' Член Политсовета ОГП В. Мацкевич заявил, что не собирается вступать в гражданство Союза Беларуси и России // БелаПАН. — 28.10.1998 [Электронный ресурс] // ByMedia.Net. — Информационно-образовательный портал. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://news.bymedia.net/news.article.php?articleID=342773 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304074918/http://news.bymedia.net/news.article.php?articleID=342773 |date=4 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У сакавіку 1997 года на III з’ездзе АГП выстаўляў сваю кандыдатуру ў лідары партыі ў якасці альтэрнатывы [[Станіслаў Антонавіч Багданкевіч|С. А. Багданкевічу]], набраў 10 % галасоў<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Имя">''Халип И.'' Тренер начинает подготовку к чемпионату // «Имя». — 28.03.1997. — № 93 [Электронный ресурс] // worvik.com. — Персональный сайт Владимира Мацкевича. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.narod.ru/thinkbel/trener.htm, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Гэты свой учынак У. У. Мацкевіч патлумачыў жаданнем [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|у сітуацыі вострага палітычнага крызісу ў краіне]] паўплываць на змяненне стратэгіі і тактыкі партыі, а таксама ўнутрыпартыйных адносін<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Имя" />: {{цытата|Калі ў снежні [1996 года] я падаў запіску Багданкевічу і яшчэ некалькім кіраўнікам з нагоды таго, што чакае апазіцыю да вясны [1997 года], ніхто не звярнуў на гэта ўвагі. Таму я прынёс на з’езд усе свае артыкулы і раздаў іх удзельнікам. Яны схавалі іх у партфелі і ўткнуліся ў зусім пустыя рэзалюцыі. Але пасля таго, як быў разыграны мой дывертысмент, усе дасталі гэтыя копіі артыкулаў і пачалі чытаць. Гэта і было маёй галоўнай задачай — дамагчыся таго, каб людзі ўспрымалі ўсур’ёз тое, што я ім кажу<ref name="Имя" />.}} Не дабіўшыся жаданага выніку, у кон. 1998 года пакінуў склад Палітсавета АГП і спыніў далейшае супрацоўніцтва з партыяй<ref name="Telegraf.by" /><ref name="БелГазета" />. === Удзел у стварэнні «Хартыі’97» === У 1997 годзе ўдзельнічаў у стварэнні грамадзянскай ініцыятывы «[[Хартыя'97|Хартыя’97]]» у якасці аўтара задумы і суарганізатара на першых этапах дзейнасці, уваходзіў у склад аргкамітэта<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="Плиско" /><ref name="Хартии’97">10 лет Хартии’97 [Электронный ресурс] // «Хартии’97». — Белорусский информационный портал. — 10.11.2007. — Дата доступа: 22.05.2015. — Режим доступа: http://charter97.eu/ru/news/2007/11/10/1445, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, аднак афіцыйна з яе не выходзіў<ref>''Цыганкоў В.'' У. Мацкевіч: «У АГП дэфіцыт лідараў і ідэяў» [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 21.04.2008. — Дата доступу: 25.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/1107582.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. З’яўляецца аўтарам тэксту дэкларацыі [http://charter97.eu/be/news/2007/11/10/1445 «Хартыя’97»], якая атрымала сваю назву па аналогіі з [[Чэхаславакія|чэхаславацкай]] «[[Хартыя 77|Хартыяй 77]]» і дала імя новай ініцыятыве<ref name="Томкович" /><ref name="worvik" />. У тэкст былі закладзеныя асноўныя дактрынальныя палажэнні [[Культурная палітыка (праграма)|праграмы культурнай палітыкі]]<ref name="Водолажская-2" />. «Хартыя’97» была абнародавана 10 лістапада 1997 года ў вядучых незалежных газетах Беларусі: «Имя», «[[Белорусская деловая газета|БДГ]]», «[[Народная Воля (1995)|Народная воля]]», «[[Свабода (1990)|Свабода]]», «Свободные новости» і інш. Першымі пад тэкстам дакумента паставілі подпісы 100 вядомых беларускіх палітыкаў, грамадскіх і культурных дзеячаў, журналістаў, пазней пад ім падпісалася яшчэ больш 100.000 грамадзян Рэспублікі Беларусь<ref name="Томкович" /><ref name="Хартии’97" />. Праз тры месяцы выйшаў з аргкамітэта «Хартыі’97», бо развіццё гэтай грамадзянскай ініцыятывы пайшло па шляху стварэння структуры, кшталту партыйнай, а не па шляху фарміравання шырокага [[Грамадскі рух|грамадска-палітычнага руху]], як тое прапаноўвалася У. У. Мацкевічам ад самага пачатку<ref name="Водолажская" /><ref name="Плиско" /><ref name="Водолажская-2" />. === Удзел у «дыялогу грамадска-палітычных сіл» у 1999—2000 годзе === У 1999—2000 годзе прымаў удзел у якасці эксперта ў дыялогу грамадска-палітычных сіл Беларусі, які праводзіўся пры садзейнічанні Кансультацыйна-назіральнай групы (КНГ) [[АБСЕ]], працаваў у складзе экспертнай групы № 4 «Стратэгія развіцця грамадзянскай супольнасці»<ref name="Водолажская" /><ref>Гл.: Вызывающее молчание / ''В. Мацкевич''. — М., 2007 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Па выніках удзелу напісаў вострапалемічную кнігу «Вопиющее молчание» (у 2007 годзе кніга была выдадзена пад назвай [http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf «Вызывающее молчание»])<ref name="Водолажская" />. === Удзел у стварэнні хрысціянскай палітычнай партыі === Пачынаючы з 2003 года, удзельнічаў у ініцыятыве [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|П. К. Севярынца]] па стварэнню ў Беларусі [[Хрысціянская дэмакратыя|хрысціянска-дэмакратычнай]] партыі — «[[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]» (БХД); выйшаў са складу аргкамітэта ў 2005 годзе па прычыне таго, што не было дасягнута згоды з астатнімі ўдзельнікамі аб прынцыпе далейшага развіцця ініцыятывы (аргструктура або рух)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" /><ref>''Грицанов А.'' Еще один «второй фронт» [Электронный ресурс] // «Наше мнение». — Сайт экспертного сообщества Беларуси. — 16.10.2006. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://nmnby.eu/news/analytics/669.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="INV">Владимир Мацкевич ответил на все вопросы веб-конференции [Электронный ресурс] // INVICTORY.COM. — Мегапортал христианских ресурсов. — 28.04.2008. — Дата доступа: 26.05.2015. — Режим доступа: http://www.invictory.com/news/story-15640.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150526235218/http://www.invictory.com/news/story-15640.html |date=26 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана;</ref>, тым не менш, прапанаваная У. У. Мацкевічам у якасці ідэалагічнай асновы БХД [http://worvik.narod.ru/beldemo/EPILOG.htm «Дактрына беларускага кансерватызму»] была часткова прынятая, асноўныя яе палажэнні ўключаныя ў праграмны дакумент партыі<ref>[http://bchd.info/program.html Праект праграмы БЕЛАРУСКАЙ ХРЫСЬЦІЯНСКАЙ ДЭМАКРАТЫІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150526002132/http://bchd.info/program.html |date=26 мая 2015 }}</ref><ref name="Водолажская" /><ref name="Водолажская-2" />. У 2005—2007 гадах у межах [http://methodology.by/?page_id=16 «Рушэньня»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150212031710/http://methodology.by/?page_id=16 |date=12 лютага 2015 }} выступаў з ініцыятывай стварэння хрысціянскай палітычнай партыі з працоўнай назвай «Партыя Закона» на базе пратэстанцкіх цэркваў Беларусі, аднак дзейнасць па стварэнню партыі была спынена, у якасці асноўнай прычыны называлася немагчымасць у актуальных беларускіх палітычных умовах займацца партыйнай дзейнасцю<ref name="Третий путь" /><ref name="INV" /><ref>''Кулік В.'' У Беларусі ствараецца хрысьціянская партыя [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 28.11.2005. — Дата доступу: 23.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/802944.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref><ref>''Горевой М.'' Более 100 человек голодают в Минске в поддержку церкви «Новая жизнь» [Электронный ресурс] // Naviny.by. — Интернет-газета БелаПАН. — 09.10.2006. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://naviny.by/rubrics/society/2006/10/09/ic_articles_116_148277/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524024411/http://naviny.by/rubrics/society/2006/10/09/ic_articles_116_148277/ |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана;</ref>. === Перыяд «Рушэньня» === {{У планах}} === Удзел у акцыі «Пост-галадоўка» === {{У планах}} === Удзел у стварэнні і дзейнасці «ЕўраБеларусі» === {{У планах}} === Удзел у стварэнні і дзейнасці Беларускай нацыянальнай платформы Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства === {{У планах}} == Праца на тэлебачанні == У 1994—1997 гадах быў распрацоўшчыкам, аўтарам і вядучым трох цыклавых перадач на [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускім тэлебачанні]] (БТ)<ref name="worvik" />: * у пач. 1994 года тэлекампанія «ФІТ» сумесна з [http://methodology.by/ Агенцтвам гуманітарных тэхналогій] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150515020335/http://methodology.by/ |date=15 мая 2015 }} прыступілі да вытворчасці інфармацыйна-аналітычнай перадачы «Праспект», першы выпуск якой выйшаў на наступны дзень пасля першага тура прэзідэнцкіх выбараў і быў прысвечаны яго аналізу; вядучым перадачы быў [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Павел Шарамет]]<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская"/>; * пачынаючы з 1995 года, на БТ выходзілі: перадача аб асноўных паняццях рынкавай эканомікі «Гэта мы не праходзілі», а таксама перадачы «Студыя 600» і «Сталіца»<ref name="Водолажская" />. У 1995 годзе атрымаў прапанову стаць вядучым новай інфармацыйна-аналітычнай перадачы «Рэзананс» на БТ, аднак супраць яго кандыдатуры выступілі ў Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref name="Томкович" />. З’яўляўся першым кіраўніком і вядучым ток-шоу {{нп3|Выбор (АНТ)|«Выбар»|ru|Выбор (ток-шоу)}} на тэлеканале [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]] (кан. 2002 года — сакавік 2003 года)<ref>''Шадрина А.'' Ваш «Выбор» [Электронный ресурс] // «СБ. Беларусь сегодня». — Веб-сайт газеты Администрации президента Республики Беларусь. — 08.02.2003. — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://tv.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/vash-vybor-2.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Технология выбора [Электронный ресурс] // «Спецназ». — Веб-сайт журнала. — 05.04.2003. — Дата доступа: 14.05.2015. — Режим доступа: http://www.specnaz.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/tekhnologiya-vybora.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924104354/http://www.specnaz.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/tekhnologiya-vybora.html |date=24 верасня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, паспеў падрыхтаваць 8 выпускаў ток-шоу, быў звольнены напярэдадні памятнага красавіцкага семiнара кiраўнiкоў рэспублiканскiх i мясцовых дзяржаўных органаў па пытаннях удасканалення iдэалагiчнай работы<ref>''Соусь Г.'' Чаму ў ток-шоў «Выбар» зьмяніўся вядучы? [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 08.04.2003. — Дата доступу: 22.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/24847952.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. З 2012 года — вядучы праграмы «Размова дня» тэлеканала «[[БелСат|Белсат]]»<ref name="Белсат" /><ref>Размова [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — Дата доступу: 17.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/programs/razmova-dnia/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430022001/http://belsat.eu/be/programs/razmova-dnia/ |date=30 красавіка 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref><ref>"Студыя «Белсат» — новая якасць каналу [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — 03.09.2012. — Дата доступу: 14.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/articles/9808/, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. == Палітычны пераслед == ===2016=== 9 сакавіка 2016 года Мацкевіч атрымаў позву ў [[Суд Цэнтральнага раёна (Мінск)|суд Цэнтральнага раёна Мінска]] з прадпісаннем з’явіцца ў якасці асобы, у дачыненні да якой вядзецца адміністрацыйны працэс за ўдзел у адбыўшымся 15 лютага таго ж года ў цэнтры Мінска несанкцыянаваным мітынгу індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>''Дашчынскі А.'' Уладзімір Мацкевіч атрымаў позву ў суд за ўдзел у акцыі, на якой ён ня быў [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі RFE/RL. — 09.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/uladzimier-mackievic-atrymau-pozvu-u-sud-za-udziel-u-akcyi-na-jakoj-jon-nia-byu/27600969.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. 15 сакавіка 2016 года ходам судовага разбіральніцтва тры супрацоўнікі міліцыі, якія выступалі ў якасці сведкаў, упэўнена апазналі ва У. У. Мацкевічу чалавека, які прымаў удзел у мітынгу, што таксама, па іх словах, нібыта пацвярджаецца матэрыяламі ажыццяўляўшайся фотаздымкі, на падставе якіх і быў складзены пратакол аб адміністрацыйным правапарушэнні. У сваю чаргу, У. У. Мацкевічам суду былі прадстаўлены доказы таго, што 15 лютага 2016 года ён не толькі не прысутнічаў на мітынгу, але і наогул знаходзіўся за межамі краіны: адзнакі ў пашпарце аб перасячэнні мяжы і авіябілеты, згодна з якімі ён паляцеў з Мінска ў Варшаву 14 лютага і вярнуўся назад 16 лютага. У выніку суд прыняў рашэнне вярнуць пратакол аб адміністрацыйным правапарушэнні ў [[Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральнае РУУС Мінска]] на дапрацоўку<ref>''Лукашук З.'' Міліцыянер на судзе: Мацкевіча не ведаю, але на акцыі яго пазнаў! [Электронны рэсурс] // «Еўрапейскае радыё для Беларусі». — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 15.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://euroradio.fm/milicyyaner-na-sudze-mackevicha-ne-vedayu-ale-na-akcyi-yago-paznau, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Адразу пасля суда Мацкевіч заявіў пра намер прыцягнуць міліцыянераў, якія сведчылі супраць яго, да адказнасці за ілжэсведчанне, у тым ліку каб звярнуць увагу на падобную практыку пераследу грамадзян, незадаволеных дзеючым у Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|палітычным рэжымам]]<ref>''Юрич А.'' Владимир Мацкевич: Тотальная ложь стала судебной практикой, которая несет угрозу каждому гражданину [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — 16.03.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2016/03/16/vladimir-matskevich-total-naya-lozh-stala-sudebnoy-praktikoy.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223113915/https://eurobelarus.info/news/society/2016/03/16/vladimir-matskevich-total-naya-lozh-stala-sudebnoy-praktikoy.html |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>''Лукашук З.'' Справу Мацкевіча адправілі ў РУУС на дапрацоўку [Электронны рэсурс] // «Еўрапейскае радыё для Беларусі». — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 15.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://euroradio.fm/spravu-mackevicha-adpravili-u-ruus-na-dapracouku, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. 30 сакавіка 2016 года У. У. Мацкевіч падаў заяву ў пракуратуру з просьбай даць прававую ацэнку сітуацыі<ref>Философ Мацкевич подал заявление в прокуратуру после суда за акцию, на которой его не было [Электронный ресурс] // TUT.BY. — Интернет-портал. — 31.03.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://news.tut.by/politics/490687.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160403030623/http://news.tut.by/politics/490687.html |date=3 красавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. 5 красавіка 2016 года міністр унутраных спраў [[Ігар Анатолевіч Шуневіч|І. А. Шуневіч]], адказваючы на пытанні журналістаў, акрэдытаваных у [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаце прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], прызнаў памылку, дапушчаную супрацоўнікамі міліцыі ў дачыненні да У. У. Мацкевіча: {{цытата|«Адназначна магу заявіць, што супрацоўнікі міліцыі дапусцілі памылку ў ідэнтыфікацыі асобы чалавека. Падставай для памылкі стала яго досыць сур'ёзнае візуальнае падабенства з удзельнікам гэтага мерапрыемства. Гэта я сам асабіста правяраў»<ref>''Лукашук З.'' Шуневич — о деле Мацкевича: Сотрудники милиции допустили ошибку [Электронный ресурс] // «Европейское радио для Беларуси». — Веб-сайт радиостанции. — 05.04.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://euroradio.fm/ru/shunevich-o-dele-mackevicha-sotrudniki-milicii-dopustili-oshibku, свободный. — Загл. с экрана.</ref>.}} ===2021–2025=== 4 жніўня 2021 года пасля ператрусу арыштаваны [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] па падазрэнні ў арганізацыі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.dw.com/ru/v-chem-podozrevajut-filosofa-mackevicha-vlasti-belarusi/a-58833178|title=Философ в неволе. Кто такой Владимир Мацкевич и в чем его подозревают?|first=Арина|last=Ползик|date=2021-08-12|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812112135/https://www.dw.com/ru/v-chem-podozrevajut-filosofa-mackevicha-vlasti-belarusi/a-58833178|archive-date=2021-08-12|access-date=2021-08-12}}</ref>. 6 жніўня сумеснай заявай васьмі арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], быў прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.dw.com/ru/pravozashhitniki-belarusi-priznali-filosofa-mackevicha-politzakljuchennym/a-58788513|title=Правозащитники Беларуси признали философа Мацкевича политзаключенным|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808064317/https://www.dw.com/ru/pravozashhitniki-belarusi-priznali-filosofa-mackevicha-politzakljuchennym/a-58788513|archive-date=2021-08-08|website=[[Deutsche Welle]]|first=Павел|last=Мыльников|date=2021-08-06|access-date=2021-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|language=be|url=http://spring96.org/be/news/104589|title=Заява аб прызнанні Таццяны Вадалажскай і Уладзіміра Мацкевіча палітзняволенымі|date=2021-08-06|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809075551/https://spring96.org/be/news/104589|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-12}}</ref>, а група «[[Хрысціянская візія]]» [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] звярнулася да беларускай і сусветнай хрысціянскай супольнасці з заклікам выступіць у ягоную падтрымку<ref>{{Cite web|title=Заявление группы Координационного совета «Христианское видение» по поводу уголовного преследования христианско-реформатского интеллектуала Владимира Мацкевича|url=https://belarus2020.churchby.info/zayavlenиe-gruppy-koordиnaczиonnogo-soveta-hrиstиanskoe-vиdenиe-po-povodu-ugolovnogo-presledovanиya-hrиstиansko-reformatskogo-иntelle/|author=Група "Хрысціянская візія"|date=2021-10-10|lang=ru|work=Царква і палітычны крызіс у Беларусі}}</ref>. 23 чэрвеня 2022 года [[Мінскі абласны суд]] прыгаварыў Уладзіміра Мацкевіча да 5 гадоў узмоцненага рэжыму па трох артыкулах Крымінальнага кодэксу: ч. 1 арт. 342 (актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак) за «Марш Народнага Ультыматуму» 25 кастрычніка 2020 года, ч. 1 арт. 361-1 (стварэнне экстрэмісцкага фармавання) за платформу «Сход», а таксама ч. 1 арт. 368 (абраза Лукашэнкі) за відэазапіс на [[YouTube]]-канале<ref>[https://www.dw.com/ru/v-belarusi-filosofa-mackevicha-prigovorili-k-5-godam-usilennogo-rezhima/a-62237626 В Беларуси философа Мацкевича приговорили к 5 годам колонии]</ref>. 11 верасня 2025 года быў вызвалены з турмы пасля сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]] з прадстаўніком [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] [[Джон Коўл|Джонам Коўлам]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376739|title=Вызвалілі філосафа Уладзіміра Мацкевіча|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя 52 палітвязні. Мікола Статкевіч на свабодзе!|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref>. == Публіцыстычная дзейнасць. Бібліяграфія == {{Загатоўка раздзела}} Быў ініцыятарам і ўдзельнікам «Менскага філязофскага кола» — творчага аб’яднання мінскіх гуманітарыяў, якое дзейнічала ў др. пал. 1990-х — пач. 2000-х гадоў і ставіла перад сабой задачу падрыхтоўкі і выдання корпуса гуманітарна-філасофскіх слоўнікаў, хрэстаматый i вучэбных дапаможнікаў<ref name="worvik" /><ref>''Грыцанаў А.'', ''Абушэнка У.'', ''Мацкевіч У.'' Менскае філязофскае кола // Фрагмэнты. — 1999. — № 3-4 [Электронны рэсурс] Беларуская палічка. — Беларуская электронная бібліятэка. — Дата доступу: 19.05.2015. — Рэжым доступу: http://knihi.com/storage/frahmenty/frahmenty7.htm, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Удзельнічаў у працы над складаннем выданняў: [http://www.philosophi-terms.ru/ «Новейший философский словарь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150520072656/http://www.philosophi-terms.ru/ |date=20 мая 2015 }} (Мн., 1999. — ISBN 985-6235-17-0) и «Всемирная энциклопедия: Философия» (Мн., 2001. — ISBN 5-17-007278-3) <ref name="Хорошо быть молодым" />. З’яўляецца аўтарам артыкулаў: [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 «Антропотехника»]{{Недаступная спасылка}}, [http://methodology.by/?p=682 «Деятельность»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220129100846/http://methodology.by/?p=682 |date=29 студзеня 2022 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4 «Идеальных типов метод»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304224443/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4 |date=4 сакавіка 2016 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9C%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C «Мыследеятельность»]{{Недаступная спасылка}}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9C%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 «Мышление»]{{Недаступная спасылка}}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/obrazovanie «Образование»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154651/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/obrazovanie |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/pedagogika «Педагогика»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154643/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/pedagogika |date=23 мая 2015 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%85%D0%BE%D0%B4 «Подход»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120417203800/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%85%D0%BE%D0%B4 |date=17 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 «Практика»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418194021/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 |date=18 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F «Проблематизация»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418101600/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F |date=18 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A1%D0%BC%D0%B4-%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F «СМД-методология»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150521032812/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A1%D0%BC%D0%B4-%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F |date=21 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/shema «Схема»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154645/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/shema |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/tehnika «Техника»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154647/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/tehnika |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/funkcionalnaja-gramotnost «Функциональная грамотность»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154649/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/funkcionalnaja-gramotnost |date=23 мая 2015 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A9%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 «Щедровицкий Г. П.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305060150/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A9%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 |date=5 сакавіка 2012 }}. Пачынаючы з 2003 года, вёў працу над складаннем энцыклапедычнага слоўніка «СМД-методология Московского методологического кружка. 1954—2004 годы», які аднак не быў выдадзены. Планавалася, што кніга пабачыць свет у чацвёртым квартале 2004 года<ref>''Реут Д. В.'' Пятьдесят лет спустя [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/lib/chteniya/x/pub/0, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Рыхтуецца да выдання аўтарскі цыкл лекцый [http://methodology.by/?p=4335 «Уводзіны ў філасофію»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104627/http://methodology.by/?p=4335 |date=23 лютага 2022 }}, які быў прачытаны У. У. Мацкевічам у рамках Мінскага метадалагічнага семінара ў 2008—2009 годзе<ref name="ВВ-ВВФ">Владимир Мацкевич. Введение в философию: Лекция 1 [Электроннй ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2013/12/29/vladimir-matskevich-vvedenie-v-filosofiyu-lektsiya-1.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104743/https://eurobelarus.info/news/society/2013/12/29/vladimir-matskevich-vvedenie-v-filosofiyu-lektsiya-1.html |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. З’яўляецца аўтарам вялікай колькасці публіцыстычных артыкулаў і каля 50 навуковых прац па пытаннях палітыкі, культуры і трансфармацыі адукацыі<ref name="worvik" />. Найбольш важныя з іх: * [http://eurobelarus.info/files/22/86/BdP.pdf Беларусь для пачаткоўцаў: ад разумення да дзеяння: зборнік нарысаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104637/http://eurobelarus.info/files/22/86/BdP.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Ул. Мацкевіч'', ''Т. Вадалажская'', ''А. Ягораў''; пераклад на беларускую мову. — Мн., 2012. — (Серыя «Беларусь для пачаткоўцаў»). — ISBN 978-985-562-048-9. * [http://eurobelarus.info/files/22/86/DE_SOVIETIZATION_ru.pdf Десоветизация в контексте трансформации беларусского общества: Сборник статей] / Под ред. ''В. Мацкевича''. — Вильнюс, 2012. — УДК 316.42:303.425.2(476)(062). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Matskevich_Dialog_ru.pdf Общественный диалог в Беларуси: от народовластия к гражданскому участию] / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2012. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — ISBN 978-985-562-018-2. * [http://en.eurobelarus.info/files/File/maket_new_eng.pdf Public dialog in Belarus: from grass-roots democracy to civic participation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211201224105/https://en.eurobelarus.info/files/File/maket_new_eng.pdf |date=1 снежня 2021 }} / ''Uladzimir Matskevich''. — Minsk, 2012. — (Belarus for beginners). — ISBN 978-985-562-019-9. * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf Не думайте о рыжем и слепом утконосе: Сборник статей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }} ([http://eurobelarus.info/files/File/Utkonos-intro.pdf начало книги]) / ''В. Мацкевич''; Редколлегия: ''Т. Водолажская'' (гл. редактор) и др. — Мн., 2011. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 978-985-6991-31-1. * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf Университет: дискуссия об основаниях: Сборник статей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130102855/http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf |date=30 студзеня 2022 }} / ''В. Мацкевич'', ''П. Барковский''; Под ред. ''Т. Водолажской''. — Мн., 2011. — (Серия «Universitas Ludens»). — ISBN 978-985-6991-64-9. * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Life_Quality_eng.pdf The quality and way of life in Belarus: evolution and possibilities of transformation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104742/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Life_Quality_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Uladzimir Matskevich''. — 2011. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Life_Quality_rus.pdf Качество и образ жизни в Беларуси: эволюция и возможности трансформации] / ''Т. Водолажская'', ''В. Мацкевич''. — Мн., 2010. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 304.3:303.425.2(476)(091)"19/20". * [http://eurobelarus.info/files/22/86/History_and_culture.pdf Переоценка ценностей в культуре и истории Беларуси] / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2010. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — ISBN 978-985-6991-03-8. * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Citizenship_eng.pdf The infancy of a civil nation in Belarus. From allegiance to citizenship] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104724/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Citizenship_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Uladzimir Matskevich'', ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Andrei Yahorau''. — Vilnius, 2009. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Citizenship_rus.pdf Становление нации в Беларуси: от подданства к гражданству: заметки к концепции гражданского образования в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104703/http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Citizenship_rus.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''В. Мацкевич'', ''А. Егоров'', ''Т. Водолажская''. — Мн., 2008. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 342.71.01(476)+37.017.4(476). * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Community_eng.pdf Communities building and development] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104709/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Community_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Uladzimir Matskevich''. — 2008. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Community.pdf Становление и развитие сообществ] / ''Т. Водолажская'', ''В. Мацкевич''. — Мн., 2007. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 316.3(476). * Функциональная грамотность в системе образования Беларуси / ''С. А. Крупник'', ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2003. — ISBN 985-6643-57-0. * Вопиющее молчание / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2000 (Першае друкаванае выданне: [http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf Вызывающее молчание] / ''В. Мацкевич''. — М., 2007. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 978-5-903360-10-9). * ''Мацкевич В.'' [http://www.circleplus.ru/content/reflexum/6 Москва должна быть разрушена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104624/http://www.circleplus.ru/content/reflexum/6 |date=23 лютага 2022 }}. — 1998. * Беларусская демократия: вопреки очевидности / ''В. Мацкевич''. — Мн., 1996. — УДК 321.7(476)+342.83(476)+323(476) (Перавыданне: Вопреки очевидности: Сборник ([http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_1.pdf ч. 1], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_2.pdf ч. 2], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf ч. 3], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_4.pdf ч. 4]) / ''В. Мацкевич''. — СПб., 2006. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 5-94716-032-3). * Оргпроект реформы образования Республики Беларусь / ''В. В. Мацкевич'', ''Б. В. Пальчевский'', ''Л. С. Фридман'', ''С. А. Крупник'', ''Г. Н. Петровский''. — Мн., 1996. — УДК 37.014.3(476)(083.9). * [http://distance.fly-uni.org/pluginfile.php/1708/mod_resource/content/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%8D%D1%82%D1%8E%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D0%B1%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8.doc Полемические этюды об образовании]{{Недаступная спасылка}} / ''В. Мацкевич''. — Лиепая, 1993 (Переиздание: Об образовании: полемические этюды / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2008. — ISBN 978-985-6783-44-2). * ''Мацкевич В.'' [http://worvik.narod.ru/thinkbel/poc-1993.htm Чего не хватает, чтобы ответить на вопрос: «Как нам обустроить Россию?»] // Бизнес и политика. — 1995. — № 1(2). * О реформе образования в Беларуси образца 1994 года (Зеленая тетрадь). — Мн., 1994. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://prisoners.spring96.org/be/person/uladzimir-mackevicz Старонка Уладзіміра Мацкевіча на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мацкевіч Уладзімір Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] g6cqcjj7eoe7ytb0iuzxgpkj6858oxl 0 231565 5193402 4750861 2026-09-05T20:11:42Z Bk1949 50943 5193402 wikitext text/x-wiki [[Выява:Bialynicki Birulya by Modorov.jpg|міні|260 пкс|[[Фёдар Аляксандравіч Модараў|Фёдар Модараў]]. «Партрэт [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|Вітольда Бялыніцкага-Бірулі]]», 1950. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ РБ]].]] '''[[1950]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|беларускага выяўленчага мастацтва]]. == Падзеі == == З’явіліся == * [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь#Будынак|Будынак Дзяржбанка БССР]], архітэктар [[Міхаіл Паўлавіч Паруснікаў|Міхаіл Паруснікаў]] * [[Перамога (кінатэатр, Мінск)|Будынак кінатэатра «Перамога» ў Мінску]] — помнік архітэктуры пасляваеннага перыяду вырашаны ў стылі «[[сталінскі ампір]]», аўтарства [[Іосіф Лангбард|Іосіфа Лангбарда]] і [[Міхаіл Бакланаў|Міхаіла Бакланава]] == Нарадзіліся == * [[3 студзеня]] — [[Аляксандр Сяргеевіч Шыёнак|Аляксандр Шыёнак]], беларускі мастак-акварэліст * [[4 сакавіка]] — [[Кастусь Качан]], беларускі мастак-пейзажыст * [[31 сакавіка]] — [[Вітольд Антонавіч Бархаткоў|Вітольд Бархаткоў]], беларускі мастак, сын [[Антон Стафанавіч Бархаткоў|Антона Бархаткова]], жыў у [[ЗША]] * [[18 красавіка]] — [[Уладзімір Іванавіч Шчарбін|Уладзімір Шчарбін]], беларускі мастак * [[13 жніўня]] — [[Ларыса Давыдаўна Фінкельштэйн|Ларыса Фінкельштэйн]], беларускі і расійскі [[мастацтвазнаўца]], арт-крытык, галерыст, куратар выставак сучаснага мастацтва, экспадызайнер, педагог Вышэйшай школы, калекцыянер * [[14 кастрычніка]] — [[Вячаслаў Адамавіч Захарынскі|Вячаслаў Захарынскі]], беларускі жывапісец * [[27 кастрычніка]] — [[Мікалай Мікалаевіч Дундзін|Мікалай Дундзін]], беларускі жывапісец, графік, галерыст * [[27 лістапада]] — [[Мікалай Пятровіч Кузьміч|Мікалай Кузьміч]], беларускі [[мастак]]-ювелір, аднавіўшы [[крыж Ефрасінні Полацкай]] * [[22 снежня]] — [[Мікалай Байрачны]], беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. == Памерлі == * [[4 лютага]] — [[Ян Булгак]] (нар. [[1876 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1876]]), беларускі і польскі<ref>{{cite web|last=Štrimaitytė|first=Simona|datepublished=2007|url=http://www.universitetozurnalistas.lt/archyvas/unizur/unizur_1_10.html|title=Janas Bulhakas vėl fotografijos arenoje|publisher=Universiteto žurnalistas|lang=lt|accessdate=31 октября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111215131657/http://www.universitetozurnalistas.lt/archyvas/unizur/unizur_1_10.html|archivedate=15 снежня 2011|url-status=dead}}</ref> майстар мастацкай краязнаўчай фатаграфіі, «бацька польскай фатаграфіі»<ref>{{cite web|last=Jurecki|first=Krzysztof|datepublished=marzec 2004|url=http://www.culture.pl/pl/culture/artykuly/os_bulhak_jan|title=Jan Bułhak|publisher=culture.pl|lang=pl|accessdate=31 октября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117180558/http://www.culture.pl/baza-sztuki-pelna-tresc/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/jan-bulhak|archivedate=17 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>, адзін з піянераў польскай мастацкай фатаграфіі, этнограф, фалькларыст<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Булгак Ян |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 89 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Арганізатар фотавыстаўкі ў Мінску у [[1911 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1911]] годзе * [[3 мая]] — [[Сямён Львовіч Абугаў|Сямён Абугаў]] (нар. [[1877 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1877]]), савецкі мастак-графік, педагог, прафесар [[Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Я. Рэпіна|Інстытута жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя Рэпіна]]. Нарадзіўся ў [[Беразіно|Беразіне]]. Сярод вучняў Абугава — [[Натан Майсеевіч Воранаў|Натан Воранаў]] == Галерэя твораў == <center><gallery mode=packed heights=180> [[Хаім Майсеевіч Ліўшыц|Хаім Ліўшыц]] «Апаратны цэх тонкасуконнага камбіната» Выява:Канстанцін Заслонаў.jpg|[[Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў|Уладзімір Хрусталёў]] «[[Канстанцін Заслонаў]]» Выява:Зайцев Е. А.марка2008 Беларусь.jpg|[[Яўген Аляксеевіч Зайцаў|Яўген Зайцаў]] «Абарона Брэсцкай крэпасці ў 1941 годзе», 1950 Выява: </gallery></center> {{зноскі}} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:1950 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:1950 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] gk3yy2qzqhrzw1d8j0gph4thnvkmu7m 0 231681 5193422 5171788 2026-09-06T00:21:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193422 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''Футбол для сяброўства''' ({{lang-en|link=no|Football for Friendship}}) — штогадовая міжнародная дзіцячая сацыяльная праграма, якую рэалізуе ПАТ «Газпрам». Мэта праграмы — праз футбол выхаваць павагу да розных культур і нацыянальнасцяў у дзяцей з розных краін, прышчапіць маладому пакаленню актуальныя каштоўнасці і цікавасць да здаровага ладу жыцця.<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/sport/2016/03/25/ic_articles_125_191281/ |title=Архіўная копія |access-date=6 мая 2016 |archive-date=28 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328091338/http://naviny.by/rubrics/sport/2016/03/25/ic_articles_125_191281 |url-status=dead }}</ref> У рамках праграмы футбалісты ва ўзросце 12 гадоў з розных краін свету<ref>http://www.sb.by/sport/news/bate-predstavit-belarus-v-globalnom-proekte-futbol-dlya-druzhby.html</ref> бяруць удзел у штогадовым міжнародным дзіцячым форуме, чэмпіянаце свету па «Футболе для сяброўства», міжнародным Дне футбола і сяброўства.<ref>http://www.belta.by/sport/view/junosheskaja-komanda-bate-posetit-final-futbolnoj-ligi-chempionov-v-milane-186915-2016/</ref> Праграму падтрымваюць ФІФА, УЕФА, ААН, Алімпійскі і Паралімпійскі Камітэты, кіраўнікі дзяржаў, урады і футбольныя федэрацыі розных краін, міжнародныя дабрачынныя фонды, таварыствы, што вядучыя футбольныя клубы планеты<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/futbol-dlya-druzhby-2018-obyavleny-imena-uchastnikov-programmy-ot-rossii-1401229/</ref>. Глабальным аператарам праграмы з’яўляецца Камунікацыйная група АГТ (Расія)<ref>http://www.interfax-russia.ru/Moscow/special.asp?id=717155&sec=1725 </ref> == Гісторыя == === Футбол для сяброўства 2013 === Першы міжнародны дзіцячы форум «Футбол для сяброўства» адбыўся 25 мая 2013 года ў [[Лондан]]е. У ім прынялі ўдзел 670 дзяцей з 8 краін: [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Германія|Германіі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Расія|Расіі]], [[Сербія|Сербіі]] і [[Славенія|Славеніі]].<ref>[http://www.london24.com/sport/football/clubs/chelsea/chelsea_and_minister_for_sport_hugh_robertson_back_football_for_friendship_programme_1_2192621 Chelsea and Minister for Sport Hugh Robertson back ‘Football for Friendship’ programme]</ref> У форуме ўдзельнічалі юнацкія каманды клубаў «[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт]]», «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]», «[[ФК Шальке 04|Шальке 04]]», «[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда]]», пераможцы дзіцячай спартакіяды ААТ «Газпрам», лаўрэаты фестывалю «Факел».<ref name="fcbusiness.co.uk">[http://fcbusiness.co.uk/news/article/newsitem=2379/title=franz+beckenbauer+kicks+off+gazprom%92s+%91football+for+friendship%92+campaign Franz Beckenbauer Kicks Off Gazprom’s ‘Football for Friendship’ Campaign]{{Недаступная спасылка}}</ref> Падчас форуму дзеці мелі зносіны з аднагодкамі з іншых краін, вядомымі футбалістамі, а таксама наведалі фінал [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] 2012/2013 на стадыёне «[[Уэмблі]]».<ref>[http://www.talkingsports.co.uk/football/creating-legacy-gazproms-football-friendship-plays-host-der-kaiser Creating a Legacy: Gazprom’s «Football for Friendship» plays host to ‘Der Kaiser'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304200811/http://www.talkingsports.co.uk/football/creating-legacy-gazproms-football-friendship-plays-host-der-kaiser |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> Вынікам форуму стаў адкрыты ліст, у якім дзеці сфармулявалі восем каштоўнасцяў праграмы: сяброўства, роўнасць, справядлівасць, здароўе, мір, адданасць, перамога і традыцыі. Пазней ліст быў адпраўлены кіраўнікам [[УЕФА]], [[ФІФА]] і МАК.<ref>[http://www.fifa.com/about-fifa/marketing/sponsorship/partners/gazprom.html FIFA partners. Gazprom] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180127011006/http://www.fifa.com/about-fifa/marketing/sponsorship/partners/gazprom.html |date=27 студзеня 2018 }}</ref> У верасні 2013 [[Іозеф Блатэр]] падчас сустрэчы з [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімірам Пуціным]] і Віталем Мутко пацвердзіў атрыманне ліста і заявіў, што гатовы падтрымліваць «Футбол для сяброўства». «''Гэта праўда, што асноўныя прынцыпы, пералічаныя ў лісце, павінны мець важную ролю для ўсіх футбалістаў і для ўсіх аматараў футболу. Я ганаруся тым, што атрымаў гэты ліст і я буду прытрымлівацца гэтых прынцыпаў з вялікім задавальненнем''».<ref>[http://www.epochtimes.de/service/vladimir-putin-und-fifa-praesident-joseph-s-blatte-bei-football-for-friendship-222 Vladimir Putin und FIFA-Präsident Joseph S. Blatte bei "Football for Friendship] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522173321/http://www.epochtimes.de/service/vladimir-putin-und-fifa-praesident-joseph-s-blatte-bei-football-for-friendship-222 |date=22 мая 2015 }}</ref> === Футбол для сяброўства 2014 === Другі міжнародны дзіцячы форум «Футбол для сяброўства» прайшоў у [[Лісабон]]е 23-25 мая 2014 года. У ім прынялі ўдзел 450 футбалістаў з 16 краін: [[Беларусь|Беларусі]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Германія|Германіі]], [[Італія|Італіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Польшча|Польшчы]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Расія|Расіі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Славенія|Славеніі]], [[Турцыя|Турцыі]], [[украіна|Украіны]], [[Францыя|Францыі]] і [[Харватыя|Харватыі]]. Падчас Форуму дзеці прынялі ўдзел у турніры па вулічным футболе і наведалі фінал [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] 2013/2014.<ref name=":2">[http://www.euronews.com/2014/05/27/football-for-friendship-teaching-values-through-football Football for Friendship: Teaching values through football] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170928161857/http://www.euronews.com/2014/05/27/football-for-friendship-teaching-values-through-football |date=28 верасня 2017 }}</ref> Вынікам другога форуму стала абранне лідара руху «Футбол для сяброўства». Ім стаў Філіпэ Суарэс з [[Партугалія|Партугаліі]].<ref>[http://www.lazionews.eu/2014/05/27/oltre-450-ragazzi-riuniti-da-gazprom-in-occasione-del-secondo-forum-internazionale-football-for-friendship Del Secondo Forum Internazionale FOOTBALL FOR FRIENDSHIP]</ref> === Футбол для сяброўства 2015 === 6 чэрвеня 2015 года ў [[Берлін]]е адбыўся Трэці міжнародны дзіцячы форум, арганізаваны ў межах сацыяльнай праграмы «Газпрама» «Футбол для сяброўства». Праграма скіравана на развіццё дзіцячага футбола і прасоўванне агульначалавечых каштоўнасцяў да дзяцей і падлеткаў. У мерапрыемстве ўдзельнічалі юныя гульцы вядучых футбольных клубаў з 24-х краін Еўропы і Азіі — [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Кітай|Кітая]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Італія|Італіі]], [[Японія|Японіі]], [[Казахстан]]а, [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Славакія|Славакіі]], [[Славенія|Славеніі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Турцыя|Турцыі]], [[Украіна|Украіны]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[http://www.noodls.com/viewNoodl/28582380/oao-gazprom/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia- Young football players from 24 countries of Europe and Asia meet at Third International Children’s Football for Friendship Forum]</ref>. Падчас форуму дзеці ўдзельнічалі ў турніры па вулічным футболе і наведалі фінал [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015]] у Берліне. Кульмінацыяй Форуму стала цырымонія ўзнагароджання Кубкам «Дзевяці каштоўнасцяў», які юныя ўдзельнікі «Футбола для сяброўства» ўручаюць прафесійным клубам Лігі чэмпіёнаў УЕФА за рэалізацыю сацыяльных праектаў, якія ўвасабляюць у жыццю каштоўнасці праграмы — сяброўства, роўнасць, справядлівасць, здароўе, мір, адданасць, перамогу, традыцыі і гонар. Гэты ўнікальны трафей, які не мае аналагаў у спартыўнай супольнасці, уручаўся ўпершыню. Пераможцу вызначылі дзеці, якія напярэдадні Форуму прынялі ўдзел у глабальным галасаванні, якое праходзіла ва ўсіх 24 краінах-удзельніцах. Уладальнікам Кубка стаў футбольны клуб «[[ФК Барселона|Барселона]]». Дзеці адзначылі ініцыятывы клуба па падтрымцы і развіцці дзіцячага футболу, а таксама яго дапамогу юным футбалістам з краін на шляху развіцця.<ref>[http://sputniknews.com/sport/20150610/1023169435.html Young football players from 24 countries of Europe and Asia meet at Third International Children’s Football for Friendship Forum]</ref> Па завяршэнні Форуму ўсе ўдзельнікі традыцыйна наведалі [[Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2015|фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА]].<ref>[http://www.prnewswire.com/news-releases/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-meet-at-third-international-childrens-football-for-friendship-forum-506472841.html Young Football Players From 24 Countries of Europe and Asia Meet at Third International Children’s Football for Friendship Forum]</ref> === Футбол для сяброўства 2016 === Старт чацвёртага сезона<ref>http://ej.by/news/sport/2015/03/23/belarus-primet-uchastie-v-proekte-futbol-dlya-druzhby.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508001558/https://ej.by/news/sport/2015/03/23/belarus-primet-uchastie-v-proekte-futbol-dlya-druzhby.html |date=8 мая 2021 }} </ref> міжнароднай дзіцячай сацыяльнай праграмы «Футбол для сяброўства» быў дадзены ў рамках анлайн Hangouts прэс-канферэнцыі<ref>https://www.youtube.com/watch?v=ZhOPARx9Lko&ebc=ANyPxKrvVtcwcH9jri5yZlDYu3Oz8gjiQSs-_JdHR04yPPX6STY0qUKkmMqBxBqNHhtknqxzPoQu_9MH7gROEKUPGf_5XZDygQ&nohtml5=False</ref>, (прайшла 24 сакавіка 2016 г. у Мюнхене пры ўдзеле глабальнага амбасадара праграмы Франца Бекенбаўэра<ref>http://belapan.com/archive/2015/03/19/766210/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713043037/http://belapan.com/archive/2015/03/19/766210/ |date=13 ліпеня 2015 }}</ref>. Чацвёрты міжнародны дзіцячы форум «Футбол для дружбы» адбыўся 26-29 мая 2016 года ў Мілане.<ref>http://www.interfax.by/news/belarus/1203269 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160413025153/http://www.interfax.by/news/belarus/1203269 |date=13 красавіка 2016 }}</ref> У гэтым годзе да праграмы далучыліся 8 юнацкіх каманд з Азербайджана, Алжыра, Арменіі, Аргенціны, Бразіліі, В’етнама, Кыргызстана, Сірыі.<ref>http://www.pressball.by/news/football/228391</ref> Напярэдадні Форуму 5 красавіка 2016 г. пачалося галасаванне за унікальны трафей — Кубак «Дзевяці каштоўнасцяў»<ref>{{Cite web |url=http://www.diva.by/news/sport/bate-predstavit-belarus-v-mezhdunarodnom-proekte-futbol-dlya-druzhby.html |title=Архіўная копія |access-date=6 мая 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121083754/https://www.diva.by/news/sport/bate-predstavit-belarus-v-mezhdunarodnom-proekte-futbol-dlya-druzhby.html |archivedate=21 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. У выбары пераможцы ўдзельнічалі заўзятары з усяго свету, але канчатковае рашэнне сфармулявалі ўдзельнікі праграмы «Футбол для сяброўства» шляхам галасавання. У гэтым годзе уладальнікам Кубка стаў футбольны клуб «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]» (Мюнхен). Удзельнікі «Футбола для сяброўства» адзначылі дзейнасць клуба па падтрымцы дзяцей з адмысловымі патрэбамі, а таксама ініцыятывы ў галіне лячэння дзяцей у розных краінах і дапамогу людзям, якія жывуць у нястачы<ref>http://www.gazeta.ru/sport/news/2016/04/05/n_8462843.shtml</ref>. Завяршыўся Форум праграмы «Футбол для дружбы» фінальнай гульнёй дзіцячага міжнароднага турніру па вулічным футболе. Пераможцам стала каманда са Славеніі «[[ФК Марыбар|Марыбар]]»<ref>https://people.onliner.by/2016/05/30/ne-pobedili-no-pomogli</ref>. Па заканчэнні Форуму ўдзельнікі традыцыйна наведалі фінальны матч Лігі чэмпіёнаў УЕФА<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/sport/2016/05/29/ic_articles_125_191771/ |title=Архіўная копія |access-date=10 чэрвеня 2016 |archive-date=3 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003232746/http://naviny.by/rubrics/sport/2016/05/29/ic_articles_125_191771 |url-status=dead }}</ref>. Падзеі Форуму асвятлялі больш за 200 журналістаў вядучых СМІ свету, а таксама Дзіцячы міжнародны прэс-цэнтр, у які ўвайшлі юныя журналісты з краін-удзельніц праграмы<ref>http://borisovnews.by/yunyie-sportsmenyi-trex-kontinentov-sobralis-na-vi-mezhdunarodnom-forume-%C2%ABfutbol-dlya-druzhbyi%C2%BB.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170108215640/http://borisovnews.by/yunyie-sportsmenyi-trex-kontinentov-sobralis-na-vi-mezhdunarodnom-forume-%C2%ABfutbol-dlya-druzhbyi%C2%BB.html |date=8 студзеня 2017 }}</ref>. === Футбол для сяброўства 2017 === Месцам правядзення Пятага сезона Міжнароднага дзіцячага сацыяльнага праекту<ref><nowiki>http://nsn.fm/hots/startoval-pyatyy-sezon-detskogo-sotsproekta-futbol-dlya-druzhby.php</nowiki> </ref> «Футбол для сяброўства»<ref>http://tass.ru/press-relizy/4103645</ref> быў выбраны Санкт-Пецярбург (Расія) з 26 чэрвеня па 3 ліпеня<ref><nowiki>https://lenta.ru/news/2017/03/22/gazpromdruzhba/</nowiki> </ref>.  У 2017 годзе колькасць краін-удзельніц павялічылася з 32 да 64<ref><nowiki>http://tass.ru/press-relizy/4103645</nowiki> </ref>. Упершыню ў «Футболе для сяброўства» прымуць удзел дзеці з Мексікі<ref><nowiki>http://www.sportsdaily.ru/news/pryamaya-translyacziya-otkrytaya-zherebevka-2017-goda-mezhdunarodnoj-progarmmy-gazproma-futbol-dlya-druzhby</nowiki></ref> і ЗША<ref><nowiki>http://www.sport-express.ru/football/news/futbol-dlya-druzhby-2017-otkrytaya-zherebevka-1230734/</nowiki> </ref>. Такім чынам, праект аб’яднаў юных футбалістаў чатырох кантынентаў<ref><nowiki>https://www.raso.ru/news/23454/</nowiki> </ref> — Афрыкі, Еўразіі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі. У пятага сезона праграмы зацверджана новая канцэпцыя: у 2017 годзе выбіраецца па 1 маладым футбалісце, які прадстаўляе сваю краіну. Удзельнікі аб’ядноўваюцца ў восем інтэрнацыянальных зборных<ref><nowiki>http://ugs.gazprom.ru/press/news/2017/03/76/</nowiki> </ref> — Зборных Сяброўства<ref>https://www.sport-express.ru/football/news/futbol-dlya-druzhby-2017-otkrytaya-zherebevka-1230734/</ref>, якія фарміруюцца з хлопцаў і дзяўчат, у тым ліку з абмежаванымі магчымасцямі, ва ўзросце 12 гадоў<ref><nowiki>http://re-port.ru/pressreleases/nachinaetsja_pjatyi_sezon_mezhdunarodnogo_detskogo_proekta_gazproma_futbol_dlja_druzhby/</nowiki></ref>.  Падчас адкрытай жараб’ёўкі быў акрэслены краінавы склад зборных і гульнявыя пазіцыі для прадстаўнікоў краін-удзельніц. Жараб’ёўка прайшла ў рэжыме інтэрнэт-канферэнцыі<ref name=":3">http://www.newswit.com/.gen/2017-03-17/bafb838790ea60129b53d1add5e4ee99/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190327143529/http://www.newswit.com/.gen/2017-03-17/bafb838790ea60129b53d1add5e4ee99/ |date=27 сакавіка 2019 }}</ref>. На чале васьмі каманд сяброўства сталі юныя трэнеры: Рэнэ Ламперт (Славенія), Стэфан Максімавіч (Сербія), Брэндан Шабані (Вялікабрытанія), Чарлі Суй (Кітай), Анатоль Чэнтулоеў (Расія), Багдан Кралевецкі (Расія), Антон Іваноў (Расія), Эмме Хеншэн (Нідэрланды)<ref name=":3" />. У жараб’ёўцы таксама прыняла ўдзел прадстаўніца міжнароднага прэс-цэнтру «Футбол дзеля сяброўства» Лілія Мацумота (Японія)<ref name=":3" />.  Міжнародны дзіцячы Форум «Футбол для сяброўства» 2017 наведалі Віктар Зубкоў (старшыня савету дырэктараў ПАТ «Газпрам»), Фатма Самура (генеральны сакратар FIFA), Філіп Ле Флок (генеральны камерцыйны дырэктар FIFA), Джуліа Баптыста (вядомы бразільскі [[Футбол|футбаліст]]), Іван Замарана (чылійскі форвард), Аляксандр Кержакоў (расійскі футбаліст) і іншыя госці, якія заклікалі прасоўваць ключавыя агульначалавечыя каштоўнасці сярод маладога пакалення<ref name=":4"><nowiki>http://www.euronews.com/2017/07/06/football-brings-kids-together</nowiki> </ref>. У 2017 годзе праект аб’яднаў больш за 600 тысяч чалавек, на фінальных мерапрыемствах у Санкт-Пецярбурзе прысутнічала больш за 1000 дзяцей і дарослых з 64 краін свету<ref name=":4" />. === Футбол для сяброўства 2018 === В 2018 годзе шосты сезон праграмы «Футбол для сяброўства» прайшоў с 15 лютага па 15 чэрвеня. Фінальныя мерапрыемствы адбыліся в Маскве напярэдадні Чэмпіянату свету FIFA 2018. Удзельнікамі праграмы сталі юныя футбалісты і журналісты, якія прадстаўляюць 211 краін і рэгіёнаў свету <ref>http://www.euronews.com/2018/02/16/football-for-friendship-sets-stage-for-2018-world-cup</ref>. Афіцыйны старт праграмай 2018 года дала Адкрытая жараб’ёўка «Футбола для Сяброўства» в прамым эфіры, па выніках якой была сфармаваны 32 футбольныя каманды — Міжнародныя зборныя Сяброўствы <ref name=":7">http://www.thedailystar.net/sports/football/time-defender-bangladesh-1543027</ref>. У 2018 годзе ў рамках экалагічнай місіі Міжнародныя зборныя Сяброўствы былі названы ў гонар рэдкіх і знікаючых відаў жывёл.<ref name=":7" /> Міжнародныя зборныя Сяброўства праграмы «Футбол для сяброўства» у 2018 годзе [[:en:African elephant|African Elephant]] [[:en:Komodo dragon|Komodo Dragon]] [[:en:Kipunji|Kipunji]] [[:en:Giant tortoise|Big Turtle]] [[:en:Dama gazelle|Dama Gazelle]] [[:en:Cheetah|Cheetah]] [[:en:Rhinoceros|Rhinoceros]] [[:en:Angelshark|Angel Shark]] [[:en:Polar bear|Polar Bear]] [[:en:Lemur|Lemur]] [[:en:Grizzly bear|Grizzly Bear]] [[:en:Whale shark|Whale Shark]] [[:en:Three-toed sloth|Three-Toed Sloth]] [[:en:King cobra|King Cobra]] [[:en:Chimpanzee|Chimpanzee]] [[:en:Gharial|Gharial]] [[:en:Western gorilla|Western Gorilla]] [[:en:Imperial woodpecker|Imperial Woodpecker]] [[:en:Saiga antelope|Saiga]] [[:en:Blond capuchin|Blond Capuchin]] [[:en:Koala|Koala]] [[:en:Siberian tiger|Siberian Tiger]] [[:en:Grévy's zebra|Grévy’s Zebra]] [[:en:Orangutan|Orangutan]] [[:en:Giant panda|Giant Panda]] [[:en:Magellanic penguin|Magellanic Penguin]] [[:en:Rothschild's giraffe|Rothschild’s Giraffe]] [[:en:Humpback whale|Humpback Whale]] [[:en:African wild dog|African Wild Dog]] [[:en:Lion|Lion]] [[:en:Hippopotamus|Hippopotamus]] [[:en:Galápagos sea lion|Galápagos Sea Lion]] Таксама ў рамках экалагічнай місіі 2018 года 30 траўня была запушчана міжнародная акцыя Happy Buzz Day, што заклікае сусветную супольнасць падтрымаць арганізацыі па выратаванні рэдкіх відаў жывёл. Да акцыі далучыліся нацыянальныя паркі і запаведнікі Расіі, ЗША, Непала і Вялікабрытаніі.<ref>http://www.chronicle.co.zw/russia-opportunity-for-zim-youngsters/</ref> Таксама падчас фінальных мерапрыемстваў праграмы «Футбол для сяброўства» у Маскве ўдзельнікі перасоўваліся на экалагічных аўтобусах з палівам на прыродным газе.<ref name=":8">{{Cite web |url=http://www.africanews.com/2018/02/17/football-for-friendship-draw-held-ahead-of-the-2018-world-cup// |title=Архіўная копія |access-date=10 сакавіка 2021 |archive-date=6 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706022534/http://www.africanews.com/2018/02/17/football-for-friendship-draw-held-ahead-of-the-2018-world-cup/ |url-status=dead }}</ref>. Краіны і рэгіёны, якія прымаюць удзел у праграме «Футбол для Сяброўства» у 2018 годзе:<ref name=":8" /> # Аўстралійскі саюз # Аўстрыйская Рэспубліка # Азербайджанская Рэспубліка # Алжырская Народная Дэмакратычная Рэспубліка # Амерыканскія Віргінскія астравы # Амерыканскае Самоа # Ангілья # Антыгуа і Барбуда # Арабская Рэспубліка Егіпет # Аргентынская Рэспубліка # Аруба # Барбадос # Беліз # Бермудскія Астравы # Баліварыянская Рэспубліка Венесуэла # Боснія і Герцэгавіна # Брытанскія Віргінскія астравы # Буркіна-Фасо # Вялікае Герцагства Люксембург # Венгрыя # Усходняя Рэспубліка Уругвай # Габонская Рэспубліка # Гвінейская Рэспубліка # Гібралтар # Дзяржава Бруней-Даруссалам # Дзяржава Ізраіль # Дзяржава Катар # Дзяржава Кувейт # Дзяржава Лівія # Дзяржава Палестына # Грэнада # Грэчаская Рэспубліка # Грузія # Дэмакратычная Рэспубліка Усходні Тымор # Дэмакратычная Рэспубліка Конга # Дэмакратычная Рэспубліка Сан-Тамэ і Прынсіпі # Дэмакратычная Сацыялістычная Рэспубліка Шры-Ланка # Дамініканская Рэспубліка # Іарданскае Хашымітскае Каралеўства # Ісламская Рэспубліка Афганістан # Ісламская Рэспубліка Іран # Ісламская Рэспубліка Маўрытанія # Італьянская Рэспубліка # Еменская Рэспубліка # Кайманавы астравы # Канада # Кітайская Народная Рэспубліка # Кітайскі Тайбэй (Тайвань) # Княства Андора # Княства Ліхтэнштэйн # Кааператыўная Рэспубліка Гаяна # Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка # Каралеўства Бахрэйн # Каралеўства Бельгія # Каралеўства Бутан # Каралеўства Данія # Каралеўства Іспанія # Каралеўства Камбоджа # Каралеўства Лесота # Каралеўства Марока # Каралеўства Нідэрланды # Каралеўства Нарвегія # Каралеўства Саўдаўская Аравія # Каралеўства Свазілэнд # Каралеўства Таіланд # Каралеўства Тонга # Каралеўства Швецыя # Кыргызская Рэспубліка # Кюрасао # Лаоская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка # Латвійская Рэспубліка # Ліванская Рэспубліка # Літоўская Рэспубліка # Малайзія # Мальдзіўская Рэспубліка # Мексіканскія Злучаныя Штаты # Шматнацыянальная Дзяржава Балівія # Манголія # Мантсерат # Народная Рэспубліка Бангладэш # Незалежная Дзяржава Папуа Новая Гвінея # Незалежная Дзяржава Самоа # Новая Зеландыя # Новая Каледонія # Аб’яднаная Рэспубліка Танзанія # Аб’яднаныя Арабскія Эміраты # Астравы Кука # Астравы Тэркс і Кайкос # Рэспубліка Албанія # Рэспубліка Ангола # Рэспубліка Арменія # Рэспубліка Беларусь # Рэспубліка Бенін # Рэспубліка Балгарыя # Рэспубліка Батсвана # Рэспубліка Бурундзі # Рэспубліка Вануату # Рэспубліка Гаіці # Рэспубліка Гамбія # Рэспубліка Гана # Рэспубліка Гватэмала # Рэспубліка Гвінея-Бісаў # Рэспубліка Гандурас # Рэспубліка Джыбуці # Рэспубліка Замбія # Рэспубліка Зімбабвэ # Рэспубліка Індыя # Рэспубліка Інданэзія # Рэспубліка Ірак # Рэспубліка Ірландыя # Рэспубліка Ісландыя # Рэспубліка Казахстан # Рэспубліка Кенія # Рэспубліка Кіпр # Рэспубліка Калумбія # Рэспубліка Конга # Рэспубліка Карэя # Рэспубліка Косава # Рэспубліка Коста-Рыка # Рэспубліка Кот-д’Івуар # Рэспубліка Куб # Рэспубліка Ліберыя # Рэспубліка Маўрыкій # Рэспубліка Мадагаскар # Рэспубліка Македонія # Рэспубліка Малаві # Рэспубліка Малі # Рэспубліка Мальта # Рэспубліка Мазамбік # Рэспубліка Малдова # Рэспубліка Намібія # Рэспубліка Нігер # Рэспубліка Нікарагуа # Рэспубліка Астравы Зялёнага Мыса # Рэспубліка Пакістан # Рэспубліка Панама # Рэспубліка Парагвай # Рэспубліка Перу # Рэспубліка Польшча # Рэспубліка Партугалія # Рэспубліка Руанда # Рэспубліка Сан-Марына # Рэспубліка Сейшэльскія астравы # Рэспубліка Сенегал # Рэспубліка Сербія # Рэспубліка Сінгапур # Рэспубліка Славенія # Рэспубліка Саюз М’янма # Рэспубліка Судан # Рэспубліка Сурынам # Рэспубліка Сьера-Леоне # Рэспубліка Таджыкістан # Рэспубліка Трынідад і Табага # Рэспубліка Туркменістан # Рэспубліка Уганда # Рэспубліка Узбекістан # Рэспубліка Фіджы # Рэспубліка Філіпіны # Рэспубліка Харватыя # Рэспубліка Чад # Рэспубліка Чарнагорыя # Рэспубліка Чылі # Рэспубліка Эквадор # Рэспубліка Экватарыяльная Гвінея # Рэспубліка Эль-Сальвадор # Рэспубліка Паўднёвы Судан # Рэспубліка Камерун # Расійская Федэрацыя # Румынія # Спецыяльны адміністрацыйны раён Гонконг Кітайскай Народнай Рэспублікі # Свабодна асацыяваная дзяржава Пуэрта-Рыка # Паўночная Ірландыя # Сэнт-Вінсэнт і Грэнадзіны # Сэнт-Люсія # Сірыйская Арабская Рэспубліка # Славацкая Рэспубліка # Садружнасць Багамскіх Астравоў # Садружнасць Дамінікі # Аб’яднанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі # Злучаныя Штаты Амерыкі # Саламонавы Астравы # Сацыялістычная Рэспубліка В’етнам # Саюз Каморскіх Астравоў # Спецыяльны адміністрацыйны раён Макао Кітайскай Народнай Рэспублікі # Султанат Аман # Таіці # Тэрыторыя Гуам # Тагалезская Рэспубліка # Туніская Рэспубліка # Турэцкая Рэспубліка # Украіна # Уэльс # Фарэрскія астравы # Федэратыўная Дэмакратычная Рэспубліка Непал # Федэратыўная Дэмакратычная Рэспубліка Эфіопія # Федэратыўная Рэспубліка Бразілія # Федэратыўная Рэспубліка Германія # Федэратыўная Рэспубліка Нігерыя # Федэратыўная Рэспубліка Самалі # Федэрацыя Сэнт-Кітс і Нэвіс # Фінляндская Рэспубліка # Французская Рэспубліка # Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка # Чэшская Рэспубліка # Швейцарская Канфедэрацыя # Шатландыя # Эрытрэя # Эстонская Рэспубліка # Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка # Ямайка # Японія У Чэмпіянаце свету па «Футболе для сяброўства» 2018 узялі ўдзел 32 Міжнародныя зборныя Сяброўства. Упершыню ў гісторыі праекта фінальную гульню каментаваў Юны каментатар з Сірыі Язн Таха,<ref name=":5"/> а судзіў матч Юны рэферы з Расіі Богдан Баталін<ref>https://www.sovsport.ru/others/lifestyle/articles/1058343-ih-podruzhil-futbol</ref>. Пераможцам Чэмпіянату свету па «Футболе для сяброўства» 2018 стала каманда «Шымпанзэ», у якую ўвайшлі Юныя футбалісты з Дамінікі, Сэнт-Кітс і Невіса, Малаві, Калумбіі, Беніна і Дэмакратычнай Рэспублікі Конга. Трэнераваў зборную юны ўдзельнік з Саранска Уладзіслаў Палякоў<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/yunyy-trener-iz-rossii-stal-chempionom-mira-po-futbolu-dlya-druzhby-1420530/</ref>. Фінальным мерапрыемствам шостага сезона праграмы стаў Міжнародны дзіцячы форум «Футбол для сяброўства», які адбыўся 13 чэрвеня в Цэнтры акіянаграфіі і марской біялогіі «Маскварыум». Яго наведалі Віктар Зубкоў (старшыня рады дырэктараў ПАТ «Газпрам»), Вольга Галадзец (намеснік старшыні Ўрада Расійскай Федэрацыі), Ікер Касільяс (іспанскі футбаліст, экс-капітан нацыянальнай зборнай), Аляксандр Старавераў (расійскі футбаліст, трэнер юнацкай зборнай Расіі па футболу), а таксама прадстаўнікі 54 амбасад з усяго свету і іншыя госці<ref name="sport-express.ru">https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/more-schastya-druzhby-i-futbola-1428124/</ref>. На Форуме былі ўзнагароджаны лепшыя Юныя футбалісты шостага сезона: Део Каленга Мвензе з Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (лепшы нападнік), Яміру Оуру з Беніна (лепшы паўабаронца), Іван Валынкін з Ўэльса (лепшы варатар) і Густава Сінтра Роча з Бразіліі (MVP)<ref name=":5">https://www.sovsport.ru/others/lifestyle/articles/1059219-shikarnyj-futbol-krepkaja-druzhba</ref>. Лепшым Юным журналістам праграмы «Футбол для сяброўства» у 2018 годзе стала Шейкалі Асенсьён з Арубы. Дзяўчынка вядзе блог, заклікаючы моладзь Акіяніі да экалагічнай усвядомленасці<ref name=":5" />. На Форуме адбылася прэзентацыя кнігі і аўтограф-сесія ўдзельніцы папярэдняга сезона з Індыі Ананьі Камбодж<ref name="sport-express.ru"/>. Пасля завяршэння пятага сезона «Футбола для сяброўства» у 2017 годзе Ананья напісала кнігу «My journey from Mohali to St. Petersburg» пра свой досвед удзелу ў якасці Юнага журналіста. Там яна расказала аб Дзевяці каштоўнасцях праграмы, што дапамагаюць змяняць свет да лепшага. 14 чэрвеня, пасля завяршэння Міжнароднага дзіцячага форума «Футбол для сяброўства», Юныя футбалісты і журналісты ўзялі ўдзел у цырымоніі адкрыцця Чэмпіянату свету FIFA 2018 у Расіі. На стадыёне «Лужнікі» дзеці ўрачыста паднялі сцягі ўсіх 211 краін і рэгіёнаў, што ўдзельнічалі ў праграме сёлета<ref>https://rsport.ria.ru/russia2018_news/20180615/1138055010.html</ref>. Пасля гэтага юныя ўдзельнікі «Футбола для сяброўства» паглядзелі матч адкрыцця паміж зборнымі Расіі і Саудаўскай Аравіі. Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі Уладзімір Пуцін запрасіў Юнага пасла «Футбола для сяброўства» з Расіі Альберта Зннатова ў сваю ложу, каб разам паглядзець матч-адкрыццё. Там юнак пагаварыў з чэмпіёнам свету па футболе з Бразіліі Рабертам Карласам, а таксама з іспанскім футбалістам Ікерам Касільясам<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/yunyy-posol-futbola-dlya-druzhby-vstretilsya-s-prezidentom-rossii-na-chm-v-moskve-1424143/</ref>. Удзельнікамі фінальных мерапрыемстваў у Маскве сталі больш 1500 дзяцей і падлеткаў з 211 краін і рэгіёнаў. Усяго ў рамках Шостага сезона ў розных рэгіёнах свету была арганізавана звыш 180 мерапрыемстваў, у якіх узялі ўдзел больш 240 тысяч дзяцей<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/uchastniki-futbola-dlya-druzhby-iz-211-stran-i-regionov-pribyli-v-moskvu-1419265/</ref>. У 2018 годзе праект падтрымалі прадстаўнікі ўлады. Намеснік старшыні Ўрада РФ Вольга Галадзец зачытала вітальны звяртанне Прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна да ўдзельнікаў і гасцей Міжнароднага дзіцячага форума<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/2430800.html |title=Архіўная копія |access-date=10 красавіка 2019 |archive-date=10 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410114206/https://regnum.ru/news/2430800.html |url-status=dead }}</ref>. Старшыня Ўрада Расійскай Федэрацыі Дзмітрый Мядзведзеў адправіў вітальную тэлеграму ўдзельнікам і гасцям шостага Міжнароднага дзіцячага форума «Футбол для сяброўства»<ref>http://government.ru/gov/persons/183/telegrams/32841/</ref>. Афіцыйны прадстаўнік МЗС Расіі Марыя Захарава падчас брыфінгу 23 траўня адзначыла, што сёння праграма «Футбол для сяброўства» успрымаецца ў сусветнай супольнасці як важны гуманітарны складнік міжнароднай сацыяльнай палітыкі Расіі<ref>http://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/3231268##23</ref>. Традыцыйна падтрымалі праграму «Футбол для сяброўства» у FIFA. У арганізацыі адзначылі, што агульная колькасць удзельнікаў і гасцей фінальных мерапрыемстваў у Маскве дасягнула 5000 челавека<ref>https://www.fifa.com/worldcup/news/211-countries-and-regions-took-part-in-the-sixth-international-football-for-frie</ref>. === Футбол для Сяброўства 2019 === Запуск сёмага сезона міжнароднай дзіцячай сацыяльнай праграмы «Футбол для сяброўства» адбыўся 18 сакавіка 2019 года, фінальныя мерапрыемствы праграмы прайшлі ў Мадрыдзе з 28 мая па 2 чэрвеня.<ref>{{Cite web |url=http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season |title=Архіўная копія |access-date=17 снежня 2020 |archive-date=19 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219130508/http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season |url-status=dead }}</ref> Міжнародны дзень Футбола і сяброўства 25 красавіка адзначылі ў больш чым 50-ці краінах Еўропы, Азіі, Афрыкі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі. Да святкавання таксама далучыўся Расійскі футбольны саюз (РФС).<ref>https://www.prnewswire.com/news-releases/international-day-of-football-and-friendship-celebrated-in-schools-around-the-world-300837486.html#:~:text=Gazprom%20Football%20for%20Friendship&text=MOSCOW%2C%20April%2025%2C%202019%20%2F,Africa%2C%20North%20and%20South%20America.</ref> 30 мая ў Мадрыдзе адбыўся міжнародны форум дзіцячай сацыяльнай праграмы ПАТ «Газпрам» «Футбол для сяброўства» 2019. Форум аб’яднаў экспертаў з усяго свету — футбольных трэнераў, урачоў дзіцячых каманд, зорак, журналістаў вядучых міжнародных СМІ, прадстаўнікоў міжнародных футбольных акадэмій і федэрацый.<ref>https://sputniknews.com/agency_news/201905301075473427-forum-children-experts/</ref> 31 мая ў Мадрыдзе адбылася самая шматнацыянальная футбольная трэніроўка ў свеце. Па выніках трэніроўкі «Футбол для сяброўства» атрымаў афіцыйны сертыфікат GUINNESS WORLD RECORDS®.<ref>https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/547224-most-nationalities-in-a-football-soccer-training-session</ref> У рамках сёмага сезона 32 юныя журналісты з Еўропы, Афрыкі, Азіі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі сфарміравалі склад міжнароднага дзіцячага прэс-цэнтра праграмы «Футбол для сяброўства», які асвятляў фінальныя мерапрыемствы праграмы і ўдзельнічаў у падрыхтоўцы матэрыялаў сумесна з міжнароднымі і нацыянальнымі СМІ.<ref>https://tass.com/press-releases/1061492</ref> Удзельнікі сёмага сезона ўручылі кубак «Дзевяці каштоўнасцяў» (узнагароду міжнароднай дзіцячай сацыяльнай праграмы «Футбол для сяброўства») футбольнаму клубу «[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]» як самой сацыяльна адказнай камандзе.<ref>https://sputniknews.com/society/201906041075611076-football-friendship-madrid/</ref> 1 чэрвеня на футбольным полі UEFA Pitch у Мадрыдзе адбылася кульмінацыя сёмага сезона — фінальны матч Чэмпіянату свету па «Футболе для сяброўства». Па яго выніках зборная «Антыгуанскі Полаз» згуляла з «Тасманскім Д’яблам» з лікам 1:1 у асноўны час, а затым выйграла па выніках серыі пенальці і заваявала галоўны прыз.<ref>https://www.euronews.com/2019/06/06/football-for-friendship-international-programme-for-kids-breaks-records-and-teaches-sports</ref> === Футбол для Сяброўства 2020 === У 2020 годзе фінальныя мерапрыемствы восьмага сезона «Футбола для сяброўства» прайшлі ў анлайн-фармаце на лічбавай платформе з 27 лістапада па 9 снежня 2020 года. Больш за 10 000 удзельнікаў з больш за 100 краін свету далучыліся да ключавых мерапрыемстваў.<ref>https://footballforfriendship.com/</ref> Для восьмага сезона праграмы быў распрацаваны шматкарыстальніцкі футбольны анлайн-сімулятар Football for Friendship World, на базе якога прайшоў сусветны анлайн-чэмпіянат па «Футболе для сяброўства» 2020. Для спампавання ва ўсім свеце гульня даступна з 10 снежня 2020 года — Сусветны дзень футбола. Карыстальнікі атрымалі магчымасць удзельнічаць у матчах па правілах «Футбола для сяброўства», аб’ядноўваючыся ў міжнародныя зборныя. Шматкарыстальніцкая гульня заснавана на найважнейшых каштоўнасцях праграмы, такіх як сяброўства, мір і роўнасць.<ref>https://sputniknews.com/sport/202011051081023614-new-football-simulator-football-for-friendship-to-be-released-on-world-football-day/</ref> 27 лістапада адбылася адкрытая жараб’ёўка сусветнага анлайн-чэмпіянату па «Футболе для сяброўства».<ref>https://www.gazprom-football.com/football-for-friendship/news/newsdetail/children-from-over-100-countries-to-take-part-in-football-for-friendship-eworld-championship/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018020211/https://www.gazprom-football.com/football-for-friendship/news/newsdetail/children-from-over-100-countries-to-take-part-in-football-for-friendship-eworld-championship/ |date=18 кастрычніка 2021 }}</ref> З 28 лістапада па 6 снежня прайшоў міжнародны анлайн-лагер сяброўства з гуманітарнай і спартыўнай адукацыйнымі праграмамі для дзяцей.<ref>https://footballforfriendship.com/friendship-camp/</ref> З 30 лістапада па 4 снежня адбыліся сесіі міжнароднага анлайн-форуму «Футбол для сяброўства», на якім былі прадстаўлены праекты ў сферы развіцця дзіцячага спорту. Экспертнае журы ацаніла прэзентацыі праектаў, якія прэтэндуюць на атрыманне міжнароднай прэміі «Футбола для сяброўства».<ref>https://footballforfriendship.com/experts-forum/live-broadcast/</ref> 7-8 снежня прайшоў сусветны анлайн-чэмпіянат па «Футболе для сяброўства». У гэтым годзе чэмпіянат прайшоў у анлайн-фармаце на лічбавай платформе, спецыяльна для гэтага быў распрацаваны шматкарыстальніцкі футбольны сімулятар Football for Friendship.<ref>https://footballforfriendship.com/world-championship/</ref> 9 снежня адбыўся Гранд-фінал «Футбола для сяброўства».<ref>https://footballforfriendship.com/live-broadcast-grand-final/</ref> Серыя вэбінараў для дзяцей з розных краін у падтрымку 75-годдзя ААН прайшла ў перыяд правядзення восьмага сезона праграмы.<ref><nowiki>https://youtu.be/LZhV_4u6xDk</nowiki></ref> Падчас восьмага сезона праграмы сумесна з футбольнымі фрыстайлерамі з усяго свету было запушчана штотыднёвае шоу «Стадыён там, дзе я». У кожным выпуску фрыстайлеры вучылі юных паслоў праграмы выконваць трукі, у канцы кожнага эпізоду аб’яўляўся конкурс на лепшае выкананне трука. Завяршэннем шоу стаў глабальны майстар-клас анлайн, з якім праграма «Футбол для сяброўства» другі раз стала сусветным рэкардсменам Гінеса па колькасці задзейнічаных удзельнікаў (6 снежня 2020).<ref>https://www.youtube.com/watch?v=JM9IwE6-4PY&list=PLY-bMt3fklqN7YC2hfMoeG3lWeM7qgvka</ref> Рэдакцыя добрых навін — штотыднёвае шоу, запушчанае юнымі журналістамі «Футбола для сяброўства», у якім дзеці дзяліліся з гледачамі пазітыўнымі навінамі з усяго свету.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=iyiGvGvbN6w&list=PLY-bMt3fklqPBspUL7WTe-B3Ie9xIi3HG</ref> == Чэмпіянат свету па «Футболе дзеля Сяброўства» == Міжнародны дзіцячы футбольны турнір адбываецца ў рамках праграмы «Футбол дзеля сяброўства»<ref>http://www.chelseafc.com/news/latest-news/2014/05/chelsea-foundation-youngsters-head-to-lisbon.html</ref>. Каманды-удзельніцы чэмпіянату — «Зборныя Сяброўства» — фарміруюцца падчас Адкрытай жэраб’ёўкі<ref>http://www.chelseafc.com/news/latest-news/2014/06/chelsea-foundation-plays-part-in-children-forum.html</ref>. Сборныя арганізуюцца<ref>http://www.vanluyken.nl/nieuws/149-ipersbericht-i-double-dutchies-na-trainingskamp {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150404191724/http://www.vanluyken.nl/nieuws/149-ipersbericht-i-double-dutchies-na-trainingskamp |date=4 красавіка 2015 }}</ref> па пынцыпе «Футболу дзеля сяброўства» у адной камандзе гуляюць спартоўцы розных нацыянальнасцяў, полу і фізічных магчымасцяў<ref>rbth.com/sport/2014/05/30/big_soccer_for_little_europeans_37075.html</ref>. == Міжнародны дзіцячы форум «Футбол дзеля сяброўства» == На штогадовым Міжнародным дзіцячым форуме «Футбол дзеля сяброўства» юныя удзельнікі праекту разам з дарослымі абмяркоўваюць пытанні прасоўвання і развіцця каштоўнасцяў праграмы ва ўсім свеце. Падчас Форума дзеці сустракаюцца і маюць зносіны са сваімі аднагодкамі з іншых краін, знакамітымі футбалістамі, журналістамі і грамадскімі дзеячамі, а таксама становяцца юнымі пасламі, у якасці якіх потым самастойна прапагандуюць агульначалавечыя каштоўнасці сярод сваіх аднагодкаў<ref>http://www.fifa.com/confederationscup/news/y=2017/m=8/news=confed-cup-hosts-friendship-forum-2902692.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180612233223/https://www.fifa.com/confederationscup/news/y=2017/m=8/news=confed-cup-hosts-friendship-forum-2902692.html |date=12 чэрвеня 2018 }}</ref>. == Міжнародны дзіцячы прэс-цэнтр == Асаблівасцю праграмы «Футбол дзеля сяброўства» стаў уласны Міжнародны дзіцячы прэс-цэнтр<ref>{{Cite web |url=http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/for-friendlies-football-scope-young-reporter/333164/ |title=Архіўная копія |access-date=10 сакавіка 2021 |archive-date=3 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803212021/http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/for-friendlies-football-scope-young-reporter/333164/ |url-status=dead }}</ref>. Упершыню ён быў арганізаваны ў рамках праграмы «Футбол дзеля сяброўства» у 2014 годзе<ref>http://www.crawleyobserver.co.uk/news/local/crawley-girl-13-who-dreams-to-play-football-for-england-meets-world-cup-legend-1-6112060 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160506055353/http://www.crawleyobserver.co.uk/news/local/crawley-girl-13-who-dreams-to-play-football-for-england-meets-world-cup-legend-1-6112060 |date=6 мая 2016 }}</ref>. Юныя журналісты прэс-цэнтра асвятляюць падзеі праграмы ў сваіх краінах<ref>{{Cite web |url=http://www.itsroundanditswhite.co.uk/2014/04/15/football-for-friendship-are-on-the-hunt-for-talented-young-journalists/ |title=Архіўная копія |access-date=10 сакавіка 2021 |archive-date=14 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914200216/http://www.itsroundanditswhite.co.uk/2014/04/15/football-for-friendship-are-on-the-hunt-for-talented-young-journalists/ |url-status=dead }}</ref>: рыхтуюць навіны для нацыянальных і міжнародных спартыўных СМІ, удзельнічаюць у стварэнні матэрыялаў для ТБ-канала «Футбол дзеля сяброўства», дзіцячай газеты Football for Friendship і афіцыйнай радыёстанцыі праграмы<ref>https://web.archive.org/web/20140708202936/http://www.vanluyken.nl/artikel/37-nederlands-voetbaltalent-scoort-tijdens-football-for-friendship-beste-jonge-journalist-uit-nederland-interviewt-franz-beckenbauer-</ref>. Міжнародны дзіцячы прэс-цэнтр аб’ядноўвае пераможцаў нацыянальных конкурсаў «Лепшы юны журналіст»<ref>https://web.archive.org/web/20160304111738/http://www.getbucks.co.uk/news/local-news/12-year-old-bucks-boy-best-young-9095138</ref>, юных блогераў, фатографаў і пісьменнікаў. Юныя журналісты прэс-цэнтра прадстаўляюць свой погляд знутры праграмы<ref>sputniknews.com/art_living/20150519/1022329716.html</ref>, рэалізуючы фармат «дзеці аб дзецях»<ref>http://www.financialexpress.com/india-news/mission-xi-million-picks-chandigarh-girl-ananya-kamboj/689736/</ref>. == Міжнародны Дзень Футбола і Сяброўства == У рамках праграмы «Футбол дзеля сяброўства» 25 красавіка адзначаецца Міжнародны дзень футбола і сяброўства<ref>https://web.archive.org/web/20150522194216/http://theindependent.sg/blog/2015/04/27/kids-from-24-countries-in-europe-and-asia-are-celebrating-international-day-of-football-and-friendship/</ref>. Упершыню свята адзначалася ў 2014 годзе ў 16 краінах<ref>rbth.com/sport/2015/05/15/children_from_24_countries_celebrate_day_of_football_and_friendship_46087.html</ref>. У гэты дзень адбыліся сяброўскія матчы<ref name="ReferenceA">sputniknews.com/art_living/20150512/1022037520.html</ref>, флэшмобы, радыёмарафоны, мастэр-класы, тэлешоў, адкрытыя трэнероўкі і г. д.<ref>https://www.theguardian.com/football/2015/apr/26/said-and-done-blatter-putin-david-cameron</ref> У святкаванні прынялі ўдзел больш за 50 000 чалавек. У 2015 годзе Дзень Футбола і Сяброўства адзначаўся ў 24 краінах<ref>rbth.com/multimedia/2015/05/12/the-international-day-of-football-and-friendship_95713?crid=325359</ref>. У рамках свята прайшлі таварыскія футбольныя матчы і іншыя мерапрыемствы. У Германіі футбалісты клуба «Шальке 04» правялі адкрытую трэніроўку<ref>instagify.com/media/979016253229007447_641360799</ref>, у Сербіі адбылося ТБ-шоў, на Украіне — матч паміж юнацкай камандай ФК «Валынь» і дзецьмі, якія знаходзяцца на ўліку ў луцкім гарадскім цэнтры сацыяльных служб для сям’і, дзяцей і моладзі<ref name=":0">business-center.amchamchina.org/news/?dir=17&doc=201504262030PR_NEWS_ASPR_____EN90314&andorquestion=OR&&ok=1&passDir=0</ref>. У Расіі Дзень Футбола і Сяброўства адзначаўся 25 красавіка ў 11 гарадах. Ва Уладзівастоку, Навасібірску, Екацерынбурзе, Краснаярску, Барнаўле, Санкт-Пецярбурзе і Саранску прайшлі сяброўскія футбольныя матчы, якія нагадвалі аб асноўных каштоўнасцях праграмы. У Краснаярску, Сочы і Растове-на-Доне прайшла «Эстафета сяброўства» з удзелам факеланосцаў Эстафеты Алімпійскага агню 2014. У Маскве пры падтрымцы Федэрацыі спорту сляпых быў арганізаваны «Турнір роўных магчымасцяў». 5 мая Дзень футбола і сяброўства адзначаўся ў Ніжнім Ноўгарадзе і Казані<ref name=":0" />. У 2016 годзе Дзень футбола і сяброўства святкаваўся ў 32 краінах. У Расіі яго адзначылі ў дзевяці гарадах: Маскве, Санкт-Пецярбурзе, Навасібірску, Барнаўле, Бірабіджане, Іркутску, Краснадары, Ніжнім Ноўгарадзе і Растове-на-Доне. У Ніжнім Ноўгарадзе прайшоў таварыскі матч юных футбалістаў «Волгі», а дарослыя футбалісты клуба правялі размінку і трэнероўкі для дзяцей. У таварыскім матчы ў Навасібірску прынялі ўдзел дзеці-інваліды — зборная Навасібірскай вобласці «Ермак-Сібір».<ref name=":0" /> У 2017 годзе Дзень футбола і сяброўства адзначаўся ў 64 краінах. У мерапрыемствах па ўсяму свету прынялі ўдзел знакамітыя футбалісты, у тым ліку сербскі абаронца [[Браніслаў Іванавіч]], галандскі нападаючы Дзірк Кюйт. У Грэцыі мерапрыемства наведаў пераможца чэмпіянату Еўропы 2004 года ў складзе нацыянальнай зборнай краіны — Тэадорас Загаракіс. У Расіі на базе ФК «Зеніт» прайшла спецыяльная трэніроўка юнага пасла праграмы «Футбол дзеля сяброўства» 2017 года Захара Бадюка. На трэніроўке брамнік ФК «Зеніт» Юрый Ладыгін даў высокую адзнаку здольнасцям Захара і падзяліўся з ім сакрэтамі мастацтва брамніка<ref name=":0" />. == Дзевяць каштоўнасцей «Футбола для сяброўства» == Падчас Першага Міжнароднага дзіцячага форума, які прайшоў 25 траўня 2013 года, Юныя паслы з Вялікабрытаніі, Германіі, Славеніі, Венгрыі, Сербіі, Балгарыі, Грэцыі і Расіі сфармавалі першыя восем каштоўнасцей праграмы — сяброўства, роўнасць, справядлівасць, здароўе, мір, адданасць, перамога і традыцыі — і прэзентавалі іх у Адкрытым лісце. Ліст быў адпраўлены кіраўнікам міжнародных спартыўных арганізацый: Міжнароднай федэрацыі футбола (FIFA), Саюзу еўрапейскіх футбольных асацыяцый (UEFA) і Міжнароднага алімпійскага камітэта. У верасні 2013 Ёзаф Блатар падчас сустрэчы з Уладзімірам Пуціным і Віталём Мутко пацвердзіў атрыманне ліста і заявіў, што гатовы падтрымваць «Футбол для сяброўства»<ref name=":2" />. У 2015 годзе да праграмы «Футбол для сяброўства» далучыліся ўдзельнікі з Кітая, Японіі і Казахстана, якія прапанавалі дадаць дзявятую каштоўнасць — гонар<ref>http://www.joblenobl.ru/news/287-v-ramkakh-programmy-futbol-dlya-druzhby-uchrezhden-kubok-devyati-tsennostej</ref>. == Кубак «Дзевяці каштоўнасцяў» == Кубак «Дзевяці каштоўнасцяў» — гэта ўзнагарода Міжнароднай дзіцячай праграмы «Футбол дзеля сяброўства». Штогадова Кубак уручаецца за найбольшую адданасць каштоўнасцям праекту: сяброўству, роўнасці, справядлівасці, здароўю, міру, адданасці, перамозе, традыцыям і гонару. У выбары пераможцы удзельнічаюць заўзятары з усяго свету, але канчатковае рашэнне фармулююць удзельнікі пректу «Футбол дзеля сяброўства» шляхам галасавання. Футбольныя клубы — уладальнікі Кубка «Дзевяці каштоўнасцяў»: «Барселона» (2015), «Мюнхенская Баварыя» (2016), «Аль-Вахда» (Спецыяльны прыз), «Рэал Мадрыд» (2017)<ref name="euronews.com">http://www.euronews.com/2017/07/17/f4f-nine-values-cup-2017-goes-to-real-madrid</ref>. == Бранзалет Сяброўства == Усе мерапрыемствы праграмы «Футбол дзеля сяброўства» пачынаюцца з абмену Бранзалетамі Сяброўства, сімвалам роўнасці і здаровага ладу жыцця. Бранзалет складаецца з двух нітак сіняга і зялёнага колеру, яго можа насіць кожны, хто падзяляе каштоўнасці праграмы<ref name="ReferenceA"/>. Па словах [[Франц Бекенбаўэр|Франца Бэкенбаўэра]] Сімвал руху — двухкаляровы бранзалет, просты і зразумелы як закладзеные каштоўнасці праграмы «Футбол дзеля сяброўства». Юныя ўдзельнікі праграмы навязалі Бранзалеты Сяброўства вядомым спартоўцам і грамадскім дзеячам<ref name="dailymail.co.uk">http://www.dailymail.co.uk/sport/worldcup2014/article-2642473/Vitor-Baia-tips-Portugal-special-World-Cup-Cristiano-Ronaldo-shines-backs-old-boss-Jose-Mourinho-Chelsea.html</ref>, сярод якіх: Дзік Адвакат[60], Анатоль Цімашчук<ref>https://web.archive.org/web/20141223203736/http://bigpicture.ru/?p=516227</ref> і Луіш Нету, Франц Бэкенбаўэр<ref name="dailymail.co.uk"/>, Луіс Фернандэс, Дыд’е Драгба, [[Макс Маер]], Фатма Самура, Леон Гарэцка, Дамяніка Крышыта, Мічэл Сальгада, Аляксандр Кержакоў, Дзімас Піррас, Міодраг Божавіч, Адэліна Сотнікава, Юрый Камянец. == Актыўнасць удзельнікаў паміж сезонамі == Юныя футбалісты праграмы «Футбол дзеля сяброўства» прымаюць удзел у розных мерапрыемствах па-за афіцыйным сезонам. У маі 2013 года гульцы моладзевага складу футбольнага клуба «Марыбор» (Славенія) правялі дабрачынны таварыскі матч з камбаджыйскімя дзецьмі<ref>sport.rbc.ru/article/172216/</ref>. 14 верасня 2014 года ў Сочы расійскія удзельнікі праграмы гаворылі з Уладзімірам Пуціным у рамках сустрэчы Прэзідэнта РФ з прэзідэнтам ФІФА Ёзэфам Блатэрам<ref>en.kremlin.ru/events/president/news/19222</ref>. У чэрвені 2014 года прэзідэнт Францыі Франсуа Алланд запрасіў каманду «Таверні», удзельніка праграмы «Футбол дзеля сяброўства», у Елісейскі палац на сумесны прагляд матча чэмпіяната свету па футболе 2014 «Францыя — Нігерыя»<ref name=":1">http://www.leparisien.fr/politique/mondial-2014-hollande-invite-deux-clubs-amateurs-a-l-elysee-pour-france-nigeria-28-06-2014-3960541.php</ref>. У красавіку 2016 года Юрый Вашчук, пасол праграмы «Футбол дзеля сяброўства» 2015 года, спаткаўся з самым моцным чалавекам Беларусі Кірылам Шымко і юнымі футбалістамі ФК БАТЭ, каб падзяліцца свім вопытам удзелу ў праекце. Юрый Вашчук падараваў Кірылу Шымко сімвалічны Бранзалет Сяброўства, тым самым перадаўшы яму эстафету прасоўвання ідэй праекту: сяброўства, справядлівасці, здаровага ладу жыцця<ref name=":1" />. == Узнагароды і прэміі == Праграма «Футбол дзеля сяброўства» стала пераможцам розных конкурсаў і ўладальнікам шэрагу расійскіх і міжнародных прэмій. У тым ліку: «Лепшыя сацыяльныя праекты Расіі» у намінацыі «Развіццё міжнароднага супрацоўніцтва», Міжнароднай асацыяцыі бізнэс-камунікатараў (IABC) Gold Quill Awards у намінацыі «Карпаратыўная сацыяльная адказнасць» (2016)<ref>https://beta.finance.yahoo.com/news/gazprom-international-football-friendship-programme-003000251.html</ref>, Sabre Awards у намінацыі «Лепшы сацыяльны праект планеты» (2016), The Drum Social Buzz Awards у намінацыі «Лепшая міжнародная стратэгія» (2017)[71], The Internationalist Awards for Innovative Digital Marketing Solutions у намінацыі «Лепшая медыастратэгія» (2017)<ref name="euronews.com"/>, «Сярэбраны Лучнік» у намінацыі «Лепшы сацыяльны праект Расіі» (2018), Гран-пры «Сярэбраны Лучнік» (2018)<ref name="euronews.com"/>. == Удзельнікі ад Беларусі == Беларусь далучылася да праекта «Футбол для сяброўства» у 2014 годзе. Краіну у праекце прадстаўляе юнацкая каманда (хлопчыкі) самага паспяховага беларускага футбольнага клуба [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]<ref>[http://www.sport-express.ru/football/abroad/news/878512/ Какие клубы самые титулованные в Европе?]</ref>, які быў заснаваны ў 1996 годзе і з’яўляецца адзінаццаціразовым чэмпіёнам Беларусі, уладальнікам трох [[Кубак Беларусі па футболе|Кубкаў Беларусі]] і пяці [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубкаў Беларусі]]. Пры клубе працуе футбольная школа, у якой трэніруюцца 240 спартсменаў трынаццаці ўзроставых катэгорый. Паслом праекту ў Беларусі ў 2014 годзе з’яўляўся надапаючы клуба БАТЭ [[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]]<ref>[https://reporter.by/Belarus/vitalij-rodionov-vzyal-shefstvo-nad-yunosheskoj-sbornoj-bate/ Виталий Родионов взял шефство над юношеской сборной БАТЭ]</ref>. У 2015 годзе роля пасла праекта «Футбол для сяброўства» у Беларусі была даручана музыканту [[Юрый Вашчук|ТЕО]]<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/sport/2015/03/20/ic_articles_125_188501/ |title=Тео стал футбольным послом |access-date=28 мая 2015 |archive-date=8 мая 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508071721/http://naviny.by/rubrics/sport/2015/03/20/ic_articles_125_188501/ |url-status=dead }}</ref>. == Зноскі == {{reflist|2|height=200}} [[Катэгорыя:Футбол]] [[Катэгорыя:Газпрам]] pe6r8gznoqlt5w0p2s1k91bcbun6eod 0 234463 5193305 4893005 2026-09-05T12:52:57Z JerzyKundrat 174 5193305 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бічыкава |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Бі́чыкава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bičykava}}, {{lang-ru|Бичиково}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Асвейскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 9onwbjotbthwtv1toii0rv3mivexa6v 0 234464 5193303 4893006 2026-09-05T12:51:32Z JerzyKundrat 174 5193303 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бяляны}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бяляны |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Бяля́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}}</ref> ({{lang-be-trans|Bialiany}}, {{lang-ru|Беляны}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 10 мая 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Асвейскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 мая 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 5.</ref>, да 29 снежня 1961 года — у склад [[Відоцкі сельсавет|Відоцкага сельсавета]], да 31 сакавіка 1977 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Асвейскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == За 1 км у напрамку на поўдзень ад вёскі ў 1982 годзе ўстаноўлены мемарыяльны знак на месцы вёскі [[Агуркі (вёска)|Агуркі]], спаленай разам з 36 жыхарамі ў сакавіку [[1943]] года ў час карнай аперацыі нямецкіх акупацыйных улад [[Аперацыя «Зімовае чараўніцтва»|«Зімовае чараўніцтва»]]<ref name="vav">{{кніга|загаловак=Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыклапедыя|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1990|старонкі=24|старонак=680|isbn=5-85700-012-2|тыраж=20 000}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 9ni2zs9k21c2rsre2g8id7mcppolauv 0 234465 5193301 4893007 2026-09-05T12:50:28Z JerzyKundrat 174 5193301 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Весніно}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Весніно |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Весніно́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viesnino}}, {{lang-ru|Веснино}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Асвейскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] dmjqq6e1vax6gckj5sfh2skhub5pc6t 0 234466 5193300 4893008 2026-09-05T12:49:59Z JerzyKundrat 174 5193300 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Відокі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Відокі |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Відо́кі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vidoki}}, {{lang-ru|Видоки}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. У 1958—1961 гадах цэнтр [[Відоцкі сельсавет|Відоцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 мая 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 5.</ref>. Да 31 сакавіка 1977 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Асвейскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Яўген Патафеевіч Шыпіла]] (1943—1999) — беларускі [[акцёр]]. [[Народны артыст Беларусі]] ([[1984]]). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] ta4bkj66bx2eo965qg2k9n55wc4j966 0 234467 5193299 4893009 2026-09-05T12:49:18Z JerzyKundrat 174 5193299 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Галькаўшчына |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Га́лькаўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haĺkaŭščyna}}, {{lang-ru|Гальковщина}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 10 мая 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Асвейскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 мая 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 5.</ref>, да 29 снежня 1961 года — у склад [[Відоцкі сельсавет|Відоцкага сельсавета]], да 31 сакавіка 1977 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Асвейскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] pmkdnjr0bqmfyl1xf583q7zboc6x9ut 0 234469 5193295 4893011 2026-09-05T12:47:12Z JerzyKundrat 174 5193295 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубрава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубрава |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Ду́брава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дубра́ва, ж.'''</ref> ({{lang-be-trans|Dubrava}}, {{lang-ru|Дуброво}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] tjgjstkk6le7pbppan4sg84zt6levfs 0 234471 5193292 4893012 2026-09-05T12:45:19Z JerzyKundrat 174 5193292 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Зашчырына |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Зашчы́рына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaščyryna}}, {{lang-ru|Защирино}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Зашчырына (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Зашчырына| ]] 8qagep2xujjjzndi0vyywdboui2wvod 0 234472 5193286 4893013 2026-09-05T12:38:22Z JerzyKundrat 174 5193286 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=тапонім|Канчаны}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Канчаны |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Канча́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kančany}}, {{lang-ru|Кончаны}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 10 мая 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Асвейскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 мая 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 5.</ref>, да 8 красавіка 2004 года — у склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] bbzmnbwqi7329slbsbj18wyt8ci5gw3 0 234473 5193287 4893014 2026-09-05T12:38:50Z JerzyKundrat 174 5193287 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Каралёва}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Каралёва |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Каралёва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Karaliova}}, {{lang-ru|Королёво}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 0054ubrjdiz7twjjfn0t2k6ultwme6m 0 234474 5193307 4893015 2026-09-05T12:55:07Z JerzyKundrat 174 5193307 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Міхаліна |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} {{значэнні|Міхаліна (значэнні)}} '''Міхалі́на'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Michalina}}, {{lang-ru|Михалина}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 10 мая 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Асвейскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 мая 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 5.</ref>, да 29 снежня 1961 года — у склад [[Відоцкі сельсавет|Відоцкага сельсавета]], да 31 сакавіка 1977 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Асвейскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 7w13hgrbz1ao0pu7h95awku14cri4u8 0 234475 5193308 4893016 2026-09-05T12:55:40Z JerzyKundrat 174 5193308 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мотужы |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Мо́тужы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Motužy}}, {{lang-ru|Мотужи}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца каля правага берага ракі [[Сар’янка]]. За 2,2 км на паўночны захад ад вёскі знаходзіцца возера [[Лісічанскае]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=6|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000}}{{ref-ru}} * Ліст карты O-35-140. Выданне 1981 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] fofth3fbm1y57tyi1y6rspoxk16uuin 0 234476 5193309 4893017 2026-09-05T12:56:08Z JerzyKundrat 174 5193309 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=тапонім|Муквяціца}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Муквяціца |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Муквя́ціца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mukviacica}}, {{lang-ru|Муквятица}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 2fc0le5t9dti030w0hofsc6mkziypuf 0 234477 5193311 4893018 2026-09-05T12:57:05Z JerzyKundrat 174 5193311 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мядзведзева}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мядзведзева |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Мядзве́дзева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Miadzviedzieva}}, {{lang-ru|Медведево}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Асвейскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 496q2hpw6ss3yh6ylw5pefsnok4qpj4 0 234478 5193312 4893019 2026-09-05T12:57:36Z JerzyKundrat 174 5193312 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Нарушова}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Нарушова |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Нарушо́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Narušova}}, {{lang-ru|Нарушово}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 |title=Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области |access-date=8 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |archivedate=5 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] emycdz7ekzd8atuxi9mta6m3by1lagc 0 234479 5193331 4893020 2026-09-05T13:03:58Z JerzyKundrat 174 5193331 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Савейкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Савейкі |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Саве́йкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Saviejki}}, {{lang-ru|Савейки}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. У 1924—1960 гадах цэнтр [[Савейкаўскі сельсавет|Савейкаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 6hl2pewiedbm3mnd3uaxtz7u9bm7s1w 0 234480 5193330 4893021 2026-09-05T13:03:31Z JerzyKundrat 174 5193330 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Саўкелі |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Са́ўкелі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Saŭkieli}}, {{lang-ru|Савкели}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Асвейскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] sgy3l5pyjs1zie1viddsasppzo26yfu 0 234481 5193329 4893022 2026-09-05T13:03:00Z JerzyKundrat 174 5193329 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Свяціца}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Свяціца |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Свяці́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sviacica}}, {{lang-ru|Святица}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Асвейскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] a1acc83te394ym37gdfecud98uxzzf5 0 234483 5193325 4893023 2026-09-05T13:01:11Z JerzyKundrat 174 5193325 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Урагава |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Ура́гава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Urahava}}, {{lang-ru|Урагово}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 10 мая 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Асвейскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 мая 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 5.</ref>, да 8 красавіка 2004 года — у склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Урагава (археалагічны помнік)|Археалагічны помнік]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Урагава| ]] 5a3ffnyiwjdqhtrhwoedbfeg4gtysfu 0 234484 5193323 4893024 2026-09-05T13:00:04Z JerzyKundrat 174 5193323 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цеплюкі |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Цеплюкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciepliuki}}, {{lang-ru|Теплюки}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] rxqrjz26uq9t2cvwtyka7jo33s6ccxm 0 234687 5193306 4893218 2026-09-05T12:54:20Z JerzyKundrat 174 5193306 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Асвеіца |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Асве́іца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Асвяі́ца'''</ref> ({{lang-be-trans|Asvieica}}, {{lang-ru|Освеица}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Андрэй Мацвеевіч Бурак]], Герой Савецкага Саюза == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] i8gdy0a9ocsndsbzwxxn0ymi6p3hgjy 0 234688 5193304 4893219 2026-09-05T12:52:07Z JerzyKundrat 174 5193304 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Буды}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Буды |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Бу́ды'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Budy}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. У 1927—1962 гадах цэнтр [[Кісялёўскі сельсавет|Кісялёўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] ddtibq1j5cmjbbe6d8o2opu4dtl19fq 0 234689 5193302 4893220 2026-09-05T12:51:04Z JerzyKundrat 174 5193302 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Валясы |выява = Valiasy village 2.jpg |подпіс = Мост праз Свольну ў Валясах |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Валясы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Valiasy}}, {{lang-ru|Волесы}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Лісненскі сельсавет|Лісненскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>, да 10 кастрычніка 2013 года — у склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Valiasy}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] c0bm2gjxqrl55tcgkjg1y6negoqxi9h 0 234691 5193298 4893222 2026-09-05T12:48:50Z JerzyKundrat 174 5193298 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гарадзілавічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гарадзілавічы |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Гарадзі́лавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haradzilavičy}}, {{lang-ru|Городиловичи}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Геаграфія == За 1 км на захад ад вёскі знаходзіцца гара [[Гарадзілаўская]] (191,8 м) — найвышэйшы пункт [[Асвейская града|Асвейскай грады]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Іван Андрэевіч Макіёнак]] (1914—1944) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1944)<ref>{{крыніцы/БелЭн|9к}} — С. 537.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] jj6xu7xxchejtjunkqsai032uedlpju 0 234692 5193297 4893223 2026-09-05T12:48:20Z JerzyKundrat 174 5193297 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гаўрыліна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гаўрыліна |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Гаўры́ліна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haŭrylina}}, {{lang-ru|Гаврилино}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Красоўскі сельсавет|Красоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, пасля — у склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 27bwozpoa0qao0v0qthftgo6y3lz6lk 0 234695 5193294 4893226 2026-09-05T12:46:40Z JerzyKundrat 174 5193294 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубровы |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} {{значэнні}} '''Дубро́вы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubrovy}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Дубровы (гарадзішча)|Гарадзішча]] == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Іванавіч Слабада]] (нар. 1920) — дзяржаўны дзеяч == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Дубровы (вёска)| ]] es9ysha8ckq66dghoetppd4rcfo2u2j 0 234696 5193293 4893227 2026-09-05T12:46:00Z JerzyKundrat 174 5193293 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Залучча}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Залучча |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Залу́чча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zalučča}}, {{lang-ru|Залучье}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на беразе [[Лісна (возера)|возера Лісна]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Лісненскі сельсавет|Лісненскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>, да 10 кастрычніка 2013 года — у склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Сямён Аляксандравіч Забагонскі]] (1910—1955) — Герой Савецкага Саюза. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 2pzgcdy6f800ubi4sdecgxvqvv7jid2 0 234697 5193268 4893228 2026-09-05T12:07:11Z Votre Provocateur 126403 5193268 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ігналіна (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ігналіна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 56|lat_min = 04|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 14|lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243024069 }} '''Ігналі́на'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ihnalina}}, {{lang-ru|Игналино}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. У 1926—1960 гадах цэнтр [[Красоўскі сельсавет|Красоўскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Гісторыя == Ігналіна — старажытны населены пункт на поўначы сучаснай [[Беларусь|Беларусі]], у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], недалёка ад беларуска-латвійскай мяжы. У пісьмовых крыніцах паселішча ў розныя часы сустракаецца пад назвамі ''Ігналіна'', ''Ігналіна'' і {{val|be|Ігналіна}}. Паходжанне назвы дакладна не высветлена; паводле адной з версій, яна звязаная з асабовым імем Ігнат або Ігнацій. У Сярэднявеччы гэтая тэрыторыя знаходзілася ў сферы ўплыву [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. У X—XII стагоддзях Полацкае княства было адным з найбольш значных палітычных утварэнняў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], а яго тэрыторыя ахоплівала шырокія землі ўздоўж [[Даўгава|Даўгавы]] і яе прытокаў. Пазней, у XIII—XIV стагоддзях, полацкія землі паступова ўвайшлі ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] 1569 года рэгіён знаходзіўся ў складзе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Адміністрацыйна ён уваходзіў у [[Полацкае ваяводства]]. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе тэрыторыя была далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У складзе Расійскай імперыі наваколле Ігналіны першапачаткова было ўключана ў [[Полацкая губерня|Полацкую губерню]], а пасля некалькіх адміністрацыйных рэформаў — у [[Віцебская губерня|Віцебскую губерню]]. У XIX стагоддзі яно знаходзілася ў [[Дрысенскі павет|Дрысенскім павеце]], адміністрацыйным цэнтрам якога была Дрыса, сучасны [[Верхнядзвінск]]. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і распаду [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] палітычны статус рэгіёна некалькі разоў змяняўся. У сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка]] абвясціла незалежнасць і ўключыла ў межы сваіх тэрытарыяльных прэтэнзій таксама беларускамоўныя землі [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], у тым ліку Дрысенскі павет. Аднак урад рэспублікі фактычна не кантраляваў гэтую тэрыторыю, а яе дзяржаўнасць існавала ва ўмовах германскай акупацыі і барацьбы паміж канкуруючымі палітычнымі сіламі. Пасля адыходу германскіх войскаў у рэгіёне ўсталявалася савецкая ўлада. У 1919 годзе Віцебская губерня была ўключана ў склад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай СФСР]], а пазней частка яе тэрыторый была перададзена [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У міжваенны перыяд Ігналіна знаходзілася на тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] недалёка ад тагачаснай мяжы Савецкага Саюза з Латвіяй і Польшчай. У савецкі перыяд традыцыйная сельская гаспадарка паселішча была перабудавана ў ходзе [[Калектывізацыя|калектывізацыі]], і яно было ўключана ў сістэму [[Калгас|калгасаў]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мясцовасць была акупаваная [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіяй]]. Нямецкая акупацыя працягвалася да 1944 года, калі тэрыторыя была адваяваная [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]]. Пасля вайны Ігналіна зноў знаходзілася ў складзе Беларускай ССР. Пасля распаду [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ў 1991 годзе Ігналіна стала населеным пунктам незалежнай Беларусі. У сучаснасці гэта невялікая вёска ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] c0byac24z345y9377jyawuc5x6qgamy 5193269 5193268 2026-09-05T12:07:38Z Votre Provocateur 126403 5193269 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ігналіна (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ігналіна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 56|lat_min = 04|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 14|lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243024069 }} '''Ігналі́на'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ihnalina}}, {{lang-ru|Игналино}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. У 1926—1960 гадах цэнтр [[Красоўскі сельсавет|Красоўскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Гісторыя == Ігналіна — старажытны населены пункт на поўначы сучаснай [[Беларусь|Беларусі]], у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], недалёка ад беларуска-латвійскай мяжы. Паходжанне назвы дакладна не высветлена; паводле адной з версій, яна звязаная з асабовым імем Ігнат або Ігнацій. У Сярэднявеччы гэтая тэрыторыя знаходзілася ў сферы ўплыву [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. У X—XII стагоддзях Полацкае княства было адным з найбольш значных палітычных утварэнняў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], а яго тэрыторыя ахоплівала шырокія землі ўздоўж [[Даўгава|Даўгавы]] і яе прытокаў. Пазней, у XIII—XIV стагоддзях, полацкія землі паступова ўвайшлі ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] 1569 года рэгіён знаходзіўся ў складзе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Адміністрацыйна ён уваходзіў у [[Полацкае ваяводства]]. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе тэрыторыя была далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У складзе Расійскай імперыі наваколле Ігналіны першапачаткова было ўключана ў [[Полацкая губерня|Полацкую губерню]], а пасля некалькіх адміністрацыйных рэформаў — у [[Віцебская губерня|Віцебскую губерню]]. У XIX стагоддзі яно знаходзілася ў [[Дрысенскі павет|Дрысенскім павеце]], адміністрацыйным цэнтрам якога была Дрыса, сучасны [[Верхнядзвінск]]. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і распаду [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] палітычны статус рэгіёна некалькі разоў змяняўся. У сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка]] абвясціла незалежнасць і ўключыла ў межы сваіх тэрытарыяльных прэтэнзій таксама беларускамоўныя землі [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], у тым ліку Дрысенскі павет. Аднак урад рэспублікі фактычна не кантраляваў гэтую тэрыторыю, а яе дзяржаўнасць існавала ва ўмовах германскай акупацыі і барацьбы паміж канкуруючымі палітычнымі сіламі. Пасля адыходу германскіх войскаў у рэгіёне ўсталявалася савецкая ўлада. У 1919 годзе Віцебская губерня была ўключана ў склад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай СФСР]], а пазней частка яе тэрыторый была перададзена [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У міжваенны перыяд Ігналіна знаходзілася на тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] недалёка ад тагачаснай мяжы Савецкага Саюза з Латвіяй і Польшчай. У савецкі перыяд традыцыйная сельская гаспадарка паселішча была перабудавана ў ходзе [[Калектывізацыя|калектывізацыі]], і яно было ўключана ў сістэму [[Калгас|калгасаў]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мясцовасць была акупаваная [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіяй]]. Нямецкая акупацыя працягвалася да 1944 года, калі тэрыторыя была адваяваная [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]]. Пасля вайны Ігналіна зноў знаходзілася ў складзе Беларускай ССР. Пасля распаду [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ў 1991 годзе Ігналіна стала населеным пунктам незалежнай Беларусі. У сучаснасці гэта невялікая вёска ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] dgmugrw1tswxgycai77qb5qtxmd98e3 5193282 5193269 2026-09-05T12:34:56Z JerzyKundrat 174 5193282 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ігналіна (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ігналіна |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Ігналі́на'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ihnalina}}, {{lang-ru|Игналино}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. == Гісторыя == Ігналіна — старажытны населены пункт на поўначы сучаснай [[Беларусь|Беларусі]], у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], недалёка ад беларуска-латвійскай мяжы. Паходжанне назвы дакладна не высветлена; паводле адной з версій, яна звязаная з асабовым імем Ігнат або Ігнацій. У Сярэднявеччы гэтая тэрыторыя знаходзілася ў сферы ўплыву [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. У X—XII стагоддзях Полацкае княства было адным з найбольш значных палітычных утварэнняў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], а яго тэрыторыя ахоплівала шырокія землі ўздоўж [[Даўгава|Даўгавы]] і яе прытокаў. Пазней, у XIII—XIV стагоддзях, полацкія землі паступова ўвайшлі ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] 1569 года рэгіён знаходзіўся ў складзе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Адміністрацыйна ён уваходзіў у [[Полацкае ваяводства]]. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе тэрыторыя была далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У складзе Расійскай імперыі наваколле Ігналіны першапачаткова было ўключана ў [[Полацкая губерня|Полацкую губерню]], а пасля некалькіх адміністрацыйных рэформаў — у [[Віцебская губерня|Віцебскую губерню]]. У XIX стагоддзі яно знаходзілася ў [[Дрысенскі павет|Дрысенскім павеце]], адміністрацыйным цэнтрам якога была Дрыса, сучасны [[Верхнядзвінск]]. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і распаду [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] палітычны статус рэгіёна некалькі разоў змяняўся. У сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка]] абвясціла незалежнасць і ўключыла ў межы сваіх тэрытарыяльных прэтэнзій таксама беларускамоўныя землі [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], у тым ліку Дрысенскі павет. Аднак урад рэспублікі фактычна не кантраляваў гэтую тэрыторыю, а яе дзяржаўнасць існавала ва ўмовах германскай акупацыі і барацьбы паміж канкуруючымі палітычнымі сіламі. Пасля адыходу германскіх войскаў у рэгіёне ўсталявалася савецкая ўлада. У 1919 годзе Віцебская губерня была ўключана ў склад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай СФСР]], а пазней частка яе тэрыторый была перададзена [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У міжваенны перыяд Ігналіна знаходзілася на тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] недалёка ад тагачаснай мяжы Савецкага Саюза з Латвіяй і Польшчай. У савецкі перыяд традыцыйная сельская гаспадарка паселішча была перабудавана ў ходзе [[Калектывізацыя|калектывізацыі]], і яно было ўключана ў сістэму [[Калгас|калгасаў]]. У 1926—1960 гадах цэнтр [[Красоўскі сельсавет|Красоўскага сельсавета]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мясцовасць была акупаваная [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіяй]]. Нямецкая акупацыя працягвалася да 1944 года, калі тэрыторыя была адваяваная [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]]. Пасля вайны Ігналіна зноў знаходзілася ў складзе Беларускай ССР. Пасля распаду [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ў 1991 годзе Ігналіна стала населеным пунктам незалежнай Беларусі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 13sd07ltsqhz9id8gjdw8fjd0ghwxce 0 234698 5193284 4893229 2026-09-05T12:37:24Z JerzyKundrat 174 5193284 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=тапонім|Ізубрыца, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ізубрыца |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Ізу́брыца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Izubryca}}, {{lang-ru|Изубрица}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Лісненскі сельсавет|Лісненскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>, да 10 кастрычніка 2013 года — у склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. Каля вёскі возера [[Ізубрыца]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 955laolt13fgz1x32zfpt9xz87867k7 0 234699 5193285 4893230 2026-09-05T12:37:52Z JerzyKundrat 174 5193285 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кабылінцы |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Кабы́лінцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Кабы́ленцы'''</ref> ({{lang-be-trans|Kabylincy}}, {{lang-ru|Кобылинцы}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Лісненскі сельсавет|Лісненскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>, да 10 кастрычніка 2013 года — у склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] o1eg4v0fmect259jccg0tukwcm9lz6y 0 234700 5193288 4893231 2026-09-05T12:39:16Z JerzyKundrat 174 5193288 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кастрова |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Кастро́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kastrova}}, {{lang-ru|Кострово}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] r9ohsvxmt4oz0ypbrxjsrmz03nnng7w 0 234701 5193289 4893232 2026-09-05T12:39:43Z JerzyKundrat 174 5193289 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Красова |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Красо́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Krasova}}, {{lang-ru|Красово}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. У 1924—1926 гадах цэнтр [[Красоўскі сельсавет|Красоўскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомые асобы == * [[Яўген Іосіфавіч Бугаёў]] (1912—1997) — беларускі савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, гісторык. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] d32oy25r1mkr733mrd56cbzygc4nzbt 0 234703 5193291 4893233 2026-09-05T12:44:12Z JerzyKundrat 174 5193291 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Любасна |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Люба́сна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liubasna}}, {{lang-ru|Любасно}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Любасна (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Любасна| ]] gufzqr5n2uu8fkfz0gv1k4lyn37nz7h 0 234705 5193310 4893235 2026-09-05T12:56:36Z JerzyKundrat 174 5193310 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мыленкі |выява = Mylienki village.jpg |подпіс = Вёска Мыленкі |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Мы́ленкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mylienki}}, {{lang-ru|Мыленки}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Лісненскі сельсавет|Лісненскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>, да 10 кастрычніка 2013 года — у склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Mylienki}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] iej806cte72t73ckj0xj2crbd4e2lwc 0 234706 5193318 4893236 2026-09-05T12:58:03Z JerzyKundrat 174 5193318 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Поціна |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''По́ціна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pocina}}, {{lang-ru|Потино}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Красоўскі сельсавет|Красоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, пасля — у склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] boozzkqevt6xgd3fz525cqoebkdb4vx 0 234707 5193320 4893237 2026-09-05T12:58:34Z JerzyKundrat 174 5193320 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Прошкі |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Про́шкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Proški}}, {{lang-ru|Прошки}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Красоўскі сельсавет|Красоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, пасля — у склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. Вёска з’яўляецца самым паўночным населеным пунктам [[Беларусь|Беларусі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == За 5 км на поўнач ад вёскі, на стыку граніц Латвіі, Расіі і Беларусі, размешчаны мемарыяльны комплекс «[[Курган Дружбы]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] lhy3d5dljj5y80d64k7igbifprfeho3 0 234708 5193321 4893238 2026-09-05T12:59:07Z JerzyKundrat 174 5193321 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рагелева |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Раге́лева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rahielieva}}, {{lang-ru|Рогелево}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 10 мая 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Асвейскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 мая 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 5.</ref>, да 29 снежня 1961 года — у склад [[Відоцкі сельсавет|Відоцкага сельсавета]], да 31 сакавіка 1977 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Асвейскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>, пасля — у складзе Асвейскага сельсавета. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 3z8t7eqmc0dp8m2mv62jwsnt4v45yy8 0 234709 5193328 4893239 2026-09-05T13:02:20Z JerzyKundrat 174 5193328 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Страдна |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Стра́дна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Stradna}}, {{lang-ru|Страдно}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Лісненскі сельсавет|Лісненскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>, да 10 кастрычніка 2013 года — у склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] 4bq1juic0f91yqy30k1m2b79gjbborm 0 234710 5193327 4893240 2026-09-05T13:01:53Z JerzyKundrat 174 5193327 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сукалі |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Су́калі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sukali}}, {{lang-ru|Сукали}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Красоўскі сельсавет|Красоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, пасля — у склад [[Сенькаўскі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Сенькаўскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Сукалі (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сукалі| ]] c6bcqb7ek9eu5flckbtaa30ebyh26b7 0 234711 5193324 4893241 2026-09-05T13:00:34Z JerzyKundrat 174 5193324 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Царкоўна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Царкоўна |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Царко́ўна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Carkoŭna}}, {{lang-ru|Церковно}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Царкоўна (Верхнядзвінскі раён)| ]] jh6rwm10zq9fxkl00uds5lsgn5nhdc2 0 234713 5193322 4893242 2026-09-05T12:59:40Z JerzyKundrat 174 5193322 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чарнавокі |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Асвейскі }} '''Чарнаво́кі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čarnavoki}}, {{lang-ru|Чернооки}}) — [[вёска]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асвейскі сельсавет|Асвейскага сельсавета]]. Да 31 сакавіка 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Лісненскі сельсавет|Лісненскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>, да 10 кастрычніка 2013 года — у склад [[Чапаеўскі сельсавет|Чапаеўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асвейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асвейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] m4ioznxm929qvywhuyn5psosjuzpfsv 0 242118 5193429 4903765 2026-09-06T01:41:05Z Siliyiw 169172 5193429 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бялынкавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 07|lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Новасаматэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243047339 }} '''Бялы́нкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bialynkavičy}}, {{lang-ru|Белынковичи}}) — [[вёска]] ў [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Новасаматэвіцкі сельсавет|Новасаматэвіцкага сельсавета]]. 7 мая 2017 года Бялынкавіцкі сельсавет Касцюковіцкага раёна Магілёўскай вобласці перайменаваны ў [[Новасаматэвіцкі сельсавет]], адміністрацыйны цэнтр перанесены з в. Бялынкавічы ў аг. [[Новыя Саматэвічы]]<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917m0083156|title=Решение Могилевского областного Совета депутатов от 19 апреля 2017 года № 27-2 "О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области"|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца ў напрамку на поўдзень ад горада [[Касцюковічы]], каля левага берага ракі [[Беседзь]]. Праз вёску пралягае аўтамабільная дарога {{таблічка-by|Р|75}}{{sfn|Атлас|2012}}. Бліжэйшая [[чыгуначная станцыя]] — [[Бялынкавічы (станцыя)|Бялынкавічы]] ў пасёлку [[Станцыя Бялынкавічы]]. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Міхайлавіч Бардоўскі]] (нар. 1946) — беларускі навуковец і паэт. * [[Віктар Іванавіч Бурскі]]  (нар. 1938) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=30|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000|ref=Атлас}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-101. Выданне 1989 года. Стан мясцовасці на 1985 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Новасаматэвіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Новасаматэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Бялынкавічы| ]] 2z84gfsnytx4zfoembrcvcllips46be 0 242131 5193425 4903778 2026-09-06T01:14:30Z Siliyiw 169172 5193425 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Новыя Саматэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 16|lat_sec = 58 |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 04|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Новасаматэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1385721132 }} '''Но́выя Саматэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Но́выя Самаце́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Novyja Samatevičy}}, {{lang-ru|Новые Самотевичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0030773&q_id=6756508|title=Решение Костюковичского районного Совета депутатов от 17 марта 2010 года № 24-13 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Новасаматэвіцкі сельсавет|Новасаматэвіцкага сельсавета]]. == Культура == * [[Літаратурны музей Аркадзя Куляшова]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Новасаматэвіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Новасаматэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Новыя Саматэвічы| ]] 8vdph0b1tjw0fkk7r23lbyvbyylggne 5193426 5193425 2026-09-06T01:17:12Z Siliyiw 169172 5193426 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Новыя Саматэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 16|lat_sec = 58 |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 04|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Новасаматэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1385721132 }} '''Но́выя Саматэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Но́выя Самаце́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Novyja Samatevičy}}, {{lang-ru|Новые Самотевичи}}) — [[аграгарадок]] (раней — пасёлак)<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0030773&q_id=6756508|title=Решение Костюковичского районного Совета депутатов от 17 марта 2010 года № 24-13 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Новасаматэвіцкі сельсавет|Новасаматэвіцкага сельсавета]]. У 1992 годзе ў пасёлак Новыя Саматэвічы пераселены жыхары вёскі [[Саматэвічы]]. == Культура == * [[Літаратурны музей Аркадзя Куляшова]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Новасаматэвіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Новасаматэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Новыя Саматэвічы| ]] 02byzons9zpwhbt7ahzmmva4vtitxbg 5193427 5193426 2026-09-06T01:18:01Z Siliyiw 169172 5193427 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Новыя Саматэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 16|lat_sec = 58 |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 04|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Новасаматэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1385721132 }} '''Но́выя Саматэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Но́выя Самаце́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Novyja Samatevičy}}, {{lang-ru|Новые Самотевичи}}) — [[аграгарадок]] (раней — пасёлак)<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0030773&q_id=6756508|title=Решение Костюковичского районного Совета депутатов от 17 марта 2010 года № 24-13 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Новасаматэвіцкі сельсавет|Новасаматэвіцкага сельсавета]]. У 1990-х гг. у пасёлак Новыя Саматэвічы пераселены жыхары вёскі [[Саматэвічы]]. == Культура == * [[Літаратурны музей Аркадзя Куляшова]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Новасаматэвіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Новасаматэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Новыя Саматэвічы| ]] dmuz3co3izvsqkmuq8hothp8wjxmhvb 5193430 5193427 2026-09-06T01:41:39Z Siliyiw 169172 5193430 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Новыя Саматэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 16|lat_sec = 58 |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 04|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Новасаматэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1385721132 }} '''Но́выя Саматэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Но́выя Самаце́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Novyja Samatevičy}}, {{lang-ru|Новые Самотевичи}}) — [[аграгарадок]] (раней — пасёлак)<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0030773&q_id=6756508|title=Решение Костюковичского районного Совета депутатов от 17 марта 2010 года № 24-13 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"|website=ИПС «ЭТАЛОН-ONLINE»}}</ref> у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Новасаматэвіцкі сельсавет|Новасаматэвіцкага сельсавета]]. У 1990-х гг. у пасёлак Новыя Саматэвічы пераселены жыхары вёскі [[Саматэвічы]]. 7 мая 2017 года Бялынкавіцкі сельсавет Касцюковіцкага раёна Магілёўскай вобласці перайменаваны ў [[Новасаматэвіцкі сельсавет]], адміністрацыйны цэнтр перанесены з в. [[Бялынкавічы]] ў аг. Новыя Саматэвічы<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917m0083156|title=Решение Могилевского областного Совета депутатов от 19 апреля 2017 года № 27-2 "О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области"|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref>. == Культура == * [[Літаратурны музей Аркадзя Куляшова]] == Памятныя мясціны == * Мемарыял у памяць аб вёсках, пахаваных у сувязі з Чарнобыльскай трагедыяй (2018) — Прудск, Кісялёўка, Тарасаўка, [[Саматэвічы]], Зелянковічы, Малы Хоцімск. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Новасаматэвіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Новасаматэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Новыя Саматэвічы| ]] rwr8g27cuu55oggvkkvwivm20r7rw0f 0 247326 5193431 4949777 2026-09-06T01:41:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193431 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Фізінкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 46|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 28|lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |сельсавет = Нараўлянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243031019 }} '''Фі́зінкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Fizinki}}, {{lang-ru|Физинки}}) — [[вёска]] ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Нараўлянскі сельсавет|Нараўлянскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1834 годзе Фізінкі згаданы як авульс ([[засценак]]) у складзе буйнога маёнтка [[Нароўля]], які належаў двараніну [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічу Горвату]] (1810—1868)<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 117.</ref>. Да ліпеня 1967 года вёска ўваходзіла ў склад [[Завайцянскі сельсавет|Завайцянскага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 і 27 ліпеня 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 24 (1182).</ref>, да 1 снежня 2009 года вёска знаходзілася ў раённым падпарадкаванні<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 286 Об изменении административно-территориального устройства Наровлянского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf|date=29 кастрычніка 2013}}{{Ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''[[Уладзімір Васілевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Латышы на Беларусі / У. В. Тугай. — Мн.: Ул. Скакун, 1999. — 133 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Нараўлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Нараўлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Горваты]] kix7ra9yrrkhwahvbx31auie85402l7 0 247895 5193557 5192215 2026-09-06T10:38:09Z IshaBarnes 124956 спасылка 5193557 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Журавічы |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 32|lon_sec = 45 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Журавіцкі |OpenStreetMap = 243042304 }} '''Жура́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žuravičy}}, {{lang-ru|Журавичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Журавіцкі сельсавет|Журавіцкага сельсавета]]. Размешчаны за 55 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 102 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе 246 [[Доўск]]—[[Слаўгарад]]<ref name="ГВБ"/>. == Гісторыя == Выяўленыя паблізу [[курган]]ы [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] сведчаць аб засяленні гэтых мясцін з далёкай старажытнасці<ref name="ГВБ"/>. Па пісьмовых крыніцах вядома з [[XV ст.]] як вёска Жоравічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[ВКЛ]], шляхецкая ўласнасць<ref name="ГВБ"/>. У 1551 годзе Базыль [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] атрымаў Журавічы (разам з маёнткамі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]) ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] за заслугі ў барацьбе супраць ардынцаў.<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref> У 1668 годзе маёнтак ва ўладанні ў рэчыцкага [[войскі|войскага]] [[Міхал Станіслаў Юдзіцкі|Станіслава Міхала Юдзіцкага]]<ref>НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 5</ref>. У [[1720]] годзе пабудаваны драўляны касцёл, які ў канцы [[XVIII ст.]] быў перабудаваны (не захаваўся)<ref name="ГВБ"/>. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1777 годзе маёмасць падстарасты Іаана Юдзіцкага і Марыяны Пузыны з Юдзіцкіх (дачкі [[Міхал Юдзіцкі|Міхала Юдзіцкага]]).<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 12,14</ref><ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 246</ref> У 1799 годзе ва ўладанні [[Дзерналовічы|Дзерналовічаў]], потым [[Вішчынскія герба «Корвін»|Вішчынскіх]]<ref name="ГВБ"/>. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] каля Журавіч адбываліся сутычкі французскіх войск з атрадамі расійскага генерала [[Ф. Ф. Эртэль|Ф. Ф. Эртэля]]<ref name="ГВБ"/>. У XIX стагоддзі мястэчка, штогод праводзіліся 4 [[кірмаш]]ы, на якіх у 1861 годзе было прададзена тавараў на 54 000 рублёў. Праз вёску праходзіла паштовая дарога з [[Карма|Кармы]] ў [[Новы Быхаў]]. У 1826 годзе уладанне памешчыцы Пузаноўскай. У 1838 годзе 114 двароў. З 1848 года дзейнічала 1-класнае прыходскае вучылішча<ref name="ГВБ"/>. У 1860 годзе працавалі царква, касцёл, 2 яўрэйскія малітоўныя школы, у [[Быхаўскі павет (Расійская імперыя)|Быхаўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Побач складвалася сяленне [[Новыя Журавічы]] (7 двароў, 47 жыхароў), уладанне памешчыцы Хмызоўскай. З 1872 года дзейнічала [[крупарушка]]<ref name="ГВБ"/>. З 1880 года ў фальварку працавала [[сукнавальня]]<ref name="ГВБ"/>. У 1883 годзе адкрыта аптэка. З 1884 года дзейнічала [[народнае вучылішча]], якое ў[1901 годзе на [[Мінская юбілейная выстава|Мінскай юбілейнай выставе]] ўдастоена пахвальнага ліста. У 1892 і 1900 гг. пабудаваны 2 [[вінакурня|вінакурні]]. У 1907 годзе паштовае аддзяленне адкрыла прыём тэлеграм, з 1908 года дзейнічала пазыка-ашчадная каса. У 1911 годзе адкрыта [[бібліятэка]] пры школе<ref name="ГВБ"/>. === Пры савецкай уладзе === З [[1924]] года працаваў ветэрынарны пункт. З [[17 ліпеня]] [[1924]] года да [[8 ліпеня]] [[1931]] года і з [[5 красавіка]] [[1935]] года да [[17 снежня]] [[1956]] года цэнтр [[Журавіцкі сельсавет|Журавіцкага]], з [[12 лютага]] [[1935]] года да [[5 красавіка]] [[1935]] года [[Доўскі раён|Доўскага раёнаў]]. З [[20 жніўня]] [[1924]] года цэнтр сельсавета Журавіцкага, з [[8 ліпеня]] [[1931]] года Кармянскага, з [[12 лютага]] [[1935]] года Доўскага, з [[5 красавіка]] [[1935]] года Журавіцкага, з [[17 снежня]] [[1956]] года [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёнаў]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай]] (да [[26 ліпеня]] [[1930]] года) акругі, з [[20 лютага]] [[1938]] года [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас «12 гадоў Кастрычніка», потым — калгас «XVI партз’езд», працавалі З [[кузня|кузні]], шавецкая, кравецкая і торфаздабываючая арцелі, нафтавы млын, гантарэзка, вятрак, 4 крупарушкі, ваўначоска і сукнавальня<ref name="ГВБ"/>. У першыя дні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў сфарміраваны знішчальны батальён (180 чал.), які далучыўся да часцей [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. [[14 жніўня]] [[1941]] года вёска занята нямецкімі войскамі. У лістападзе [[1941]] года акупанты расстралялі тут 400 ваеннапалонных. Было створана [[гета ў Журавічах]]. У 1941 годзе і лістападзе 1943 года карнікі спалілі 167 двароў і загубілі 130 жыхароў. Вызвалена [[26 лістапада]] [[1943]] года. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 133 землякі<ref name="ГВБ"/>. === У часы незалежнасці === Цэнтр калгаса «12 гадоў Кастрычніка». Станам на 2005 год тут размешчаны льнозавод, малочны завод, [[млын]], [[нафтабаза]], [[пякарня]], механічная майстэрня, камбінат бытавога абслугоўвання, [[сярэдняя школа]], [[Дом культуры]], [[бібліятэка]], [[бальніца]], [[аптэка]], дзіцячыя яслі-сад, аддзяленне сувязі, [[сталовая]], 7 [[магазін]]аў. У лютым [[1986]] года ў Доме культуры адкрыты музей драматурга, народнага пісьменніка БССР [[А. Макаёнак|А. Макаёнка]]<ref name="ГВБ"/>. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 7 крыху выгнутых вуліц шыротнай арыентацыі, перакрыжаваных мерыдыянальнымі вуліцамі. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу<ref name="ГВБ"/>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': ** 1826 год — 1066 жыхароў<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Журавічы}}</ref>; ** 1860 год — 185 двароў, 1203 жыхары, у сяленні Новыя Журавічы год — 7 двароў, 47 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1880 год — 220 двароў, 2179 жыхароў, у тым ліку 551 праваслаўны, 10 каталікоў, 1618 іўдзеяў<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|859|Żurawicze|Krzywicki J.}}</ref>; ** 1896 год — 356 двароў<ref name="ГВБ"/>; * '''XX стагоддзе''': ** 1905 год — 3200 чалавек<ref>{{Літаратура/ЭГБ|3к|Журавічы|Васькова А.|376}} С. 376.</ref>; ** 1940 год — 434 двары, 1646 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1959 год — 1627 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1994 год — 1041 жыхароў<ref>{{Літаратура/ЭГБ|3к|Журавічы|Васькова А.|375}}</ref>. * '''XXI стагоддзе''': ** 2004 год — 361 гаспадарка, 992 жыхары<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Славутасці == === Страчаная спадчына === [[Файл:Žuravičy. Журавічы (1901-17).jpg|міні|Журавіцкі касцёл у пачатку XX стагоддзя]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Журавічы)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1720) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Сяргей Мікалаевіч Даўгалёў]] (нар. 1982) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Сэмюэль Дзінін]] (1902—1972)<ref>https://www.bjela.org/dr-samuel-dinin</ref> * [[Барыс Міронавіч Шапіра]] — беларускі навуковец-аграрнік * [[Фёдар Ісаакавіч Шмідаў]] (1911—1995) — савецкі матэматык. Выкладчык МДУ імя Ламаносава. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Журавічы}} * {{Крыніцы/БелЭн|6}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/4129|ЖУРАВІЧЫ}} {{Журавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Журавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Журавічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] s96sjulxtoe8q1v01xtoq7bcz8t17z5 0 247948 5193386 5099957 2026-09-05T17:21:46Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5193386 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Малашкавічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Малашкавічы |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет2 = Курганскі }} '''Мала́шкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Malaškavičy}}, {{lang-ru|Малашковичи}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Курганскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Курганскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 25 км у напрамку на ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]](на лініі Магілёў— Жлобін), за 115 км ад [[Гомель|Гомеля]], на рацы [[Ракутун]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} Рагачоў—[[Доўск]].<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Узгадваецца ў 1777 годзе як вёска ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], маёмасць падстарасты Акіма [[Юдзіцкія|Юдзіцкага]] (разам з вёскамі [[Сіпораўка]], [[Гуцішча]], [[Валосавічы (Рагачоўскі раён)|Валосавічы]], [[Ямнае (Доўскі сельсавет)|Ямнае]], [[Юдзічы]]).<ref name="statement1777">{{Архіўныя крыніцы|спасылка=https://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2015120121410|загаловак=Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 г.|назва архіва=[[Нацыянальная бібліятэка Фінляндыі]]|ліст=107}}</ref> У 1824 годзе адбылося хваляванне сялян у сувязі з прыцясненнямі ўладальніка вёскі памешчыка Барысевіча. Дзейнічалі Свята-Пакроўская царква (згарэла ў 1864 годзе), з 1880 года — хлебазапасны магазін, школа граматы. У 1897 годзе ў вёсцы знаходзіліся 90 двароў, хлебазапасны магазін, [[вятрак]], маслабойня, карчма. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Бальшавік». Працавалі 2 кузні. 2 вяскоўцы загінулі ў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскую]], 68 — у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную]] войны. Паводле перапісу 1959 г. 565 жыхароў. Пасля вайны ў складзе саўгаса «1 Мая» (цэнтр — вёска [[Курганне (Рагачоўскі раён)|Курганне]]), быў размешчаны клуб. Да 14 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Данілавіч Шацкі]] (нар. 1937) — беларускі спецыяліст у галіне прыватнай заатэхніі. * [[Міхаіл Васілевіч Арцёменка]] (1922—2003) — беларускі жывёлавод, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Курганскі сельсавет, Рагачоўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Курганскі сельсавет (Рагачоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] fvx09z2fw729ofgwnx2lrp6l4l2szjm 5193542 5193386 2026-09-06T10:16:41Z IshaBarnes 124956 перанесена ў вікіданыя 5193542 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Малашкавічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Малашкавічы |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет2 = Курганскі }} '''Мала́шкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Malaškavičy}}, {{lang-ru|Малашковичи}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Курганскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Курганскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 25 км у напрамку на ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]](на лініі Магілёў— Жлобін), за 115 км ад [[Гомель|Гомеля]], на рацы [[Ракутун]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} Рагачоў—[[Доўск]].<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Узгадваецца ў 1777 годзе як вёска ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], маёмасць падстарасты Акіма [[Юдзіцкія|Юдзіцкага]] (разам з вёскамі [[Сіпораўка]], [[Гуцішча]], [[Валосавічы (Рагачоўскі раён)|Валосавічы]], [[Ямнае (Доўскі сельсавет)|Ямнае]], [[Юдзічы]]).<ref name="statement1777">{{Архіўныя крыніцы|спасылка=https://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2015120121410|загаловак=Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 г.|назва архіва=[[Нацыянальная бібліятэка Фінляндыі]]|ліст=107}}</ref> У 1824 годзе адбылося хваляванне сялян у сувязі з прыцясненнямі ўладальніка вёскі памешчыка Барысевіча. Дзейнічалі Свята-Пакроўская царква (згарэла ў 1864 годзе), з 1880 года — хлебазапасны магазін, школа граматы. У 1897 годзе ў вёсцы знаходзіліся 90 двароў, хлебазапасны магазін, [[вятрак]], маслабойня, карчма. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Бальшавік». Працавалі 2 кузні. 2 вяскоўцы загінулі ў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскую]], 68 — у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную]] войны. Пасля вайны ў складзе саўгаса «1 Мая» (цэнтр — вёска [[Курганне (Рагачоўскі раён)|Курганне]]), быў размешчаны клуб. Да 14 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Данілавіч Шацкі]] (нар. 1937) — беларускі спецыяліст у галіне прыватнай заатэхніі. * [[Міхаіл Васілевіч Арцёменка]] (1922—2003) — беларускі жывёлавод, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Курганскі сельсавет, Рагачоўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Курганскі сельсавет (Рагачоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 1pxl3mcliyssi8zv71es7eajf6v0b9p 0 249204 5193475 5108010 2026-09-06T08:09:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193475 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Цантэлі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет = Жупранскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Цантэ́лі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Canteli}}, {{lang-ru|Центели}}) — [[хутар]] у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Жупранскі сельсавет|Жупранскага сельсавета]]. Да 20 чэрвеня 1988 года Цантэлі ўваходзілі ў склад [[Палянскі сельсавет (Ашмянскі раён)|Палянскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 20 чэрвеня 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 27 (1941).</ref>. == Назва == На польскай карце 1933 г. - ''Centele'' (Цэнтэлі)''.'' Зусім побач [[Бартэлі]] і былыя Паўтэлі (''Powtele,'' на той жа карце ад Бартэляў праз [[Бярвенцы]]). Фіксаваліся прозвішчы Бартэль, Паўтэль<ref>https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/objects/990004120321008452#00024</ref><ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267116458/316108304/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=38</ref>, без літоўскага памяншальнага ўтваральніка -''el''-<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 211.</ref> Барт, Паут<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-4926-7?i=413&cat=1546497</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-X9RR-T?i=47&cc=4166194&cat=1056154</ref>, было Цэнткоўскі ([[Збірагі]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-XWCR-B?i=682&cat=833698</ref>. З іншага боку, блізкім чынам гучаць нямецкія прозвішчы ''Zeintel'', ''Zeintl'' (Цайнтэль, Цайнтль, ад ''Zeitel'')<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/776939/1 Zeintel // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/89516/1 Zeintl // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Жупранскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Жупранскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]] aeja0ia84z967w5d3i3jke7f0lxhgs8 0 252561 5193527 5135412 2026-09-06T09:46:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193527 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цыбары |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Тарноўскі }} '''Цы́бары'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Cybary}}, {{lang-ru|Цыборы}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 9 км на паўднёвы захад ад [[Ліда|Ліды]], 90 км ад [[Гродна]]. Рэльеф раўнінны, на ўсход ад вёскі лясны масіў. Побач праходзіць шаша {{таблічка-by|М|6}} Мінск—Гродна. == Назва == Паводле У. Даля, ''цыбар'' — тое ж самае, што й ''цэбар''<ref>В. И. Даль. Толковый словарь живого великорусского языка. Ч. 4. Москва, 1866. С. 523.</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад слова ''цэбар'' паходзіць прозвішча ''Цыбранкоў'' ([э]>[ы])<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 441.</ref>. Ёсць нямецкае прозвішча ''Zieber''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/112776/1 Zieber // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == У 1568 годзе Цыбор’е знаходзілася ў ВКЛ, у складзе дзяржаўнага маёнтка Ліда. На пачатку XVIII ст. маёнтак Цыбары дзяржаўная ўласнасць. Вопіс парафій Лідскага дэканата 1784 года згадвае фальварак і вёску Цыбары шамбеляна каралеўскага Кастравіцкага, у складзе лідскай парафіі<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/drk1784/06/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F.html pawet.net]</ref>. З 1795 года ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1861 годзе вёска ў Лідскім таварыстве дзяржаўных сялян, належала да [[Тарноўская воласць|Тарноўскай воласці]] [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], налічвалася 25 душ мужчынскага полу. З верасня 1915 года да канца 1918 года акупавана германскімі войскамі. Са студзеня 1919 года ў складзе [[ССРБ|БССР]], у красавіку занята польскімі войскамі. З ліпеня да верасня 1920 года кантралявалася Чырвонай Арміяй, затым ізноў польскімі войскамі. З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да Тарноўскай гміны [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. З 1939 года — у [[БССР]]. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Белагрудскі сельсавет|Белагрудскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 11 лютага 1972 года — у склад [[Мыцкі сельсавет|Мыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 190 жыхароў, 26 двароў. * 1909 год — 224 жыхары, 14 двароў, 37 сямей. * 1921 год — 189 жыхароў, 38 двароў. * 1940 год — 258 жыхароў, 61 двор. * 1960 год — 208 жыхароў. * 1992 год — 85 жыхароў, 43 гаспадаркі. * 2004 год — 70 жыхароў. * 2009 год — 62 жыхары. * 2012 год — 48 жыхароў, 36 гаспадарак. * 2015 год — 49 жыхароў, 27 гаспадарак. * 2019 год — 47 чал. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Тарноўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] hf0ngkmv39bmu1tpdsyu35equnbytz8 0 268325 5193411 4842619 2026-09-05T21:56:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193411 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый |скарачэнне = Раскамнагляд |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Расія |эмблема = Emblem of Roskomnadzor.svg |шырыня эмблемы = 200px |подпіс эмблемы = |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |дата стварэння = [[12 мая]] [[2008]] |папярэднік1 = Рассувязьахоўкультура |папярэднік2 = Рассувязькамнагляд |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Урад Расійскай Федэрацыі]] |штаб-кватэра = [[Масква]], [[Кітайгародскі праезд]], д. 7, стар. 2 |супрацоўнікаў = |бюджэт = |імя главы1 = [[Аляксандр Аляксандравіч Жараў|Аляксандр Жараў]] |пасада главы1 = Кіраўнік |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства лічбавага развіцця, сувязі і масавых камунікацый Расійскай Федэрацыі|Мінкамсувязь Расіі]] |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент 1 = |сайт = [http://rkn.gov.ru/ rkn.gov.ru] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = |Сеткавы праект для грамадскага абмеркавання пытанняў = [http://www.wecantrust.net/ www.www.wecantrust.net] }} '''Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый''' ({{lang-ru|Федеральная служба по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций}}), або '''Раскамнагляд''' ({{lang-ru|Роскомнадзор}}) — федэральны орган выканаўчай улады Расіі ў распараджэнні [[Міністэрства лічбавага развіцця, сувязі і масавых камунікацый Расійскай Федэрацыі|Мінкамсувязі Расіі]]. == Гісторыя == [[12 мая]] [[2008]] года Федэральная служба па наглядзе ў сферы масавых камунікацый, сувязі і аховы культурнай спадчыны (Рассувязьахоўкультура) указам прэзідэнта Расіі была падзелена на два органа: Федэральную службу па наглядзе ў сферы сувязі і масавых камунікацый (Рассувязькамнагляд), якая засталася ў распараджэнні рэарганізаванага Мінкамсувязі, і Федэральную службу па наглядзе за выкананнем заканадаўства ў вобласці аховы культурнай спадчыны ([[Расахоўкультура]]), якая перайшла да [[Міністэрства культуры РФ|Міністэрства культуры]]<ref>{{cite web|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?960206|title=Указ Президента РФ № 724|date=12 мая 2008|publisher=Kremlin.ru|description=«Вопросы системы и структуры федеральных органов исполнительной власти»|accessdate=2011-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120507124022/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?960206|archivedate=7 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. [[3 снежня]] 2008 года Рассувязькамнагляд быў ператвораны ў Федэральную службу па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый<ref>{{cite web|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?988220|title=Указ Президента РФ № 1715|date=3 декабря 2008|publisher=Kremlin.ru|description=«О некоторых вопросах государственного управления в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций»|accessdate=2011-12-27}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Структура == * Упраўленне дазваленчай працы ў сферы сувязі * Упраўленне кантролю і нагляду ў сферы сувязі * Упраўленне па наглядзе ў сферы інфармацыйных тэхналогій * Упраўленне па абароне правоў суб’ектаў персанальных звестак * Упраўленне дазваленчай працы ў сферы масавых камунікацый * Упраўленне кантролю і нагляду ў сферы масавых камунікацый * Прававое ўпраўленне * Фінансавае ўпраўленне * Упраўленне арганізацыйнай працы * Адміністрацыйнае ўпраўленне == Задачы службы == Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] і масавых камунікацый (Раскамнагляд) з'яўляецца федэральным органам выканаўчай улады, якія выконвае функцыі па кантролі і [[Нагляд|наглязе]] ў сферы сродкаў масавай інфармацыі, у тым ліку электронных, і масавых камунікацый, інфармацыйных тэхналогій і сувязі, функцыі па кантролі і наглязе за адпаведнасцю апрацоўкі персанальных даных патрабаванням заканадаўства Расійскай Федэрацыі ў вобласці персанальных даных, а таксама функцыі па арганізацыі дзейнасці радыёчастотнай службы. Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый з’яўляецца ўпаўнаважаным федэральным органам выканаўчай улады па абароне правоў суб’ектаў персанальных даных<ref name="post228">{{cite web|url=http://government.ru/gov/results/6811/|title=Постановление Правительства РФ № 228|date=16 марта 2009|publisher=Government.ru|description=«О Федеральной службе по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций»|accessdate=2011-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130407095626/http://government.ru/gov/results/6811/|archivedate=7 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Блакіроўка Рускай Вікіпедыі == Патрабаванне абмежаваць доступ да артыкула Раскамнагляд апублікаваў на падставе рашэння Чарнаярскага раённага суда Астраханскай вобласці ад [[25 чэрвеня]] [[2015]] года. Гэта першае падобнае патрабаванне да рэсурсу, заснаванае на судовай пастанове, а не на рашэнні ФСКН і Расспажыўнагляда. Пракурора Чарнаярскага раёна, паводле ініцыятывы якога было вынесена прадпісанне, не задаволіла «тэкставая інфармацыя, якая дэманструе спосаб падрыхтоўкі нарказмяшчальнага рэчыва»<ref>[http://www.gazeta.ru/tech/2015/08/20/7698971/wikipedia_off.shtml Wikipedia может быть заблокирована за статью о наркосодержащих веществах — Газета.Ru | Технологии]</ref>. Выканаўчы дырэктар «Вікімедыя РУ» Станіслаў Казлоўскі заявіў [[РІА Навіны]], што адміністрацыя не плануе выдаляць матэрыял. «У гэтым артыкуле ўся інфармацыя ўзята з сайта [[ААН]], усе крыніцы акадэмічныя. Мы абмеркавалі гэту сітуацыю, і артыкул вырашана пакінуць», — растлумачыў ён. Таксама прадстаўнік анлайн-энцыклапедыі паведаміў пра гатовасць рэсурсу да блакіроўкі з [[2012]] года, калі быў прыняты адпаведны закон<ref>[http://www.gazeta.ru/tech/news/2015/08/20/n_7490567.shtml «Википедия» не намерена удалять статью о наркотиках — Газета.Ru | Новости]</ref>. [[24 жніўня]] Раскамнагляд накіраваў распараджэнне расійскім правайдарам аб блакіроўцы старонкі ў Вікіпедыі<ref>{{cite web|title=Страница русскоязычной Википедии, содержащая запрещенную информацию о наркотическом веществе, направлена на блокировку операторами связи|url=http://rkn.gov.ru/news/rsoc/news34253.htm|publisher=Роскомнадзор|accessdate=2015-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150825171543/http://rkn.gov.ru/news/rsoc/news34253.htm|archivedate=25 жніўня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Роскомнадзор распорядился заблокировать страницу в Википедии|url=http://lenta.ru/news/2015/08/24/roskomnadzorwikifinal/|accessdate=2015-08-24|publisher=[[Lenta.ru]]|date=24 августа 2015 года}}</ref>. У адказ на дадзеныя дзеянні рэдактарамі рускамоўнай Вікіпедыі было апублікавана [[:ru:Википедия:Что делать, если Википедия заблокирована|кіраўніцтва па дзеяннях для абыходу блакіроўкі]]. У ноч з 24 на 25 жніўня блакіроўка ўжо была ажыцёўлена шэрагам інтэрнэт-правайдараў. Раніцай 25 жніўня прадстаўнікі Раскамнагляда заявілі пра адсутнасць прэтэнзій і адмену блакіравальнага рашэння<ref>[http://top.rbc.ru/technology_and_media/25/08/2015/55dc193d9a794748bf3eb026 Роскомнадзор отменил решение о блокировке «Википедии». РБК. 25.08.2015]</ref>. == Гл. таксама == * [[Масавае сачэнне ў Расіі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://rkn.gov.ru/ Сайт ведамства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150603010712/http://rkn.gov.ru/ |date=3 чэрвеня 2015 }} * [http://rsocnews.ru Навіны ўсіх тэрытарыяльных упраўленняў Раскамнагляда] * [http://wecantrust.net Сеткавы праект Раскамнагляда для грамадскага абмеркавання ініцыятыў Раскамнагляда па дзяржаўным рэгуляванні інтэрнэт-галіны «WeCanTrust.Net»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150708072814/http://wecantrust.net/ |date=8 ліпеня 2015 }} * ''[[Данііл Іванавіч Туроўскі|Данііл Туроўскі]]'' [https://meduza.io/feature/2015/03/13/kak-ustroen-roskomnadzor Как устроен Роскомнадзор] — «[[Meduza|Медуза]]», 13.03.2015. * [http://www.interfax.ru/russia/453699 Путин выступил за минимальные ограничения в интернете] {{Міністэрствы, службы і агенцтвы РФ}} [[Катэгорыя:Федэральныя службы Расіі]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Расіі]] [[Катэгорыя:Ахова гісторыка-культурнай спадчыны]] [[Катэгорыя:Культура Расіі]] pyrg5xwvd5zok6l2lveqgnlfrcp5c7v 0 282190 5193512 5080955 2026-09-06T09:04:21Z Aneuko 139050 абнаўленне звестак 5193512 wikitext text/x-wiki {{Лёгкаатлетычны прабег | назва = Мінскі паўмарафон | арыгінал назвы = | выява = | шырыня = | подпіс = | дата = другая нядзеля верасня | месца правядзення = [[Мінск]], [[Беларусь]] | тып = Шаша | іааф_катэгорыя = | дыстанцыі = [[Паўмарафон]] | праводзіцца з = {{Дата пачатку і ўзрост|2013|p=y}} | апошняя гонка = 2023 | арганізатар = [[Беларуская федэрацыя лёгкай атлетыкі|БФЛА]] | рэкорды = '''Мужчыны:''' 1:02:37 (2018) <br /> {{flagicon|Эфіопія}} [[Абебэ Дэгефа]] <br />'''Жанчыны:''' 1:11:24 (2019) <br />{{flagicon|Беларусь}} [[Ніна Сяргееўна Савіна|Ніна Савіна]] | колькасць удзельнікаў = | спонсар = | сайт = {{URL|https://minskhalfmarathon.by}} }} '''Мі́нскі паўмарафо́н''' — штогадовы [[паўмарафон]]скі забег, які праходзіць па вуліцах [[Мінск]]а. Паўмарафон прымеркаваны да дня горада Мінска, які штогод адзначаецца ў другія выходныя верасня<ref>[http://news.21.by/sport/2015/09/13/1117413.html Сёння адбудзецца Мінскі паўмарафон]{{ref-ru}}</ref>. Праграма паўмарафона ўключае ў сябе тры дыстанцыі: 5 кіламетраў, 10,5 кіламетраў і 21,1 кіламетры. == Гісторыя == У 2015 годзе тытульным спонсарам паўмарафона было прадстаўніцтва кампаніі [[Volkswagen Group|Фольксваген]], адсюль і назва ''Мінскі Polo марафон'' (ад назвы [[Volkswagen Polo|адпаведнай маркі]] аўтамабілей гэтага канцэрна). У спаборніцтвах 2015 года прынялі ўдзел больш за 16 тысяч бегуноў з 36 краін<ref>{{Cite web|url=https://blr.belta.by/sport/view/u-minskim-paumarafone-prynjali-udzel-bolsh-jak-400-zamezhnyh-atletau-z-36-krain-37308-2015|title=У Мінскім паўмарафоне прынялі ўдзел больш як 400 замежных атлетаў з 36 краін|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|accessdate=2024-02-13|archive-date=2 ліпеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702200612/http://blr.belta.by/sport/view/u-minskim-paumarafone-prynjali-udzel-bolsh-jak-400-zamezhnyh-atletau-z-36-krain-37308-2015|url-status=live}}</ref>. З 2016 года Мінскі паўмарафон уваходзіць у Асацыяцыю міжнародных марафонаў і прабегаў (AIMS)<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20160328/1459162320-minski-paumarafon-atrymau-susvetnae-pryznanne |title=Мінскі паўмарафон атрымаў сусветнае прызнанне |access-date=29 жніўня 2016 |archive-date=10 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410033315/http://zviazda.by/be/news/20160328/1459162320-minski-paumarafon-atrymau-susvetnae-pryznanne |url-status=dead }}</ref>. У сувязі з масавымі [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцыямі пратэсту]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] Мінскі паўмарафон 2020 года быў адменены<ref>[https://reform.by/159107-minskij-polumarafon-otmenen-v-jetom-godu Минский полумарафон отменен в этом году]</ref>. == Пераможцы == {{legend2|#A9F5A9|'''Рэкорд трасы'''|border=solid 1px #AAAAAA}} === Паўмарафон === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !Год !class=unsortable|Пераможца у мужчын !Час ([[Гадзіна|г]]:[[хв]]:[[Секунда|с]]) !class=unsortable|Пераможца у жанчын !Час ([[Гадзіна|г]]:[[хв]]:[[Секунда|с]]) ! |- |2014 |align=left|{{flagathlete|[[Ілля Міхайлавіч Славенскі|Ілля Славенскі]]|BLR}} |1:06:27 |align=left|{{flagathlete|[[Марына Францаўна Даманцэвіч|Марына Даманцэвіч]]|BLR}} |1:13:33 |<ref>{{Cite web|url=https://minsk.gov.by/ru/news/new/2014/09/15/1693/|title=Минский полумарафон собрал почти 3.500 участников|lang=ru|publisher=[[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]]|accessdate=2024-02-13|archive-date=26 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126210505/https://minsk.gov.by/ru/news/new/2014/09/15/1693/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://probeg.org/race/7986/|title=MinskHalfMarathon 14 сентября 2014|lang=ru|publisher=probeg.org|accessdate=2024-02-13|archive-date=28 чэрвеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628191133/https://probeg.org/race/7986/|url-status=live}}</ref> |- |2015 |align=left|{{flagathlete|[[Віталь Шафар]]|UKR}} |1:04:39 |align=left|{{flagathlete|[[Вольга Мазуронак]]|BLR}} |1:12:03 |<ref name="res2015">{{Cite web|url=https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/723914/Results|title=Minsk Half Marathon 2015 Resilts|publisher=athlinks.com|accessdate=2024-02-13|archive-date=2019-00-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820112545/https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/723914/Results|url-status=live}}</ref> |- |2016 |align=left|{{flagathlete|[[Хілары Кімаё]]|KEN}} |1:03:01 |align=left|{{flagathlete|[[Вольга Мазуронак]]|BLR}} |1:11:40 |<ref name="res2016">{{Cite web|url=https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/576134/Results|title=Minsk Half Marathon 2016 Resilts|publisher=athlinks.com|accessdate=2024-02-13|archive-date=13 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132404/https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/576134/Results|url-status=live}}</ref> |- |2017 |align=left|{{flagathlete|[[Хілары Кімаё]]|KEN}} |1:03:19 |align=left|{{flagathlete|[[Людміла Ляховіч]]|BLR}} |1:13:53 |<ref name="res2017">{{Cite web|url=https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/672700/Results|title=Minsk Half Marathon 2017 Resilts|publisher=athlinks.com|accessdate=2024-02-13|archive-date=13 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132528/https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/672700/Results|url-status=live}}</ref> |- |2018 |align=left|{{flagathlete|[[Абебэ Дэгефа]]|ETH}} |bgcolor=#A9F5A9|1:02:37 |align=left|{{flagathlete|[[Шэйла Яроціч]]|KEN}} |1:12:02 |<ref name="res2018">{{Cite web|url=https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/774584/Results|title=Minsk Half Marathon 2018 Resilts|publisher=athlinks.com|accessdate=2024-02-13|archive-date=13 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132708/https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/774584/Results|url-status=live}}</ref> |- |2019 |align=left|{{flagathlete|[[Берхан Хідру Афеверкі]]|ERI}} |1:04:09 |align=left|{{flagathlete|[[Ніна Сяргееўна Савіна|Ніна Савіна]]|BLR}} |bgcolor=#A9F5A9|1:11:24 |<ref name="res2019">{{Cite web|url=https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/880815/Results|title=Minsk Half Marathon 2019 Resilts|publisher=athlinks.com|accessdate=2024-02-13|archive-date=6 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506130519/https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/880815/Results|url-status=live}}</ref> |- |2021 |align=left|{{flagathlete|[[Віталь Шафар]]|UKR}} |1:04:15 |align=left|{{flagathlete|[[Ніна Сяргееўна Савіна|Ніна Савіна]]|BLR}} |1:14:37 |<ref name="res2021">{{Cite web|url=https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/985237/Results|title=Minsk Half Marathon 2021 Resilts|publisher=athlinks.com|accessdate=2024-02-13|archive-date=25 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925120241/https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/985237/Results|url-status=live}}</ref> |- |2022 |align=left|{{flagathlete|[[Рынас Рышатавіч Ахмадзееў|Рынас Ахмадзееў]]|RUS}} |1:02:50 |align=left|{{flagathlete|[[Марына Францаўна Даманцэвіч|Марына Даманцэвіч]]|BLR}} |1:16:11 |<ref name="res2022">{{Cite web|url=https://results.sporttiming.by/event/minsk_halfmarathon2022/results/21km|title=Minsk Half Marathon 2022 Resilts|publisher=sporttiming.by|accessdate=2024-02-13|archive-date=4 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204191029/https://results.sporttiming.by/event/minsk_halfmarathon2022/results/21km|url-status=live}}</ref> |- |2023 |align=left|{{flagathlete|[[Рынас Рышатавіч Ахмадзееў|Рынас Ахмадзееў]]|RUS}} |1:03:20 |align=left|{{flagathlete|[[Марына Францаўна Даманцэвіч|Марына Даманцэвіч]]|BLR}} |1:15:15 |<ref name="res2023">{{Cite web|url=https://results.runin.by/event/MinskhalfMarahpon2023/results/21kmmaraphon2023|title=Minsk Half Marathon 2023 Resilts|publisher=runin.by|accessdate=2024-02-13|archive-date=27 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027154009/https://results.runin.by/event/MinskhalfMarahpon2023/results/21kmmaraphon2023|url-status=live}}</ref> |- |2024 |align=left|{{flagathlete|[[Уладзіслаў Дзмітрыевіч Прамаў|Уладзіслаў Прамаў]]|BLR}} |1:06:49 |align=left|{{flagathlete|[[Марына Францаўна Даманцэвіч|Марына Даманцэвіч]]|BLR}} |1:13:58 |<ref name="res2024">{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/prjamov-pobedil-na-minskom-polumarafone-2024-domantsevich-pobila-rekord-trassy-659665-2024/|title=Прямов победил на Минском полумарафоне - 2024, Доманцевич побила рекорд трассы|publisher=belta.by|accessdate=2024-09-08|url-status=live}}</ref> |- |2025 |align=left|{{flagathlete|[[Уладзіслаў Дзмітрыевіч Прамаў|Уладзіслаў Прамаў]]|BLR}} |1:06:11 |align=left|{{flagathlete|[[Таццяна Юр’еўна Шабанава|Таццяна Шабанава]]|BLR}} |1:15:10 |<ref name="res2025">{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/prjamov-i-shabanova-stali-luchshimi-na-glavnoj-distantsii-minskogo-polumarafona-735959-2025/|title=Прямов и Шабанова стали лучшими на главной дистанции Минского полумарафона|publisher=belta.by|accessdate=2026-01-13|url-status=live}}</ref> |- |2026 |align=left|{{flagathlete|[[Маганга Боай Даві]]|TAN}} |1:04:23 |align=left|{{flagathlete|[[Хільда Джэлагат Кіптум]]|KEN}} |1:11:31 |<ref name="res2026">{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/beguny-iz-tanzanii-i-kenii-pokazali-luchshie-rezultaty-na-glavnoj-distantsii-minskogo-polumarafona-799662-2026/|title=Бегуны из Танзании и Кении показали лучшие результаты на главной дистанции Минского полумарафона|publisher=belta.by|accessdate=2026-09-06|url-status=live}}</ref> |- |} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://minskhalfmarathon.by/ Мінскі паўмарафон] {{ref-ru}} * [http://www.pressball.by/pbonline/other/80037 Мінскі паўмарафон. Прыгажосць сярод тых, што бягуць] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўмарафоны]] [[Катэгорыя:Спартыўныя спаборніцтвы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінск]] bsucux2tqv96knez483iwipbg4uyqay 5193568 5193512 2026-09-06T11:52:02Z Aneuko 139050 удакладненне 5193568 wikitext text/x-wiki {{Лёгкаатлетычны прабег | назва = Мінскі паўмарафон | арыгінал назвы = | выява = | шырыня = | подпіс = | дата = другая нядзеля верасня | месца правядзення = [[Мінск]], [[Беларусь]] | тып = Шаша | іааф_катэгорыя = | дыстанцыі = [[Паўмарафон]] | праводзіцца з = {{Дата пачатку і ўзрост|2013|p=y}} | апошняя гонка = 2023 | арганізатар = [[Беларуская федэрацыя лёгкай атлетыкі|БФЛА]] | рэкорды = '''Мужчыны:''' 1:02:37 (2018) <br /> {{flagicon|Эфіопія}} [[Абебэ Дэгефа]] <br />'''Жанчыны:''' 1:11:24 (2019) <br />{{flagicon|Беларусь}} [[Ніна Сяргееўна Савіна|Ніна Савіна]] | колькасць удзельнікаў = | спонсар = | сайт = {{URL|https://minskhalfmarathon.by}} }} '''Мі́нскі паўмарафо́н''' — штогадовы [[паўмарафон]]скі забег, які праходзіць па вуліцах [[Мінск]]а. Паўмарафон прымеркаваны да дня горада Мінска, які штогод адзначаецца ў другія выходныя верасня<ref>[http://news.21.by/sport/2015/09/13/1117413.html Сёння адбудзецца Мінскі паўмарафон]{{ref-ru}}</ref>. Праграма паўмарафона ўключае ў сябе тры дыстанцыі: 5 кіламетраў, 10,5 кіламетраў і 21,1 кіламетры. == Гісторыя == У 2015 годзе тытульным спонсарам паўмарафона было прадстаўніцтва кампаніі [[Volkswagen Group|Фольксваген]], адсюль і назва ''Мінскі Polo марафон'' (ад назвы [[Volkswagen Polo|адпаведнай маркі]] аўтамабілей гэтага канцэрна). У спаборніцтвах 2015 года прынялі ўдзел больш за 16 тысяч бегуноў з 36 краін<ref>{{Cite web|url=https://blr.belta.by/sport/view/u-minskim-paumarafone-prynjali-udzel-bolsh-jak-400-zamezhnyh-atletau-z-36-krain-37308-2015|title=У Мінскім паўмарафоне прынялі ўдзел больш як 400 замежных атлетаў з 36 краін|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|accessdate=2024-02-13|archive-date=2 ліпеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702200612/http://blr.belta.by/sport/view/u-minskim-paumarafone-prynjali-udzel-bolsh-jak-400-zamezhnyh-atletau-z-36-krain-37308-2015|url-status=live}}</ref>. З 2016 года Мінскі паўмарафон уваходзіць у Асацыяцыю міжнародных марафонаў і прабегаў (AIMS)<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20160328/1459162320-minski-paumarafon-atrymau-susvetnae-pryznanne |title=Мінскі паўмарафон атрымаў сусветнае прызнанне |access-date=29 жніўня 2016 |archive-date=10 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410033315/http://zviazda.by/be/news/20160328/1459162320-minski-paumarafon-atrymau-susvetnae-pryznanne |url-status=dead }}</ref>. У сувязі з масавымі [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцыямі пратэсту]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] Мінскі паўмарафон 2020 года быў адменены<ref>[https://reform.by/159107-minskij-polumarafon-otmenen-v-jetom-godu Минский полумарафон отменен в этом году]</ref>. == Пераможцы == {{legend2|#A9F5A9|'''Рэкорд трасы'''|border=solid 1px #AAAAAA}} === Паўмарафон === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !Год !class=unsortable|Пераможца у мужчын !Час ([[Гадзіна|г]]:[[хв]]:[[Секунда|с]]) !class=unsortable|Пераможца у жанчын !Час ([[Гадзіна|г]]:[[хв]]:[[Секунда|с]]) ! |- |2014 |align=left|{{flagathlete|[[Ілля Міхайлавіч Славенскі|Ілля Славенскі]]|BLR}} |1:06:27 |align=left|{{flagathlete|[[Марына Францаўна Даманцэвіч|Марына Даманцэвіч]]|BLR}} |1:13:33 |<ref>{{Cite web|url=https://minsk.gov.by/ru/news/new/2014/09/15/1693/|title=Минский полумарафон собрал почти 3.500 участников|lang=ru|publisher=[[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]]|accessdate=2024-02-13|archive-date=26 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126210505/https://minsk.gov.by/ru/news/new/2014/09/15/1693/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://probeg.org/race/7986/|title=MinskHalfMarathon 14 сентября 2014|lang=ru|publisher=probeg.org|accessdate=2024-02-13|archive-date=28 чэрвеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628191133/https://probeg.org/race/7986/|url-status=live}}</ref> |- |2015 |align=left|{{flagathlete|[[Віталь Шафар]]|UKR}} |1:04:39 |align=left|{{flagathlete|[[Вольга Мазуронак]]|BLR}} |1:12:03 |<ref name="res2015">{{Cite web|url=https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/723914/Results|title=Minsk Half Marathon 2015 Resilts|publisher=athlinks.com|accessdate=2024-02-13|archive-date=2019-00-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820112545/https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/723914/Results|url-status=live}}</ref> |- |2016 |align=left|{{flagathlete|[[Хілары Кімаё]]|KEN}} |1:03:01 |align=left|{{flagathlete|[[Вольга Мазуронак]]|BLR}} |1:11:40 |<ref name="res2016">{{Cite web|url=https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/576134/Results|title=Minsk Half Marathon 2016 Resilts|publisher=athlinks.com|accessdate=2024-02-13|archive-date=13 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132404/https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/576134/Results|url-status=live}}</ref> |- |2017 |align=left|{{flagathlete|[[Хілары Кімаё]]|KEN}} |1:03:19 |align=left|{{flagathlete|[[Людміла Ляховіч]]|BLR}} |1:13:53 |<ref name="res2017">{{Cite web|url=https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/672700/Results|title=Minsk Half Marathon 2017 Resilts|publisher=athlinks.com|accessdate=2024-02-13|archive-date=13 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132528/https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/672700/Results|url-status=live}}</ref> |- |2018 |align=left|{{flagathlete|[[Абебэ Дэгефа]]|ETH}} |bgcolor=#A9F5A9|1:02:37 |align=left|{{flagathlete|[[Шэйла Яроціч]]|KEN}} |1:12:02 |<ref name="res2018">{{Cite web|url=https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/774584/Results|title=Minsk Half Marathon 2018 Resilts|publisher=athlinks.com|accessdate=2024-02-13|archive-date=13 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132708/https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/774584/Results|url-status=live}}</ref> |- |2019 |align=left|{{flagathlete|[[Берхан Хідру Афеверкі]]|ERI}} |1:04:09 |align=left|{{flagathlete|[[Ніна Сяргееўна Савіна|Ніна Савіна]]|BLR}} |bgcolor=#A9F5A9|1:11:24 |<ref name="res2019">{{Cite web|url=https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/880815/Results|title=Minsk Half Marathon 2019 Resilts|publisher=athlinks.com|accessdate=2024-02-13|archive-date=6 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506130519/https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/880815/Results|url-status=live}}</ref> |- |2021 |align=left|{{flagathlete|[[Віталь Шафар]]|UKR}} |1:04:15 |align=left|{{flagathlete|[[Ніна Сяргееўна Савіна|Ніна Савіна]]|BLR}} |1:14:37 |<ref name="res2021">{{Cite web|url=https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/985237/Results|title=Minsk Half Marathon 2021 Resilts|publisher=athlinks.com|accessdate=2024-02-13|archive-date=25 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925120241/https://www.athlinks.com/event/194156/results/Event/985237/Results|url-status=live}}</ref> |- |2022 |align=left|{{flagathlete|[[Рынас Рышатавіч Ахмадзееў|Рынас Ахмадзееў]]|RUS}} |1:02:50 |align=left|{{flagathlete|[[Марына Францаўна Даманцэвіч|Марына Даманцэвіч]]|BLR}} |1:16:11 |<ref name="res2022">{{Cite web|url=https://results.sporttiming.by/event/minsk_halfmarathon2022/results/21km|title=Minsk Half Marathon 2022 Resilts|publisher=sporttiming.by|accessdate=2024-02-13|archive-date=4 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204191029/https://results.sporttiming.by/event/minsk_halfmarathon2022/results/21km|url-status=live}}</ref> |- |2023 |align=left|{{flagathlete|[[Рынас Рышатавіч Ахмадзееў|Рынас Ахмадзееў]]|RUS}} |1:03:20 |align=left|{{flagathlete|[[Марына Францаўна Даманцэвіч|Марына Даманцэвіч]]|BLR}} |1:15:15 |<ref name="res2023">{{Cite web|url=https://results.runin.by/event/MinskhalfMarahpon2023/results/21kmmaraphon2023|title=Minsk Half Marathon 2023 Resilts|publisher=runin.by|accessdate=2024-02-13|archive-date=27 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027154009/https://results.runin.by/event/MinskhalfMarahpon2023/results/21kmmaraphon2023|url-status=live}}</ref> |- |2024 |align=left|{{flagathlete|[[Уладзіслаў Дзмітрыевіч Прамаў|Уладзіслаў Прамаў]]|BLR}} |1:06:49 |align=left|{{flagathlete|[[Марына Францаўна Даманцэвіч|Марына Даманцэвіч]]|BLR}} |1:13:58 |<ref name="res2024">{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/prjamov-pobedil-na-minskom-polumarafone-2024-domantsevich-pobila-rekord-trassy-659665-2024/|title=Прямов победил на Минском полумарафоне - 2024, Доманцевич побила рекорд трассы|publisher=belta.by|accessdate=2024-09-08|url-status=live}}</ref> |- |2025 |align=left|{{flagathlete|[[Уладзіслаў Дзмітрыевіч Прамаў|Уладзіслаў Прамаў]]|BLR}} |1:06:11 |align=left|{{flagathlete|[[Таццяна Юр’еўна Шабанава|Таццяна Шабанава]]|BLR}} |1:15:10 |<ref name="res2025">{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/prjamov-i-shabanova-stali-luchshimi-na-glavnoj-distantsii-minskogo-polumarafona-735959-2025/|title=Прямов и Шабанова стали лучшими на главной дистанции Минского полумарафона|publisher=belta.by|accessdate=2026-01-13|url-status=live}}</ref> |- |2026 |align=left|{{flagathlete|[[Маганга Боай Даві]]|TAN}} |1:04:23 |align=left|{{flagathlete|[[Хільда Джэлагат Кіптум]]|KEN}} |1:11:13 |<ref name="res2026">{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/beguny-iz-tanzanii-i-kenii-pokazali-luchshie-rezultaty-na-glavnoj-distantsii-minskogo-polumarafona-799662-2026/|title=Бегуны из Танзании и Кении показали лучшие результаты на главной дистанции Минского полумарафона|publisher=belta.by|accessdate=2026-09-06|url-status=live}}</ref> |- |} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://minskhalfmarathon.by/ Мінскі паўмарафон] {{ref-ru}} * [http://www.pressball.by/pbonline/other/80037 Мінскі паўмарафон. Прыгажосць сярод тых, што бягуць] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўмарафоны]] [[Катэгорыя:Спартыўныя спаборніцтвы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінск]] 72lhd726qxswsgddbdb75myvcwpwjnm 0 303294 5193414 4715422 2026-09-05T22:31:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193414 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Флай |Нацыянальная назва = en/Fly |Выява = Fly River.PNG |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 1050 |Плошча вадазбору = 76000 |Расход вады = 6000 |Месца вымярэння = |Выток = горы Стар |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = 3000 |Каардынаты вытока = |Вусце = [[заліў Папуа]] |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = 0 |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = New guinea fly river.PNG |Подпіс карты = Карта басейна Флай |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Флай''' ({{lang-en|Fly}}) — [[рака]] на поўдні [[востраў Новая Гвінея|Новай Гвінеі]]. Даўжыня — 1050 км, [[вадазбор]] — 76000 км². == Геаграфія == Рака Флай бярэ пачатак у [[гара|горнай]] частцы [[востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]], на тэрыторыі дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея]]. У сярэдняй плыні на працягу каля 100 км утварае натуральную мяжу паміж Папуа — Новая Гвінеяй і [[Інданезія]]й. Мае некалькі буйных [[прыток]]аў. У [[Вусце ракі|вусці]] ўтварае шырокую [[дэльта ракі|дэльту]] з пратокамі да 5 - 15 м глыбінёй і мноствам нізінных [[востраў|астравоў]], пакрытых [[Поймавыя глебы|алювіяльнымі адкладанням]]і. У рацэ сустракаюцца такія прамысловыя віды рыб, як [[Марскія акуні|барамундзі]], [[:ru:Чёрные окуни|чорны акунь]], [[:ru:Луцианы|луцыян]]. == Гісторыя == [[Дэльта ракі]] Флай была адкрыта [[Вялікабрытанія|брытанскай]] экспедыцыяй у [[1842]] годзе. У [[1876]] годзе італьянец [[Луіджы Марыя д’Альбертыс]] здзейсніў на [[параход]]зе «Нява» вандроўку 900 км углыб [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]]. == Экалогія == У 1984—2013 гадах рака Флай была забруджана адыходамі горнай [[прамысловасць|прамысловасці]]. Гэта прывяло да павышэння канцэнтрацыі [[медзь|медзі]] ў вадзе ў 30 разоў, атручванню людзей і жывёл. Было загублена 1588 км² [[лес|лясных]] тэрыторый. == Спасылкі == * [http://web.vims.edu/margins/fly.htm Fly River] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303195858/http://web.vims.edu/margins/fly.htm |date=3 сакавіка 2016 }} * [http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/new_guinea_forests/area_forests_new_guinea/new_guinea_forests_ecosystems/rivers_new_guinea_forests/ New Guinea rivers] * [https://www.earthworksaction.org/files/publications/Troubled-Waters_FlyRiver_PNG.pdf Fly River System, Papua New Guinea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304191346/https://www.earthworksaction.org/files/publications/Troubled-Waters_FlyRiver_PNG.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} * [https://www.cbd.int/doc/nbsap/fisheries/swales.pdf Stephen Swales, Fish and Fisheries of the Fly River, Papua New Guinea: Population Changes Associated with Natural and Anthropogenic Factors and Lessons to be Learned] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэкі Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Рэкі Інданезіі]] [[Катэгорыя:Памежныя рэкі]] rdr6f4kmxuplle9kw91ozwpy5te0kp2 0 303875 5193513 4831324 2026-09-06T09:05:10Z JerzyKundrat 174 5193513 wikitext text/x-wiki Назву '''Касары́''' маюць: == Тапонім == === [[Беларусь]] === * [[Касары (Полацкі раён)|Касары]] — вёска ў [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] * [[Касары (Ушацкі раён)|Касары]] — вёска ў [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] === [[Эстонія]] === * [[Касары (востраў)]] {{Неадназначнасць}} 1j4k3mhh8z2m1258dnjefw2rlubzm33 0 312165 5193444 4464757 2026-09-06T06:07:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193444 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Ходаль |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Chodel}} |Герб = POL gmina Chodel COA.svg |Сцяг = |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет2 = [[Апольскі павет (Люблінскае ваяводства)|Апольскі павет]] |Салецтвы = 25 |Цэнтр = [[Ходаль]] |Заснавана = |Глава = Ян Вінцэнты Маеўскі |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 6782 |Год = 2004 |Шчыльнасць = 62,7 |Плошча = 108,21 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 3060912012 |Тэлефонны код = 81 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = LOP |Сайт = http://www.chodel.gmina.pl/ |Заўвагі = }} '''Хо́даль'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Chodel}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Апольскі павет (Люблінскае ваяводства)|Апольскага павета]] [[Люблінскае ваяводства|Люблінскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Ходаль|Ходалі]]. Плошча гміны складае 108,21 км². Станам на [[2004]] год у гміне Ходаль пражывалі 6782 чалавекі, шчыльнасць — 62,7 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 25 [[салецтва]]ў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны 26 населеных пунктаў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.chodel.gmina.pl/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303214906/http://www.chodel.gmina.pl/ |date=3 сакавіка 2016 }} {{Апольскі павет (Люблінскае ваяводства)}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Апольскага павета (Люблінскае ваяводства)]] hda3hsjqaseh3jxdypshng4sjrnd6cg 0 312193 5193565 3267098 2026-09-06T11:47:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193565 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Цяшанаў |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Cieszanów}} |Герб = POL Cieszanów COA.svg |Сцяг = |Статус = [[вяскова-гарадская гміна]] |Павет = Любачоўскі |Салецтвы = 11 |Цэнтр = [[Цяшанаў]] |Заснавана = |Глава = Здзіслаў Задворны |Від главы = [[Бурмістр]] |Мовы = |Насельніцтва = 7260 |Год = 2004 |Шчыльнасць = 33,1 |Плошча = 219,35 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 1809023 |Тэлефонны код = 16 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = RLU |Сайт = http://www.bip.cieszanow.akcessnet.net/index.php?idg=1&id=1&x=1 |Заўвагі = }} '''Цяша́наў'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Cieszanów}}) — [[вяскова-гарадская гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Любачоўскі павет|Любачоўскага павета]] [[Падкарпацкае ваяводства|Падкарпацкага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Цяшанаў|Цяшанаве]]. Плошча гміны складае 219,35 км². Станам на [[2004]] год у гміне Цяшанаў пражывалі 7260 чалавек, шчыльнасць — 33,1 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 11 [[салецтва]]ў. <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.bip.cieszanow.akcessnet.net/index.php?idg=1&id=1&x=1 Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222030005/http://www.bip.cieszanow.akcessnet.net/index.php?idg=1&id=1&x=1 |date=22 лютага 2016 }} {{Любачоўскі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Любачоўскага павета]] eenmtbc4bbf42nz8w2ivuanj0vaq3dt 0 326017 5193367 5155017 2026-09-05T15:38:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193367 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |эмблема = |шырыня эмблемы = 350px |імя главы1 = [[Аскар Узакпаевич Мамін|Аскар Мамін]] |пасада главы1 = [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Казахстан|Прэм’ер-міністр]] }} '''Урад Рэспублікі Казахстан''' (''{{lang-kk|Қазақстан Республикасының Үкіметі}}'') — вышэйшы орган выканаўчай улады [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]]. Урад ажыццяўляе выканаўчую ўладу Рэспублікі Казахстан, узначальвае сістэму выканаўчых органаў і ажыццяўляе кіраўніцтва іх дзейнасцю<ref>{{Cite web |url=http://www.akorda.kz/www/www_akorda_kz.nsf/sections?OpenForm&id_doc=49DB27120755F6F8462572340019E814&lang=ru |title=Конституционный закон Республики Казахстан от 18 декабря 1995 г. N 2688 |access-date=30 красавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071221222059/http://www.akorda.kz/www/www_akorda_kz.nsf/sections?OpenForm&id_doc=49DB27120755F6F8462572340019E814&lang=ru |archivedate=21 снежня 2007 |url-status=dead }}</ref>. Урад утвараецца [[Прэзідэнт Рэспублікі Казахстан|Прэзідэнтам Рэспублікі Казахстан]] у парадку, агаданым [[Канстытуцыя Рэспублікі Казахстан|Канстытуцыяй]]. == Функцыі Урада == Урад Рэспублікі Казахстан ажыццяўляе наступныя функцыі: * распрацоўвае асноўныя кірункі сацыяльна-эканамічнай палітыкі дзяржавы, яго абароназдольнасці, бяспекі, забеспячэння грамадскага парадку і арганізуе іх ажыццяўленне; * распрацоўвае і прадстаўляе [[Парламент Рэспублікі Казахстан|Парламенту]] рэспубліканскі бюджэт і справаздача пра яго выкананне, забяспечвае выкананне бюджэту; * уносіць у [[Мажыліс Парламента Казахстана|Мажыліс]] праекты законаў і забяспечвае выкананне законаў; * арганізуе кіраванне дзяржаўнай уласнасцю; * выпрацоўвае меры па правядзенні вонкавай палітыкі Рэспублікі; * кіруе дзейнасцю міністэрстваў, дзяржаўных камітэтаў, іншых цэнтральных і мясцовых выканаўчых органаў; * касуе ці прыпыняе цалкам ці ў часткі дзеянне актаў міністэрстваў, дзяржаўных камітэтаў, іншых цэнтральных і мясцовых выканаўчых органаў Рэспублікі; * прызначае на пасаду і вызваляе ад пасады кіраўнікоў цэнтральных выканаўчых органаў, што не ўваходзяць у склад Урада; * прызначае на пяцігадовы тэрмін на пасаду чатырох членаў Злічонага камітэта па кантролі за выкананнем рэспубліканскага бюджэту; * выконвае іншыя функцыі, ускладзеныя на яго Канстытуцыяй, законамі і актамі Прэзідэнта. Члены Урада самастойныя ў прыняцці рашэнняў у межах сваёй кампетэнцыі і нясуць персанальную адказнасць перад Прэм’ер-Міністрам за працу падначаленых ім дзяржаўных органаў. Член Урада Рэспублікі Казахстан не мае права: * быць дэпутатамі паважнага органа; * займаць іншыя аплатныя пасады, апроч выкладчыцкай, навуковай ці іншай творчай дзейнасці; * ажыццяўляць прадпрымальніцкую дзейнасць; * уваходзіць у склад кіроўнага органа ці назіральнага савета камерцыйнай арганізацыі. Урад Рэспублікі Казахстан ва ўсёй сваёй дзейнасці адказны перад Прэзідэнтам рэспублікі ва ўсталяваных Канстытуцыяй і Канстытуцыйным законам формах. == Склад Урада Казахстана == {| class="wikitable" style="text-align:center" !Пасада !Партрэт !Імя і прозвішча ! colspan="2" |Партыя !{{nobr|Дата ўступлення}}<br />на пасаду |- | '''[[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Казахстан|Старшыня ўрада Рэспублікі Казахстан]]''' | |[[Аскар Узакпаевич Мамін|Аскар Мамін]] | style="background:#0c2c84" | |[[Нур Атан]] |25 лютага 2019 |- ! colspan="6" |Намеснікі старшыні ўрада |- |'''Першы намеснік Прэм’ер-міністр Рэспублікі Казахстан''' | |[[Аліхан Асхановіч Смайлаў|Аліхан Смайлаў]] | style="background:#eaecf0" | | |25 лютага 2019 |- |'''Намеснік Прэм’ер-міністр Рэспублікі Казахстан''' | |[[Бердыбек Машбекавіч Сапарбаеў|Бердыбек Сапарбаеў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Нур Атан]] |20 жніўня 2019 |- |'''Намеснік Прэм’ер-міністр Рэспублікі Казахстан''' | |[[Раман Васільевіч Скляр|Раман Скляр]] | style="background:#0c2c84" | |[[Нур Атан]] |18 верасня 2019 |- |'''Кіраўнік Канцылярыі Прэм’ер-міністр Рэспублікі Казахстан''' | |[[Галымжан Тэльманавіч Кайшыбаеў|Галымжан Кайшыбаеў]] | style="background:#eaecf0" | | |26 сакавіка 2019 |- ! colspan="6" |Міністры |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства замежных спраў Казахстана|Міністр замежных спраў]]''' |[[Файл:Secretary Pompeo Meets with Kazakhstani Foreign Minister Tileuberdi (49208373638) (cropped).jpg|118x118пкс]] |[[Мухтар Бескенулы Тлеўбердзі|Мухтар Тлеўбердзі]] | style="background:#eaecf0" | | |18 верасня 2019 |- |[[Файл:Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства абароны Казахстана|Міністр абароны]]''' |[[Файл:Ermekbayev.jpg|118x118пкс]] |[[Нурлан Байузакавіч Ярмекбаеў|Нурлан Ярмекбаеў]] | style="background:#eaecf0" | | |7 жніўня 2018 |- |[[Файл:Logo MVD KZ.jpg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства ўнутраных спраў Казахстана|Міністр ўнутраных спраў]]''' | |[[Ярлан Заманбекавіч Тургумбаеў|Ярлан Тургумбаеў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Нур Атан]] |12 лютага 2019 |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства фінансаў Казахстана|Міністр фінансаў]]''' | |[[Аліхан Асхановіч Смайлаў|Аліхан Смайлаў]] | style="background:#eaecf0" | | |18 верасня 2018 |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства інфармацыі і грамадскага развіцця Рэспублікі Казахстан|Міністр інфармацыі і грамадскага развіцця]]''' |[[Файл:Dauren Abayev (37573770292).jpg|118x118пкс]] |[[Даўрен Аскербекавіч Абаеў|Даўрен Абаеў]] | style="background:#eaecf0" | | |25 лютага 2019 |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства сельскай гаспадаркі Казахстана|Міністр сельскай гаспадаркі]]''' | |[[Сапархан Кесікбаевіч Амараў|Сапархан Амараў]] | style="background:#eaecf0" | | |25 лютага 2019 |- |[[Файл:Emblem of the Ministry of Justice of the Republic of Kazakhstan.jpg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства юстыцыі Казахстана|Міністр юстыцыі]]''' | |[[Марат Бакытжанавіч Бекетаеў|Марат Бекетаеў]] | style="background:#eaecf0" | | |13 верасня 2016 |- |[[Файл:Logotip ministry of education of the Kazakhstan.svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства адукацыі і навукі Казахстана|Міністр адукацыі і навукі]]''' | |[[Асхат Канатавіч Аймагамбетаў|Асхат Аймагамбетаў]] | style="background:#eaecf0" | | |13 чэрвеня 2019 |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Казахстан|Міністр аховы здароўя]]''' | |[[Ялжан Амантаевіч Біртанаў|Ялжан Біртанаў]] | style="background:#eaecf0" | | |25 студзеня 2017 |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны насельніцтва Казахстана|Міністр працы і сацыяльнай абароны насельніцтва]]''' | |[[Біржан Бідайбекулы Нурымбетаў|Біржан Нурымбетаў]] | style="background:#eaecf0" | | |20 жніўня 2019 |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства індустрыі і інфраструктурнага развіцця Рэспублікі Казахстан|Міністр індустрыі і інфраструктурнага развіцця]]''' |[[Файл:Beibut Atamkulov.jpg|118x118пкс]] |[[Бейбут Бакіравіч Атамкулаў|Бейбут Атамкулаў]] | style="background:#eaecf0" | | |18 верасня 2019 |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства культуры і спорту Рэспублікі Казахстан|Міністр культуры і спорту]]''' | |[[Актоты Рахматулаеўна Раімкулава|Актоты Раімкулава]] | style="background:#0c2c84" | |[[Нур Атан]] |17 чэрвеня 2019 |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства гандлю і інтэграцыі Казахстана|Міністр гандлю і інтэграцыі]]''' | |[[Бахыт Турлыханавіч Султанаў|Бахыт Султанаў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Нур Атан]] |17 чэрвеня 2019 |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства нацыяльнальнай эканомікі Казахстана|Міністр нацыяльнальнай эканомікі]]''' | |[[Руслан Ярбалатавіч Даленаў|Руслан Даленаў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Нур Атан]] |25 лютага 2019 |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства лічбавага развіцця, інавацый і аэракасмічнай прамысловасці Казахстана|Міністр лічбавага развіцця, інавацый і аэракасмічнай прамысловасці]]''' | |[[Аскар Куанышавіч Жумагаліеў|Аскар Жумагаліеў]] | style="background:#eaecf0" | | |25 лютага 2019 |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства экалогіі, геалогіі і прыродных рэсурсаў Казахстана|Міністр экалогіі, геалогіі і прыродных рэсурсаў]]''' | |[[Магзум Маратавіч Мірзагаліеў|Магзум Мірзагаліеў]] | style="background:#eaecf0" | | |17 чэрвеня 2019 |- |[[Файл:Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|100x100пкс]] '''[[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Казахстан|Міністр энергетыкі]]''' |[[Файл:Nurlan Nogayev at Atyrau Petrochemical Day 2016.jpg|118x118пкс]] |[[Нурлан Аскаравіч Нагаеў|Нурлан Нагаеў]] | style="background:#0c2c84" | |[[Нур Атан]] |18 снежня 2019 |- |} === Скасаваныя міністэрствы === * Міністэрства інфармацыі і камунікацый * [[Міністэрства нацыяльнальнай эканомікі Казахстана|Міністэрства нацыяльнальнай эканомікі]] * [[Міністэрства транспарту і камунікацый Казахстана|Міністэрства транспарту і камунікацый]] * Міністэрства рэгіянальнага развіцця * Міністэрства сувязі і інфармацыі * Міністэрства навакольнага асяроддзя і водных рэсурсаў * Міністэрства нафты і газу * Міністэрства індустрыі і новых тэхналогій * Міністэрства аховы здароўя і сацыяльнага развіцця * Міністэрства па справах дзяржаўнай службы {{зноскі}} == Ссылкі == {{Commonscat}} * [http://ru.government.kz/ Официальный сайт Правительства Республики Казахстан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100208202348/http://ru.government.kz/ |date=8 лютага 2010 }} * [http://e.gov.kz/wps/portal?lang=ru/ Портал e-правительства Республики Казахстан]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.zonakz.net/articles/3103 Смена правительства: Любопытная статистика / Социология / Интернет-газета. Казахстан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081109184509/http://www.zonakz.net/articles/3103 |date=9 лістапада 2008 }} {{Еўропа паводле тэм|Урад|Урады}} {{Азія паводле тэм|Урад|Урады}} [[Катэгорыя:Палітыка Казахстана]] 88zcumsacm0gbsy6k1b2pnv9lzofk0q 0 326525 5193362 5189347 2026-09-05T15:13:22Z ~2026-48052-25 173643 /* Біяграфія */ 5193362 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Святлана Віктараўна Ходчанкава |арыгінал імя = {{lang-ru|Светлана Викторовна Ходченкова}} |выява = SvetlanaKhodchenkova (cropped).jpg |шырыня = 220px |апісанне выявы = Святлана Ходчанкава на прэм'еры фільма «[[Мы з будучыні 2]]» у кінатэатры «Кастрычнік» |імя пры нараджэнні = Святлана Віктараўна Ходчанкава |месца нараджэння = |прафесія = |гады актыўнасці = [[2003]] — н. ч. |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = }} '''Святла́на Віктараўна Хо́дчанкава''', у шлюбе '''Яглыч''' (нар. {{ДН|21|1|1983}}, [[Масква]], [[СССР]]) — [[Расія|расійская]] {{Актрыса|Расіі}} тэатра, кіно і тэлебачання. == Біяграфія == Нарадзілася 21 студзеня 1983 года ў Маскве. Доўгі час жыла з маці ў [[Жалезнадарожны (Балашыха)|Жалезнадарожным]]. У 16 гадоў нядоўга працавала ў мадэльным агенцтве. Дэбют у кіно — у фільме [[Станіслаў Сяргеевіч Гаварухін|Станіслава Гаварухіна]] «[[Блаславіце жанчыну]]» (2003). За гэты фільм была намінавана на [[Прэмія «Ніка» за лепшую жаночую ролю|кінапрэмію «Ніка» за лепшую жаночую ролю]]. Працягнула кар’еру роллю празорлівай Касандры ў гістарычным тэлесерыяле «[[Талісман кахання]]» (2005). У 2005 годзе скончыла [[Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна]], курс М. Барысава. У 2008 годзе знялася ў тэлесерыяле «[[Універ]]». У 2011 годзе адбыўся галівудскі дэбют актрысы<ref>[http://www.sobaka.ru/oldmagazine/portrety/13770#pr Светлана Ходченкова в рубрике «Портреты»] — Журнал «Собака.ru» — [http://www.webcitation.org/6OBkWmZuC архивировано от 19.03.2013]</ref> — карціну «[[Шпіён, выйдзі прэч!]]»<ref>{{Cite web|url = http://www.marieclaire.ru/razgovori/svetlana-hodchenkova-v-rossii-pleyboy-eto-kompliment-a-ne-kompromat-/|title = Светлана Ходченкова: "В России плейбой – это комплимент, а не компромат"|author = |date = 18 октября|publisher = marieclaire.ru}}</ref> Святлана прадставіла разам з амерыканскімі калегамі на [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]]. У 2013 годзе знялася ў тэлесерыяле «[[СашаТаня]]». Член партыі «[[Адзіная Расія]]»<ref>[http://www.fontanka.ru/2010/02/27/141/ Светлана Ходченкова: «Вторая Юлия Тимошенко из меня не выйдет» // Фонтанка.ру 27.02.2010]</ref>. Член [[Саюз кінематаграфістаў Расіі|Саюза кінематаграфістаў Расіі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb name|1300303|Святлана Ходчанкава}} * {{twitter|skhodchenkova|Святлана Ходчанкава}} * {{instagram|svetlana_khodchenkova|Афіцыйная старонка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ходчанкава Святлана Віктараўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Тэатральнага інстытута імя Барыса Шчукіна]] [[Катэгорыя:Члены «Адзінай Расіі»]] pv2orm2lhxgtlsm31d965xj184lcuhp 0 327078 5193392 5142342 2026-09-05T17:49:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193392 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Агракамбінат Ждановічы |Лагатып = Логотип ФК АК Ждановичи.gif |ПоўнаяНазва = |Заснаваны = [[2011]] |Расфарміраваны = |Горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] |Стадыён = [[Стадыён РЦАП-БДУ|РЦАП-БДУ]], [[Мінск]] |Умяшчальнасць = 1500 |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другая ліга]] |Сезон = [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |Месца = 15 месца |Сайт = }} '''«Агракамбінат Ждановічы»''' (часам таксама «АК Ждановічы» ці проста «Ждановічы») — беларускі [[футбольны клуб]] з [[Мінск]]а. Заснаваны ў 2011 годзе. У 2014—2015 гадах выступаў у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе чэмпіянату Беларусі па футболе]]. == Гісторыя == Каманда была заснавана ў 2011 годзе пры падтрымцы [[Агракамбінат Ждановічы|агракамбіната «Ждановічы»]], да 2014 года выступала ў мінскай аматарскай лізе МЛФ. У 2013 годзе клуб перамог у аматарскім чэмпіянаце Мінска, а таксама заняў 3-е месца на турніры «Кубак Незалежнасці-2013» у [[Кіеў|Кіеве]]<ref>[http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/akzhdanovichi/759922.html ФК «АК Ждановичи» приходит на трибуну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171226234434/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/akzhdanovichi/759922.html |date=26 снежня 2017 }} {{Ref-ru}}</ref>. У 2014 годзе каманда заявілася ў Другую лігу, дзе стала выступаць у падгрупе А. Неўзабаве «Ждановічы» апынуліся на трэцім радку табліцы і не пакінулі яго да канца першага этапу, такім чынам трапілі ў фінальную групу. Аднак, у фінале каманда выступіла няўдала — 1 нічыя пры 7 паражэннях — і заняла выніковае 8-е месца. Тым не менш, нападнік «Ждановічаў» [[Кірыл Самахвал]] з 25 галамі стаў другім бамбардзірам турніру. У сезоне 2015 справы ў каманды пайшлі горш. Згубіўшы сваіх найлепшых ігракоў папярэдняга сезону, «Ждановічы» неўзабаве апынуліся ў канцы табліцы. Нягледзячы на тое, што ў другой палове турніру каманда стала набіраць ачкі, яна скончыла на 8-м месцы з 10 у сваёй групе А, пасля чаго разграміла ў стыкавых матчах [[ФК Любань|«Любань»]] (9:0, 3:0). У 2016 годзе з-за фінансавых цяжкасцяў каманда адмовілася ад удзелу ў Другой лізе і пад назвай '''«КаўчэгСэрвіс»''' заявілася ў чэмпіянат мінскай аматарскай лігі АЛФ<ref>[http://by.tribuna.com/football/1038661465.html «Ждановичи», выступавшие во второй лиге, переименовались в «Ковчег-Сервис» и выступили в чемпионате АЛФ] {{Ref-ru}}</ref>. За час выступлення пад назвай «КаўчэгСэрвіс», каманда дасягнула нядрэнных вынікаў: * 2016 год: ** Фіналіст суцяшальнага кубка «АЛФ — International 2016» ** Бронзавы прызёр Зімовага чэмпіянату АЛФ 2015/2016 ** Бронзавы прызёр першага турніру пад эгідай АЛФ і ФК «Мінск» — «Gorozhane Cup 2016» ** Бронзавы прызёр чэмпіянату АЛФ Першая ліга 2016 * 2017 год: ** Сярэбраны прызёр чэмпіянату Мінска 2017 * 2018 год: **  Уладальнік Кубка Мінска па футболе 2018<ref>{{Cite web |url=https://ffminsk.by/kovcheg-servis-vyigral-kubok-minska-sredi-ljubitelej/ |title=КОВЧЕГ-СЕРВИС ВЫИГРАЛ КУБОК МИНСКА СРЕДИ ЛЮБИТЕЛЕЙ |access-date=5 красавіка 2019 |archive-date=12 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812124822/https://ffminsk.by/kovcheg-servis-vyigral-kubok-minska-sredi-ljubitelej/ |url-status=dead }}</ref> ** Бронзавы прызёр чэмпіянату Мінска 2018 ** Сярэбраны прызёр чэмпіянату АЛФ Першая ліга 2018 ** 1/4 фіналу Кубка Рэгіёнаў Беларусі У пачатку 2019 года ў сувязі з ліквідацыяй фірм-партнёра «КаўчэгСэрвіс» каманда змяніла назву на '''«Фенікс»''', пад гэтай назвай прыняла ўдзел у [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Кубку Беларусі 2019/20]], дзе 22 мая 2019 года саступіла мар’інагорскай [[ФК Вікторыя Мар’іна Горка|«Вікторыі»]] з лікам 0:5. У 2020 годзе каманда пад новай назвай '''«Альфа»''' зноў згуляла ў [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Кубка Беларусі]]. === Папярэднія назвы === * «Агракамбінат Ждановічы» (2011—2015) * «КаўчэгСэрвіс» (2016—2018) * «Фенікс» (2019) * «Альфа» (з 2020) == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- |rowspan="2"| 2014 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014 (група А)|Другая — А]] (Д3) || '''4''' || 22 || 12 || 4 || 6 || 40–25 || '''40''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || Выхад у фінальны этап |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014#Фінальны этап|Фінальны этап]] || '''8''' || 14¹ || 1 || 2 || 11 || 9–31 || '''5''' || |- |rowspan="2"| 2015 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015#Група А|Другая — А]] (Д3) || '''8''' || 18 || 5 || 7 || 6 || 17–25 || '''22''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/32 фіналу]] || |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015#Стыкавыя матчы за 9—20 месцы|Матчы за 15 месца]]^{<nowiki>2</nowiki>} || '''15''' || 2 || 2 || 0 || 0 || 12–0 || || |- |colspan="11"| |- | 2019 || || || || || || || || || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/64 фіналу]] || |- | 2020 || || || || || || || || || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/64 фіналу]] || |- |} * ^'''1''' Улічваючы 6 гульняў, перанесеных з 1-га раўнда. Паказчыкі ўласна ў фінальным этапе: 8 матчаў, 0—1—7, розніца мячоў 5—21. * ^'''2''' Стыкавыя матчы супраць клуба [[ФК Любань|«Любань»]], які заняў 8 месца ў групе Б (9:0, 3:0). == Галоўныя трэнеры == * [[Антон Пятровіч Васілеўскі|Антон Васілеўскі]] (2012—2014) * [[Дзмітрый Дрожжа]] (2015—2018) * Ігар Лосік (з 2019) == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{teams.by|1179|клуб}} [[Катэгорыя:Былыя футбольныя клубы Беларусі|Агракамбінат Ждановічы]] [[Катэгорыя:ФК Агракамбінат Ждановічы| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] o2bx3d1trp1rv40nfbmdiphij6we4kp 4 336791 5193452 5193237 2026-09-06T06:59:43Z ~2026-48317-72 173662 5193452 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць == 6 Sep 2026, Sydney == https://ibb.co/W4bkYtgc https://ibb.co/g2sQh6T https://ibb.co/WNTYszjW kqp6t2c1rbhx8z8j0dfhm128vjt6n3c 5193453 5193452 2026-09-06T07:00:27Z ~2026-48317-72 173662 5193453 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz 0 341535 5193436 5183155 2026-09-06T03:11:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193436 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Хайда<br /> (''X̱aayda'') | image = [[Выява:Haida canoe.jpg|300 px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 1200 (2016 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Канада}} — 500<br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 700 | langs = хайда | rels = [[анімізм]], [[татэмізм]], [[хрысціянства]] | related = [[атабаскі]], [[тлінкіты]] }} '''Ха́йда''' (саманазва: ''X̱aayda'') — [[індзейцы|індзейскі народ]], які жывае на паўночна-заходнім узбярэжжы Паўночнай Амерыкі, у [[Канада|Канадзе]] (правінцыя [[Брытанская Калумбія]]) і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (на паўднёвым захадзе [[Аляска|Аляскі]]). Агульная колькасць — {{Num|1200|чал}}.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12032 Haida]</ref> == Колькасць і рассяленне == У Канадзе хайда жывуць на [[Хайда-Гуаі|астравах Каралевы Шарлоты]] ([[Хайда-Гуаі]]). Яны расселены кампактна дзвюма абшчынамі на востраве {{нп3|Грэйам|Грэйам|en|Graham Island}}, шэраг дробных рэзервацый ёсць на месцах старых паселішчаў і рыбных промыслаў. У ЗША з 1949 года існуе рэзервацыя на {{нп3|востраў Прынца Уэльскага (Аляска)|востраве Прынца Уэльскага|en|Prince of Wales Island (Alaska)}}. Але звыш паловы хайда жыве дысперсна, па-за рэзервацыяй, галоўным чынам у гарадах [[Кетчыкан]]е, [[Сіэтл]]е). Мяркуецца, што да кантактаў з еўрапейцамі колькасць хайда складала каля 14 тыс. чалавек. У канцы XX стагоддзя іх колькасць ацэньвалася прыкладна ў 3 тыс. чал.<ref>Народы и религии мира: Энииклопелия — М., 1999. С. 589.</ref> == Гісторыя == [[File:The wife and child of Hatzia a chief in Port Rose South End of Queen Charlotte's Island circa 1793.JPG|thumb|left|Жанчыны хайда. Малюнак [[1793]] г.]] Хайда маюць агульнае паходжанне з [[тлінкіты|тлінкітамі]], чым тлумачыцца блізкасць іх [[мова|мовы]] і [[культура|культуры]]. Аднак на пэўным этапе гісторыі хайда апынуліся ў ізаляцыі і развіваліся самастойна<ref>[http://www.livescience.com/20405-steps-native-americas-traced-arctic.html Steps of First Native Americas Traced From the Arctic]</ref>. [[археалогія|Археолагі]] вызначылі, што іх продкі пасяліліся каля 6000—8000 гадоў таму каля прыбярэжных [[заліў|заліваў]] і [[востраў|астравах]] захаду [[Канада|Канады]] і паўднёвага захаду [[Аляска|Аляскі]], якія яны самі называлі ''[[Хайда-Гуаі]]'' (''X̱aayda gwaay'')<ref>{{Cite web |url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/haida-gwaii/ |title=Haida Gwaii |access-date=15 жніўня 2016 |archive-date=26 верасня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160926034740/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/haida-gwaii/ |url-status=dead }}</ref>. У нашы дні так называецца [[архіпелаг]] ля паўночна-заходняга ўзбярэжжа [[Канада|Канады]]. Каля XVIII стагоддзя частка хайда мігравала на астравы [[архіпелаг Аляксандра|архіпелага Аляксандра]]. З [[1787]] года хайда актыўна займаліся [[гандаль|гандлем]] з еўрапейцамі, пераважна [[Вялікабрытанія|брытанцамі]]. У 1840 годзе блізу 8 тысяч хайда жылі ў некалькіх буйных вёсках. Кантакты з іншаземцамі прывялі да вялізарных чалавечых страт у выніку распаўсюджання [[эпідэмія|эпідэмічных]] хвароб. У [[1915]] годзе налічвалася толькі 588 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/haida-native-group/ |title=Haida |access-date=10 жніўня 2016 |archive-date=11 жніўня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811015125/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/haida-native-group/ |url-status=dead }}</ref>. З [[1920]] года дзеці хайда былі абавязаны вучыцца ў канадскіх школах, што прывяло да далейшай [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]]. У [[1973]] годзе была створана Рада нацыі хайда, якая абараняе зямельныя і сацыяльныя правы прадстаўнікоў гэтага народа. == Культура == [[Выява:Haida House exhibit (UBC).jpg|thumb|left|Традыцыйныя хаціны.]] Гаспадарчыя заняткі хайда былі шчыльна звязаны з [[мора]]м. Яны займаліся [[рыбалоўства]]м, здабычай [[ластаногія|ластаногіх]], збіральніцтвам уздоўж [[літараль|літаралі]]. Асаблівае значэнне меў летні сезон здабычы [[Ласосепадобныя|ласося]] і [[Палтусы|палтуса]]<ref>[http://www.virtualmuseum.ca/edu/ViewLoitLo.do;jsessionid=4B43B0A7B4A87ACC9D9DFE5251453287?method=preview&lang=EN&id=9203 Haida People: Fishing is Our Way of Life]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Здабытую рыбу вэндзілі або сушылі. Таксама палявалі ў [[лес]]е на наземных жывёл, збіралі яйкі [[птушкі|птушак]] і ядомыя [[расліны]]. Тэхналогія лоўлі рыбы была надзвычай распрацаванай, яны будавалі [[каноэ]] даўжынёй больш за 50 футаў. На гэтых лодках яны праплывалі сотні міляў — і не толькі з прамысловымі мэтамі, а яшчэ каб напасці на іншыя супольнасці. [[Земляробства]] ўзнікла толькі пасля кантактаў з еўрапейцамі. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. вырошчвалі [[бульба|бульбу]] і [[тытунь]]<ref>[https://www.bcfoodhistory.ca/haida-potatoes/ Haida Potatoes]</ref><ref>{{Cite web |url=https://cottfn.com/wp-content/uploads/2015/11/TUT-Literature-Review.pdf |title=Traditional Use of Tobacco among Indigenous Peoples of North America |access-date=13 лютага 2022 |archive-date=7 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207214101/https://cottfn.com/wp-content/uploads/2015/11/TUT-Literature-Review.pdf |url-status=dead }}</ref>. Хайда ўмела апрацоўвалі [[драўніна|драўніну]], [[прыродны кмень|камень]], [[косць]]. Выраблялі рыбалоўныя прылады, [[зброя|зброю]], складаныя [[лодка|лодкі]] з некалькіх парод дрэў, простую [[кераміка|кераміку]], плялі [[Кошык|кашы]], [[ткацтва|ткалі]] і г. д. Важную ролю меў [[гандаль]] з суседнімі народамі, а потым — з еўрапейцамі<ref>[https://books.google.by/books?id=ZxWJVc4ST0AC&dq=haida+tools&source=gbs_navlinks_s A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples], p. 177</ref>. Хайда не здабывалі [[метал]]аў, аднак карыталіся [[медзь|меднымі]] прадметамі<ref>[http://www.historymuseum.ca/cmc/exhibitions/aborig/haida/haacp11e.shtml Copper Shields]</ref>, што лічыліся сімваламі багацця. Іх грамадства было заснавана на кроўным сваяцтве. Для яго характэрна таксама высокая ступень расслаення — былі правадыры, слугі і нават рабы. Такому ладу жыцця спрыялі багатыя рэсурсы і тэхналогія, што дазваляла адносна вялікай колькасці людзей жыць у вёсках з так званымі доўгімі дамамі, дзе змяшчалася каля 100 і болей чалавек. Хайда сяліліся ў [[вёска]]х, якія скадаліся з 2 ліній хацін каля марскога ўзбярэжжа. Хаціны былі ў сярэднім 6 м на 9 м [[каркас]]нага тыпу, абабітыя дошкамі. На поўначы пераважалі будынкі з унутраным каркасам. На поўдні — са знешнім. Уваход часам рабіўся круглявым. [[Дах]] з 2 нахіламі. У дамах правадыроў ладзіўся з дошак, простых абшчыннікаў — з [[Кара (біялогія)|кары]]<ref>[http://www.historymuseum.ca/cmc/exhibitions/aborig/haida/havho01e.shtml Houses]</ref>. Каля хацін усталёўваліся [[татэмізм|татэмныя]] слупы. Улетку большасць жыхароў вёсак перасяляліся ў часовыя летнія паселішчы бліжэй да месцаў здабычы. Звычайная [[вопратка]] жанчын ўключала [[фартух]] і ўпрыгожаныя скураныя [[бранзалет]]ы вакол шчыкалатак. Святочнае жаночае адзенне складалася з коўдры ў стылі ''чылкат'' і вузкіх [[Нагавіцы|нагавіцаў]]. Мужчыны апраналі доўгія [[Кашуля|кашулі]], [[капялюш|капелюшы]] з пафарбаванай драўнянай кары. Пад час цырымоній правадыры насілі складаны галаўны ўбор з дрэва, аздоблены футрам і [[Ракавіна малюскаў|ракавінамі]]<ref>[http://www.warpaths2peacepipes.com/indian-tribes/haida-tribe.htm Haida Tribe]</ref>. цела пакрывалі [[охра]]й. Традыцыйнае грамадства складалася з 2 экзагамных груп, што згодна [[міф]]алагічным паданням паходзілі ад розных звышнатуральных жаночых істот, — [[Крумкач]]а і [[Арлы|Арла]]<ref>[http://www.everyculture.com/North-America/Haida-Sociopolitical-Organization.html Haida — Sociopolitical Organization]</ref>. Прычым, групы не займалі пэўныя тэрыторыі. У адной вёсцы звычайна жылі прадстаўнікі Крумкача і Арла. Групы падзяляліся на роды. Адлік сваяцтва вёўся па жаночай лініі, аднак на чале родаў стаялі мужчыны-правадыры<ref>[http://www.everyculture.com/North-America/Haida-Kinship.html Haida — Kinship]</ref>. Адлік сваяцтва па маці гарантаваў высокі статус жанчын, але кіраванне сем’ямі даручалася мужчынам. Хайда імкнуліся жаніцца на стрыечных сёстрах. [[Шлюб]]ы звычайна арганізоўваліся бацькамі. У сем’ях правадыроў існаваў звычай [[палігінія|палігініі]]<ref>[http://www.everyculture.com/North-America/Haida-Marriage-and-Family.html Haida — Marriage and Family]</ref>. Маёмасць мужчын успадкоўвалася братамі і пляменнікамі па жаночай лініі. Маёмасць жанчын — дачкамі. Ужо да прыходу еўрапейцаў вылучаліся сацыяльныя пласты спадчынных правадыроў, простых абшчыннікаў і [[рабства|рабоў]]. Унутры абшчын існавалі патаемныя арганізацыі<ref>[http://www.historymuseum.ca/cmc/exhibitions/aborig/haida/haass01e.shtml Secret Societies]</ref>, што мелі [[рытуал]]ьны характар. Нават у нашы дні майстры хайда лічацца выдатнымі разьбярамі па дрэву, каменю і металах, знакамітыя як [[ткацтва|ткачы]]. У народнай культуры існаваў адзіны [[дызайн]], натхнёны марскім ладам жыцця<ref>{{Cite web |title=Art and Ocean |url=http://www.virtualmuseum.ca/edu/ViewLoitLo.do%3Bjsessionid=01795E1312AB84A40D0848F21444B24B?method=preview&lang=EN&id=9361 |accessdate=17 жніўня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815051743/http://www.virtualmuseum.ca/edu/ViewLoitLo.do%3Bjsessionid=01795E1312AB84A40D0848F21444B24B?method=preview&lang=EN&id=9361 |archivedate=15 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Асабліва добра вядомы [[скульптура|скульптуры]], разьбяныя татэмныя слупы, [[маска|маскі]], розныя ўпрыгожванні. Хайда маюць багаты [[фальклор]] — міфы, [[казка|казкі]], [[легенда|легенды]]. Вылучаецца цыкл апавяданняў, прысвечаны прыгодам продка-Крумкача<ref>[https://mythicstories.com/2013/06/19/raven-in-haida-mythology/ Raven in Haida Mythology] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151123220803/http://mythicstories.com/2013/06/19/raven-in-haida-mythology/ |date=23 лістапада 2015 }}</ref>. == Мова == [[Мова]] хайда выклікае спрэчкі сярод [[мовазнаўства|лінгвістаў]]. Частка вучоных далучае яе да сям’і [[на-дэне]]. Другая частка лічыць яе ізалятам. Існуе 4 сістэмы [[пісьмо|пісьма]] на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]]<ref>[http://www.omniglot.com/writing/haida.htm Haida (Xaat Kíl)]</ref>, распрацаваныя ў [[20 стагоддзе|XX]] ст. == Рэлігія == У старажытнасці хайда верылі, што навакольны свет населены духамі ''sga’na'', якія маглі ўвасабляцца ў людзях і жывёлах, актыўна ўплываць на паўсядзённае жыццё. Акрамя таго, існавалі гаспадары жывёльнага свету, якім прыносілі ахвяры. У хайда існаваў інстытут [[шаманізм|шаманаў]]<ref>[http://www.historymuseum.ca/cmc/exhibitions/aborig/haida/haash01e.shtml Shamanism] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160808222746/http://www.historymuseum.ca/cmc/exhibitions/aborig/haida/haash01e.shtml |date=8 жніўня 2016 }}</ref>. Імі маглі стаць мужчыны і жанчыны. Лічылася, што пасля смерці душа трапляе на неба, але з цягам часу вяртаецца зноў на зямлю, каб адрадзіцца ў нашчадках. Найбольш важныя рэлігійныя цырымоніі — [[патлач]]<ref>[https://orcafirstnations.wikispaces.com/Spiritual+Beliefs+%26+Ceremonies Spiritual Beliefs & Ceremonies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151011134715/http://orcafirstnations.wikispaces.com/Spiritual+Beliefs+%26+Ceremonies |date=11 кастрычніка 2015 }}</ref> і пір у гонар продкаў<ref>[http://www.historymuseum.ca/cmc/exhibitions/aborig/haida/haasf01e.shtml Smoke Feasts for the Ancestors]</ref>. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. шырока распаўсюджана [[хрысціянства]], хаця некаторыя элементы старажытнай рэлігіі, у тым ліку патлач і вера ў [[рэінкарнацыя|рэінкарнацыю]], захоўваюцца да нашых дзён. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''Говард М.'' Сучасная культурная антрапалогія / пер. з англ. Навук. рэд. П. Церашкевіч. — Мн., 1995. ISBN 985-6022-16-9 * Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков, Редкол.: О. Ю. Артемова, С. А. Арутюнов, А. Н. Кожановский и др. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — 928 с.: ил. ISBN 5-85270-155-6 == Спасылкі == {{Commonscat|Haida}} * [http://www.haidanation.ca Council of the Haida Nation] * [http://haidaheritagecentre.com/ HAIDA HERITAGE CENTRE] * [http://www.everyculture.com/North-America/Haida.html Haida — Countries and Their Cultures] * [http://www.historymuseum.ca/cmc/exhibitions/aborig/haida/haindexe.shtml George F. MacDonald, The Haida: Children of Eagle and Raven] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Народы ЗША]] [[Катэгорыя:Народы Аляскі]] [[Катэгорыя:Народы Канады]] 2coxh6fg63vqm5693px051tyqtqivoi 0 343168 5193539 4869700 2026-09-06T10:06:56Z ~2026-47839-80 173594 у шаблоне дадзена лінія 2 ліда-масты 5193539 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Масты (значэнні)}} {{Чыгуначная станцыя | Тып = станцыя | Назва = Масты | Лінія = Гродна — Баранавічы-Палескія | Лінія2 = Ліда — Масты | Чыгунка = Беларуская чыгунка | Аддзяленне = [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкае аддзяленне]] | Краіна = Беларусь | Выява = Masty railroad station.jpg | Шырыня выявы = | Подпіс = | lat_dir = | lat_deg = 53.4292 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 24.5444 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Станцыя = | Дата адкрыцця = 1886 год | Дата зачынення = | Праектная назва = | Ранейшыя назвы = | Праекты пераназвання = | Ужыванне = | Класнасць = | Архітэктары = | Інжынеры канструктары = | Поўная колькасць платформаў = | Поўная колькасць шляхоў = | Тып платформы = | Форма платформы = | Даўжыня платформы = 500 | Шырыня платформы = | Год электрыфікацыі = | Род току = | Будаўнічая арганізацыя = | Выхад да = | Размяшчэнне = | Перасадка на станцыі = | Перасадка на = | Адлегласць = | Адлегласць2 = | Адлегласць да = | Адлегласць2 да = | Тарыфная зона = | Сотавая сувязь = | Код станцыі = | Код Экспрэс-3 = | Наменклатура = N-35-86 | Катэгорыя на Вікісховішчы = | Для раскладу = }} '''Масты́''' ({{lang-be-trans|Masty}}, {{lang-ru|Мосты}})<ref>{{maps.by|viewrw/564}}</ref> — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Размешчана ў горадзе [[Масты|Масты]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/564}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} [[Катэгорыя:Станцыі Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Мастоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Масты (горад)]] a3d0brp1lzrgj6giro5n1r6g3rjuoov 0 343298 5193533 4369730 2026-09-06T09:56:30Z ~2026-47839-80 173594 адноўлена і дадзена інфармацыя 5193533 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная станцыя |Тып = станцыя |Назва = Парэчча |Лінія = |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = Grodna District, Belarus - panoramio (43).jpg |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53.8861|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24.1361|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = |Поўная колькасць шляхоў = |Тып платформы = |Форма платформы = |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = |Код Экспрэс-3 = |Наменклатура = N-35-73 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} {{значэнні|Парэчча (значэнні)}} '''Парэ́чча''' ({{lang-be-trans|Parečča}}, {{lang-ru|Поречье}})<ref>{{maps.by|viewrw/680}}</ref> — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Размешчана ў вёсцы [[Парэчча (Гродзенскі раён)|Парэчча]]; на лініі Узбераж — Гродна, паміж прыпыначнымі пунктамі [[Салацце (прыпыначны пункт)|Салацце]] і [[Лосева (прыпыначны пункт)|Лосева]]. Раней было адгалінаванне Парэчча — Друскінінкай да прыпыначнага пункта [[Настаўнік (прыпыначны пункт)|Настаўнік]]. Наступны прыпыначны пункт [[Чарнуха (прыпыначны пункт)|Чарнуха]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/680}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Узбераж — Сакулка}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title= Узбераж — Гродна|before= [[Салацце (прыпыначны пункт)|Салацце]] |after= [[Лосева (прыпыначны пункт)|Лосева]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Парэчча (Гродзенскі раён)]] e65th5u9v8rtejszmy7l5rbl5wdpe4w 0 343533 5193535 4935839 2026-09-06T09:58:26Z ~2026-47839-80 173594 дадзена інфармацыя 5193535 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Узбераж (значэнні)}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = прыпыначны пункт |Назва = Узбераж |Лінія = |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53.9417|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24.2222|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = |Поўная колькасць шляхоў = |Тып платформы = |Форма платформы = |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = |Код Экспрэс-3 = |Наменклатура = N-35-73 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} '''У́збераж''' ({{lang-be-trans|Uzbieraž}}, {{lang-ru|Узбережь}})<ref>{{maps.by|viewrw/865}}</ref> — канчатковы [[прыпыначны пункт]] [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Размешчаны за 1,6 км на захад ад вёскі [[Узбераж]]; на лініі [[Вільня (станцыя)|Вільня]] — [[Гродна (станцыя)|Гродна]], паміж п.п. [[Сянове (прыпыначны пункт)|Сянове]] і [[Ліхачы (прыпыначны пункт)|Ліхачы]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/865}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Узбераж — Сакулка}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title= [[Узбераж (прыпыначны пункт)|Узбераж]] — [[Гродна (станцыя)|Гродна]]|before= |after= [[Ліхачы (прыпыначны пункт)|Ліхачы]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Узбераж]] rssb42p3ak42l20r1bv62avrv536aqj 0 343539 5193528 4368510 2026-09-06T09:50:32Z ~2026-47839-80 173594 адноўлена інфармацыя 5193528 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная станцыя |Тып = прыпыначны пункт |Назва = Настаўнік |Лінія = |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53.9333|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24.0833|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = |Поўная колькасць шляхоў = |Тып платформы = |Форма платформы = |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = |Код Экспрэс-3 = |Наменклатура = N-35-73 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} {{значэнні}} '''Наста́ўнік''' ({{lang-be-trans|Nastaŭnik}}, {{lang-ru|Учитель}}, нарматыўная назва — {{lang-ru2|Наставник}})<ref>{{maps.by|viewrw/871}}</ref> — тупіковы [[прыпыначны пункт]] [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Размешчаны за 1,6 км на поўнач ад вёскі [[Чарнуха (Парэцкі сельсавет)|Чарнуха]]; паміж закрытай станцыяй [[Друскінінкай (станцыя)|Друскінінкай]] і прыпыначным пунктам [[Чарнуха (прыпыначны пункт)|Чарнуха]]. Прыпыначны пункт у часы незалежнасці стаў тупіковым з-за закрыця руху да станцыі [[Друскінінкай (станцыя)|Друскінінкай]], якая знаходзілася ў горадзе [[Друскінінкай]] ([[Літва]]). Пассажырскіх цягнікоў няма. Апошні цягнік ушоў у 2021 г. У мае 2026 г. пачалі разбіраць пуці. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/871}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Узбераж — Сакулка}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=Друскінінкай — Парэчча|before= [[Друскінінкай (станцыя)|Друскінінкай]] (закр.) |after= [[Чарнуха (прыпыначны пункт)|Чарнуха]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Чарнуха (Парэцкі сельсавет)]] 6iorv0bymxoa6kldmdw4ei6simfewns 0 343581 5193532 4465962 2026-09-06T09:53:32Z ~2026-47839-80 173594 адноўлена інфармацыя 5193532 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная станцыя |Тып = прыпыначны пункт |Назва = Чарнуха |Лінія = |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53.9161|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24.1040|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = |Поўная колькасць шляхоў = |Тып платформы = |Форма платформы = |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = |Код Экспрэс-3 = |Наменклатура = N-35-73 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} {{значэнні|Чарнуха (значэнні)}} '''Чарну́ха''' ({{lang-be-trans|Čarnucha}}, {{lang-ru|Чернуха}})<ref>{{maps.by|viewrw/911}}</ref> — [[прыпыначны пункт]] [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Размешчаны за 1,7 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Чарнуха (Парэцкі сельсавет)|Чарнуха]]; на лініі Друскінінкай — Парэчча, паміж прыпыначным пунктам [[Настаўнік (прыпыначны пункт)|Настаўнік]] і станцыяй [[Парэчча (станцыя)|Парэчча]]. Пассажырскіх цягнікоў няма. Апошні цягнік да п. п. [[Настаўнік (прыпыначны пункт)|Настаўнік]] ушоў у 2021 г. У мае 2026 г. пачалі разбіраць пуці.{{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/911}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Узбераж — Сакулка}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title= Друскінінкай — Парэчча|before= [[Настаўнік (прыпыначны пункт)|Настаўнік]] |after= [[Парэчча (станцыя)|Парэчча]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Чарнуха (Парэцкі сельсавет)]] 96ialvp0x0fxliwrhfudnbq0pmpmiha 0 343870 5193481 4935278 2026-09-06T08:24:13Z Ciepiersia 162280 +[[Катэгорыя:Кабелі]]; +[[Катэгорыя:Інжынерная інфраструктура]]; +[[Катэгорыя:Электрычнасць]]; ±[[Катэгорыя:Электратэхніка]]→[[Катэгорыя:Электрасувязь]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5193481 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Hauptkabel2000DA.jpg|thumb|Кабель]] '''Кабель''' ({{lang-de|Kabel}}, {{lang-nl|kabel}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С.553</ref>) — адзін ці некалькі ізаляваных праваднікоў (токаправодных жыл), змешчаных у ахоўную абалонку (звычайна герметычную). Выкарыстоўваецца для перадачы на адлегласць электраэнергіі (сілавы кабель) або сігналаў (кабель сувязі). Злучаецца кабельнымі муфтамі. Пракладваюцца ў зямлі спецыяльнымі машынамі — кабелеўкладчыкамі, у вадзе з дапамогай кабельных суднаў. Пры пракладцы ў адным кірунку вялікай колькасці кабеляў (больш за 20), што характэрна для энергаёмістых прамысловых прадпрыемстваў, выкарыстоўваюцца кабельныя збудаванні: тунэлі, галерэі, эстакады, каналы. == Гісторыя == Камерцыйная вытворчасць тэлеграфных кабеляў пачалася ў [[Англія|Англіі]] ў 1851 годзе. Тэхналогія вытворчасці тэлеграфных кабеляў развілася на аснове тэхналогіі вытворчасці [[Трос|канатаў]]. Найстарэйшы ў [[Германія|Германіі]] кабельны завод Carlsberg пабудаваны ў 1874 годзе. У 1878 годзе М. М. Падабедаў арганізаваў першыя ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] саматужныя майстэрні па вырабе правадоў з шаўковай і баваўнянай ізаляцыяй. Майстэрні размяшчаліся на Васільеўскім востраве [[Санкт-Пецярбург]]а і на іх працавала некалькі чалавек. Там сама ім было створана невялікае прадпрыемства «Руская вытворчасць ізаляваных праваднікоў электрычнасці Падабедавых, Лебурдэ і Ко». 25 кастрычніка 1879 года Вернэру фон Сіменсу (фірма «Сіменс і Гальске») выдана пасведчанне на пачатак работы пабудаванага ім завода па вырабе ізаляванага дроту і тэлеграфных правадоў у Васільеўскай частцы Санкт-Пецярбурга (пасля завод «Севкабель»). == Гл. таксама == * [[Вітая пара]] * [[Сілавы кабель]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Электрасувязь]] [[Катэгорыя:Кабелі|*]] [[Катэгорыя:Інжынерная інфраструктура]] [[Катэгорыя:Электрычнасць]] q097oq9118b7c3iarm1fwm3o01603vp 0 356350 5193499 4581859 2026-09-06T08:43:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193499 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = Царква Успення Прасвятой Багародзіцы |Арыгінальная назва = |Выява = Bluzha3.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Блужа (аграгарадок)|Блужа]] |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 24|lat_sec = 55.42 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 16|lon_sec = 7.32 |region = BY |CoordScale = 1000 |Канфесія = уніяцкая (пасля 1839 г. праваслаўная) |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = традыцыйнага народнага дойлідства з элементамі класіцызму |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = XVIII |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = 1962 |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = |Сайт = |Commons = Category:Church of the Dormition in Bluža }} '''Царква Успення Прасвятой Багародзіцы''' — колішні храм у [[Блужа (аграгарадок)|Блужа]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], у 2017 г. разпачата адбудова<ref>{{Cite web |url=http://sobornevsky.by/novosti/preosvyashennejshij--veniamin--sovershil/ |title=Архіўная копія |access-date=10 кастрычніка 2019 |archive-date=10 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010111309/http://sobornevsky.by/novosti/preosvyashennejshij--veniamin--sovershil/ |url-status=dead }}</ref>. Уваходзіць у [[1-я Пухавіцкая благачынная акруга|1-ую Пухавіцкую благачынную акругу]] == Гісторыя == Гэты храм быў унікальным творам народнага дойлідства, праяўленнем таленту яго стваральнікаў. Унутры, у разным іканастасе, было 11 старажытных абразоў, у тым ліку славуты абраз Маці Божай. Абразы і іканастас былі перанесеныя яшчэ з уніяцкай царквы, якая была тут раней. Царква ў Блужы на гэтым месцы стаяла даўно. Па архіўных дакументах вядома, што ў 1725—1754 гг. уладальнікамі Блужы былі Адам і Аўгусціна Троські. Яны пабудавалі, апекаваліся і рамантавалі уніяцкую царкву святых бессярэбранікаў Казьмы і Дзям’яна. У 1832 г. царкву рамантавалі сяляне з дапамогай новых уладальнікаў Блужы — Тэафіліі і Пятра Завадскіх. Гэта царква таксама была уніяцкая, называлася Прачысценская, ці Успенская. У «Алфавитным реестре наследных имений Минской губернии Игуменского уезда» 1810-1820-х гг. пералічваюцца храмы гэтай мясцовасці. Большасць з іх былі уніяцкімі, было і некалькі каталіцкіх касцёлаў. У 1839 г. уніяцтва на Беларусі было скасавана расійскім царом, і ўсе уніяцкія храмы гвалтам ператвораны ў праваслаўныя. Так і Блужская царква з уніяцкай ператварылася ў праваслаўную. У 1879 г. праваслаўнай царкве належала 100 дзес. зямлі, прыход налічваў каля 1600 чалавек. У 1879 г. праваслаўнай царкве належала 100 дзес. зямлі, прыход налічваў каля 1600 чалавек. У кнізе «Описание церквей и приходов Минской епархии», выдадзенай у Мінску ў 1879 г., гаворыцца, што Блужская царква «до такой степени ветхая, что даже не годна к починке». Відаць, хутка пасля гэтага, у 80-90-я гг. ХІХ ст., была пабудавана новая царква, што прастаяла да 1962 г. (яе вы бачыце на фатаграфіі). У Блужы сярод старажылаў захавалася памяць пра нейкага «героя Шыпкі», «палкоўніка», які ахвяраваў грошы на будаўніцтва царквы. Ёсць мяркаване, што «герой Шыпкі» — гэта ўдзельнік руска-турэцкай вайны 1877—1878 гг. Блужанцы апавядалі нам, што побач з царквой знаходзіўся склеп, дзе быў пахаваны фундатар з жонкай. На жаль, імя гэтага чалавека не захавалася ў памяці блужан. <gallery> Выява:Bluzha1.jpg Выява:Bluzha4.jpg Выява:Bluzha2.jpg Выява:Bluzha5.jpg </gallery> == Архітэктура == Пабудаваная царква была з добрага смалістага лесу. Успенская царква была ўзорам традыцыйнага народнага дойлідства з элементамі класіцызму. Храм восевай кампазіцыі, складаўся з 4-х частак: * пяцігранны алтар; * асноўная частка — прамавугольны зруб, накрыты чатырохсхільным дахам; * пераходнае памяшканне паміж бабінцом і асноўнай часткай — вузейшае і нізейшае за іх; * бабінец, а над ім двух’ярусная квадратнай формы чацверыковая званіца з чатырохсхільным дахам. Быў яшчэ ганак слупавой канструкцыі з балюстрадай. Храм стаяў на каменным падмурку, а дах быў накрыты ліставым жалезам. Сцены гарызантальна ашаляваны дошкамі. Ніжэй карніза будынак акаймоўваў разны [[Падзор (архітэктура)|падзор]], а вокны аздоблены ліштвамі. == Гл. таксама == * [[Храмы Пухавіцкага раёна]] == Літаратура == * Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9 == Спасылкі == * [http://old.talka.info/bluzha2.html Блужская Успенская царква] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180113233810/http://old.talka.info/bluzha2.html |date=13 студзеня 2018 }} — talka.info * [http://www.radzima.org/be/object-at-map/6944.html Царква Успення Прасвятой Багародзіцы] — http://www.radzima.org/ [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Блужа (аграгарадок)]] [[Катэгорыя:Храмы Барысаўскай епархіі]] [[Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі]] ctaqk5w5opzydv3exg61shptsbx2ua0 0 356484 5193496 4760541 2026-09-06T08:35:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193496 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = Царква Святой Тройцы |Арыгінальная назва = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Блонь]] |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 31|lat_sec = 40.4 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 14|lon_sec = 58.5 |region = BY |CoordScale = 1000 |Канфесія = праваслаўная |Епархія = Барысаўская |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = драўляны |Архітэктурны стыль = класіцызм |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = 1820 г. |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1826 г. |Заканчэнне будаўніцтва = 1826 г. |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = |Сайт = |Commons = Trinity Church in Bloń }} {{ГККРБ|613Г000507}} '''Царква Святой Тройцы''' — драўляны [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у аграгарадку [[Блонь]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], помнік архітэктуры [[класіцызм]]а<ref name = "gkkrb">{{крыніцы/ГККРБ-2009}}</ref>. Уваходзіць у [[1-я Пухавіцкая благачынная акруга|1-ую Пухавіцкую благачынную акругу]]<ref>{{cite web|url = http://sobornevsky.by/blagochinie/hram--svyatoj--zhivonachalnoj/|title = Храм святой Живоначальной Троицы в д. Блонь|publisher = Белорусская Православная Церковь, Борисовская епархия, Пуховичское благочиние|language = ru|access-date = 02.06.2019|archive-date = 24 мая 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190524103012/http://sobornevsky.by/blagochinie/hram--svyatoj--zhivonachalnoj/|url-status = dead}}</ref>. == Гісторыя == Царква была пабудавана ў 1826 годзе з драўлянага бруса на месцы згарэлага ў 1820 г. храма. Капітальна адраманавана ў 1873 г. на сродкі прыхаджан і казны (5975 руб.)<ref name = "gkkrb"/>. У 1930-х гадах у царкве служыў святар Аляксандр Шылай, які нарадзіўся ў [[1879]] годзе ў Слуцку. Калі ў жніўні 1935 года царкву зачыніла савецкая ўлада, і пачалі здымаць званы, святар застаўся жыць у Блоні, працягваў сваю службу па хатах у вернікаў. Пад час Усесаюзнага перапісу насельніцтва ў 1937 годзе арганізаваў збор подпісаў за адраджэнне царквы. 6 жніўня 1937 года Аляксандра Шылая арыштавалі і расстралялі, абвінаваціўшы ў антысавецкай агітацыі. Сям'ю святара выслалі. Аляксандр Шылай быў пасмяротна прызнаны свяшчэннамучанікам<ref>{{cite web|url = https://planetabelarus.by/sights/troitskaya-tserkov-v-bloni/|title = Троицкая церковь в Блони|publisher = Planetabelarus.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20180529040451/http://planetabelarus.by/sights/troitskaya-tserkov-v-bloni|archive-date = 29 мая 2018|access-date = 02.06.2019|url-status = dead}}</ref>. == Архітэктура == З’яўляецца помнікам архітэктуры [[класіцызм]]у. [[Будынак]] сіметрычна прамавугольны ў плане, з пяціграннай [[апсіда]]й. Кампазіцыя будынка заснавана на чаргаванні рознавысокіх аб’ёмаў. [[Званіца]] з высокім [[Шпіль|шпілем]] над [[Бабінец|бабінцам]] ([[васьмярык]] на [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыку]]), васьмігранны светлавы [[Барабан (архітэктура)|барабан]] са шлемападобным [[купал]]ам над [[сяродкрыжжа]]м. Галоўны і бакавыя [[фасад]]ы маюць высокую цэнтральную частку і фланкіруючыя нізкія аб'ёмы. Трохвугольны [[франтон]] галоўнага [[фасад]]а падтрымліваюць чатыры мураваныя [[Калона|калоны]], утвараючыя манументальны ўваходны [[порцік]]. Гарызантальна ашаляваныя сцены завершаны [[карніз]]ам с поясам «[[Дэнтыкул|сухарыкаў]]», разным [[фрыз (архітэктура)|фрызам]] геаметрычнай арнаменцікі, а таксама прарэзаны прамавугольнымі і васьміграннымі аконнымі праёмамі. У барабане аконныя праёмы паўцыркульныя. Асноўная частка [[інтэр’ер]]у раздзелена 2-ма радамі невысокіх калон з цэглы на тры [[неф]]ы. Бакавыя нефы значна ніжэйшыя за цэнтральны. Над бабінцам на такіх жа калонах размешчаны [[хоры]]. [[Столь]] падшыўная, плоская, у барабане — пірамідальная, гранёная<ref>[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]. Мінская вобласць /АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, зтнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.— Мн.: БелСЭ, 1987,— 308 с.: іл., с.125</ref> <center><gallery caption="Царква Святой Троіцы ў Блоні" widths=150 heights=150 perrow="6"> Файл:Błoń Church of Holy Trinity. Fencing.jpg Царква Святой Тройцы (Блонь).jpg Файл:Błoń Church of Holy Trinity 03.JPG Файл:Błoń Church of Holy Trinity 01.JPG Файл:Błoń Church of Holy Trinity 04.JPG </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ГККРБ-2009}} * [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]. Мінская вобласць /АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, зтнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.— Мн.: БелСЭ, 1987,— 308 с.: іл. == Спасылкі == * {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/blon/index.htm#church}} * {{radzima|3066}} * {{Архіварта|carkva-svjatoj-trojcy-blon}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Блоні]] [[Катэгорыя:Храмы Барысаўскай епархіі]] [[Катэгорыя:1826 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі]] rnuybmdtbxti4wkjvmta0n6mpluukur 0 463603 5193317 2609477 2026-09-05T12:58:02Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ара Гехецык]] 5193317 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ара Гехецык]] nd6q34uywdm1yq9al8t5x98w8y8behr 0 463839 5193497 4658555 2026-09-06T08:36:04Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193497 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:NiCd various.jpg|thumb|NiCd-акумулятары]] [[Файл:Аккумулятор Крона.jpg|міні|Нікель-метал-гідрыдны акумулятар (Ni-MH) тыпу «Крона» ёмістасцю 170 мАг і напружаннем 8,4 вольты.]] [[Файл:Зарядка Дюраселл.jpg|міні|[[Зарадная прылада]] «[[Dudacell]]», якая дазваляе зараджаць як звычайныя пальчыкавыя акумулятары (бачны спружынныя заціскі для іх), так і акумулятары тыпу «[[Крона, батарэйка|Крона]]». Падчас зарадкі гараць індыкатары.]] '''Электрычны акумулятар''' — хімічная крыніца току, [[крыніца сілкавання]] шматразовага дзеяння, асноўная спецыфіка якой у зваротнасці ўнутраных хімічных працэсаў, што забяспечвае яе шматразовае цыклічнае выкарыстанне, праз зарадку-разрадку, для накаплення электраэнергіі і аўтаномнага сілкавання розных электратэхнічных прылад і абсталявання, а таксама для забеспячэння рэзервовых крыніц энергіі ў медыцыне, вытворчасці і іншых сферах. Электрычны акумулятар складаецца з корпусу, [[электрод]]аў, клем, сепаратараў і [[электраліт]]у. Акумулятары звычайна аб’ядноўваюць у [[Электрычная батарэя|батарэі]] для павышэння напружання. == Значэнне і ўжыванне слова == Паняцце «акумулятар» ужываюць для абазначэння: * асобнага элемента: напрыклад акумулятар, акумулятарная банка, акумулятарная ячэйка * некалькіх асобных элементаў, злучаных паслядоўна (для павышэння напружання) або паралельна (для павышэння сілы току) адзін з другім: напрыклад, акумулятарная батарэя == Гісторыя == Правобраз акумулятара, які ў адрозненне ад батарэі [[Алесандра Вольта]] можна было шматразова зараджаць, створаны ў 1803 годзе [[Іаган Вільгельм Рытар|Іаганам Вільгельмам Рытарам]]. Акумулятарная батарэя Рытара ўяўляла сабою слуп з пяцідзесяці медных кружкоў, паміж якімі пракладзена вільготнае сукно. Пры прапусканні праз прыладу току ад [[Вольтаў слуп|вольтавага слупа]] яна пачынала весці сябе як крыніца электрычнасці<ref>{{Кніга|аўтар=Лебедев Ю.А.|загаловак=Второе дыхание марафонца (о свинце)|выдавецтва=Металлургия|месца=Москва|год=1990|старонак=144|isbn=5-229-00435-5}}</ref>. == Прынцып дзеяння == Прынцып дзеяння акумулятара заснаваны на зваротнасці хімічных рэакцый. Працаздольнасць акумулятара можа быць адноўлена праз зарадку, то-бок прапусканне [[Электрычны ток|электрычнага току]] ў кірунку адваротным кірунку току пры разрадцы. Некалькі акумулятараў, аб’яднаных у адзін электрычны ланцуг, складаюць акумулятарную батарэю. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крыніцы сілкавання]] a4itv6abdbc9b64zz7m4x0x4p6wmucw 0 466680 5193319 2627722 2026-09-05T12:58:07Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ара Гехецык]] 5193319 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ара Гехецык]] nd6q34uywdm1yq9al8t5x98w8y8behr 0 470489 5193270 5171090 2026-09-05T12:18:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193270 wikitext text/x-wiki {{Палітык | Жонка = Яўгенія Плешчанка | Дзеці = Наталля | Узнагароды = Нацыянальная прэмія Хартыі’97 за асабістую мужнасць (2008) | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Уладзімір Рыгоравіч Плешчанка''' ({{ДН|26|7|1948}}, [[Вароны (Віцебскі раён)|вёска Вароны]], [[Віцебскі раён]], [[Беларусь]] — {{ДС|20|5|2006}}, [[Вароны (Віцебскі раён)|Вароны]]) — сябра Сойму Партыі БНФ, кіраўнік Віцебскай арганізацыі КХП БНФ, пад час [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкай кампаніі 2006 года]] — удзельнік ініцыятыўнай групы па вылучэнні [[Зянон Пазняк|Зянона Пазняка]] кандыдатам у [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнты Рэспублікі Беларусь]], [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень Беларусі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння школы служыў ў ракетных войсках. Скончыў [[Мінскі радыётэхнічны інстытут]]. Працаваў інжынерам-канструктарам на віцебскім вытворчым аб’яднанні «Маналіт», быў вядомым рацыяналізатарам у вытворчасці радыёпрыбораў. У канцы 1980-х гадоў стварыў у сваім працоўным калектыве суполку [[БНФ Адраджэньне|БНФ]]. З’яўляўся членам рэдакцыйнай рады віцебскай недзяржаўнай газеты «Выбар», старшынёй Віцебскай рады БНФ, узначаліў абласную арганізацыю [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ|КХП БНФ]]. Кіраўніцтва «Маналіта» некалькі разоў спрабавала звольніць У. Плешчанку за апазыцыйныя погляды. Двойчы ён аднаўляўся на працы праз суд і спаганяў з адміністрацыі грошы за маральны ды матэрыяльны ўрон. У 1998 г., пасля чарговага звальнення, У. Плешчанка стаў афіцыйна беспрацоўным, далей займаўся выключна грамадска-палітычнай дзейнасцю. У 1990 годзе стварыў у Віцебску (разам з [[Барыс Хамайда|Барысам Хамайдам]], [[Уладзімір Міхайлавіч Падгол|Уладзімірам Падголам]], [[Сяргей Навумчык|Сяргеем Навумчыкам]]) клуб «За дэмакратычныя выбары» і газету «Выбар». Быў адным з арганізатараў супраціву дзейнасці [[ГКЧП]] ў Віцебску ў жніўні 1991 г. Падчас путчу У. Плешчанка, Б. Хамайда ды яшчэ некалькі актывістаў стаялі на галоўнай плошчы [[Віцебск]]а з плакатамі, пратэставалі супраць дзяржаўнага перавароту. Вёў перамовы з кіраўніцтвам аблвыканкаму, з камандаваннем віцебскай дэсантнай дывізіі пра непадтрыманне імі путчыстаў. Пасля путчу ўзяў пад ахову ад разрабавання будынак віцебскага абкаму партыі. Быў адным з арганізатараў тысячнага мітынгу на стадыёне «Дынама» ў Віцебску, на якім прынялі рэзалюцыю ад клуба «За дэмакратычныя выбары». У ёй патрабавалі забараніць [[КПСС]], забраць у дзяржаўную ўласнасць партыйную маёмасць, дэмантаваць камуністычныя помнікі, перайменаваць вуліцы. У. Плешчанка быў адным з удзельнікаў групы актывістаў, якія ў канцы 90-х, напачатку 2000-х гадоў бралі ўдзел у шматлікіх непублічных акцыях ў Віцебску і вобласці па вывешванні бела-чырвона-белых сцягоў ды лозунгаў з палітычным зместам. Такім чынам стварыўся вобраз легендарнага Мірона, ад імя якога на месцы акцыяў пакідаліся палітычныя паведамленні. У. Плешчанка да 2006 г. працягваў актыўную грамадска-палітычную дзейнасць. Неаднаразова разам з Барысам Хамайдам ды іншымі грамадскімі актывістамі браў удзел у пікетах у Віцебску каля так званага «сіняга дома» (вул. Леніна, д. 28). Напачатку 2000-х гадоў такія пікеты ладзіліся кожны панядзелак і чацвер, а то і штодзень. 20 мая 2006 г. раптоўна памёр на 58-м годзе жыцця на падворку бацькоўскай хаты ў Варонах ад сардэчнай хваробы. Пахаваны на могілках у [[Друкава]].<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=1952|title=Памёр Уладзімер Плешчанка, старшыня Віцебскай абласной рады КХП БНФ|website=nashaniva.com}}</ref> '''Сям’я''' — жонка Яўгенія, дачка Наталля. == Памяць == Раніцай 27 чэрвеня 2006 года над [[Лёзна]] ўзняты [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]] з чорнай стужкай<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/771559.html|title=Лёзна: “Мірон” узьняў бел-чырвона-белы сьцяг з чорнай стужкай|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2007-12-07|access-date=2023-11-27}}</ref>, ён быў прымацаваны да вяршыні апоры ЛЭП на гары каля шашы пры ўездзе ў Лёзна з боку Віцебска. Да сцяга была прышпіленая запіска з тэкстам: «''Сьветлай памяці слаўнага сына зямлі беларускай Уладзіміра Рыгоравіча Плешчанкі. Пакуль на зямлі жывуць такія людзі, як ён, Беларусь жыла, жыве і будзе жыць вечна''. ''Мірон''». == Храналогія пераследу == У студзені 1996 года ў газеце «Выбар» быў надрукаваны верш [[Славамір Адамовіч|Славаміра Адамовіча]] «Убей прэзидента». Рэдактар газеты Б. Хамайда, член рэдакцыйнай рады У. Плешченка і паэт С. Адамовіч былі абвінавачаныя ў закліках да здзяйсненя тэрарыстычнага акта (арт. 67 ч. 1 КК РБ). 6 красавіка 1996 г. С. Адамовіч быў арыштаваны КГБ. Затым абвінавачванне перакваліфікавалі ў «абразу прэзідэнта». Славамір Адамовіч адседзеў 10 месяцаў у СІЗА. Спачатку ў «[[Амерыканка (турма)|амерыканцы]]» у [[Мінск]]у, затым у Віцебску. Быў асуджаны на тэрмін зняволення, які прабыў у СІЗА. У. Плешченка і Б. Хамайда падчас крымінальнай справы былі пад падпіскай аб нявыездзе, затым былі пераведзеныя ў стан сведкаў. 04 лютага 1998 годзе Уладзімір Плешчанка за ўдзел у пікеце ў падтрымку адміністрацыйна арыштаваных Б. Хамайды і Ю. Мароза быў асуджаны на 10 сутак арышту. У сакавіку 1998 г., да дня незалежнасці Беларусі, віцебскія актывісты У. Плешчанка, Б. Хамайда, Ю. Мароз і Ю. Карпаў усклалі да будынка адміністрацыі прэзідэнта ў Мінску двух бел-чырвона-белых буслоў. За несанкцыянаваны мітынг і супраціўленне супрацоўнікам міліцыі былі асуджаныя кожны на дзесяць сутак адміністрацыйнага арышту. У ліпені 1998 г. У. Плешчанка, Б. Хамайда і Ю. Карпаў, падчас правядзення «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскага базару]]», на якім выступаў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]], тройчы затрымліваліся супрацоўнікамі міліцыі. Падчас аднаго з затрыманняў іх абвінавацілі ў згвалтаванні непаўнагадовай, тры гадзіны пратрымалі ў міліцэйскім участку і адпусцілі без складання пратаколаў. 31 жніўня 1998 г. з пастамента, каля Віцебскага гарадскога ваенкамата, знік бюст [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Суворава]]. Вартаўнік патэлефанаваў у міліцыю, пачаліся пошукі. Праз дзень бюст знайшлі кінутым у суседнім двары. Была заведзеная крымінальная справа. 2 верасня 1998 г. па гэтай справе былі затрыманыя У. Плешчанка, Б. Хамайда і Ю. Карпаў. У РАУСе Кастрычніцкага раёна г. Віцебска іх пратрымалі больш за сем гадзін. Пасля допыту У. Плешчанка быў арыштаваны і змешчаны ў следчы ізалятар г. Віцебска. Крымінальная справа была ўзбуджаная па двух артыкулах: арт. 225 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] — «знішчэнне гісторыка-культурных каштоўнасцяў» і па арт. 201, ч. 2 — «злоснае хуліганства». Вінаватым сябе У. Плешчанка не прызнаў. Паказанні даваць адмаўляўся. У следчым ізалятары ў У. Плешчанкі здарыўся сардэчны прыступ, у яго было хворае сэрца, тым не менш яго не выпусцілі з-пад варты і амаль сем месяцаў падчас следства і суда ён знаходзіўся ў СІЗА. Падчас зняволення А. Плешчанкі ў Віцебску праходзілі пікеты з патрабаваннем яго вызвалення. 26 студзеня 1999 года Барыс Хамайда выйшаў у пікет з плакатам: «Свабоду Плешчанку!». Ён быў асуджаны на 15 сутак арышту. 12 сакавіка 1999 г., падчас суда над Уладзімірам Плешчанкам, у [[Лёзна]] на высокавольтнай апоры перадачы быў вывешаны бела-чырвона-белы сцяг з цыдулкай: «Наяўнасць палітвязьняў на маёй Радзіме лішні раз пацьвярджае антыбеларускі курс рэжыму. Свабоду Уладзіміру Плешчанку! Мірон». 16 сакавіка 1999 г. прайшло першае паседжанне суда. У судовым працэсе ў якасці грамадскіх абаронцаў бралі ўдзел старшыня праваабарончага цэнтру «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна-96]]» [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]] і юрыст «Вясны-96» Валянцін Стэфановіч. У. Плешчанка распавёў, што насамрэч у ноч на 31 жніўня 1998 г. быў недалёка ад гарваенкамату, але помнік Суворава не чапаў, толькі распаўсюджваў улёткі. Ён заявіў, што яго судзяць за палітычныя погляды і актыўную грамадскую дзейнасць. Судовы працэс доўжыўся да 29 сакавіка 1999 г. Падчас працэсу высветлілася, што гіпсавы бюст Суворава не меў мастацкай каштоўнасці. Суддзя Аляксандр Абашын запатрабаваў вывучэння рэчавых доказаў. У якасці аднаго з іх выступаў гумовы бот У. Плешчанкі, канфіскаваны з хаты ў вёсцы Вароны. Па патрабаванні адваката ягоны след параўналі з адбіткам, пакінутым на зямлі меркаваным злачынцам. Існавала розніца ў 5 сантыметраў. Галоўны аргумент следства быў абвергнуты. Хадайніцтва адваката У. Шайкевіча і грамадскіх абаронцаў было задаволенае. Судовая справа была адпраўленая на дарасследаванне, а У. Плешчанку была змененая мера стрымання — арышт на падпіску аб нявыездзе. Затым крымінальная справа была спыненая. За ўдзел у пікетах у цэнтры Віцебска шматразова затрымліваўся міліцыяй, арыштоўваўся, быў аштрафаваны. Прынцыпова не плаціў штрафы. Каб не канфіскавалі маёмасць у гарадской кватэры, дзе жыў разам з жонкаю і дачкой, быў вымушаны пераехаць жыць у в. Вароны Віцебскага раёна ў бацькоўскую хату. 10 снежня 1999 г. ў дзень [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] У. Плешчанка, Раман Салаўян, Б. Хамайда у пікеце каля «сіняга дома» трымалі плакаты: «Сёння — Дзень правоў чалавека», «Мы — бяспраўныя людзі», «Саюзная дамова з Расіяй адбірае ў беларускай нацыі права на самавызначэнне». Былі затрыманыя міліцыяй. На іх за несанкцыянаваны пікет былі складзеныя адміністрацыйныя пратаколы. Затрыманы 25 сакавіка 2000 г. на [[Дзень Волі]] ў Віцебску разам с дэпутатам [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|Вярхоўнага Савету 13-га склікання]] [[Валерый Шчукін|Валерыем Шчукіным]] і Р. Салаўянам. 27 сакавіка 2000 г. судом Чыгуначнага раёна г. Віцебска, суддзя — Святлана Туфан, асуджаны на10 сутак адміністрацыйнага арышту.<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24832124.html|title=Навіны 27 сакавіка 2000 г.|website=Радыё Свабода}}</ref> 06 лютага 2003 г. У. Плешчанка судом Чыгуначнага раёна г. Віцебска, суддзя — Святлана Туфан аштрафаваны на 150 базавых велічынь (1 850 000 рублёў) за ўдзел у пікеце 20 студзеня 2003 г., падчас візіту ў [[Рэспубліка Беларусь|Беларусь]] [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Ён разам з Б.Хамайдам і Аляксандрам Салаўянам выйшаў з плакатам: «Збор сродкаў супраць расійскай агрэсіі». Быў прызнаны вінаватым у арганізацыі несанкцыянаванага пікетавання.<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24847096.html|title=ВІЦЕБСКАГА АПАЗЫЦЫЯНЭРА ЎЛАДЗІМЕРА ПЛЕШЧАНКУ АШТРАФАВАЛІ НА 1850000 РУБЛЁЎ|website=www.svaboda.org}}</ref> 22 снежня 2003 г. У. Плешчанка і А. Салаўян былі затрыманыя ў Віцебску, падчас збору подпісаў пад заявай аб адмене дзеяння «саюзнай дамовы» паміж [[Рэспубліка Беларусь|Беларуссю]] і [[Расія]]й. Суд Чыгуначнага раёна г. Віцебска абвінаваціў іх у правядзенні несанкцыянаванага пікета і аштрафаваў У. Плешчанку — на 150 базавых велічынь (2 млн. 475 тыс. рублёў), А. Салаўяна — на 160 базавых велічынь (2 млн. 640 тыс. рублёў).<ref>{{Cite web|url=http://spring96.org/ru/news/7745|title=В Витебске оштрафованы члены КХП БНФ.|website=spring96.org}}</ref> За першых тры месяцы 2004 г. У. Плешчанка быў асуджаны за пікетаванне ў Віцебску 5 разоў.<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24875493.html|title=ЧЫГУНАЧНЫ РАЁННЫ СУД ВІЦЕБСКУ ПАПЯРЭДЗІЎ У.ПЛЕШЧАНКУ ДЫ А.САЛАЎЯНА|website=www.svaboda.org}}</ref> Апошні раз быў затрыманы з Б. Хамайдам 25 сакавіка 2006 г. за пікет на Дзень Волі ў Віцебску. Асуджаны на 7 сутак адміністрацыйнага арышту. == Узнагароды == Лаўрэат нацыянальнай прэміі «[[Хартыя'97|Хартыі-97]]» за асабістую мужнасьць за 1998 год.<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24829453.html|title=Навіны 07 студзеня 1999 г.|website=www.svaboda.org}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Адзін дзень палітвязьня — 2009 — С. 126—134. * Агляд-хроніка парушэньняў правоў чалавека ў Беларусі ў 1999 годзе — Мінск. 2000 — С. 5-6. * ''Ракіцкі В.'' Сто адрасоў свабоды — 2011. — С. 206—207, 232—234. == Спасылкі == * https://docs.rferl.org/be-BY/2010/03/22/adzin_dzen_palitviaznia.pdf * [https://www.svaboda.org/a/771616.html Імёны Свабоды: Уладзімір Плешчанка] * [http://vicebskreg.by/rus/%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/8/ Владимир Плешченко] * [http://lj.rossia.org/users/vovansystems/245279.html vovansystems: Уладзімір Рыгоравіч Плешчанка (26.07.1948 — 20.05.2006)] * [http://kamunikat.org/drukavac_staronku.html&refid=1263 Друкаваць старонку — Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230109080753/https://kamunikat.org/drukavac_staronku.html%26refid%3D1263 |date=9 студзеня 2023 }} * [https://www.svaboda.org/a/24876494.html Крок да свабоды Ўладзіміра Плешчанкі і Барыса Хамайды] * http://mobiusz.livejournal.com/20251.html?#cutid1 * [http://spring96.org/be/news/13148 REVIEW OF HUMAN RIGHTS VIOLATIONS IN BELARUS FOR SEPTEMBER 2004] * http://naviny.by/rubrics/society/2007/01/03/ic_news_116_264921 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190715235829/https://naviny.by/rubrics/society/2007/01/03/ic_news_116_264921 |date=15 ліпеня 2019 }} * [http://old.memo.ru/hr/politpr/lists1/belorus.htm Списки лиц, преследуемых по политическим мотивам]{{Недаступная спасылка}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1105159 Президентские выборы в Белоруссии (2006) — это… Что такое Президентские выборы в Белоруссии (2006)?] {{DEFAULTSORT:Плешчанка Уладзімір Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] 0m07qa1119ofm2f4gls1rk2um5h26ff 0 534680 5193277 5172944 2026-09-05T12:32:06Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193277 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Motors01CJC.jpg|міні|250пкс|Электрарухавікі рознай магутнасці (750 Вт, 250 Вт, да CD-плэера, да цацкі, да дыскавода). Батарэйка «Крона» паказаная для параўнання]] '''Электрычны рухавік''' — [[электрычная машына]] (электрамеханічны пераўтваральнік), у якой электрычная энергія пераўтворыцца ў [[Механічная энергія|механічную]]. == Прынцып дзеяння == У аснову працы любой электрычнай машыны пакладзены прынцып [[Электрамагнітная індукцыя|электрамагнітнай індукцыі]]. Электрычная машына складаецца з нерухомай часткі — [[статар]]а (для асінхронных і сінхронных машын пераменнага току) або індуктара (для машын пастаяннага току) і рухомай часткі — [[ротар]]а (для асінхронных і сінхронных машын пераменнага току) або якара (для машын пастаяннага току). У ролі індуктара на маламагутных рухавіках пастаяннага току вельмі часта выкарыстоўваюцца [[Пастаянны магніт|пастаянныя магніты]]. Ротар асінхроннага рухавіка можа быць: * каротказамкнутым; * фазным (з абмоткай) — выкарыстоўваюцца там, дзе неабходна паменшыць пускавы ток і рэгуляваць частату кручэння асінхроннага электрарухавіка. У большасці выпадкаў гэта кранавыя электрарухавікі серыі МТН, якія паўсюдна выкарыстоўваюцца ў кранавых усталёўках. Якар — гэта рухомая частка машын пастаяннага току (рухавіка або генератара) або жа які працуе па гэтым жа прынцыпе так званага ўніверсальнага рухавіка (які выкарыстоўваецца ў электраінструменце). Па сутнасці ўніверсальны рухавік — гэта той жа рухавік пастаяннага току (ДПТ) з паслядоўным узбуджэннем (абмоткі якара і індуктара ўключаны паслядоўна). Адрозненне толькі ў разліках абмотак. На пастаянным току адсутнічае рэактыўнае (індуктыўнае або ёмістаснае) супраціўленне. Таму любая «балгарка», калі з яе атрымаць электронны блок, будзе цалкам працаздольная і на пастаянным току, але пры меншым напружанні сеткі. === Прынцып дзеяння трохфазнага асінхроннага электрарухавіка === Пры ўключэнні ў сетку ў статары ўзнікае кругавое круцячае магнітнае поле, якое пранізвае каротказамкнутую абмотку ротара і наводзіць у ёй ток індукцыі. Адсюль, вынікаючы [[Сіла Ампера|закону Ампера]] (на праваднік з токам, змешчаны ў магнітнае поле, дзейнічае адхіляюцца сіла), ротар прыходзіць у кручэнне. Частата кручэння ротара залежыць ад частоты сілкавальнага напружання і ад колькасці пар магнітных палюсоў. Рознасць паміж частатой кручэння магнітнага поля статара і частатой кручэння ротара характарызуецца слізгаценнем. Рухавік называецца асінхронным, так як [[частата]] кручэння магнітнага поля статара не супадае з частатой кручэння ротара. Сінхронны рухавік мае адрозненне ў канструкцыі ротара. Ротар выконваецца небудзь пастаянным магнітам, альбо электрамагнітам, альбо мае ў сабе частку вавёркавай клеткі (для запуску) і пастаянныя магніты або электрамагніты. У сінхронным рухавіку частата кручэння магнітнага поля статара і частата кручэння ротара супадаюць. Для запуску выкарыстоўваюць дапаможныя асінхронныя электрарухавікі, альбо ротар з кароткозамкнутай абмоткай. Асінхронныя рухавікі знайшлі шырокае прымяненне ва ўсіх галінах тэхнікі. Асабліва гэта тычыцца простых па канструкцыі і трывалых трохфазных асінхронных рухавікоў з каротказамкнутымі ротарамі, якія надзейней і танней за ўсіх электрычных рухавікоў і практычна не патрабуюць ніякага догляду. Назва «асінхронны» абумоўлена тым, што ў такім рухавіку ротар не круціцца сінхронна з круцячымся полем статара. Там, дзе няма трохфазнай сеткі, асінхронны рухавік можа ўключацца ў сетку аднафазнага току. Статар асінхроннага электрарухавіка складаецца, як і ў сінхроннай машыне, з пакета, набранага з лакіраваных лістоў электратэхнічнай сталі таўшчынёй 0,5 мм, у пазах якога выкладзеная абмотка. Тры фазы абмоткі статара асінхроннага трохфазнага рухавіка, прасторава разумныя на 120°, злучаюцца адзін з адным зоркай або трохвугольнікам. На мал. 1. паказана прынцыповая схема двухполюснай машыны — па чатыры пазы на кожную фазу. Пры сілкаванні абмотак статара ад трохфазнай сеткі атрымліваецца круцячаясе поле, так як токі ў фазах абмоткі, якія зрушаныя ў прасторы на 120° сябар адносна аднаго ссунутыя па фазе сябар адносна сябра на 120°. Для сінхроннай частаты кручэння nc поля электрарухавіка з р парамі полюсаў справядліва пры частаце току <math />: <math /> Пры частаце 50 Гц атрымліваем для <math /> = 1, 2, 3 (двух-, чатырох - і шасці-полюсных машын) сінхронныя частаты кручэння поля <math /> = 3000, 1500 і 1000 аб/мін. Ротар асінхроннага электрарухавіка таксама складаецца з лістоў электратэхнічнай сталі і можа быць выкананы ў выглядзе каротказамкнутага ротара (з «вавёркавай клеткай») або ротара з кантактнымі кольцамі (фазны ротар). У каротказамкнутым ротары абмотка складаецца з металічных стрыжняў (медзь, бронза або [[алюміній]]), якія размешчаны ў пазах і злучаюцца на канцах замыкальных кольцамі (мал. 1). Злучэнне ажыццяўляецца метадам паяння цвёрдым прыпоем або зваркай. У выпадку прымянення алюмінію або алюмініевых сплаваў стрыжні ротара і закарочваючыя кольцы, уключаючы лопасці вентылятара, размешчаныя на іх, вырабляюцца метадам ліцця пад ціскам. У ротара электрарухавіка з кантактнымі кольцамі ў пазах знаходзіцца трохфазны абмотка, падобная на абмотку статара, уключаную, напрыклад, зоркай; пачатку фаз злучаюцца з трыма кантактнымі кольцамі, замацаванымі на вале. Пры пуску рухавіка і для рэгулявання частоты кручэння можна падключыць да фазам абмоткі ротара рэастаты (праз кантактныя кальца і шчоткі). Пасля паспяховага разбегу кантактныя кольцы замыкаюцца накоратка, так што абмотка ротара рухавіка выконвае тыя ж самыя функцыі, што і ў выпадку каротказамкнутага ротара. == Класіфікацыя электрарухавікоў == Паводле прынцыпа ўзнікнення [[Момант сілы|круцячага моманту]] электрарухавікі можна падзяліць на '''гістарэзісныя''' і '''магнітаэлектрычныя'''. У рухавікоў першай групы круцячы момант ствараецца з прычыны гістарэзісу пры перамагнічванні ротара. Дадзеныя рухавікі не з'яўляюцца традыцыйнымі і не шырока распаўсюджаныя ў прамысловасці. Найбольш распаўсюджаныя магнітаэлектрычныя рухавікі, якія па тыпу спажыванай энергіі падзяляецца на дзве вялікія групы — на '''рухавікі пастаяннага току''' і '''рухавікі пераменнага току''' (таксама існуюць '''універсальныя рухавікі''', якія могуць харчавацца абодвума відамі току). === Рухавікі пастаяннага току === [[Файл:TMW_50904_Schnittmodell_eines_Gleichstrommotors.jpg|справа|міні|300x300пкс|Рухавік пастаяннага току ў разрэзе. Справа размешчаны калектар з шчоткамі]] '''[[Машыны пастаяннага току|Рухавік пастаяннага току]]''' — электрычны рухавік, сілкаванне якога ажыццяўляецца [[Пастаянны ток|пастаянным токам]]. Дадзеная група рухавікоў у сваю чаргу па наяўнасці шчотачна-калектарнага вузла падзяляецца на: # Калектарныя рухавікі; # Бескалектарныя рухавікі. Шчотачна-калектарны вузел забяспечвае электрычнае злучэнне ланцугоў круцячагася і нерухомай часткі машыны і з'яўляецца найбольш ненадзейным і складаным у абслугоўванні канструктыўным элементам.{{Sfn|Белов и др.|2007|с=27}} Паводле тыпа ўзбуджэння калектарныя рухавікі можна падзяліць на: # Рухавікі з незалежным узбуджэннем ад [[электрамагніт]]аў і пастаянных магнітаў; # Рухавікі з самаўзбуджэннем. Рухавікі з самаўзбуджэннем дзеляцца на: # Рухавікі з паралельным узбуджэннем (абмотка якара ўключаецца паралельна абмотцы ўзбуджэння); # Рухавікі паслядоўнага ўзбуджэння (абмотка якара ўключаецца паслядоўна абмотцы ўзбуджэння); # Рухавікі змешанага ўзбуджэння (частка абмоткі ўзбуджэння ўключаецца паслядоўна з якарам, а другая частка — паралельна абмотцы якара або паслядоўна злучаным абмотцы якара і першай абмоткі ўзбуджэння, у залежнасці ад патрабаванай нагрузачнай характарыстыкі). '''Бескалектарныя рухавікі''' ('''вентыльныя рухавікі''') — электрарухавікі, выкананыя ў выглядзе замкнёнай сістэмы з выкарыстаннем датчыка становішча ротара, сістэмы кіравання (пераўтваральніка каардынатаў) і сілавога паўправадніковага пераўтваральніка (інвертар). Прынцып працы дадзеных рухавікоў аналагічны прынцыпе працы сінхронных рухавікоў.{{Sfn|Белов и др.|2007|с=28}} === Рухавікі пульсавалага току === Рухавік пульсавалага току — электрычны рухавік, сілкаванне якога ажыццяўляецца пульсавалым электрычным токам. Па канструкцыі вельмі блізкі з рухавіка пастаяннага току. Яго канструкцыйнымі адрозненнямі ад рухавіка пастаяннага току з’яўляюцца шыхтаваныя ўстаўкі ў каркасе, шыхтаваныя дадатковыя полюсы, большая колькасць пар полюсаў, наяўнасць кампенсацыйнай абмоткі. Ужываюцца на [[электравоз]]ах з устаноўкамі для выпроствання пераменнага току<ref>''Сидоров Н.И., Сидорова Н.Н.'' Как устроен и работает электровоз — М.: Транспорт, 1988. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5277001913 ISBN 5-277-00191-3]. — Тираж 70000 экз. — С. 47.</ref> === Рухавікі пераменнага току === [[Файл:Silniki_by_Zureks.jpg|справа|міні|300x300пкс|Трохфазныя асінхронныя рухавікі]] '''Рухавік пераменнага току''' — электрычны рухавік, харчаванне якога ажыццяўляецца [[Пераменны ток|пераменным токам]]. Па прынцыпе працы гэтыя рухавікі падзяляюцца на '''сінхронныя''' і '''асінхронныя рухавікі'''. Прынцыповае адрозненне складаецца ў тым, што ў сінхронных машынах першая гармоніка [[Магнітарухаючая сіла|магнітарухаючай сілы]] статара рухаецца са хуткасцю кручэння ротара (дзякуючы чаму сам ротар круціцца са хуткасцю кручэння магнітнага поля ў статары), а ў асінхронных — заўсёды ёсць розніца паміж хуткасцю кручэння ротара і хуткасцю кручэння магнітнага поля ў статары (поле круціцца хутчэй ротара). '''[[Сінхронныя машыны|Сінхронны электрарухавік]]''' — электрарухавік пераменнага току, ротар якога круціцца сінхронна з [[Магнітнае поле|магнітным полем]] сілкавальнага напружання. Сінхронныя электрарухавікі падраздзяляюцца на<ref>{{Cite web|url=http://engineering-solutions.ru/motorcontrol/motor/#classification|title=Электродвигатели - типы, параметры, принцип работы|publisher=engineering-solutions.ru|accessdate=2016-09-07|archive-date=31 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160831030435/http://engineering-solutions.ru/motorcontrol/motor/#classification|url-status=dead}}</ref>: * сінхронны рухавік з абмоткамі ўзбуджэння. Дадзеныя рухавікі звычайна выкарыстоўваюцца пры вялікіх магутнасцях (ад сотняў кілават і вышэй).{{Sfn|Белов и др.|2007|с=28}} * сінхронны рухавік з пастаяннымі магнітамі; * сінхронны рэактыўны рухавік; * гістарэзісны рухавік; * [[Крокавы электрарухавік|крокавы рухавік]]; * гібрыдны сінхронны рэактыўны рухавік з пастаяннымі магнітамі; * рэактыўна-гістарэзісны рухавік. Існуюць сінхронныя рухавікі з дыскрэтным кутнім перамяшчэннем ротара — '''[[Крокавы электрарухавік|крокавыя рухавікі]]'''. У іх зададзенае становішча ротара фіксуецца падачай сілкавання на адпаведныя абмоткі. Пераход у іншае становішча ажыццяўляецца шляхам зняцця напружання сілкавання з адных абмотак і перадачы яго на іншыя. Яшчэ адзін від сінхронных рухавікоў — вентыльны рэактыўны электрарухавік, сілкаванне абмотак якога фарміруецца пры дапамозе паўправадніковых элементаў. '''[[Асінхронныя машыны|Асінхронны электрарухавік]]''' — электрарухавік пераменнага току, у якой частата кручэння ротара адрозніваецца ад частоты круцячага магнітнага поля, стваранага тым, што кормяць напругай. Гэтыя рухавікі найбольш распаўсюджаныя ў цяперашні час. Па колькасці фаз рухавікі пераменнага току падпадзяляюцца на: * аднафазныя — запускаюцца ўручную, або маюць пускавую абмотку, або маюць фазосрушаючы ланцуг; * двухфазныя — у тым ліку кандэнсатарныя; * трохфазныя; * шматфазныя; === Універсальны калектарны электрарухавік === Універсальны калектарны электрарухавік — калектарны электрарухавік, які можа працаваць і на пастаянным, і на пераменным току. Вырабляецца толькі з паслядоўнай абмоткай узбуджэння на магутнасці да 200 Вт. Статара выконваецца шыхтаваным з спецыяльнай электратэхнічнай сталі. Абмотка ўзбуджэння часткова ўключаецца пры пераменным току і цалкам пры пастаянным. Для пераменнага току намінальныя напружанні 127, 220 В, для пастаяннага 110, 220 В. Ужываецца ў бытавых апаратах, [[электраінструмент]]ах. Рухавікі пераменнага току з сілкаваннем ад прамысловай сеткі 50 Гц не дазваляюць атрымаць частату вярчэння вышэй за 3000 аб/мін. Таму для атрымання высокіх частот ужываюць калектарны электрарухавік, які да таго ж атрымліваецца лягчэй і менш рухавіка пераменнага току той жа магутнасці або ўжываюць спецыяльныя перадаткавыя механізмы, якія змяняюць кінематычныя параметры механізму да неабходных нам (мультыплікатары). Пры ўжыванні пераўтваральнікаў частоты або наяўнасці сеткі падвышанай частоты (100, 200, 400 Гц) рухавікі пераменнага току аказваюцца лягчэй і менш калектарных рухавікоў (калектарны вузел часам займае палову прасторы). Рэсурс асінхронных рухавікоў пераменнага току значна вышэй, чым у калектарных, і вызначаецца станам падшыпнікаў і ізаляцыі абмотак. Сінхронны рухавік з датчыкам становішча ротара і інвертарам з’яўляецца электронным аналагам калектарнага рухавіка пастаяннага току. Строга кажучы, універсальны калектарны рухавік з'яўляецца калектарнай электрарухавікоў пастаяннага току з паслядоўна ўключанымі абмоткамі ўзбуджэння (статара), аптымізаваным для працы на пераменным току бытавой электрычнай сеткі. Такі тып рухавіка незалежна ад палярнасці падаванага напружання круціцца ў адзін бок, так як за кошт паслядоўнага злучэння абмотак статара і ротара змена полюсаў іх магнітных палёў адбываецца адначасова і выніковы момант застаецца накіраваным у адну бок. Для магчымасці працы на пераменным току ўжываецца статар з магнітна-мяккага матэрыялу, які мае малы гістэрэзіс (супраціў перамагнічванню). Для памяншэння страт на віхравыя токі статара выконваюць наборным з ізаляваных пласцін. Асаблівасцю (у большасці выпадкаў — вартасцю) працы такога рухавіка менавіта на пераменным току (а не на пастаянным такога ж напружання) з’яўляецца тое, што ў рэжыме малых абаротаў (пуск і перагрузка) індуктыўны супраціў абмотак статара абмяжоўвае спажываны ток і адпаведна максімальны момант рухавіка (ацэначна) да 3-5 ад намінальнага (супраць 5-10 пры сілкаванні таго ж рухавіка пастаянным токам). Для збліжэння механічных характарыстык у рухавікоў агульнага прызначэння можа прымяняцца секцыяніраванне абмотак статара — асобныя высновы (і меншы лік віткоў абмоткі статара) для падлучэння пераменнага току. === Сінхронны электрарухавік зваротна-паступальнага руху === Прынцып яго працы складаецца ў тым, што рухомая частка рухавіка ўяўляе сабой пастаянныя магніты, замацаваныя на штоку. Праз нерухомыя абмоткі прапускаецца пераменны ток, і пастаянныя магніты пад дзеяннем магнітнага поля, створанага абмоткамі, перамяшчаюць шток зваротна-паступальным чынам.<ref>Хитерер М. Я., Овчинников И. Е. Синхронные электрические машины возвратно-поступательного движения, СПб., Корона, 2008, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9785793104937 ISBN 978-5-7931-0493-7]</ref> == Гісторыя == Прынцып пераўтварэння электрычнай энергіі ў механічную энергію электрамагнітным полем быў прадэманстраваны брытанскім навукоўцам [[Майкл Фарадэй|Майклам Фарадэем]] у 1821 і складаўся з свабодна падвешанага проваду, апушчанага ў [[ртуць]]. Пастаянны магніт быў усталяваны ў сярэдзіне ванны са ртуццю. Калі праз провад прапускаўся ток, провад круціўся вакол магніта, паказваючы, што ток выклікаў цыклічнае магнітнае поле вакол драты<ref>{{Крыніцы/БіЕ|Электродвигатели|[[Войнаровский, Павел Дмитриевич|Войнаровский П. Д.]],}}</ref>. Гэты рухавік часта дэманструецца на школьных уроках фізікі, замест таксічнай ртуці выкарыстоўваюць расол. Гэта — самы просты выгляд з класа электрычных рухавікоў. Наступным удасканаленнем з’яўляецца Кола Барлоу. Яно было дэманстрацыйным прыладай, непрыдатным у практычных ужываннях з-за абмежаванай магутнасці. Вынаходнікі імкнуліся стварыць электрарухавік для вытворчых патрэб. Яны спрабавалі прымусіць жалезны стрыжань рухацца ў поле электрамагніта зваротна-паступальна, то ёсць так, як рухаецца [[поршань]] у цыліндры паравой машыны. Рускі навуковец Б. С. Якобі пайшоў іншым шляхам. У 1834 г. ён стварыў першы ў свеце практычна прыдатны электрарухавік з круцячымся якарам і апублікаваў тэарэтычную працу «Аб прымяненні электрамагнетызму для прывядзення ў рух машыны». Б.С. Якобі пісаў, што яго рухавік нескладаны і «дае непасрэдна кругавы рух, якое значна лягчэй пераўтварыць у іншыя віды руху, чым зваротна-паступальны». Вярчальны рух якара ў рухавіку Якобі адбывалася з прычыны папераменнага прыцягнення і адштурхвання электрамагнітаў. Нерухомая група U-падобных электрамагнітаў кармілася токам непасрэдна ад гальванічнай батарэі, прычым кірунак току ў электрамагнітах заставалася нязменным. Рухомая група электрамагнітаў была падключана да батарэі праз камутатар, з дапамогай якога кірунак току ў кожным электрамагніце змянялася раз за адзін абарот дыска. Палярнасць электрамагнітаў пры гэтым адпаведна змянялася, а кожны з рухомых электрамагнітаў папераменна прыцягваўся і адштурхоўваўся адпаведным нерухомым электрамагнітам: вал рухавіка пачынаў круціцца. Магутнасць такога рухавіка складала ўсяго 15 Вт. Пасля Якобі давёў магутнасць электрарухавіка да 550 Вт. Гэты рухавік быў усталяваны спачатку на лодцы, а пазней на чыгуначнай платформе. У 1839 г. Якобі пабудаваў лодку з электрамагнітным рухавіком, які ад 69 элементаў Грове развіваў 1 [[Конская сіла|конскую сілу]] і рухаў лодку з 14 пасажырамі па Няве супраць плыні. Гэта было першае прымяненне электрамагнетызму да перасоўвання ў вялікіх памерах. == Электрарухавік у [[Бактэрыі|бактэрый]] == Электрарухавік з некалькіх бялковых малекул пераўтварае энергію [[Электрычны ток|электрычнага току]] ў выглядзе руху пратонаў у вярчэнне [[жгуцік]]а, які выкарыстоўваецца для перамяшчэння некаторымі відамі бактэрый.<ref>''Ржешевский Алексей'' Нанороботы внутри нас // [//ru.wikipedia.org/wiki/Популярная_механика Популярная механика]. — 2016. — № 1. — С. 22—26. — URL: http://www.popmech.ru/magazine/2016/159-issue/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170828214933/https://www.popmech.ru/magazine/2016/159-issue/ |date=28 жніўня 2017 }}</ref> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Белов и др.|год=2007|isbn=978-5-7695-4497-2|аўтар=Белов М. П., Новиков В. А., Рассудов Л. Н.|загаловак=Автоматизированный электропривод типовых производственных механизмов и технологических комплексов|выданне=3-е изд., испр|месца=М.|выдавецтва=Издательский центр «Академия»|старонак=575|серыя=Высшие профессиональное образование|тыраж=1000}} * {{Крыніцы/БіЕ|Электродвигатели|[[Войнаровский, Павел Дмитриевич|Войнаровский П. Д.]],}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [https://geektimes.ru/company/npf_vektor/blog/270666/ Электрарухавікі: якія яны бываюць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704092425/https://geektimes.ru/company/npf_vektor/blog/270666/ |date=4 ліпеня 2017 }} * [https://geektimes.ru/company/npf_vektor/blog/270206/ Вектарнае кіраванне для асінхроннага электрарухавіка «на пальцах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170922171950/https://geektimes.ru/company/npf_vektor/blog/270206/ |date=22 верасня 2017 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Электрычныя машыны]] [[Катэгорыя:Электрарухавікі]] [[Катэгорыя:Электратэхніка]] 4kt6uaeyk29p4mr8udeo5xd4vjqt9du 0 535454 5193341 4925499 2026-09-05T13:41:47Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193341 wikitext text/x-wiki [[Файл:Screw_for_wood.JPG|міні|250x250пкс|Шуруп з патаемнай галоўкай]] [[Файл:Tire-fond_cropped.JPG|міні|Шуруп з шасціграннай галоўкай (глушэц)]] '''Шуруп''', '''шруба'''<ref>Русско-белорусский словарь математических, физических и технических терминов. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1995. ISBN 985-11-0029-3</ref> (ад {{Lang-de|Schraube}}<ref name="gost">ГОСТ 27017-86 «Изделия крепёжные. Термины и определения».</ref>) — крапежны выраб у выглядзе стрыжня з галоўкай і спецыяльнай вонкавай [[Разьба|разьбой]], што можа ствараць унутраную разьбу ў адтуліне іншага прадмета. Шуруп — гэта разнавіднасць [[шруба|шрубы]], адрозніваецца тым, што мае канічнае звужэнне на канцы і больш рэдкую разьбу. Шуруп, які стварае разьбу пры ўкручванні, назваецца саманаразаючым шурупам — у прастамоўі «самарэзам». <!--Шуруп прызначаны для закручвання ў мяккія (драўляныя і пластмасавыя) вырабы. Для закручвання ў цвёрдыя (драўляныя, пластмасавыя або металічныя) вырабы ўжываецца [[самарэз]]. вышэй у «самарэза» іншае азначэнне--> == Выкарыстанне == У выпадку мяккіх матэрыялаў адтуліна пад шуруп альбо зусім не свідруецца, альбо свідруецца [[дыяметр]]ам, які складаюе 70 % ад [[дыяметр]]а шурупа; у выпадку цвёрдых — вельмі пажадана папярэдняе [[свідраванне]] адтуліны на ўсю даўжыню крапежнага вырабы з запасам<ref>Е. О. Пешков, Н. И. Фадеев. Технический словарь школьника. — М.: Учпедгиз, 1963 г. — С. 30.</ref><ref>[http://otdelka-profi.narod.ru/lestnicha/vspom_i_rash_material.htm Вспомогательные и расходные материалы для монтажа лестницы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130514202107/http://otdelka-profi.narod.ru/lestnicha/vspom_i_rash_material.htm |date=14 мая 2013 }}</ref>. У любым выпадку дыяметр адтуліны можа вар’іравацца ў адносна шырокіх межах, тады як пад стандартныя разьбы шруб або балтоў неабходныя адтуліны строга вызначаных дыяметраў. Аднак, па параўнанні з шрубавымі злучэннямі, разьба, нарэзаная шурупам ў матэрыяле, вытрымлівае толькі невялікую колькасць паўторных закручванняў (тыпова 1-100), асабліва калі матэрыял тонкі. Выбар самарэза, шурупа або іншага вырабу з галоўкай таго ці іншага тыпу залежыць ад працэдуры мантажу, яе асаблівасцяў, якія выкарыстоўваюцца пры гэтым камплектуючых, а таксама ад якасці і характарыстык злучаных шурупамі матэрыялаў. Акрамя таго, таксама ўлічваюць эстэтычныя патрабаванні і ўзровень нагрузкі. == Класіфікацыя == === Канструкцыя === Класіфікацыя самарэзаў, а таксама шурупаў вядзецца паводле канструкцыі іх асноўных элементаў: * галовак — частак крапяжу, які валодае стрыжнем, якія ўжываюцца для стварэння апоры і перадачы крутоўнага моманту; * шліцаў — разораў спецыяльнай формы, якая ствараецца ў тарцы галоўкі самарэза або шурупа; * разьбы стрыжня; * формы наканечніка. Напрыклад, шасціграннай галоўкай валодаюць самарэзы і шурупы значных памераў або якія прымяняюцца для закручвання ў металічную аснову. Іх задача — вытрымліванне значных крутоўных момантаў. Ражковыя галоўкі крапяжоў добра зарэкамендавалі сябе пры мацаванні гіпса-кардонных пліт, так як яны гарантуюць лёгкае і хуткае заглыбленне самарэза. Дзякуючы гэтаму няма неабходнасці ў папярэдняй раззянкоуцы. Шурупы з шайбай EPDM канічнай формы, абсталяванай гумовай пракладкай, ўжываецца для герметызацыі стыкаў, асабліва пры замацаванні даху. Таксама есць шурупы без галовак, шліцы у якіх наразаюцца ўжо ў тарцы стрыжня. === Класіфікацыя паволде шліцаў === Шпліц выконваюць функцыю перадачы ўтвараецца крутоўнага моманту да шрубы ад інструмента. Разнавіднасці шліцаў шурупаў дзеляцца на асноўныя, камбінаваныя і асаблівыя. Асноўныя — гэта квадратны, крыжападобны (Phillips і Pozidriv), прамы, Torx, шасцісценнік (вонкавы ці ўнутраны). Камбінаваныя звычайна складаюцца з двух тыпаў, а асаблівыя адрозніваюцца вялікай разнастайнасцю. Дадатковая класіфікацыя шліцаў шурупаў асноўнага тыпу праводзіцца яшчэ і па памеры. У выніку ўсе шурупы ўяўляюць сабой стандартызаваны і пранумараваны пералік, кожны выраб у якім мае сваё найменне. Дзякуючы такому разнастайнасці ствараецца вялікі пералік варыянтаў выканання шліцаў. === Класіфікацыя паводле разьбы === Шрубы таксама падзяляюцца на катэгорыі паводле тыпа разьбы стрыжня, пры гэтым падраздзяленне ідзе паводле дыяметра разьбы, колькасці заходаў, кроку разьбы і, нарэшце, па велічыні вугла, які ўтвараецца пры вяршыні профілю. Чым менш гэты вугал, тым прасцей закруціць шуруп і сфармаваць разьбу ў адтуліне. Шурупы класічнага тыпу, якія вырабляюцца ў Расіі па ГОСТ 1144-80 «Шурупы с полукруглой головкой» і 1145-80 «Шурупы с потайной головкой», маюць вугал пры вяршыні, роўны або менш за 40°, у чорных самарэзаў для гіпсакардону ён складае 26-28°, у універсальных вырабаў — 20-30°. Па меры зніжэння вугла ўкараненне стрыжня шурапа ў матэрыял адбываецца значна лягчэй, а самонарезающие якасці шурупа ўзрастаюць. Для яшчэ большага ўзмацнення дадзеных якасцяў выкарыстоўваюцца самарэза са свердзелам на канцы, якія ствараюць перад наразаннем разьбы ў матэрыяле адтуліну, якое палягчае зашрубоўванне. === Класіфікацыя паводле галовак === * Патайная * Паўпатайная * Паўкруглая * Шасцігранная * Квадратная == Адрозненні саманаразаючай шрубы == Стрыжань шурупа складаецца з разьбовай (бліжэй да канца) часткі і гладкай (бліжэй да галоўцы) часткі, званай «целам», прычым дыяметр цела роўны дыяметру разьбы каля цела. «Правільны» шуруп мае конусную разьбу. «Цела» дазваляе шурупу прыціскаць дэталь таўшчынёй у даўжыню цела да іншай дэталі, тады як самарэз без цела і папярэдняга свідравання толькі прашывае абедзве дэталі, патрабуючы папярэдняга сціску дэталяў. З-за гэтага матэрыял, у які ўкручваецца шуруп, павінен быць досыць мяккім, каб кампенсаваць пашырэнне канала пры ўваходжанні ў яго гладкай часткі стрыжня. Канец самарэза, як правіла, вастрэй канца шурупа, а вышыня разьбы ад канца да асноўнай часткі нарастае ў меншай ступені. Вышыня і крок разьбы шурупа ў звычайна менш, чым у самарэза па дрэве, але не па метале. Шурупы звычайна вырабляюцца з адносна мяккіх марак сталі або бронз, у той час як самарэзы — з больш цвёрдых. Пералічаныя адрозненні абумоўліваюць розніцу ў тэхналогіі прымянення. Пры выкарыстанні шурупа рэкамендуецца папярэдняе свідраванне адтуліны для стварэння накіравальнага канала і выдалення з яго часткі матэрыялу. Накіроўвалы канал дазваляе дакладна вытрымаць кірунак пры закручванні, паколькі шуруп звычайна мае больш «тупы» канец, а выдаленне часткі матэрыялу зніжае напружання, якія ўзнікаюць пры закручванні стрыжня з адносна малой вышынёй разьбы, і асабліва гладкай верхняй часткай. Гладкая верхняя частка, таўшчыня якой больш таўшчыні разьбовай часткі, добра вытрымлівае нагрузкі на зрэз і на залом. Пры выкарыстанні самарэза папярэдняга свідравання, як правіла, не патрабуецца — за кошт вастрыні канца і плыўнага нарастання вышыні разьбы самарэзы надзейна ўразаецца ў матэрыял нават пры невялікім ціску і добра вытрымлівае зададзены кірунак. За кошт большай вышыні разьбы і адсутнасці гладкай часткі, колькасць выцясняецца з канала матэрыялу атрымліваецца меншым, чым у шурупа, што зніжае рызыку раскалвання выраба. Аднак наяўнасць разьбы аж да галоўкі зніжае [[трываласць]] мацавання па параўнанні з шурупам таго ж дыяметра, вырабленым з таго ж матэрыялу. == Гл. таксама == * [[Самарэз]] * [[Гайка]] * [[Контргайка]] * [[Болт]] * Болт Молі * [[Канфірмат]] * Глушэц (крапежнае злучэнне) * [[Дзюбель]] * [[Шруба]] * Футорка * Метызы == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Краут Ф., Мейер Фр.'' Плотничные и столярные работы при внутренней отделке зданий. Декор, двери, окна. — СПб.,1901. — 208 с. {{commonscat}} [[Катэгорыя:Крапежныя вырабы]] tnme6hzx55nlekvjf06sl3kutshwvbl 5193342 5193341 2026-09-05T13:43:05Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5193342 wikitext text/x-wiki [[Файл:Screw_for_wood.JPG|міні|250x250пкс|Шуруп з патаемнай галоўкай]] [[Файл:Tire-fond_cropped.JPG|міні|Шуруп з шасціграннай галоўкай (глушэц)]] '''Шуруп''', '''шруба'''<ref>Русско-белорусский словарь математических, физических и технических терминов. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1995. ISBN 985-11-0029-3</ref> (ад {{Lang-de|Schraube}}<ref name="gost">ГОСТ 27017-86 «Изделия крепёжные. Термины и определения».</ref>) — крапежны выраб у выглядзе стрыжня з галоўкай і спецыяльнай вонкавай [[Разьба|разьбой]], што можа ствараць унутраную разьбу ў адтуліне іншага прадмета. Шуруп — гэта разнавіднасць [[шруба|шрубы]], адрозніваецца тым, што мае канічнае звужэнне на канцы і больш рэдкую разьбу. Шуруп, які стварае разьбу пры ўкручванні, назваецца саманаразаючым шурупам — у прастамоўі «самарэзам». <!--Шуруп прызначаны для закручвання ў мяккія (драўляныя і пластмасавыя) вырабы. Для закручвання ў цвёрдыя (драўляныя, пластмасавыя або металічныя) вырабы ўжываецца [[самарэз]]. вышэй у «самарэза» іншае азначэнне--> == Выкарыстанне == У выпадку мяккіх матэрыялаў адтуліна пад шуруп альбо зусім не свідруецца, альбо свідруецца [[дыяметр]]ам, які складаюе 70 % ад [[дыяметр]]а шурупа; у выпадку цвёрдых — вельмі пажадана папярэдняе [[свідраванне]] адтуліны на ўсю даўжыню крапежнага вырабы з запасам<ref>Е. О. Пешков, Н. И. Фадеев. Технический словарь школьника. — М.: Учпедгиз, 1963 г. — С. 30.</ref><ref>[http://otdelka-profi.narod.ru/lestnicha/vspom_i_rash_material.htm Вспомогательные и расходные материалы для монтажа лестницы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130514202107/http://otdelka-profi.narod.ru/lestnicha/vspom_i_rash_material.htm |date=14 мая 2013 }}</ref>. У любым выпадку дыяметр адтуліны можа вар’іравацца ў адносна шырокіх межах, тады як пад стандартныя разьбы шруб або балтоў неабходныя адтуліны строга вызначаных дыяметраў. Аднак, па параўнанні з шрубавымі злучэннямі, разьба, нарэзаная шурупам ў матэрыяле, вытрымлівае толькі невялікую колькасць паўторных закручванняў (тыпова 1-100), асабліва калі матэрыял тонкі. Выбар самарэза, шурупа або іншага вырабу з галоўкай таго ці іншага тыпу залежыць ад працэдуры мантажу, яе асаблівасцяў, якія выкарыстоўваюцца пры гэтым камплектуючых, а таксама ад якасці і характарыстык злучаных шурупамі матэрыялаў. Акрамя таго, таксама ўлічваюць эстэтычныя патрабаванні і ўзровень нагрузкі. == Класіфікацыя == === Канструкцыя === Класіфікацыя самарэзаў, а таксама шурупаў вядзецца паводле канструкцыі іх асноўных элементаў: * галовак — частак крапяжу, які валодае стрыжнем, якія ўжываюцца для стварэння апоры і перадачы крутоўнага моманту; * шліцаў — разораў спецыяльнай формы, якая ствараецца ў тарцы галоўкі самарэза або шурупа; * разьбы стрыжня; * формы наканечніка. Напрыклад, шасціграннай галоўкай валодаюць самарэзы і шурупы значных памераў або якія прымяняюцца для закручвання ў металічную аснову. Іх задача — вытрымліванне значных крутоўных момантаў. Ражковыя галоўкі крапяжоў добра зарэкамендавалі сябе пры мацаванні гіпса-кардонных пліт, так як яны гарантуюць лёгкае і хуткае заглыбленне самарэза. Дзякуючы гэтаму няма неабходнасці ў папярэдняй раззянкоуцы. Шурупы з шайбай EPDM канічнай формы, абсталяванай гумовай пракладкай, ўжываецца для герметызацыі стыкаў, асабліва пры замацаванні даху. Таксама есць шурупы без галовак, шліцы у якіх наразаюцца ўжо ў тарцы стрыжня. === Класіфікацыя паволде шліцаў === Шпліц выконваюць функцыю перадачы ўтвараецца крутоўнага моманту да шрубы ад інструмента. Разнавіднасці шліцаў шурупаў дзеляцца на асноўныя, камбінаваныя і асаблівыя. Асноўныя — гэта квадратны, крыжападобны (Phillips і Pozidriv), прамы, Torx, шасцісценнік (вонкавы ці ўнутраны). Камбінаваныя звычайна складаюцца з двух тыпаў, а асаблівыя адрозніваюцца вялікай разнастайнасцю. Дадатковая класіфікацыя шліцаў шурупаў асноўнага тыпу праводзіцца яшчэ і па памеры. У выніку ўсе шурупы ўяўляюць сабой стандартызаваны і пранумараваны пералік, кожны выраб у якім мае сваё найменне. Дзякуючы такому разнастайнасці ствараецца вялікі пералік варыянтаў выканання шліцаў. === Класіфікацыя паводле разьбы === Шрубы таксама падзяляюцца на катэгорыі паводле тыпа разьбы стрыжня, пры гэтым падраздзяленне ідзе паводле дыяметра разьбы, колькасці заходаў, кроку разьбы і, нарэшце, па велічыні вугла, які ўтвараецца пры вяршыні профілю. Чым менш гэты вугал, тым прасцей закруціць шуруп і сфармаваць разьбу ў адтуліне. Шурупы класічнага тыпу, якія вырабляюцца ў Расіі па ГОСТ 1144-80 «Шурупы с полукруглой головкой» і 1145-80 «Шурупы с потайной головкой», маюць вугал пры вяршыні, роўны або менш за 40°, у чорных самарэзаў для гіпсакардону ён складае 26-28°, у універсальных вырабаў — 20-30°. Па меры зніжэння вугла ўкараненне стрыжня шурапа ў матэрыял адбываецца значна лягчэй, а самонарезающие якасці шурупа ўзрастаюць. Для яшчэ большага ўзмацнення дадзеных якасцяў выкарыстоўваюцца самарэза са свердзелам на канцы, якія ствараюць перад наразаннем разьбы ў матэрыяле адтуліну, якое палягчае зашрубоўванне. === Класіфікацыя паводле галовак === * Патайная * Паўпатайная * Паўкруглая * Шасцігранная * Квадратная == Адрозненні саманаразаючай шрубы == Стрыжань шурупа складаецца з разьбовай (бліжэй да канца) часткі і гладкай (бліжэй да галоўцы) часткі, званай «целам», прычым дыяметр цела роўны дыяметру разьбы каля цела. «Правільны» шуруп мае конусную разьбу. «Цела» дазваляе шурупу прыціскаць дэталь таўшчынёй у даўжыню цела да іншай дэталі, тады як самарэз без цела і папярэдняга свідравання толькі прашывае абедзве дэталі, патрабуючы папярэдняга сціску дэталяў. З-за гэтага матэрыял, у які ўкручваецца шуруп, павінен быць досыць мяккім, каб кампенсаваць пашырэнне канала пры ўваходжанні ў яго гладкай часткі стрыжня. Канец самарэза, як правіла, вастрэй канца шурупа, а вышыня разьбы ад канца да асноўнай часткі нарастае ў меншай ступені. Вышыня і крок разьбы шурупа ў звычайна менш, чым у самарэза па дрэве, але не па метале. Шурупы звычайна вырабляюцца з адносна мяккіх марак сталі або бронз, у той час як самарэзы — з больш цвёрдых. Пералічаныя адрозненні абумоўліваюць розніцу ў тэхналогіі прымянення. Пры выкарыстанні шурупа рэкамендуецца папярэдняе свідраванне адтуліны для стварэння накіравальнага канала і выдалення з яго часткі матэрыялу. Накіроўвалы канал дазваляе дакладна вытрымаць кірунак пры закручванні, паколькі шуруп звычайна мае больш «тупы» канец, а выдаленне часткі матэрыялу зніжае напружання, якія ўзнікаюць пры закручванні стрыжня з адносна малой вышынёй разьбы, і асабліва гладкай верхняй часткай. Гладкая верхняя частка, таўшчыня якой больш таўшчыні разьбовай часткі, добра вытрымлівае нагрузкі на зрэз і на залом. Пры выкарыстанні самарэза папярэдняга свідравання, як правіла, не патрабуецца — за кошт вастрыні канца і плыўнага нарастання вышыні разьбы самарэзы надзейна ўразаецца ў матэрыял нават пры невялікім ціску і добра вытрымлівае зададзены кірунак. За кошт большай вышыні разьбы і адсутнасці гладкай часткі, колькасць выцясняецца з канала матэрыялу атрымліваецца меншым, чым у шурупа, што зніжае рызыку раскалвання выраба. Аднак наяўнасць разьбы аж да галоўкі зніжае [[трываласць]] мацавання па параўнанні з шурупам таго ж дыяметра, вырабленым з таго ж матэрыялу. == Гл. таксама == * [[Самарэз]] * [[Гайка]] * [[Контргайка]] * [[Болт]] * Болт Молі * [[Канфірмат]] * Глушэц (крапежнае злучэнне) * [[Дзюбель]] * [[Шруба]] * Футорка * Метызы == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Краут Ф., Мейер Фр.'' Плотничные и столярные работы при внутренней отделке зданий. Декор, двери, окна. — СПб.,1901. — 208 с. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крапежныя вырабы]] fno9prlq4b6f9d64rt2lfgpv63hfiu4 0 537084 5193387 4984907 2026-09-05T17:31:49Z ~2026-48287-39 173650 /* */ абнаўленне інфармацыі 5193387 wikitext text/x-wiki {{Картка персанажа |імя = Кот Матроскін |першае з'яўленне = [[Дзядзька Фёдар, сабака і кот]], 1973 год |апошняе з'яўленне = [[Прастаквашына (фільм)|Прастаквашына (фільм)]], 2026 год |стваральнік = [[Эдуард Успенскі]] |выкананне = [[Алег Паўлавіч Табакоў|Алег Табакоў]] (агучванне, 1979—1984), [[Святлана Яўгенаўна Харлап|Святлана Харлап]] (агучванне, 1975) |пол = мужчынскі |сваякі = дзед Мурзік і бабка Мурка }} {{Значэнні|Кот}} '''Кот Матроскін''' — выдуманы [[Кот свойскі|кот]], папулярны персанаж твораў дзіцячага пісьменніка [[Эдуард Успенскі|Эдуарда Успенскага]]. Упершыню з’явіўся ў аповесці «Дзядзька Фёдар, сабака і кот» ў 1973 годзе. На аснове твораў Успенскага былі створаны [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкія]] [[мультфільм]]ы з удзелам Ката Матроскіна: («[[Трое з Прастаквашына]]», «Канікулы ў Прастаквашына», «Зіма ў Прастаквашына» (хоць першы мультфільм, дзе Матроскін з’явіўся ў 1975 годзе, называўся «Дзядзька Фёдар, сабака і кот: Матроскін і Шарык») == Апісанне == Кот Матроскін — паласаты размаўляючы кот. Схільны да рацыянальнага мыслення: аддае перавагу з усяго здабываць матэрыяльную карысць. Перыядычна нагадвае аб тым, што яго мянушка — гэта «[[Прозвішча|прозвішча такое]]». Бяздомны сталічны кот, які некалі жыў у прафесара Івана Трафімавіча Сёміна, які вывучаў мову жывёл; там ён і навучыўся разумець чалавечую мову і размаўляць на ёй. Потым нейкі час жыў у пад’ездзе шматпавярховага жылога дома. Пасля знаёмства з хлопчыкам па імі Дзядзька Фёдар знаходзіць свой дом у вёсцы Прастаквашына. Ён вельмі гаспадарлівы, разважлівы і эканомны, часам да крайнасці: напрыклад, малаком сваёй каровы ён аднойчы заняў усе якія знаходзяцца ў доме ёмістасці. Умее чытаць, пісаць і лічыць. З яго асаблівых талентаў вядома уменне вышываць і шыць на машынцы, а таксама гуляць на гітары і спяваць лірычныя песні з элементамі самааналізу і зваротам да асабістаму досведу. Любіць пакепліваць над лагодным Шарыкам, хоць у цэлым ставіцца да яго нядрэнна. Адзінае, што яго засмучае, — адсутнасць практычнай карысці ад Шарыка. У больш позніх творах з цыклу пра Прастаквашына, персанаж зведаў сур’ёзную эвалюцыю, захаваўшы, тым не менш, свае асноўныя рысы. У 90-я гг. Матроскін застаецца беражлівым гаспадаром і дэманструе незвычайны розум і вынаходлівасць, якія мяжуюць з выкрутлівасцю, што дазваляе яму добра ўпісацца ў новыя жыццёвыя рэаліі (гл. «Цётка дзядзькі Фёдара, або Уцёкі з Прастаквашына») і нават праявіць прадпрымальніцкую ініцыятыву (гл. «Новыя парадкі ў вёсцы Прастаквашына»). У тэкстах гэтага часу Матроскін выглядае як найбольш прыстасаваны да новых умоў жыцця з усіх персанажаў цыклу, які ўмее знаходзіць выхады з мноства неадназначных сітуацый. У кнізе «Цётка дзядзькі Фёдара», падчас дэбатаў перад выбарамі мэра Прастаквашына, кот відавочна сімпатызуе кандыдату, высказывающему падкрэслена рынкавую і капіталістычную пазіцыю, тлумачачы гэта Шарыку тым, што той «… за тых заступаецца, хто шмат працуе і шмат хоча мець. Ён за такіх, як я». == Агучванне == [[Файл:Олег_Табаков_с_картиной.jpg|злева|міні|230x230пкс|Алег Табакоў з падарункам у руках]] Папулярнасць маляванаму кату прынёс голас народнага артыста СССР [[Алег Паўлавіч Табакоў|Алега Табакова]]. Самога Табакова параўноўвалі з Матроскіным і нават дарылі адпаведныя падарункі<ref>[http://www.mxat.ru/press/texts/5578/ Матроскину подарили Матроскина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111020045556/http://mxat.ru/press/texts/5578/ |date=20 кастрычніка 2011 }}</ref><ref>[http://www.sarinform.ru/news/culture/24919 Под портретом Сталина разместили икону] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304194616/http://www.sarinform.ru/news/culture/24919 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. У разуменні дзяцей Табакоў і Матроскін — адна і тоя ж асоба, інакш як растлумачыць пытанні аб густах Матроскіна, адрасаваныя Алегу Табакову<ref>[http://www.sar.rodgor.ru/gazeta/26/teatr/612/ Кенгуру для Табакова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Прататып == Прататыпам ката Матроскіна стаў прыяцель Эдуарда Успенскага — Анатоль Тараскін, рэдактар кіначасопіса «Фіціль», які быў дамавітым, грунтоўным і разважлівым. Першапачаткова аўтар так і назваў ката — Тараскін, але Анатоль, даведаўшыся пра гэта, угаварыў гэтага не рабіць, баючыся карыкатурнасці<ref>Ольга Зайцева. [https://web.archive.org/web/20040705084923/http://olga3aitseva.narod.ru/uspenski.html У Эдуарда Успенского живут кусачие звери] (интервью), не позже июня 2004.</ref><ref>[http://www.tele.ru/stars/interview/eduard-uspenskiy-shapoklyak-ya-otchasti-spisal-s-sebya/ Эдуард Успенский: «Шапокляк я отчасти списал с себя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190927124348/http://www.tele.ru/stars/interview/eduard-uspenskiy-shapoklyak-ya-otchasti-spisal-s-sebya/ |date=27 верасня 2019 }} // Tele.ru, 27.12.2016.</ref>. Па прызнанні мастачкі-мультыплікатара, у трылогіі Уладзіміра Папова яна малявала Матроскіна з голасу Алега Табакова. == У культуры == Вобраз ката Матроскіна, як і іншых персанажаў з Прастаквашына, выкарыстоўваецца ў анекдотах. Як правіла, іх распавядаюць, імітуючы характэрную інтанацыю Алега Табакова. Пры гэтым самі анекдоты могуць мець непрыстойны характар і расказвацца людзьмі далёка не дзіцячага ўзросту<ref>[http://search.anekdot.ru/?query=%EF%F0%EE%F1%F2%EE%EA%E2%E0%F8%E8%ED%EE&rubrika=j anekdot.ru]</ref>. «Сіндромам ката Матроскіна» — дзе чаго купіць на зіму, каб дажыць да маладой травы, — называе Мікалай Алейнікаў няздольнасць звычайных людзей разабрацца ў якія наступілі пасля [[1991|1991 года]] новых палітыка-эканамічных адносінах<ref>{{Артыкул|год=1991|аўтар=Олейников Н|загаловак=Вакансия для моей соседки|выданне=Диалог|тып=Часопіс|выдавецтва=Изд-во [[ЦК КПСС]] «[[Праўда (выдавецтва)|Правда]]|нумар=10-12|старонкі=6}}</ref>. Важна адзначыць, што такая трактоўка была дадзена ў 1991 годзе, да таго як пабачылі свет больш познія творы простоквашинского цыклу, у якіх асобах здолеў даволі ўдала адаптавацца да новых рэалій. У лістападзе 2008 года ў горадзе [[Лухавіцы]] Маскоўскай вобласці адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка паштару Печкіну. Сярод персанажаў скульптурнай кампазіцыі прысутнічаюць Матроскін і Шарык. Бронзавая кампазіцыя вышынёй амаль у два метра ўсталяваная насупраць будынка мясцовай пошты. Аўтар помніка — Паліна Гарбунова. У жніўні 2015 года, у год 80-годдзя [[Алег Паўлавіч Табакоў|Алега Паўлавіча Табакова]], у [[Саратаў|Саратаве]] адкрылі помнік, другі фігурай якога стаў кот Матроскін<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2015/08/29/reg-pfo/pamiatnik-anons.html|title=В Саратове открыли памятник Табакову с котом Матроскиным|publisher=Российская газета|accessdate=2017-04-15}}</ref>. Аўтар — [[Скульптура|скульптар]] Андрэй Шчарбакоў. == У рэкламе == * Кот Матроскін намаляваны на этыкетках малочных прадуктаў «Прастаквашына» і з’яўляецца сімвалам брэнда<ref>[http://www.unimilk.ru/brands/index.wbp Бренды Юни-Милк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190313133605/http://unimilk.ru/brands/index.wbp |date=13 сакавіка 2019 }}</ref>. * Маюцца шматлікія выпадкі выкарыстання вобраза Матроскіна ў візуальнай рэкламе (паліграфія, грамадскі транспарт), не ўзгодненай з праваўладальнікам<ref>[http://www.newizv.ru/news/2005-10-07/33050/ За Матроскина ответишь. Эдуард Успенский опять хочет засудить бизнесменов за использование героев его книг в рекламе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080522200218/http://www.newizv.ru/news/2005-10-07/33050/ |date=22 мая 2008 }}</ref>. == У літаратуры для дзяцей == * У 2005 годзе выдавецтва «Церамок» выпусціла серыю кніг «Школа ката Матроскіна».<ref>[https://www.rulit.me/series/shkola-kota-matroskina Школа кота Матроскина: Новые книги]</ref>. * У 2010 годзе ў выдавецтве «Акадэмія развіцця» выйшлі кнігі «Азбука ката Матроскіна»<ref>[http://www.labirint.ru/books/238609/ Книга «Азбука Кота Матроскина» купить и читать | Лабиринт — Книги]</ref>, «Вучымся лічыць разам з Дзядзькам Фёдарам, Матроскіным і Шарыкам»<ref>[http://www.labirint.ru/books/238844/ Книга «Учимся считать вместе с Дядей Федором, Матроскиным и Шариком» купить и читать | Лабиринт — Книги]</ref>. == Гл. таксама == * [[Прастаквашына]] * [[Шарык]] * [[Паштальён Печкін]] * [[Дзядзька Фёдар]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.blackmile.ru/index.shtm?history/historyinterest/matroskin «Я яшчэ і вышываць магу, і на машынцы таксама…»]{{Недаступная спасылка}} (гісторыя стварэння персанажа) [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выдуманыя каты]] muif1vnu2t62q5iwtxpgfa3as1mib7z 0 539797 5193351 5015913 2026-09-05T14:39:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193351 wikitext text/x-wiki {{Філосаф |імя = Уладзіслаў Яўгенавіч Бугера |арыгінал імя = {{lang-ru|Владислав Евгеньевич Бугера}} |дата нараджэння = 24.1.1971 |месца нараджэння = [[Уфа]], [[Башкартастан]], [[Расія]], [[СССР]] |альма-матар = [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі]] |школа = [[Дыялектычны матэрыялізм]] |перыяд = Філасофія XXI стагоддзя |інтарэсы = [[Марксізм]], [[Эпістэмалогія]], [[Сацыяльная псіхалогія]], [[Паліталогія]], [[Эканоміка]] }} '''Уладзіслаў Яўгенавіч Бугера''' ([[Руская мова|руск.]]: Владислав Евгеньевич Бугера; нар. 24 студзеня 1971 года ва [[Уфа|Уфе]], [[Башкартастан]], [[Расія]]) - [[Расія|расійскі]] [[Эканоміка|эканаміст]] і [[філосаф]]; [[Украіна|ўкраінскі]] і [[Расія|расійскі]] [[Левыя (палітыка)|левы]] [[палітыка|палітычны]] [[Публіцыстыка|публіцыст]] і актывіст, [[Антыфашызм|антыфашыст]] і [[рэвалюцыя]]нер-анты[[Нацыяналізм|нацыяналіст]]; [[Доктар навук|доктар]] [[Філасофія|філасофскіх]] [[Навука|навук]]<ref>[https://web.archive.org/web/20181106171653/http://ufacity.info/history/day/129307.html Официальный сайт Администрации ГО г. Уфа РБ]</ref><ref>''Аюпов, Рашит'' Знаменитые уроженцы Уфы // газета «Вечерняя Уфа», №80 (13260), 05.10.2018, с. 6</ref> (2006). == Манаграфіі і артыкулы == * ''Бугера В. Е.'' [http://www.nietzsche.ru/look/xxc/politik/bugera-fenomen/ Ницшеанство как общественный феномен: его социальная сущность и роль : Социально-философское исследование]: диссертация … кандидата философских наук : 09.00.11. — Уфа, 2000. — 156 с. * ''Бугера В. Е.'' [http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/213165.html Отношения собственности и управления как необходимые формы человеческой деятельности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305130512/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/213165.html |date=5 сакавіка 2016 }}: Дис. … д-ра филос. наук: специальность 09.00.11 <Соц. философия> / Бугера Владислав Евгеньевич; Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. — М.: 2005. — 379 с. * ''Бугера В. Е.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/01/blog-post_30.html Социальная сущность и роль философии Ницше.] — Уфа: Изд-во АН Республики Башкортостан «Гилем», 2004. — (тираж 400 экз., ISBN 5-7501-0465-6); — М.: КомКнига, 2005 (тираж 500 экз., ISBN 5-484-00120-X); — М.: КомКнига, 2010 (изд. стереотипное, тираж 500 экз., ISBN 978-5-484-01062-2). * ''Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_1.pdf Собственность и управление: философско-экономические очерки.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304092844/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_1.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} — М.: Наука, 2003. — 344 с. Тираж 500 экз., ISBN 5-02-032777-8 * ''Бугера В. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/essence1.htm Сущность человека.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171202211506/http://www.dialog21.ru/biblio/essence1.htm |date=2 снежня 2017 }} — М.: Наука, 2005. — 300 с. (тираж 500 экз., ISBN 5-02-033820-6); — Saarbrücken: LAP Lambert Academic Publishing, 2011, ISBN 978-3-8465-0845-9 ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2011/09/blog-post_8438.html копия]) * Исторический материализм в XXI веке: необходимость обновления: Сборник статей / Сост. и ред. В. Е. Бугера. — М.: Компания Спутник+, 2005. Тираж 100 экз., ISBN 5-93406-924-1 * ''Бугера В. Е.'' Гл. 1, п. 5: Компьютеризация производственной деятельности как одна из необходимых предпосылок перехода к бесклассовому обществу. // Философские и прикладные вопросы методологии искусственного интеллекта. — М.: Машиностроение, 2009. — С. 71-79. Тираж 500 экз. ISBN 978-5-217-03453-6. * ''Бугера В.'' [http://dialog21.ru/biblio/Bugera_rodstvennye_dushy.htm Родственные души] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160730175126/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_rodstvennye_dushy.htm |date=30 ліпеня 2016 }} // «Истоки». — № 52 (560). — 26.12.2007. — С. 12. ([https://leftcom.wordpress.com/2011/08/29/родственные-души/ копия, озаглавленная «Достоевский и Дюма: родственные души»]) * ''Бугера В. Е.'' [http://bagsu.webservis.ru/Bugera.pdf Экономические причины войн XXI века] // Экономика и управление: научно-практический журнал. — 2008. — № 4. * ''Бугера В. Е.'' Введение в философский анализ отношений собственности и управления // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. — Уфа: АН РБ. — 2004. — Т. 9. — № 3. * ''Бугера В. Е., Шакиров И. А.'' О ценности сомнения в познании: современные аспекты старого вопроса // Философские науки. — 2007. — № 9. — С. 129—140. * ''Галлямова А. Р., Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Gallyamova/Gallyamova_1.pdf Развитие критического мышления студентов технических специальностей в процессе преподавания философии: социальное значение и методические аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304191351/http://www.ogbus.ru/authors/Gallyamova/Gallyamova_1.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} // [http://ogbus.ru/article/razvitie-kriticheskogo-myshleniya-studentov-texnicheskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii-socialnoe-znachenie-i-metodicheskie-aspekty/#more-1538 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170701060638/http://ogbus.ru/article/razvitie-kriticheskogo-myshleniya-studentov-texnicheskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii-socialnoe-znachenie-i-metodicheskie-aspekty/#more-1538 |date=1 ліпеня 2017 }} * ''Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_4.pdf Об одной актуальной проблеме оценки успеваемости студентов нефилософских специальностей в процессе преподавания им философии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304141825/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_4.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} // [http://ogbus.ru/article/ob-odnoj-aktualnoj-probleme-ocenki-uspevaemosti-studentov-nefilosofskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii/#more-1539 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170915005150/http://ogbus.ru/article/ob-odnoj-aktualnoj-probleme-ocenki-uspevaemosti-studentov-nefilosofskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii/#more-1539 |date=15 верасня 2017 }} * ''Бугера В. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_3rd_World_War.htm Экономические предпосылки третьего передела мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171130134027/http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_3rd_World_War.htm |date=30 лістапада 2017 }} // [http://ogbus.ru/article/ekonomicheskie-predposylki-tretego-peredela-mira/#more-1551 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170701035206/http://ogbus.ru/article/ekonomicheskie-predposylki-tretego-peredela-mira/#more-1551 |date=1 ліпеня 2017 }} ([http://ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_3.pdf копия1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091229095407/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_3.pdf |date=29 снежня 2009 }}, [http://prognoz.eurasian-defence.ru/?q=ekonomicheskie-predposylki-tretego копия2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211217121840/http://prognoz.eurasian-defence.ru/?q=ekonomicheskie-predposylki-tretego |date=17 снежня 2021 }}, [http://zerkalov.org.ua/node/6611 копия3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170829070605/http://zerkalov.org.ua/node/6611 |date=29 жніўня 2017 }}) * ''Бугера В. Е.'' Ошибка Норберта Винера, или как определить понятие «управления» // [http://www.reflexion.ru/Library/2009RPC.pdf Рефлексивные процессы и управление. Сборник материалов VII Международного симпозиума 15-16 октября 2009 г., Москва] / Под ред. В. Е. Лепского — М.: Когито-Центр, 2009. — С. 49-52. ISBN 978-5-89353-299-9 * ''Бугера В. Е., Гиндуллин Н. Ф., Кадырова Г. Ф.'' [https://web.archive.org/web/20140228045818/http://www.work.vegu.ru/vegu/vestnik/DocLib/%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B0,%20%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD,%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_11-16.pdf Что такое отношение собственности и почему этот вопрос имеет существенное значение для развития методологии исследования общественных отношений?] // Вестник ВЭГУ. — № 4 (66). — 2013. — С. 11-16. * ''Бугера В. Е., Кадырова Г. Ф.'' Индивидуальная и коллективная типология личности: этико-философские и правовые вопросы // Евразийский юридический журнал. — № 1 (80). — 2015. — С. 220—222. * ''Бугера В. Е., Гиндуллин Н. Ф.'' Украинский фашизм и ницшеанство // Евразийский юридический журнал. — № 7 (86). — 2015. — С. 333—334. * ''Бугера В. Е.'' О коллективистском будущем человечества // Проблема обоснования знания: сб. науч. статей, посвящ. 25-летию методологического семинара при факультете философии и социологии / отв. ред. А. Ф. Кудряшев. - Уфа: РИЦ БашГУ, 2017. - С. 17-23. ISBN 978-5-7477-4370-0 * ''Бугера В.'' Порфирий Иванов и его последователи // Советский пограничник. (Впослед. переимен. в «Пограничник Украины».) — 20 сентября 1991. — № 74. * ''Бугера В.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/01/blog-post_24.html Обыкновенный, заурядный фашизм] // Советский пограничник. — 1991. — № 85, 6 ноября. (Статья опубликована под псевдонимом «Герберт Эрнст»; за подписью автора переиздана в сборнике [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] наряду с несколькими другими, отображающими участие В. Бугеры в политической борьбе на Украине в начале 1990-х гг. Также опубликована ВКонтакте 24.01.2014 в Цитатнике Владислава Бугеры vk.com/vlad_bugera и в паблике журнала «Еретик» vk.com/eretiksamizdat .) * ''Бугера В.'' Наследники Штрассера // Интервзгляд-Inprecor. — 1993. — № 5. * ''Бугера В.'' [http://marxistparty.ru/marxist/1.shtml Смысл жизни сегодня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171108175719/http://marxistparty.ru/marxist/1.shtml |date=8 лістапада 2017 }} // Марксист. — 1993. — № 1. — С. 55-59. * ''Бугера В.'' [http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml Социал-фашизм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180308023600/http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml |date=8 сакавіка 2018 }} // Марксист. — 1994. — № 2. — С. 27-54 (переиздана в сборнике [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»]). * ''Бугера В.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/02/blog-post_5769.html Будет ли война между Россией и Украиной?] // Рабочая демократия. — 1994. — № 2 (17). (Статья опубликована под псевдонимом «Дмитро Зализняк»; за подписью автора переиздана в сборниках [http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ «Теория и практика коллективизма»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ |date=30 верасня 2020 }} и [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»]. Также опубликована ВКонтакте 02.03.2014 в Цитатнике Владислава Бугеры vk.com/vlad_bugera и в паблике журнала «Еретик» vk.com/eretiksamizdat .) * ''Wladislaw Bugera.'' Der Antisemitismus der «echten Internationalisten» // Direkte Aktion. — September 1994. * ''Бугера В.'' [http://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/99_3/esse.htm Компьютеризация как предпосылка социалистической революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813112701/https://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/99_3/esse.htm |date=13 жніўня 2020 }} // Альтернативы. — 1999. — № 3. * ''Бугера В.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_Russia_ucraina.htm Завтра война?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171229100343/http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_Russia_ucraina.htm |date=29 снежня 2017 }} // «Истоки». — № 37 (597). — 10.09.2008. — С. 9. * ''Бугера В.'' [http://levsd.ru/obrez/lsd-3.pdf Неужели всё-таки будет война между Россией и Украиной?] // ОБщественный РЕЗонанс. — 2009. — № 1(3). — С. 1, 3. * ''Бугера В.'' [http://antifa-union.ucoz.ru/_ld/0/1_af-5-f.pdf Экономические причины очередного империалистического передела мира и грядущих революций] // Антифашист. — 2009. — № 1 (5). — С. 3. * ''Vladislav Bugera.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/02/vladislav-bugera-obituary-for-stanislav.html Obituary for] [[Станіслаў Юр’евіч Маркелаў|Stanislav Markelov]] ([http://justicefornorthcaucasus.info/?p=1232515200 копия]) * ''Vladislav Bugera, Vladimir Sirotin and Peter Khrustalev.'' [http://www.solidarity-us.org/site/node/3124 Political Repression in Russia.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170826112556/https://www.solidarity-us.org/site/node/3124 |date=26 жніўня 2017 }} // Against The Current. — January-February 2011. — № 150. Публикацию статьи в переводе на испанский яз. см. [http://www.vientosur.info/spip.php?article5042 здесь]; источник, из которого статья была взята для перевода, см. [http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article19674 здесь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150622035319/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article19674 |date=22 чэрвеня 2015 }}. * ''Бугера В.'' [http://gubkin.info/interesting/122837-tezisy-o-sovremennoy-burzhuaznoy-demokratii.html Тезисы о современной буржуазной демократии] // Губкин-инфо, 06.11.2012. ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2012/10/blog-post_19.html копия]) * ''Vladislav Bugera.'' [http://stephenshenfield.net/themes/war-and-disarmament/165-war-in-ukraine-and-ethnic-identities The War in Ukraine and the Human Right to Free Play with Ethnic Identities.] 27 October 2014 // [http://stephenshenfield.net Сайт Стивена Шенфилда] * ''Vladislav Bugera.'' [http://www.stephenshenfield.net/places/russia/current-politics/168-moscow-kiev-and-the-west-european-far-right Moscow, Kiev, and the West European Far Right.] 17 April 2015 // [http://stephenshenfield.net Сайт Стивена Шенфилда] ([http://www.criticatac.ro/lefteast/moscow-kiev-and-the-w-e-far-right/ копия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150527015509/http://www.criticatac.ro/ |date=27 мая 2015 }} в издании [http://www.criticatac.ro/lefteast/ LeftEast] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191226090836/http://www.criticatac.ro/lefteast/ |date=26 снежня 2019 }} на сайте [http://www.criticatac.ro/ CriticAtac] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150527015509/http://www.criticatac.ro/ |date=27 мая 2015 }}) * ''Бугера В.'' [http://bugerave.wordpress.com/2017/10/02/критика-бритвы-оккама/ Критика «бритвы Оккама»] == Інтэрв'ю == * ''Байков Э. А.'' [http://dialog21.ru/biblio/Bugera_veliky_blef_XX_veka.htm «Великий блеф XX века?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304054018/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_veliky_blef_XX_veka.htm |date=4 сакавіка 2016 }} // «Истоки». — № 32 (488). — 9.08.2006. — С. 11. ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/02/xx.html копия]) ([https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php#4 на англ. яз., под заголовком ''THE GREAT BLUFF'']) * ''Моргунова, Елена'' [https://web.archive.org/web/20080218131255/http://www.poisknews.ru/2008/01/27/ljubov_po_vertikali.html «Любовь по вертикали» умеет ли коллективный разум поправить власть?] // «Поиск» — газета научного сообщества, № 4 (974), 25 января 2008 г. ([http://dialog21.ru/biblio/Bugera_lubov_po_vertikaly.htm копия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304070349/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_lubov_po_vertikaly.htm |date=4 сакавіка 2016 }}) ([https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php#3 на англ. яз., под заголовком ''THE RARITY OF LOVE'']) * ''Фьюче, Дмитрий'' [http://www.nietzsche.ru/project/meeting/bugera/ Встреча с Владиславом Бугерой] // Nietzsche.ru, 22.02.2004 * ''Stephen Shenfield'' My inteview with Vladislav Bugera: from Stephen’s introduction // The Libertarian Communist. [http://www.stephenshenfield.net/pdf/lib_com/Lib_Com_23.pdf Issue 23, Summer 2013.] — P. 20-23. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Александров Д.'' [http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml Расставим точки над новым «измом»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180310014918/http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml |date=10 сакавіка 2018 }} // Марксист. — 1995-96. — № 3-4. — С. 90-119. * ''Антонов В., Афанасьев В., Годин В., Лялин А.'' [http://books.google.ru/books?id=tg4hTYWNjxkC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Теория менеджмента: Учебник для вузов.] — СПб: «Питер», 2009. — 464 с. * ''Байков Э.'' [https://web.archive.org/web/20150923234458/http://www.eifgaz.ru/baykov1-e-09.htm Новая философская школа] // «Экономическая и философская газета» * ''Байков Э.'' О Дракуле и не только // [http://rubuki.com/books/gorizonty-nauki-bashkortostana Байков Э. А. Горизонты науки Башкортостана: Статьи, очерки, эссе.] — 2-е изд. — Уфа: ООО «ХАН», 2008. — С. 35-36. — ISBN 978-5-457-48560-0 * ''Белоногов Г.'' [http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2012_5-2_05.pdf Роль антропоцентрических элементов в философии русского космизма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140712052142/http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2012_5-2_05.pdf |date=12 ліпеня 2014 }} // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. - 2012. - №5(19), ч. 2. - С. 22-24. * ''Борисов И.'' Идеологическая топика иррационалистической философии конца XIX – середины XX века // Социально-гуманитарные знания. - 2013. - №2 - C. 87-102. * ''Демидов А.'' [http://lib.vsu.by/xmlui/bitstream/handle/123456789/5069/t11pub80.pdf?sequence=1&isAllowed=y Образ сверхчеловека в философии Ф. Ницше] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170218064700/http://lib.vsu.by/xmlui/bitstream/handle/123456789/5069/t11pub80.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=18 лютага 2017 }} // [http://elibrary.ru/item.asp?id=22266066 Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова». - 2011. - Т. 11. - С. 80-89.] * ''Завалько Г.'' Проблема соотношения морали и религии в истории философии. — М., КомКнига, 2006. — С. 195—197. ISBN 5-484-00553-1 * ''Здоров А.'' Государственный капитализм и модернизация Советского Союза: Марксистский анализ советского общества. 3-е стер. изд. — М., КомКнига, 2007. — С. 11-12. ISBN 978-5-484-00822-3 * [http://www.cprf.info/library/politolog/4209.shtml 5.3.7. «Независимые марксисты».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191225134356/http://cprf.info/library/politolog/4209.shtml |date=25 снежня 2019 }} // ''Коргунюк Ю. , Заславский С.'' Российская многопартийность: становление, функционирование, развитие. — М.: Фонд ИНДЕМ, 1996. * ''Кулакова Т.'' [http://www.vest-news.ru/article.php?id=6351 По примеру Ромео и Джульетты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150622064853/http://www.vest-news.ru/article.php?id=6351 |date=22 чэрвеня 2015 }} // «Весть», 21.02.2008. * ''Лезгин Н.'' [http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml Является ли Зюганов фашистом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180308023600/http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml |date=8 сакавіка 2018 }} // Марксист. — 1994. — № 2. — С. 55-57. * ''Ломов О.'' [http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml К вопросу о социал-фашизме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180310014918/http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml |date=10 сакавіка 2018 }} // Марксист. — 1995-96. — № 3-4. — С. 80-89. * ''Овруцкий А.'' Производство и потребление: диалектика взаимодействия // Философия хозяйства. — 2010. — № 3. — С. 238—247. * ''Смирнова В.'' [http://psychology.snauka.ru/2013/10/2494 Изъяны профессиональной сегрегации: гендерный аспект выбора специальности «акушерство и гинекология»] // Психология, социология и педагогика. - 2013. — №10. * ''Суслов М.'' [https://web.archive.org/web/20161009173620/http://do.gendocs.ru/docs/index-153023.html?page=9 Об анархизме наших дней. (Критический анализ программных документов РКРП).] — Пермь: б.и., 2004. — 166 с. * ''Тулупов В.'' [http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=2400&level1=main&level2=articles Системный взгляд на российское образование] // RELGA — научно-культурологический журнал. — № 8 [188]. - 01.06.2009 * ''Умланд А.'' [https://web.archive.org/web/20160304093437/http://www.ipiend.gov.ua/img/scholarly/file/nz_33_37.pdf Новые идеологические образования в современном русском антидемократизме: западные концепции, антизападные политические доктрины и постсоветский партийный спектр] // НАЦІОНАЛЬНА АКАДЕМІЯ НАУК УКРАЇНИ. ІНСТИТУТ ПОЛІТИЧНИХ ЕТНОНАЦІОНАЛЬНИХ ДОСЛІДЖЕНЬ ім. І.Ф. Кураса. НАУКОВІ ЗАПИСКИ. ВИПУСК 33. — Київ, 2007. * ''Умланд А.'' [http://magazines.russ.ru/nz/2003/5/umland.html Современные концепции фашизма в России и на Западе.] // Неприкосновенный запас. — 2003. — № 5 (31). * [http://system-of-knowledge.wikia.com/wiki/The_information_revolution_continued The information revolution continued] * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya Марксистская философия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160406033803/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya |date=6 красавіка 2016 }} // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т. 4. Л-О / гл. ред. М. Ильгамов. — Уфа: Башк. энцикл., 2008. ISBN 978-5-88185-068-5 * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich Бугера, Владислав Евгеньевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160406031247/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich |date=6 красавіка 2016 }} // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т. 7. Ф-Я, с дополнениями / гл. ред. М. Ильгамов. — Уфа: Башк. энцикл., 2011. ISBN 978-5-88185-075-3 * [http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2631-bugera-vladislav-evgenevich Бугера Владислав Евгеньевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405210213/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2631-bugera-vladislav-evgenevich |date=5 красавіка 2016 }} // Башҡорт энциклопедияһы. 7 томда. 1-се т. А-Б / баш мөхәр. М. Илһамов. — Өфө: Башҡ. энцикл., 2014. ISBN 978-5-88185-153-8 * [http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9282-marksistik-filosofiya Марксистик философия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160421092148/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9282-marksistik-filosofiya |date=21 красавіка 2016 }} // Башҡорт энциклопедияһы. 7 томда. 4-се т. М-Ө / баш мөхәр. М. Илһамов. — Өфө: Башҡ. энцикл., 2016. ISBN 978-5-88185-286-3 * Бугера Владислав Евгеньевич // Ученые России: Энциклопедия. Т. 4. — М.: «Академия Естествознания», 2008. ISBN 978-5-91327-028-3 * Бугера Владислав Евгеньевич // Ученые России: Энциклопедия. Т. 6. — М.: «Академия Естествознания», 2010. ISBN 978-5-91327-106-8 * Бугера Владислав Евгеньевич // Философы современной России. Энциклопедический словарь. 3-е изд. — М.: Изд. дом «Максимум»; СПб: Изд. дом «Міръ», 2015. ISBN 978-5-98846-117-3 == Спасылкі == * [http://bugerave.wordpress.com/ Официальный блог Владислава Бугеры] * ''В 1971 году в Уфе родился доктор философских наук, профессор кафедры философии гуманитарного факультета УГНТУ Владислав Евгеньевич Бугера.'' — Аюпов Р. [http://vechufa.ru/day/1135-24-yanvarya.html «День в истории»] // газета «Вечерняя Уфа», 24-01-2013 * [https://archive.today/20140225033316/http://philosophy.rusoil.net/default.aspx?link=96 Бугера Владислав Евгеньевич] // Официальный сайт кафедры философии УГНТУ * [http://rusoil.net/faculty/33 Страница кафедры философии на сайте УГНТУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191222032453/http://www.rusoil.net/faculty/33 |date=22 снежня 2019 }} * [http://libelli.ru Работы В. Бугеры на интернет-портале «Материалистическая диалектика»] * [https://web.archive.org/web/20170908112430/http://theory.red/lib/ Работы В. Бугеры в библиотеке сайта "Красная теория"] * [http://www.rideo.tv/bugera/ Бугера В. — Видео] * [https://bugerave.wordpress.com/category/аудио/ Бугера В. — Аудио] * [http://eretik-samizdat.blogspot.com Работы В. Бугеры в интернет-журнале «Еретик»] * [http://muss.su/lectors/bugera.htm О В. Бугере на сайте Молодежного университета современного социализма (МУСС)] * [http://avtonom.org/freenews/zachem-chelovechestvu-nuzhna-mirovaya-revolyuciya О политическом кредо В. Бугеры на сайте организации «Автономное действие»] * [http://www.left-dis.nl Работы В. Е. Бугеры на международном сайте «„Left Wing“ Communism — an infantile disorder?» (в разделе русскоязычных текстов)] * [http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ Теория и практика коллективизма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ |date=30 верасня 2020 }} ''Сборник'' * [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] ''Сборник'' * Shenfield, S. [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm Vladislav Bugera: Portrait of a Post-Marxist Thinker] // Johnson's Russia List Research & Analytical Supplement, No. 44, November 2008 * Колоколова Л. [http://www.bashinform.ru/news/172794/ Статьи учёных и журналистов Башкортостана публикует информационный бюллетень Джонсона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161009140332/http://www.bashinform.ru/news/172794/ |date=9 кастрычніка 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20100527154256/http://www.globalistika.ru/biblio/bajkov3.htm «Служить науке и обществу» Интервью Эдуарда Байкова] // «Истоки». — № 47. — 19.11.2008.) * [http://www.gorobzor.ru/news/novosti-kultury/radiostanciya-sputnik-107-fm-podvodit-itogi-goda-26-12-2008 Радиостанция «Спутник 107 FM» подводит итоги года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200929104648/https://gorobzor.ru/news/novosti-kultury/radiostanciya-sputnik-107-fm-podvodit-itogi-goda-26-12-2008 |date=29 верасня 2020 }} // Горобзор.ру, 26.12.2008 * Новопольцев И. [http://samlib.ru/i/i/ba.shtml Анархія (роман). Глава 14: Перекресток-2.] * [https://web.archive.org/web/20171220122848/http://livasprava.info/content/view/5265 О разоблачении аферы Олега Верника в воспоминаниях киевского полит. активиста Владимира Задираки] * [https://www.marxists.org/history/etol/newspape/atc/3124.html Marxists Internet Archive] * Schwartz S. [https://web.archive.org/web/20140301224911/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/016/156vsrut.asp Murder in Moscow] // The Weekly Standard, 23 February 2009 {{DEFAULTSORT:Бугера Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ва Уфе]] [[Катэгорыя:Эканамісты Расіі]] [[Катэгорыя:Філосафы Расіі]] [[Катэгорыя:Матэрыялісты]] [[Катэгорыя:Вучоныя XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Украіны]] [[Катэгорыя:Антыфашысты]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Украіны]] [[Катэгорыя:Сацыялісты Расіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Уфімскага дзяржаўнага нафтавага тэхнічнага ўніверсітэта]] rfz07jug5yxqootlkpz1olb7yfsmgwo 0 540690 5193445 4345108 2026-09-06T06:15:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193445 wikitext text/x-wiki '''Холдынг''' ('''Холдынгавая кампанія''', '''Холдынгавая арганізацыя''') ({{lang-en|holding}} — які валодае) — кампанія (прадпрыемства), якое выкарыстоўвае свой капітал на набыццё кантрольных пакетаў акцыяў іншых кампаній (пралпрыемстваў) для кіравання імі. Холдынгавая кампанія, як правіла, не вырабляе тавары ці паслугі самастойна; хутчэй, яго мэта складаецца ў тым, каб валодаць акцыямі іншых кампаній, каб сфарміраваць карпаратыўную групу. Холдынгавыя кампаніі дазваляюць знізіць рызыку для ўладальнікаў і могуць дазволіць кантраляваць цэлы шэраг розных кампаній. Зніжэнне кошту здзелак на рынку зліццяў і паглынанняў сведчыць аб зніжэнні памераў кампаній, уцягнутых ў працэс стварэння холдынгавых структур. У цяперашні час працэс стварэння холдынгаў, як спосаб інтэграцыі, характэрны не толькі для натуральных манаполій, стратэгічных галін і буйнога бізнесу, але і для сярэдняга і малога бізнэсу<ref>Шиткина, И. С. Холдинги: правовое регулирование и корпоративное управление: научно-практическое издание / И. С. Шиткина. — М.: Волтерс Клувер, 2006. — 615, [1] с. — С. 50. — ISBN 5-466-00148-1.</ref>. Гістарычна склалася, што холдынгавая кампанія з'яўляецца самай старой формай арганізацыі бізнесу і фарміравання груп прадпрыемстваў. == Беларусь == [[28 снежня]] [[2009]] г. прэзідэнт Беларусі [[А. Лукашэнка]] падпісаў Указ № 660 «Аб некаторых пытаннях стварэння і дзейнасці холдынгаў у Рэспубліке Беларусь», паводле якога кіраўнічая кампанія ўплывае на рашэнні даччыных прадпрыемстваў холдынга на падставе: * валодання 25 % і больш простых (звычайных) акцыяў (дзеляў у статутных фондах) даччыных кампаній холдынга; * кіравання дзейнасцю даччыных кампаній холдынга — унітарных прадпрыемстваў, заснаваных кіруючай кампаніяй холдынга або ў адносінах да якіх кіруючая кампанія холдынга набыла статус заснавальніка на іншых падставах, прадугледжаных заканадаўчымі актамі, а таксама ўстаноў, створаных кіруючай кампаніяй холдынга; * дамовы давернага кіравання 25 % і больш простых (звычайных) акцый (дзеляў у статутных фондах) даччыных кампаніяў холдынга. Паводле 3-га пункта Указа, ''«Холдынг лічыцца створаным і набывае статус холдынга з даты яго рэгістрацыі, якая ажыццяўляецца Міністэрствам эканомікі, якое вядзе Дзяржаўны рэестар холдынгаў»''. Паводле 12-га пункта, ''«Кіраўнічая кампанія холдынга мае права … утвараць цэнтралізаваны фонд за кошт адлічэнняў ад прыбытку ўдзельнікаў холдынга, які застаецца ў іх распараджэнні пасля выплаты падаткаў»''. [[1 красавіка]] [[2010]] г. першым холдынгам у Беларусі стаў «Белтэх Холдынг» [[Уладзімір Паўлавіч Пефціеў|Уладзіміра Пефціева]], які поруч з аднайменнай кіраўнічай кампаніяй улучаў ЗАТ «Белтэхэкспарт». [[4 красавіка]] [[2016]] г. на ўліку Дзяржаўнага рэестра холдынгаў Беларусі стаяла 100 холдынгаў<ref>[http://economy.gov.by/uploads/files/002553_942727_hl.pdf Пералiк холдынгаў Рэспублікі Беларусь // Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180404034837/http://economy.gov.by/uploads/files/002553_942727_hl.pdf |date=4 красавіка 2018 }} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Холдынгі]] [[Катэгорыя:Тыпы кампаній]] 15q8qviz66er141qc1n09l66nrejn6x 0 550543 5193459 4975882 2026-09-06T07:19:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193459 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Худыксваль |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Hudiksvalls kommun}} |Герб = Hudiksvall vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Худыксваль |Карта = Hudiksvall Municipality in Gävleborg County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Еўлебарг |Памер карты = 250px |Сталіца = [[Худыксваль]] |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Еўлебарг]] |Насельніцтва = 36 760 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 14,77 |Плошча = 2 744,58 |Сайт = http://www.Hudiksvall.se www.Hudiksvall.se |ISO = }} '''Камуна Худыксваль''' ({{lang-sv|Hudiksvalls kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Еўлебарг]] на ўзбярэжжы [[Батнічны заліў|Батнічнага заліва]]. Худыксваль 34-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Худыксваль]]. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 36 760 чалавек (па стане на верасень 2012 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=21 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Худыксваль за 1970-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1970|#0080E6|449||36 282}} {{bar pixel|1975|#0099FF|455||36 692}} {{bar pixel|1980|#0080E6|465||37 538}} {{bar pixel|1985|#0099FF|466||37 604}} {{bar pixel|1990|#0080E6|475||38 328}} {{bar pixel|1995|#0099FF|480||38 708}} {{bar pixel|2000|#0080E6|464||37 454}} {{bar pixel|2005|#0099FF|458||37 004}} {{bar pixel|2010|#0080E6|456||36 849}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуне падпарадкаваныя 13 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх: * [[Худыксваль]] (Hudiksvall) * Ігесунд (Iggesund) * Дэльсбу (Delsbo) * Энангер (Enånger) * Фрыгэсунд (Friggesund) * Серфарса (Sörforsa) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Hälsinglandsmuseum6.JPG|Музей<br/>(Худыксваль) Файл:Delsbo kyrka.jpg|Царква<br/>(Дэльсбу) Файл:Badstrand i Norra Sannäs.jpg|Пляж у Нора Санес Файл:Hogs kyrka runestone01.jpg|Рунічны камень </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *[http://www.Hudiksvall.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210506200225/http://www.hudiksvall.se/ |date=6 мая 2021 }} {{Еўлебарг}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Еўлебарг]] s53t88sycgv9399iaqpt23hk7mt2u7h 0 556122 5193449 5031567 2026-09-06T06:40:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193449 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Хоўрына}} {{Станцыя метро |Колер шрыфта = white |Колер шрыфта2 = |Колер = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|2}} |Колер2 = |Назва = Хоўрына |Лінія = {{MOSMETRO icon|2|text=1|style=color:white}} |Лінія2 = |Метрапалітэн = Маскоўскі метрапалітэн |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 55.878338 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 37.480793 |lon_min = |lon_sec = |Дата адкрыцця = 31 снежня [[2017]] года<ref name="open">{{Cite news|title=Как в Ховрино пришло метро / Новости города / Сайт Москвы|url=https://www.mos.ru/news/item/34549073/|work=Сайт Москвы|date=2017-12-31|accessdate=2017-12-31|language=ru}} {{Cite web |url=https://www.mos.ru/news/item/34549073/ |title=Архіўная копія |access-date=28 красавіка 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180102015220/https://www.mos.ru/news/item/34549073/ |archivedate=2 студзеня 2018 |url-status= }}</ref> |Дата закрыцця = |Праектная назва = «Вуліца Дыбенкі»<ref>Да 2013 года</ref> |Старыя назвы = |Праекты пераназвання = |Раён = [[Хоўрына (раён Масквы)|Хоўрына]] |Акруга = [[Паўночная адміністрацыйная акруга|ПнАА]] |Тып канструкцыі = [[Калонная станцыя мелкага залажэння|калонная двухпралётная мелкага залажэння]]<ref name="метрострой">{{cite web|url=http://www.rosmetrostroy.ru/hovrino.htm|title=Ховрино|author=Суриков А.|publisher=Метрострой|accessdate=2017-12-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180519171948/http://www.rosmetrostroy.ru/hovrino.htm|archivedate=19 мая 2018|url-status=dead}}</ref> |Глыбіня залажэння = 12<ref name="tass">{{cite web|url=http://tass.ru/info/4854003|title=Станция «Ховрино» Московского метрополитена. Досье|date=2017-12-31|website=tass.ru|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2018-01-12}}</ref>., 14<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=4iOkNUIttmI|title=Станция метро «Ховрино» обретает окончательный вид|date=2017-02-01|website=[[YouTube]]|publisher=Россия-24|accessdate=2017-12-28}}</ref> або 16<ref name="auto">{{cite web|url=https://stroi.mos.ru/news/miezhdunarodnyi-avtovokzal-v-khovrino-otkroietsia-v-2018-ghodu-khusnullin|title=Международный автовокзал в Ховрино откроется в 2018 году — Хуснуллин|author=Евгений Осипов|date=2017-11-25|website=stroi.mos.ru|publisher=Комплекс градостроительной политики и строительства города Москвы|accessdate=2017-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171126213043/https://stroi.mos.ru/news/miezhdunarodnyi-avtovokzal-v-khovrino-otkroietsia-v-2018-ghodu-khusnullin|archivedate=26 лістапада 2017|url-status=dead}}</ref> |Архітэктары платформы = Г. Ламаносаў<ref name="tass"/> |Лік платформаў = 1 |Тып платформы = астраўная |Форма платформы = |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = 12 |Будаўнічая арганізацыя = СГК-Аўтастрада ''(генпадрадчык)'' і<br>[[Мостатрэст|Мостаатрад-114]] ''(субпадрад)'' |Выхад да = [[Вуліца Дыбенкі (Масква)|Дыбенкі]], [[Зеленаграцкая вуліца (Масква)|Зеленаграцкая]], [[Узбярэжны праезд]] |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Наземны транспарт = [[Маскоўскі аўтобус|А]]: 65, 138, 188, 200, 400Э, 559, 673, 739, 745, 958, 344, 344да, 344З, 368 |Час адкрыцця = |Час закрыцця = |Тарыфная зона = |Код станцыі = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }}{{Замаскварэцкая лінія}} «'''Хоўрына'''» — станцыя [[Маскоўскі метрапалітэн|Маскоўскага метрапалітэна]], паўночная канечная [[Замаскварэцкая лінія|Замаскварэцкай лініі]]. Размешчана ў [[Хоўрына (раён Масквы)|аднайменным раёне]] ([[Паўночная адміністрацыйная акруга|ПнАА]]), па якім атрымала назву. Адкрыта 31 снежня [[2017]] года ў складзе пляцоўкі «[[Рачны вакзал (станцыя метро, Масква)|Рачны вакзал]]» — «Хоўрына». [[Калонная станцыя мелкага залажэння|Калонная двухпралётная станцыя мелкага залажэння]] з адной астраўной платформай. Увод станцыі мяркуецца ў два этапы — на першым была адкрыта сама станцыя, на другім адкрыюць усе выхады паўночнага вестыбюля і транспартна-перасадкавы вузел. == Назва == На стадыі праектавання і будаўніцтва аб'ект насіў назва «Вуліца Дыбенкі». 24 верасня 2013 года на пасяджэнні Урада Масквы станцыя атрымала цяперашнюю назву<ref>{{cite web|url=https://regnum.ru/news/realestate/1711470.html|title=Строящаяся станция метро «Ул. Дыбенко» переименована в «Ховрино» (Москва)|date=2013-09-24|website=regnum.ru|publisher=[[Regnum]]|accessdate=2017-12-28|archive-date=29 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171229112308/https://regnum.ru/news/realestate/1711470.html|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == === Раннія праекты === Падаўжэнне Горкаўскага радыуса ад станцыі метро «[[Сокал (станцыя метро)|Сокал]]» планавалася яшчэ ў [[1938]] годзе, калі ў складзе другой чаргі метрапалітэна была адкрыта яго першая пляцоўка. Праўда, тады не агадвалася адхіленне лініі ад [[Ленінградская шаша (Масква)|Ленінградскай шашы]], то бок планаваная пляцоўка ішла ўздоўж шашы да праектаванай станцыі «Хімкі». Агадвалася тры станцыі пасля «Сокала» — «Братцава», «Паўночны Рачны Вакзал» і «Хімкі». Станцыя «Хоўрына» не планавалася, бо вуліцы Дыбенкі яшчэ не існавала, а раён Хоўрына, дзе яна цяпер размяшчаецца, быў далёкім маскоўскім прыгарадам. У [[1947]] годзе былі пацверджаны планы 1938 года адносна падаўжэння Горкаўскага радыуса<ref>{{cite web |url=http://metro.molot.ru/hist_proj_3.shtml |title=Проектирование и первые очереди строительства |author=Лисов И. |publisher=metro.molot.ru |accessdate=2011-11-15 |archiveurl=https://www.webcitation.org/60v7IJ7ju?url=http://metro.molot.ru/hist_proj_3.shtml |archivedate=14 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. У планах [[1957]] года ўпершыню з'яўляецца станцыя пад назвай «Беламорская вуліца»<ref name="molot2">{{cite web |url=http://metro.molot.ru/hist_proj_4.shtml |title=Московский метрополитен хрущёвской эпохи |author=Лисов И. |publisher=metro.molot.ru |accessdate=2011-11-15 |archiveurl=https://www.webcitation.org/64z8NaoRQ?url=http://metro.molot.ru/hist_proj_4.shtml |archivedate=26 студзеня 2012 |url-status=live }}</ref>. Падаўжэнне далей «Беламорскай» не планавалася. У [[1959]] годзе [[Савет Міністраў СССР]] зацвердзіў план будаўніцтва ліній Маскоўскага метрапалітэна на сямігодку ([[1959]]—[[1965]])<ref name="molot2" />. Па ім Горкаўскі радыус планавалася завяршыць станцыяй «Рачны вакзал». У [[1964]] годзе Горкаўска-Замаскварэцкая лінія была падоўжана на поўнач з трыма станцыямі — «[[Войкаўская (станцыя метро)|Войкаўская]]», «[[Водны стадыён (станцыя метро)|Водны стадыён]]» і «Рачны вакзал»<ref name="mosmetro">{{cite web |url=http://old.mosmetro.ru/stations/zamoskvoretskaya/ |title=Замоскворецкая линия |publisher=Официальный сайт Московского метрополитена |accessdate=2012-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160628035149/http://old.mosmetro.ru/stations/zamoskvoretskaya/ |archivedate=28 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Па планах [[1970]] года планавалася ў перспектыве падоўжыць Замаскварэцкую лінію да [[Левабярэжная (платформа)|платформы «Левабярэжная»]]. У 1973 годзе з'явілася перспектыўная схема, на якой былі адзначаны станцыя «Вуліца Дыбенкі» і наступная за ёй «Левабярэжная»<ref>{{кніга|аўтар=Болбот Ю.К. и др. |частка=Столичный транспорт в Генеральном плане развития Москвы |спасылка частка= |загаловак=Знание: Новое в жизни, науке, технике. Серия Транспорт, 1973, № 4 |арыгінал= |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=М. |выдавецтва=Знание |год=1973 |том= |старонкі= |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж=}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://stroi.mos.ru/gallery/1046|title=Пусконаладочные работы на станции метро «Ховрино»|date=2017-12-24|website=stroi.mos.ru|publisher=Комплекс градостроительной политики и строительства города Москвы|accessdate=2017-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226022339/https://stroi.mos.ru/gallery/1046|archivedate=26 снежня 2017|url-status=dead}} * {{cite web|url=https://stroi.mos.ru/photo_lines/na-stantsii-mietro-khovrino-zakanchivaiutsia-otdielochnyie-raboty|title=Станция «Ховрино» Замоскворецкой линии метро готова на 95%|author=Ольга Зеневич|date=2017-08-28|website=stroi.mos.ru|publisher=Комплекс градостроительной политики и строительства города Москвы|accessdate=2017-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170828183638/https://stroi.mos.ru/photo_lines/na-stantsii-mietro-khovrino-zakanchivaiutsia-otdielochnyie-raboty|archivedate=28 жніўня 2017|url-status=dead}} [[Катэгорыя:Станцыі Маскоўскага метрапалітэна]] [[Катэгорыя:Хоўрына]] [[Катэгорыя:Калонныя станцыі мелкага залажэння]] b0gqkprz8gbwyiehjtkuv6m1tonv2na 0 567222 5193283 5016358 2026-09-05T12:35:46Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193283 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Электраэнергія''' ({{lang-el|ἤλεκτρον + ἐνέργεια}} — [[бурштын]] + дзеянне) — [[энергія]] [[Электрычны ток|электрычнага току]]. [[Пераменны ток]] найбольш прыдатны для яе атрымання. Выпрацоўваецца на [[электрастанцыя]]х. Перадаецца і размяркоўваецца між спажыўцамі з дапамогай [[Лінія электраперадачы|ліній электраперадачы]], [[падстанцыя|падстанцый]] і размеркавальных [[Электрычная сетка|электрычных сетак]]. У [[Тэхніка|тэхніцы]] і побыце тэрмін пашыраны для вызначэння колькасці энергіі, якая аддаецца электрастанцыяй або атрымліваецца з электрасеткі спажыўцом. [[Адзінка вымярэння]] ў [[Міжнародная сістэма СІ|міжнароднай сістэме]] — [[джоўль]]. Пазасістэмная адзінка — [[Кілават-гадзіна|кілават·гадзіна]] (3,6 млн джоўляў)<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Электраэнергія|загаловак=[[Беларуская энцыклапедыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2004|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Encyklapiedyji/Bielaruskaja_encyklapedyja/Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu 18. Кніга 1]|старонкі=95|старонак=472|серыя=|isbn=985-11-0295-4|тыраж=10 000}}</ref>. За 2016 г. сусветная вытворчасць электраэнергіі склала 24 816,4 [[Кілават-гадзіна|тэрават·гадзіна]], з якіх найбольш вырабілі (56,3 %): Кітай — 6142,5 тэрават·гадзіна (24,8 %), ЗША — 4350,8 тэрават·гадзіна (17,3 %), Індыя — 1400,8 тэрават·гадзіна (5,6 %), [[Расія]] — 1087,1 тэрават·гадзіна (4,4 %) і Японія — 999,6 тэрават·гадзіна (4 %). У Беларусі вырабілі 33,1 тэрават·гадзіна (0,1 %)<ref>{{Cite news|title=Статыстычны агляд сусветнай энергіі 2017 года|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/en/corporate/pdf/energy-economics/statistical-review-2017/bp-statistical-review-of-world-energy-2017-full-report.pdf|publisher=ТАА «Брытанская нафта»|lang=en|date=13 чэрвеня 2017|accessdate=28 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809003611/http://www.bp.com/content/dam/bp/en/corporate/pdf/energy-economics/statistical-review-2017/bp-statistical-review-of-world-energy-2017-full-report.pdf|archivedate=9 жніўня 2017|url-status=dead}}</ref>. == Беларусь == 25 лютага 2011 г. А.Лукашэнка падпісаў Указ № 72 «Аб некаторых пытаннях рэгулявання цэн у Рэспубліцы Беларусь», паводле Дадатку 1 да якога [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]] вызначае цэны на электразабеспячэнне (жылля) насельніцтва, [[Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусь]] (МАРГ Беларусі) — на электраэнергію ДВА «[[Белэнерга]]» для [[Юрыдычная асоба|юрыдычных асоб]] і [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальных прадпрымальнікаў]]<ref>{{Cite news|author=А.Лукашэнка|title=Указ прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 25 лютага 2011 г. № 72 «Аб некаторых пытаннях рэгулявання цэн у Рэспубліцы Беларусь»|url=http://www.pravo.by/document/?guid=3871&p0=P31100072|publisher=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|lang=ru|date=30 мая 2017|accessdate=27 жніўня 2017}}</ref>. 17 кастрычніка 2011 г. Савет міністраў Беларусі ўхваліў Пастанову № 1394 «Аб зацвярджэнні Правіл электраспажывання», паводле 237-га артыкула якіх: «Графік абмежавання содневага спажывання электрычнай энергіі пры нястачы [[паліва]] на генеравальных крыніцах мае прадугледжваць скарачэнне спажывання электрычнай энергіі на 25 % ад содневага выпуска электрычнай энергіі ўласным спажыўцам на дзень замеру ў снежні папярэдняга года з разбіўкай на 5 роўных чэргаў». Паводле 238-га артыкула, «Графік абмежавання спажывання электрычнай магутнасці выкарыстоўваецца пры нястачы электрычнай магутнасці ў [[Беларуская энергетычная сістэма|энергасістэме]] і складаецца на велічыню 30 % ад спажывання электрычнай магутнасці ў гадзіны найбольшых нагрузак на дзень замеру ў снежні папярэдняга года з разбіўкай абмяжоўванай магутнасці на 10 роўных чэргаў»<ref>{{Cite news|author=[[Міхаіл Мясніковіч]]|title=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 17 кастрычніка 2011 г. № 1394 «Аб зацвярджэнні Правіл электраспажывання»|url=http://www.pravo.by/document/?guid=3871&p0=C21101394|publisher=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|lang=ru|date=8 чэрвеня 2016|accessdate=27 жніўня 2017}}</ref>. У 2012 годзе расцэнка на электраэнергію ў Беларусі складала 13,71 [[цэнт]]а за 1 [[Кілават-гадзіна|кілават·гадзіну]], што было параўнальна з сярэднееўрапейскімі расцэнкамі для прамысловасці<ref>{{Артыкул|аўтар=[[БелТА]].|загаловак=У Беларусі створаныя заканадаўчыя ўмовы для прыходу замежнага капіталу ў сферу энергетыкі|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=97216|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=17 мая 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-05-17 92 (27207)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/97210/17may-1.indd.pdf 1], [http://old.zviazda.by/a2ttachments/97210/zv_20120517_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 30 снежня 2013 г. [[Савет міністраў Беларусі]] зацвердзіў Пастанову № 1166, паводле якой загадаў «Устанавіць для насельніцтва [[Субсідыя|субсідаваныя]] дзяржавай: … 1.2. расцэнкі на камунальныя паслугі ў наступных памерах: на электрычную энергію згодна з Дадаткам 2». 2-і пункт Пастановы загадваў у выпадку спажывання звыш нормаў, усталяваных аблвыканкамамі і Мінскім гарвыканкамам, «Устанавіць для насельніцтва [[Цана|цэны]] на камунальныя паслугі, якія забяспечваюць поўнае пакрыццё эканамічна абгрунтаваных выдаткаў на іх аказанне, згодна з Дадаткам 3»<ref>{{Cite news|author=Міхаіл Мясніковіч|title=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 30 снежня 2013 г. № 1166|url=http://minenergo.gov.by/dfiles/000608_79416__1166.pdf|выдавец=[[Міністэрства энэргетыкі Рэспублікі Беларусь]]|lang=ru|дата публікацыі=27 жніўня 2014|accessdate=27 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190711183337/http://minenergo.gov.by/dfiles/000608_79416__1166.pdf |archivedate=11 ліпеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. {| class="wikitable" |+ Пакрыццё насельніцтвам выдаткаў на электразабеспячэнне<ref>{{Cite news|title=Тарыфная палітыка|url=http://www.energo.by/sbyt/p81.htm|publisher=ДВА «[[Белэнерга]]»|lang=ru|date=2017|accessdate=27 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070713121529/http://www.energo.by/sbyt/p81.htm|archivedate=13 ліпеня 2007|url-status=dead}}</ref> |- !Год !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 |- !Узровень |37 % |32 % |53 % |82 % |75 % |83 % |} За 2016 г. ДВА «[[Белэнерга]]» адпусціла 28466,98 млн [[Кілават-гадзіна|кілават·гадзін]] электраэнергіі (2995 кВ·г на душу насельніцтва): 53,2 % прамысловасці; 24,3 % насельніцтву (жыллё); 14,8 % непрамысловым спажыўцам (вытворцам паслуг); 5,1 % [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]; 1 % гарадскому транспарту<ref>{{Cite news|title=Рынак электрычнай і цеплавой энергіі|url=http://www.energo.by/sbyt/p82.htm|publisher=ДВА «Белэнерга»|lang=ru|date=2017|accessdate=27 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070801041840/http://www.energo.by/sbyt/p82.htm|archivedate=1 жніўня 2007|url-status=dead}}</ref>. На 1 студзеня 2017 года ў Беларусі налічвалася 4 494 879 побытавых абанентаў электраэнергіі (47,3 % да [[насельніцтва Беларусі]]): 35 % у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і Мінску, 15 % у Гомельскай вобласці, 14 % у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], 13 % у Віцебскай, 12 % у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і 11 % у Магілёўскай вобласці<ref>{{Cite news|author=|title=Звесткі для побытавых спажыўцоў|url=http://www.energo.by/sbyt/p83_2.htm|publisher=ДВА «Белэнерга»|lang=ru|date=2017|accessdate=27 жніўня 2017}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 30 верасня 2016 г. [[Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусь|МАРГ Беларусі]] Загадам № 95 ухваліла «Дэкларацыю аб узроўні расцэнак на электраэнергію, адпусканую РУПамі электраэнергетыкі ДВА „Белэнерга“ для юрыдычных асоб і індывідуальных прадпрымальнікаў», паводле якой кілават-гадзіна стала каштаваць: прамысловым спажыўцам з далучанай магутнасцю ад 750 кіла[[вольт]]·[[ампер]] — 19,728 капейкі (10,36 цэнта), прамысловым спажыўцам з меншай далучанай магутнасцю і гарадскому (электрыфікаванаму) транспарту — 25,197 капейкі (13,23 цэнта); бюджэтным установам — 26,345 капейкі (13,84 цэнта), іншым непрамысловым спажыўцам (вытворцам паслуг) — 30,858 капейкі (16,21 цэнта); сельскім гаспадаркам — 19,184 капейкі (10,08 цэнта)<ref>{{Cite news|author=Сяргей Шабека|title=Звесткі пра ўзровень расцэнак на электраэнергію для юрыдычных асоб і індывідуальных прадпрымальнікаў|url=http://www.energo.by/e-services/tarifs-u/tarif-elektro-ur-lic.xlsx|publisher=ДВА «Белэнерга»|lang=ru|date=30 верасня 2016|accessdate=27 жніўня 2017}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 24 жніўня 2017 года Савет міністраў Беларусі зацвердзіў Пастанову № 641, паводле якой з 1 верасня 2017 г. расцэнка на электраэнергію для жылля, абсталяванага [[Электрапліта|электраплітой]], склала 10,94 [[Беларускі рубель|капейкі]] (5,6 цэнта) за кілават·гадзіну. Расцэнка паводле часу электраспажывання склала 21,89 капейкі (11,2 [[цэнт]]а) за кілават·гадзіну з 17:00 да 22:00 (час найбольшых нагрузак на электрасетку) і 7,64 капейкі (3,9 цэнта) — з 22:00 да 17:00 (час найменшых нагрузак)<ref>{{Cite news|author=|title=Тарыфы на ЖКП праіндэксуюць у Беларусі з 1 верасня|url=http://m.blr.belta.by/economics/view/taryfy-na-zhkp-praindeksujuts-u-belarusi-z-1-verasnja-61287-2017/|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|date=25 жніўня 2017|accessdate=27 жніўня 2017|archive-date=6 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906213057/http://m.blr.belta.by/economics/view/taryfy-na-zhkp-praindeksujuts-u-belarusi-z-1-verasnja-61287-2017|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Электрычнасць]] [[Катэгорыя:Электраэнергетыка]] [[Катэгорыя:Электратэхніка]] [[Катэгорыя:Электрамагнетызм]] 4qnbp8shytpk9em7ggc4xn0b2m9holo 0 569693 5193495 4831395 2026-09-06T08:33:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193495 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = Царква ў гонар Святой Ганны |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |Канфесія = праваслаўная |Епархія = Барысаўская |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = мураваны |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = 1998 |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1998 |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = |Сайт = |Commons = }} {{Значэнні|Царква Святой Ганны}} '''Царква ў гонар Святой Ганны''' — мураваны праваслаўны храм у [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|в. Дудзічы]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. З 2015 года ўваходзіць у [[2-я Пухавіцкая благачынная акруга|2-ую Пухавіцкую благачынную акругу]]<ref>{{Cite web |url=http://blagochin.by/istorija-blagochinija/ |title=Архіўная копія |access-date=30 снежня 2018 |archive-date=7 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107131824/http://blagochin.by/istorija-blagochinija/ |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Праваслаўная грамада храма святой справядлівай Ганны была створана на месцы спаленай падчас вайны [[Царква Пакрова Багародзіцы (Дудзічы)|Свята-Пакроўскай царквы]]. Гэта царква вядома як месца, дзе захоўвалася адна са святыняў Праваслаўнай Царквы ‒ цудадзейны абраз Боскай Маткі «Дудзікай». Цягам многіх гадоў на месцы згарэлага храма стаяў помнік у гонар загінулых падчас вайны ўраджэнцаў сяла, а ў [[1998]] годзе Патрыяршым Экзархам усяе Беларусі Высокаправялебнейшым Філарэтам было прынята пастанова пра адраджэнне тут прыходскага жыцця. <gallery> Дудзічы. Царква Святой Ганны 2.jpg Дудзічы. Царква Святой Ганны 3.jpg Дудзічы. Царква Святой Ганны 1.jpg </gallery> == Гл. таксама == * [[Храмы Пухавіцкага раёна]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://borisoveparhia.by/novosti-blagochiniy/7-avgusta-preosvyashhenneyshiy-veniamin-e.html/7 августа Преосвященнейший Вениамин, епископ Борисовский и Марьиногорский, совершил праздничное богослужение в храме святой праведной Анны в деревне Дудичи 2-го Пуховичского благочиния ]{{Недаступная спасылка}} -http://borisoveparhia.by/ [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Дудзічы]] [[Катэгорыя:Храмы Барысаўскай епархіі]] [[Катэгорыя:Храмы Святой Ганны]] qzzwhouyvvx8k574vyrjomuy86ft8vx 0 576736 5193393 4138637 2026-09-05T17:54:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193393 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Ворскла Палтава | Лагатып = Vorskla 2010 Logo Bord-Crimson.png | ПоўнаяНазва = {{lang-uk|ФК Ворскла Палтава}} | Мянушкі = | Горад = [[Палтава]], [[Украіна]] | Заснаваны = 5 студзеня [[1955]] | Стадыён = [[Ворскла (стадыён)|«Ворскла»]], [[Палтава]] | Умяшчальнасць = 24 795 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Украінская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] | Сезон = [[Украінская Прэм’ер-ліга 2021/2022|2021/22]] | Месца = 5 месца | сайт = [https://vorskla.com.ua/ vorskla.com.ua] |pattern_la1=|pattern_b1=_nikechallenge3w |pattern_ra1= |pattern_sh1=|pattern_so1=|leftarm1=ffffff|body1=ffffff|rightarm1=ffffff|shorts1=ffffff|socks1=ffffff | pattern_la2 = | pattern_b2 = _nikechallenge3g | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _nikevenom3gw | pattern_so2 = | leftarm2 = 008000 | body2 = 008000 | rightarm2 = 008000 | shorts2 = 008000 | socks2 = 008000 | pattern_la3 = _nga20a | pattern_b3 = _nga20a | pattern_ra3 = _nga20a | pattern_sh3 = _nga20a | pattern_so3 = _nga20along | leftarm3 = 171717 | body3 = 171717 | rightarm3 = 171717 | shorts3 = 171717 | socks3 = 171717 }} '''«Ворскла»''' ({{lang-uk|Футбольний Клуб Ворскла Полтава}}) — украінскі футбольны клуб з горада [[Палтава]]. == Гісторыя == Клуб заснаваны ў [[1955]] годзе. == Дасягненні == === СССР === * '''[[Кубак УССР па футболе]]''': ** '''Уладальнік (1):''' 1956 === Украіна === * '''Першая ліга''': ** '''Пераможца (1):''' 1995/1996 * '''[[Чэмпіянат Украіны па футболе|Чэмпіянат Украіны]]''': ** '''3-е месца (2):''' 1996/1997, 2017/2018 * '''[[Кубак Украіны па футболе|Кубак Украіны]]''': ** '''Уладальнік (1):''' 2008/2009 * '''[[Суперкубак Украіны па футболе|Суперкубак Украіны]]''': ** '''Фіналіст (1):''' 2009 == Спасылкі == * [https://vorskla.com.ua Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180928003321/https://vorskla.com.ua/ |date=28 верасня 2018 }} {{ref-uk}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Украінская Прэм’ер-Ліга}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Украіны|Ворскла Палтава]] [[Катэгорыя:ФК Ворскла Палтава| ]] 52f475qymqug3ic15n8hmw7goyesg68 0 577150 5193476 5172116 2026-09-06T08:16:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193476 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |Канфесія = праваслаўная |Епархія = Барысаўская |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = |Сайт = |Commons = Church of the Nativity of the Virgin Mary in Puchavičy }} '''Царква Нараджэння Божай Маці''' — храм у в. [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у [[1-я Пухавіцкая благачынная акруга|1-ую Пухавіцкую благачынную акругу]]<ref>{{Cite web |url=http://sobornevsky.by/blagochinie/istoriya-blagochiniya/ |title=Архіўная копія |access-date=31 снежня 2018 |archive-date=30 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330204519/http://sobornevsky.by/blagochinie/istoriya-blagochiniya/ |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == У [[1834]] тут была збудавана Багародзіцкая царква. У [[1879]] г. цэнтр праваслаўнага прыхода, які налічываў 1698 прыхаджан; царква мела 120 дзесяцін зямлі, у тым ліку ворыва — 39, лесу — 60, сенажаці — 21 дзесяцін; пры царкве было папячыцельства. У 1950 гадах царква была закрыта, часткова разбурана і пераабсталявана пад клуб. Пад канец 90-х праваслаўная грамада змагла вярнуць будынак храма (клуба) у сваё веданне. [[18 жніўня]] [[2015]] г. пасля завяршэння богаслужэння епіскап Веніямін заклаў у падмурак будучага храма камень і памятную грамату<ref>http://sobory.ru/article/?object=40918</ref><ref>http://www.gorka.by/?p=28433 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190614012911/http://www.gorka.by/?p=28433 |date=14 чэрвеня 2019 }}</ref>. <center><gallery widths="200" heights="200" caption="Царква на здымках" perrow="6"> Church of the Nativity of Virgin Mary in Pukhavichy 01.JPG Church of the Nativity of Virgin Mary in Pukhavichy 02.JPG Church of the Nativity of Virgin Mary in Pukhavichy 04.JPG Church of the Nativity of Virgin Mary in Pukhavichy 05.JPG Church of the Nativity of Virgin Mary in Pukhavichy 06.JPG Church of the Nativity of Virgin Mary in Pukhavichy 07.JPG Church of the Nativity of Virgin Mary in Pukhavichy 10.JPG </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Храмы Пухавіцкага раёна]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://sobornevsky.by/blagochinie/hram-rozhdestva-presvyatoj/ Царква Нараджэння Божай Маці ў Пухавічах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181031161210/http://sobornevsky.by/blagochinie/hram-rozhdestva-presvyatoj/ |date=31 кастрычніка 2018 }} — http://sobornevsky.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181102141654/http://sobornevsky.by/ |date=2 лістапада 2018 }} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Пухавічы (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Храмы Барысаўскай епархіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1834 годзе]] [[Катэгорыя:1834 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі]] 17r8fjpzmoexksy0fye0mq9ywv2iyaa 0 577675 5193338 5056520 2026-09-05T13:35:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193338 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Вавілаў}} {{Музыкант | Імя = | Подпіс = | Лога = | Выява = | Апісанне выявы = | Поўнае імя = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна = | Прафесіі = | Інструменты = | Жанры = | Псеўданімы = | Калектывы = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Узнагароды = | Сайт = }} '''Уладзі́мір Фё́даравіч Ваві́лаў''' ({{ДН|5|5|1925}}, [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]] — {{ДС|11|3|1973}}, [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[кампазітар]], [[гітарыст]]-[[Руская сяміструнная гітара|сяміструннік]] і [[лютня|лютніст]]<ref name="neva">{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/neva/2005/9/cev18.html|title=Страницы жизни Владимира Федоровича Вавилова|author=Сергей Севостьянов.|publisher=Сайт «Журнальный зал»|lang=ru|accessdate=2018-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/65aUNyCe4?url=http://magazines.russ.ru/neva/2005/9/cev18.html|archivedate=2012-02-20}}</ref>. Аўтар шматлікіх [[музыка|музычных]] [[містыфікацыя|містыфікацый]]. == Біяграфія == У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] служыў у войску, дэмабілізаваны па раненні. Скончыў ленінградскую {{нп5|Музычная школа імя Н. А. Рымскага-Корсакава|Музычную школу для дарослых імя Н. А. Рымскага-Корсакава|ru|Музыкальная школа имени Н. А. Римского-Корсакова}} па класе гітары П. І. Ісакава. Паралельна вывучаў тэорыю музыкі і кампазіцыю ў народным гуртку пры Саюзе кампазітараў у І. Г. Адмоні. У [[1949]] годзе разам са Львом Андронавым утварыў гітарны дуэт [[Руская сяміструнная гітара|сямі]]- і [[Класічная гітара|шасціструннай]] гітар. У іх рэпертуары былі «''Полька''» [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў|Рахманінава]] і «''Вальс''» {{нп5|Аўгуста Дзюран|Аўгусты Дзюран|fr|Auguste Durand}}, творы [[Эдвард Грыг|Грыга]], [[Клод Дэбюсі|Дэбюсі]], [[Ісак Альбеніс|Альбеніса]]. Таксама дуэт выконваў шматлікія рускія рамансы, у тым ліку і акампаніруючы вакалістам. Большая частка аранжыровак была зроблена самімі музы́камі. У [[1957]] годзе дуэт быў удастоены сярэбранага медаля на міжнародным конкурсе, арганізаваным у межах {{нп5|Сусветны фестываль моладзі і студэнтаў|Сусветнага фестывалю моладзі і студэнтаў|ru|Всемирный фестиваль молодёжи и студентов}} у [[Масква|Маскве]]<ref name="abc-guitar">{{cite web|url=http://abc-guitar.narod.ru/pages/v_vavilov.htm|title=Вавилов Владимир Фёдорович|publisher=Иллюстрированный биографический энциклопедический словарь: гитаристы и композиторы|accessdate=2018-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/65aUOmyqZ?url=http://abc-guitar.narod.ru/pages/v_vavilov.htm|archivedate=2012-02-20}}</ref>. У [[1970]] годзе запісаў [[Лютневая музыка XVI—XVII стагоддзяў|плытку лютневай музыкі]], прыпісанай розным аўтарам. Сярод твораў, запісаных на плытцы, была кампазіцыя «''Канцона і танец''», прыпісаная Вавілавым італьянскаму кампазітару {{нп5|Франчэска Канова да Мілана||ru|Канова да Милано, Франческо}}. Першая частка кампазіцыі «''Канцона і танец''», а менавіта «''канцона''», пазней стала музыкай вядомай песні на словы {{нп5|Анры Гіршавіч Валахонскі|Анры Валахонскага|ru|Волохонский, Анри Гиршевич}} «''{{нп5|Горад залаты|Рай|ru|Город золотой}}''» (вядомай таксама пад назвамі «''Горад залаты''» або «''Горад''»). Іншая кампазіцыя з той жа плыткі, «''[[Павана]] і [[гальярда]]''», аўтарам якой быў указаны {{нп5|Вінчэнца Галілеі||ru|Галилеи, Винченцо}}, стала мелодыяй іншай песні на словы Анры Валахонскага, «''Конь знёс каханага''». На думку даследчыкаў, сапраўдным аўтарам «''Канцоны''», «''{{нп5|Авэ Марыя (Вавілаў)|Авэ Марыі|ru|Ave Maria (Вавилов)}}''» (прыпісанай пазней [[Джуліа Качыні]]) і большасці іншых п’ес на плытцы быў сам Вавілаў<ref name="isra">{{cite web|url=http://www.israbard.net/israbard/pressview.php?press_id=1049809438|title=История одной Песни|author=Гейзель Зеев.|date=2005-02-15|lang=ru|accessdate=2018-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/65aUQ1dZh?url=http://www.israbard.net/israbard/pressview.php?press_id=1049809438|archivedate=2012-02-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musichildren.com/2009/02/ave-maria-caccini-by-vavilov.html|title=Аве Мария Каччини. By Vavilov|author=|date=2009-02-07|lang=ru|accessdate=2018-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/61C8js9de?url=http://www.musichildren.com/2009/02/ave-maria-caccini-by-vavilov.html|archivedate=2011-08-25}}</ref>. На пятым дзясятку Вавілаў захварэў на [[рак падстраўнікавай залозы]]. Была праведзена аперацыя, але захворванне зайшло занадта далёка, і [[11 сакавіка]] [[1973]] года ён памёр. Паніхіда адбылася ў {{нп5|Нікольскі марскі сабор|Нікольскім марскім саборы|ru|Никольский морской собор}}. Пахаваны на Гарадскіх могілках [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Паўлаўска]]. == Кампазітар == Толькі пасля смерці Вавілава адкрылася, што ён быў кампазітарам. Усе, хто складаў апісанні біяграфіі музы́кі, не засяроджвалі ўвагу на тым, што з [[1952]] года ён вывучаў тэорыю музыкі і кампазіцыю пад кіраўніцтвам кампазітара {{нп5|Іаган Грыгор’евіч Адмоні|Іагана Грыгор’евіча Адмоні|ru|Адмони, Иоганн Григорьевич}} ([[1906]]—[[1979]]). Пра гэта мала хто ведаў, бо гэтыя ўрокі не лічыліся спецыяльнай адукацыяй і ва ўмовах СССР не выглядалі дастатковымі для правоў на афіцыйную кампазітарскую дзейнасць. Адкрыцці пачаліся пасля даследавання тэкстаў і мелодый з грамплыткі «''[[Лютневая музыка XVI—XVII стагоддзяў]]''». Даследчыкі творчасці [[ватыкан]]скага лютніста {{нп5|Франчэска Канова да Мілана|Франчэска да Мілана|ru|Канова да Милано, Франческо}} не знайшлі ў каталогу твораў кампазітара ніводнага падобнага на тое, што выконваў Вавілаў. Вядома, што творы да Мілана ўнесены ў ватыканскія пратаколы, а спіс яго твораў быў абнародаваны. Яшчэ больш няяснага было з «''Ave Maria''» [[Джуліа Качыні]]. Стылістычны аналіз паказаў: «… септакорды па „залатой секвенцыі“, [[Сінкопа (музыка)|сінкопы]] ў басе, сёмая павышаная ступень у [[мінор]]ы, падвойная дамінанта… Такога ў прынцыпе не магло быць напісана 400 гадоў таму»<ref>{{cite web|url=http://gnti.ru/%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%92%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2/-SzcHWIzfHs|title=ГНТИ — Владимир Вавилов — Видеорепортажи из мира науки и техники|publisher=ГНТИ|accessdate=2018-11-10|archive-date=2 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402125741/http://gnti.ru/%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%92%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2/-SzcHWIzfHs|url-status=dead}}</ref>. Музыказнаўцы пацвердзілі немагчымасць стварэння гэтых кампазіцый ні ў XVI, ні ў XVII стагоддзі. Ноты лютневых кампазіцый, якія выконваў Вавілаў на плытцы, адсутнічаюць у архівах і музычных бібліятэках. Роспыты сваякоў і тых, хто блізка ведаў музы́ку, даказалі, што аўтарам гэтых твораў быў сам Уладзімір Вавілаў. Так стала вядома аб яшчэ адной грандыёзнай містыфікацыі ў галіне музыкі XX стагоддзя. Даследчык [[Зеэў Гейзель]] сцвярджаў: «Мне мой сябар {{нп5|Дзмітрый Ісакавіч Кімельфельд|Дзіма Кімельфельд|ru|Кимельфельд, Дмитрий Исаакович}}, а ён таксама вывучае аўтарскую песню, казаў, што Вавілаў шмат супрацоўнічаў з „{{нп5|Саюзмультфільм|Саюзмультфільмам|ru|Союзмультфильм}}“ і што ён шмат песень для розных мульцікаў напісаў, але што ў цітрах ніколі яго імя не ставілі. Але ніякіх пацверджанняў гэтаму мы пакуль не знайшлі. Аўтарства не павінна быць згублена»<ref>{{cite web|url=http://www.vppress.ru/stories/Ave-Maria-byla-napisana-v-SSSR-12739|title=«Ave Maria» была написана в СССР?|date=2015-10-12|publisher=Вечерний Петербург|lang=ru|accessdate=2018-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402160653/http://www.vppress.ru/stories/Ave-Maria-byla-napisana-v-SSSR-12739|archivedate=2 красавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. == Дыскаграфія == * «''[[Лютневая музыка XVI—XVII стагоддзяў]]''» ([[Мелодыя (фірма)|Мелодыя]], [[1968 год у гісторыі музыкі|1968]]) * «''[[Руская музыка для гітары]]''» ([[Мелодыя (фірма)|Мелодыя]], [[1985 год у гісторыі музыкі|1985]]) == Бібліяграфія == * У якасці аранжыроўшчыка Вавілаў прыняў удзел у выданні больш чым 20 выпускаў «''Альбома гітарыста''» пад рэдакцыяй А. А. Ашкеназі. Гэтыя публікацыі змяшчаюць вялікую колькасць містыфікацый Вавілава. * {{кніга|аўтар=Вавилов В.|загаловак=Начальный курс игры на семиструнной гитаре|выданне=10-е изд.|месца=[[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]|выдавецтва=Музыка|год=1989|старонак=78}} == Зноскі == {{Reflist|2}} <!--{{Ave Maria}}--> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Музыканты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Гітарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лютністы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Містыфікацыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку падстраўнікавай залозы]] {{DEFAULTSORT:Вавілаў Уладзімір Фёдаравіч}} gyyn2l4u71i0dth42j2jlu68kzhknz3 0 579912 5193523 5152118 2026-09-06T09:32:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193523 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Со}} {{Архітэктар |імя = Цзывай Со |арыгінал імя = Tszwai So<br>蘇子葳 |выява = Tszwai So.jpg |шырыня = 250px |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = |месца нараджэння = |месца смерці = |вучоба = |працаваў у гарадах = [[Лондан]], [[Слонім]] |стыль = |найважнейшыя пабудовы = [[Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа]] |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = }} '''Цзывай Со''' ({{lang-en|Tszwai So}}, {{lang-zh|蘇子葳}} (''Су Цзывэй''), нар. [[1981]]<ref>{{cite web |url=https://news.tut.by/culture/578800.html?crnd=83858 |title="Мінск — вялікі еўрапейскі горад 20-га стагоддзя". Архітэктар з Ганконга пра беларускую царкву ў Лондане |trans-title="Minsk is a great European city of the 20th century" - architect from Hong Kong about the Belarusian church in London |publisher=[[tut.by]] |author=Любоў Каспяровіч |date=30 студзеня 2018 г. |accessdate=1 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181112021543/https://news.tut.by/culture/578800.html?crnd=83858 |archivedate=12 лістапада 2018 |url-status=dead }}</ref>) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] архітэктар, аўтар праекта [[Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа|Цэрквы Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа]] ў [[Лондан]]е.<ref name=thetimes1>{{cite web |url=https://www.thetimes.co.uk/article/first-wooden-church-since-1666-is-set-to-shine-its-light-99xq3czbr |title=First wooden church since 1666 is set to shine its light |last=Morrison |first=Jonathan |date=17 снежня 2016 г. |website= |publisher=[[The Times]] |access-date=30 August 2017 |quote= }}</ref> == Біяграфія == Цзывай Со нарадзіўся ў [[КНР]] і вырас у [[Брытанскі Ганконг|Брытанскім Ганконгу]]. Вывучаў архітэктуру ва [[Універсітэт Ганконга|Універсітэце Ганконга]], які скончыў у 2003 годзе.<ref name=ribawolf>{{cite web |url=https://www.wolfson.cam.ac.uk/news/riba-2017-and-new-london-architecture-awards-wolfson-alumnus |title=RIBA 2017 and New London Architecture awards for Wolfson Alumnus |website=wolfson.cam.ac.uk |publisher=[[Каледж Вулфсана (Кембрыдж)]] |access-date=30 жніўня 2017 г. |quote= |archive-date=29 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129214931/https://www.wolfson.cam.ac.uk/news/riba-2017-and-new-london-architecture-awards-wolfson-alumnus |url-status=dead }}</ref> Пазней Со пераехаў у Вялікабрытанію, дзе скончыў магістратуру па спецыяльнасці «Гісторыя будаўніцтва» ў [[Каледж Вулфсана (Кембрыдж)|Каледжы Вулфсана]] [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэта]].<ref name=ribawolf/> У 2011 годзе ён стаў адным з заснавальнікаў архітэктурнага бюро Spheron Architects, з офісамі ў [[Лондан]]е і [[Акра|Акры]]. Сярод кліентаў агенцтва — [[Архідыяцэзія Вэстмінстэра|Рымска-каталіцкая архідыяцэзія Вэстмінстэра]], [[Святы Прастол]], [[Лонданскі ўніверсітэт каралевы Марыі]] і іншыя.<ref name=spheron>{{cite web |url=http://spheronarchitects.co.uk/about-us/ |title=Spheron Architects > about us |website=spheronarchitects.co.uk |publisher=Spheron Architects, афіцыйны сайт |access-date=30 жніўня 2017 г. |quote= }}</ref> == Кар’ера == === Архітэктура === ==== Беларуская царква ў Лондане ==== [[Файл:Church of St Cyril of Turau and All the Patron Saints of the Belarusian People (2016-11-24).jpg|thumb|right| [[Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа|Беларуская царква]] ў [[Лондан]]е]] {{Main|Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа}} Со атрымаў міжнароднае прызнанне за праект Беларускай царквы ў Лондане, выкананы па заказе Святога Прастола. Будаўніцтва было завершана ў 2017 годзе. Беларускі храм стаў першай драўлянай царквой, пабудаванай у [[Лондан]]е пасля пасля [[Вялікі лонданскі пажар|Вялікага пажару 1666 г.]]<ref name=thetimes1/> Царква атрымала мноства брытанскіх архітэктурных узнагарод і шырокае прызнанне з боку прафесійнай супольнасці, у тым ліку [[Каралеўская акадэмія мастацтваў|Каралеўскай акадэміі мастацтваў]],<ref>{{cite web |url=https://www.architectsjournal.co.uk/news/morgan-and-ash-named-among-winners-of-new-london-awards/10021420.article |title=Morgan and Ash named among winners of New London Awards |website=architectsjournal.co.uk |publisher=Architects' Journal |access-date=11 November 2018 |quote= }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.royalacademy.org.uk/article/10-buildings-to-see-at-open-house |title=10 buildings to see at Open House London 2017 |website=royalacademy.org.uk |publisher=[[Каралеўская акадэмія мастацтваў]] |access-date=11 November 2018 |quote= |archive-date=12 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112034854/https://www.royalacademy.org.uk/article/10-buildings-to-see-at-open-house |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://architizer.com/blog/inspiration/collections/new-catholicism/ |title=Building Faith: 10 Catholic Churches Designed to Uplift and Inspire |website=architizer.com |publisher=[[Architizer]] |access-date=11 November 2018 |quote= }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.archdaily.com/891601/best-small-chapel-architecture-design |title=Best Small Chapel Architecture & Design |website=archdaily.com |publisher=[[ArchDaily]] |access-date=11 November 2018 |quote= }}</ref> і намінавана на Прэмію Еўрапейскага Саюза імя Міса ван дэр Роэ.<ref name=vanderroe>{{cite web |url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/belorusskaya_memorialnaya_chasovnya_v_londone_nominirovana_na_premiyu_imeni_misa_van_der_roe_2019/ |title=Беларуская мемарыяльная капліца ў Лондане намінавана на прэмію імя Міса ван дэр Роэ - 2019 |website=tvr.by |publisher=[[Белтэлерадыёкампанія]] |date=10 лістапада 2018 г. |quote= }}</ref> ==== An Echo in Time, Бельгія ==== У сакавіку 2018 года міжнароднае журы прызнала праект Цзывая Со пад назвай «An Echo in Time» пераможцам конкурсу праектаў першага агульнаеўрапейскага мемарыяла памяці ахвяр таталітарных рэжымаў XX стагоддзя. Узвядзенне мемарыяла плануецца ў [[Брусель|Бруселі]], [[Бельгія]]. Конкурс быў арганізаваны [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]]. У склад журы ўваходзілі, сярод іншых [[Норман Фостэр]] і [[Цібар Наўрачыч]].<ref>{{cite web |url=https://www.memoryandconscience.eu/2018/04/25/presentation-of-winners-of-platforms-competition-for-a-proposal-of-a-pan-european-memorial-for-the-victims-of-totalitarianism-in-brussels/ |title=Presentation of Winners of Platform’s Competition for a Proposal of a Pan-European Memorial for the Victims of Totalitarianism in Brussels |website=memoryandconscience.eu |publisher="Еўрапейская платформа памяці і сумлення" |access-date=11 November 2018 |quote= }}</ref> ==== Слонімская сінагога ==== {{main|Слонімская сінагога}} У жніўня 2018 года [[Беларускае тэлебачанне]] паведаміла, што Цзывай Со сумесна з брытанскім Фондам яўрэйскай спадчыны і сям’ёй тэлевядучай [[Наташа Каплінскі|Наташы Каплінскі]] працуе над праектам рэстаўрацыі [[Слонімская сінагога|сінагогі]] ў [[Слонім]]е, [[Беларусь]], адкуль паходізць сям’я Каплінскі.<ref>{{cite web |url=https://www.tvr.by/news/kultura/britanskiy_arkhitektor_nameren_pomoch_v_vosstanovlenii_slonimskoy_sinagogi_/ |title=Брытанскі архітэктар мае намер дапамагчы ў аднаўленні слонімскай сінагогі |date=26 жніўня 2018 г. |publisher=[[Белтэлерадыёкампанія]] |access-date=11 November 2018 |quote= }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.tvr.by/videogallery/poznavatelnye/sila-very/sila-very-31-08-2018/ |title=Сіла веры |date=31 жніўня 2018 г. |publisher=[[Белтэлерадыёкампанія]] |access-date=11 лістапада 2018 г. |quote= }}</ref> === Карціны === У 2018 годзе малюнкі Цзывая Со, якія сталі асновай праекта «An Echo in Time», занялі першае месца на міжнародным конкурсе малюнкаў часопіса Каралеўскага інстытута брытанскіх архітэктараў (RIBA Journal).<ref>{{cite web |url=https://www.ribaj.com/eyeline/eyeline-winners-2018 |title=Eye Line 2018: the winners |website=ribaj.com |publisher=RIBA Journal |date=31 июля 2018 г. |quote= }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ribaj.com/culture/pure-joy-culture-opener-hugh-pearman-eyeline-avr-london |title=Eye Line postbag is pure joy |author=Hugh Pearman |website=ribaj.com |publisher=[[RIBA Journal]] |access-date=11 November 2018 |quote= }}</ref> Малюнкі Цзывая Со выстаўляліся ў Каралеўскім інстытуце брытанскіх архітэктараў у Лондане ў жніўні-верасні 2018 г., а затым у [[Ліверпул]]е.<ref>{{cite web |url=https://www.arct.cam.ac.uk/news/tszwai-so-2013-eye-line-2018-winner |title=Tszwai So — Eye Line 2018 winner |website=arct.cam.ac.uk |publisher=[[Кембрыджскі ўніверсітэт]], факультэт архітэктуры |access-date=11 November 2018 |quote= |archive-date=12 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112021637/https://www.arct.cam.ac.uk/news/tszwai-so-2013-eye-line-2018-winner |url-status=dead }}</ref> == Навуковая і грамадская дзейнасць == Цзывай Со выкладае ў [[Вэстмінстэрскі ўніверсітэт|Вэстмінстэрскім універсітэце]]<ref>{{cite web |url=http://www.architecturefoundation.org.uk/schools/design/architecture-memory/ |title=Architecture & Memory |website=architecturefoundation.org.uk |publisher=The Architecture Foundation |access-date=11 November 2018 |accessdate=1 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181112021437/http://www.architecturefoundation.org.uk/schools/design/architecture-memory/ |archivedate=12 лістапада 2018 |url-status=dead }}</ref> і з’яўляецца аўтарам навуковых артыкулаў пра [[беларускае народнае дойлідства]] і брытанскую [[Віктарыянская архітэктура|віктарыянскую архітэктуру]].<ref>{{cite web |url=https://www.ribaj.com/intelligence/re-embodying-memories |title=Re-embodying memories: The architectural joys of Belarusian churches and how to conserve with limited resources raised questions of our fundamental relationships with objects |last=So |first=Tszwai |date=27 марта 2017 г. |website=ribaj.com |publisher=RIBA Journal |quote= }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ribaj.com/culture/rising-stars-tszwai-so-george-truefitt-architectural-association-victorian |title=An unsung quest for authenticity: George Truefitt was one of the founding fathers of the AA and 33 of his buildings remain protected. So why have so few people heard of him? |last=So |first=Tszwai |date=10 мая 2017 г. |website=ribaj.com |publisher=RIBA Journal |access-date=30 August 2017 |quote= }}</ref> Ён член наглядальнага савета Heritage Trust Network,<ref>{{cite web |url=http://www.heritagetrustnetwork.org.uk/about-us/trustees-and-staff/tszwai-so/ |title=Tszwai So, Trustee |website=heritagetrustnetwork.org.uk |access-date=30 August 2017 |accessdate=1 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190104021931/http://www.heritagetrustnetwork.org.uk/about-us/trustees-and-staff/tszwai-so/ |archivedate=4 студзеня 2019 |url-status=dead }}</ref> дабрачыннай арганізацыі, якая займаецца захаваннем [[Архітэктура Вялікабрытаніі|брытанскай архітэктурнай спадчыны]]. == Узнагароды і прэміі == [[Файл:Tszwai So Young Church Architect of 2017.jpg|thumb|right|Цзывай Со на ўручэнні прэміі «Young Church Architect or Surveyor of the Year»]] Цзывай Со і яго бюро з’яўляюцца намінантамі і лаўрэатамі шэрагу архітэктурных прэмій. У 2016 годзе Со атрымаў прыз часопіса Каралеўскага інстытута брытанскіх архітэктараў (RIBA Journal) як «узыходная зорка брытанскай архітэктуры». У 2017 годзе ён атрымаў званне найлепшага брытанскага архітэктара ва ўзросце да 40 гадоў ад [[Амерыканскі інстытут архітэктараў|Амерыканскага інстытута архітэктараў]].<ref>{{cite web |url=https://www.ribaj.com/intelligence/tszwai-so |title=Rising Stars: Tszwai So |last= |first= |date= |website=ribaj.com |publisher=RIBA Journal |access-date=30 August 2017 |quote= }}</ref> У кастрычніку 2017 г. З атрымаў прэмію фонду National Churches Trust як найлепшы малады царкоўны архітэктар года.<ref>{{cite web|url=https://www.nationalchurchestrust.org/2017-architecture-awards/young-church-architect-year|title=Young Church Architect or Surveyor of the Year|year=2017|publisher=National Churches Trust|accessdate=29 October 2017}}</ref> У лістападзе 2018 г. было абвешчана пра тое, што [[Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа|Беларуская царква ў Лондане]] намінавана на Прэмію Еўрапейскага Саюза ў вобласці сучаснай архітэктуры (Прэмію імя Міса ван дэр Роэ).<ref name=vanderroe/> У 2025 годзе Цзывай Со ўганараваны [[Медаль «За плённую працу на карысць Беларусі»|Медалём «За плённую працу на карысць Беларусі»]] разам з іншымі замежнікамі, адзначанымі за ўнёсак у развіццё дэмакратыі, падтрымку беларусаў і прасоўванне беларускай культуры ў свеце<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belaruscabinet.org/archiu/2026/06/05/160234-Bielarus_maje_siabrou_pa_usim.html|title=Беларусь мае сяброў па ўсім свеце|website=belaruscabinet.org|access-date=2026-06-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/362476|title=Аб'яднаны пераходны кабінет узнагародзіў медалямі Паліну Шарэнду-Панасюк, Марыю Зайцаву і Цзывая Со|website=Наша Ніва|date=2025-02-25|access-date=2026-06-07}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://news.tut.by/society/366756.html У Лондане з’явіцца беларуская царква памяці ахвяраў Чарнобыля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190104072837/https://news.tut.by/society/366756.html |date=4 студзеня 2019 }} // [[tut.by]]. 19 верасня 2013 г. * [http://zviazda.by/be/news/20170728/1501256424-chamu-belaruskaya-carkva-stala-ulyubyonym-budynkam-londancau Чаму беларуская царква стала ўлюбёным будынкам лонданцаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831040906/http://zviazda.by/be/news/20170728/1501256424-chamu-belaruskaya-carkva-stala-ulyubyonym-budynkam-londancau |date=31 жніўня 2017 }} // «Звязда». 29 ліпеня 2017 г. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кембрыджскага ўніверсітэта]] 3jnxce821tddjlhm7j93lk0nqgutvfs 0 580027 5193417 3964742 2026-09-05T23:44:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193417 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ермакоў}} {{Ваенны дзеяч |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1937]]—[[1943]] |званне = {{СССР, Лейтэнант}} |род войскаў = [[стралковыя войскі]] |камандаваў = |часць = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} }} '''Фрол Андрэевіч Ермакоў''' (15 жніўня 1915, вёска Жукава, [[Калужская губерня]] — 20 кастрычніка 1943 г., вёска [[Бывалькі]], [[Гомельская вобласць]]) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], камандзір роты 1281-га стралковага палка (60-я стралковая дывізія, 18-ы стралковы корпус, [[65-я армія (СССР)|65-я армія]], [[Цэнтральны фронт]]), [[лейтэнант]]. [[Герой Савецкага Саюза]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 жніўня 1915 года ў вёсцы Жукава (цяпер — Ульянаўскага раёна [[Калужская вобласць|Калужскай вобласці]]; па іншых дадзеных — у вёсцы Несцераўка Новасергіеўскага раёна [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]]<ref>[http://kraeved.opck.org/zemlaki/geroi_ss/e/ermakov.php Ермаков Фрол Андреевич (1915—1943)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181230200930/http://kraeved.opck.org/zemlaki/geroi_ss/e/ermakov.php |date=30 снежня 2018 }}.</ref>) у сям’і [[Сялянства|селяніна]]. [[Рускія|Рускі]]. Атрымаў пачатковую адукацыю. Працаваў на [[Торф|торфараспрацоўцы]], затым на цагляным заводзе ў горадзе [[Струніна]] [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай вобласці]]. У [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] з 1937 года. У 1938 годзе скончыў палкавую школу, у 1941 г. — курсы ўдасканалення каманднага складу. Малодшым лейтэнантам праходзіў службу ў запасным стралковым палку. У дзеючую армію накіраваны ў маі 1942 года. Ваяваў на [[Бранскі фронт|Бранскім]], [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходнім]] і Цэнтральным франтах. Удзельнічаў у баях у раёне [[Бялёў (горад)|Бялёва]] ([[Тульская вобласць]]), [[Арол (горад)|Арла]] і [[Сеўск|Севска]] ([[Бранская вобласць]]), [[Курская бітва|Курскай бітве]]. У пачатку 1943 года [[лейтэнант]] Ермакоў быў прызначаны камандзірам 1-й роты 1-га стралковага батальёна 1281-га стралковага палка 60-й стралковай дывізіі. Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|ВКП(б)]]/КПСС з 1943 года. Асабліва вызначыўся ў баях за [[Дняпро]]. Камандзір роты [[лейтэнант]] Ермакоў у ноч на 18 кастрычніка 1943 года адным з першых у дывізіі пераадолеў са сваім падраздзяленнем Дняпро і, нягледзячы на ўпартае супраціўленне праціўніка, накіраваўся наперад, захапіў паўночную ўскраіну вёскі [[Бывалькі]] і замацаваўся на занятым рубяжы. На працягу 19 і 20 кастрычніка рота адбіла тры контратакі ворага і ўтрымала пазіцыі да падыходу асноўных сіл, нанёсшы суперніку істотныя страты. 20 кастрычніка 1943 года пры адбіцці варожай атакі колькасцю каля батальёна лейтэнант Ермакоў загінуў. Пахаваны ў [[брацкая магіла|брацкай магіле]] у вёсцы Бывалькі [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] Гомельскай вобласці). == Памяць == * У горадзе Струнино і ў вёсцы Бывалькі яго імем названыя вуліцы. * Імя Героя насіла піянерская дружына школы вёскі Бывалькі. == Узнагароды == * Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад 30 кастрычніка 1943 года за мужнасць, адвагу і гераізм, праяўленыя ў барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі, лейтэнанту Ермакову Фролу Андрэевічу пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. * Узнагароджаны ордэнам Леніна. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга:Героі Савецкага Саюза|1}} * Поленков К. А. Калужане — Герои Советского Союза / К. А. Поленков, Н. А. Хромиенков. — Калуга: Книжное издательство, 1963. — 402 с. == Спасылкі == * {{warheroes|id=12898}} * [https://web.archive.org/web/20141129091420/http://www.vladregion.info/people/vladimirskaya-entsiklopediya-zemlyaki/geroi-sovetskogo-soyuza-i-sotstruda/ermakov-frol-andree Ермаков Фрол Андреевич]. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ермакоў Фрол Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лоеўскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калужскай вобласці]] byztoq3sncnrrj4cl0dccdcjzridakv 0 595773 5193354 5002276 2026-09-05T14:58:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193354 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Умберта Нобіле''' ({{lang-it|Umberto Nobile}}; {{ДН|21|1|1885}}, Лаура, [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўства Італія]] — {{ДС|30|7|1978}}, {{МС|Рым||}}, [[Італія]]) — італьянскі будаўнік [[Дырыжабль|дырыжабляў]], даследчык [[Арктыка|Арктыкі]], генерал. == Біяграфія == Вучыўся ва [[Неапалітанскі ўніверсітэт імя Федэрыка II|ўніверсітэце Неапаля]], дзе вывучаў электратэхніку і інжынерную справу. У 1908 годзе маладога спецыяліста прынялі на працу ў генеральную інспекцыю чыгунак, дзе ён займаўся электрыфікацыяй абсталявання. У 1911 годзе італьянскае ваеннае міністэрства аб’явіла конкурс на паступленне ў паветраплавальную вучэльню — Нобіле аказаўся ў ліку тых, хто прайшоў адбор. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён атрымаў прызначэнне на авіязавод у Рыме, дзе будаваліся паветраплавальныя апараты для ВМФ Італіі. У 1923—1924 гадах пабудаваў дырыжабль N-1 — «Нарвегія» («Norge»), які ў канцы 1925 года быў прададзены Італіяй нарвежскаму аэраклубу для здзяйснення арктычнага палёту праз [[Паўночны полюс]]. [[Руаль Амундсен|Амундсен]] стаў кіраўніком экспедыцыі, а Нобіле — камандзірам паветранага судна. Пасля палёту Нобіле вярнуўся ў Італію героем і быў усяляк аблашчаны [[Беніта Мусаліні]], канструктара зрабілі генералам. Для новага палёту, на гэты раз пад сцягам Італіі, быў падрыхтаваны дырыжабль N-4, які атрымаў назву «Італія». 24 мая 1928 года дырыжабль дасягнуў Паўночнага полюса, але на зваротным шляху (25 мая) праз моцны сустрэчны вецер і абледзяненне пацярпеў катастрофу каля [[Шпіцберген]]а — з 16 чалавек экіпажа двое загінулі, шэсць прапалі без вестак, васьмярым удалося вярнуцца на радзіму. У сакавіку 1929 года дзяржаўная камісія прызнала Нобіле асноўным вінаватым у катастрофе. Як генерал ВПС, ён быў змушаны падаць у адстаўку. А ў 1931 годзе ён пакінуў Італію. На працягу наступных пяці гадоў канструктар працаваў у СССР, дзе ствараў лятальныя апараты на прадпрыемстве «Дырыжаблебуд» у падмаскоўным [[Даўгапрудны|Даўгапрудным]]. Пад яго кіраўніцтвам былі арганізаваны канструктарскія работы, будаўніцтва вялікага элінга, а таксама выпушчаны дырыжаблі «СССР-В5» і «СССР-В6». Потым ён перабраўся ў ЗША, дзе выкладаў аэранаўтыку. І толькі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі рэжым Мусаліні быў адменены, Умберта Нобіле змог вярнуцца на радзіму. З яго знялі ўсе абвінавачванні, вярнулі генеральскае званне. Канструктар заняўся выкладчыцкай дзейнасцю ва ўніверсітэце Неапаля, дзе калісьці вучыўся сам<ref>[https://bigenc.ru/c/nobile-umberto-3bab4d БРЭ. Нобиле Умберто] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250619131601/https://bigenc.ru/c/nobile-umberto-3bab4d |date=19 чэрвеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/7458487 Жизнь и трагедия Умберто Нобиле]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://aif.ru/society/history/kapitan_uhodit_pervym_glavnyy_greh_umberto_nobile Главный грех Умберто Нобиле]{{ref-ru}}</ref>. == Узнагароды == * [[Ваенны ордэн Італіі|Савойскі ваенны ордэн]], 1926 год * [[Залаты медаль Кангрэса ЗША]], 1928 год * [[Ордэн «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»]], 1966 год == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нобіле Умберта}} [[Катэгорыя:Постаці авіяцыі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Італіі]] [[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]] ikf9n333ts4friky5qwu0r8w3pld5d7 0 600605 5193464 5153861 2026-09-06T07:53:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193464 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = Пасёлак гарадскога тыпу |беларуская назва = Хіславічы |арыгінальная назва = |герб = |сцяг = |lat_deg = 54 |lat_min = 11 |lat_sec = |lon_deg = 32 |lon_min = 9 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(4440)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = 310 |памер карты рэгіёна = 310 |памер карты раёна = 310 |рэгіён = Смаленская вобласць |рэгіён у табліцы = Смаленская вобласць |від раёна = Муніцыпальны раён |раён = Хіславіцкі раён |раён у табліцы = Хіславіцкі раён{{!}}Хіславіцкі |від паселішча = Гарадское паселішча |паселішча = Хіславіцкае гарадское паселішча |паселішча ў табліцы = Хіславіцкае гарадское паселішча{{!}}Хіславіцкае |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1526 |ранейшыя імёны = Хатславічы, Хаславічы |статус з = 1965 |плошча = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |паштовы індэкс = 216620 |тэлефонны код = 48140 |лічбавы ідэнтыфікатар = 66252551 |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://admin.smolensk.ru/~hislav/ }} '''Хісла́вічы''' ({{lang-ru|Хиславичи}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Расія|Расіі]], на рацэ [[Сож]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Хіславіцкі раён|Хіславіцкага раёна]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]. Насельніцтва на 2016 год — 3772 чалавекі. Знаходзяцца за 70 км на поўдзень ад [[Смаленск]]а, за 35 км на паўднёвы захад ад чыгуначнай станцыі [[Пачынак]] (лінія Смаленск — [[Рослаўль]]). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Першы пісьмовы ўпамін пра Хіславічы (''Хотславичи'') датуецца 1450 годам{{sfn|ЭнцВКЛ|2010}} сярод пацверджаных вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам]] выслуг князя Андрэя Порхаўскага ў мсціслаўскага князя [[Лугвен Альгердавіч|Лугвена (Сямёна)]]. Як сяло, цэнтр воласці, размешчанай паміж Крычавам і Мсціславам, Хаславічы ўпамінаюцца ў разгранічэннях з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]] 1523 года — пачатку [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Хаславічы сталі цэнтрам нягродавага староства [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага ваяводства]]. У 1620 годзе паселішча перайшло ў валоданне Салтыковых. У 1685 годзе хаслаўскім старостам быў Міхал [[Цеханавецкія|Цеханавецкі]]. Старостам хаслаўскім таксама быў яго сын Крыштаф Францыск Цеханавецкі (?—1718)<ref>{{кніга|аўтар = Uruski Seweryn|частка = |загаловак = Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. T.2 (Bron-Czeko)|мова = pl|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Gebethner i Wolff|год = 1905|том = |старонкі = 295|старонак = 404|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = }}</ref>. У XVIII ст. Салтыковы збудавалі тут царкву і сядзібу з паркам. Пад 1710 годам Хаславічы ўпамінаюцца як [[мястэчка]] з царквой Святых Барыса і Глеба, уладанне Крыштафа Цеханавецкага. У 1719 годзе з мястэчка выплачвалася чопавае ў памеры 800 злотых (адно з найбольшых у Мсціслаўскім ваяводстве). 13 лютага 1754 года кароль і вялікі князь [[Аўгуст Сас]] прызначыў апошняга старосту хаславіцкага — Яна Цеханавецкага<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/324 324].</ref>. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) Хаславічы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1773 годзе расійская імператрыца [[Кацярына II]] падаравала Хаславіцкае староства таемнаму саветніку Сяргею Мацвеевічу Казміну. Паводле рэвізскай сказкі 1778 года, у мястэчку было 2 планіравальныя цэнтры: стары — Замак, і новы — забудаваны з усіх бакоў Рынак, ад якога адыходзілі вуліцы Мсціслаўская, Смаленская, Лызкова, Чавуская, Козараўская і Падалянская{{sfn|ЭнцВКЛ|2010}}. У 1783—1785 гадах у Хаславічах было 143 будынкі; жылі ганчары, кавалі, слесары, краўцы, шаўцы, кушняры, кухары, сталары<ref>Мяцельскі А. Мястэчкі Мсціслаўскага ваяводства XVI—XVIII стст. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мінск, 2008. № 23.</ref>. У 1784 мястэчка ўвайшло ў склад [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. На 1880 год у Хіславічах было 617 драўляных (171 хрысціянскі і 446 іўдзейскіх) і 1 мураваны дом, дзейнічалі цэрквы Святых Барыса і Глеба (захавалася і дзейнічае) і Святой Кацярыны (згарэла ў 1949 годзе), а таксама 8 іўдзейскіх малітоўных школ, працавалі народнае вучылішча, сельская бальніца, гарбарны завод і бровар. На 1910 год у мястэчку было 603 будынкі, з іх 3 мураваныя; працавалі валасная і мяшчанская ўправы, паштова-тэлеграфны аддзел, пазыкова-ашчаднай і пажарнай таварыствы. === Найноўшы час === [[25 сакавіка]] [[1918]] года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Хіславічы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езду КП(б) Беларусі]] яны ўвайшлі ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала мястэчка разам з іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] годзе нягледзячы на перавагу [[беларусы|беларускага насельніцтва]] Хіславічы не вярнулі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]<ref>[[Алег Трусаў|Тручаў А.]] [http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/trusau_01.htm Як мяняліся нашы межы ў XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408011556/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/trusau_01.htm |date=8 красавіка 2009 }} // «Наша Слова» № 32 (820) 22 жніўня 2007 г.</ref> і перавялі ў [[Рослаўскі павет]] [[РСФСР]]. У [[1928]] годзе Хіславічы сталі цэнтрам [[Хіславіцкі раён|раёна]], у 1935 годзе — атрымалі афіцыйны статус [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 16 ліпеня 1941 да 26 верасня 1943 года мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У 1963—1965 гадах Хіславічы ўваходзілі ў склад [[Манастыршчынскі раён|Манастыршчынскага раёна]]. == Насельніцтва == * '''XVIII стагоддзе''': 1783—1785 гады — 770 чал.{{sfn|ЭнцВКЛ|2010}} * '''XIX стагоддзе''': 1861 год — 3408 чал.; 1880 год — 4361 чал. (2095 муж. і 2266 жан.), з іх 739 праваслаўных і 3642 іўдзеі * '''XX стагоддзе''': 1910 год — 6894 чал., з іх шляхты і службоўцаў — 10, духоўнага стану — 7, купцоў — 30, мяшчан — 5947, сялян — 886, іншых — 14; 1931 год — 3158 чал.; 1959 год — 3785 чал.; 1970 год — 3682 чал.; 1979 год — 4451 чал.; 1989 год — 5013 чал.; * '''XXI стагоддзе''': 2002 год — 4617 чал.; 2007 год — 4399 чал.; 2009 год — 4342 чал.; 2012 год — 3982 чал.; 2013 год — 3862 чал.; 2014 год — 3763 чал.; 2015 год — 3755 чал.; 2016 год — 3772 чал.; 2024 год — 3095 чал. == Інфраструктура == У Хіславічах працуюць сярэдняя і мастацкая школы, бальніца, 2 бібліятэкі, кінатэатр. == Забудова == У Хіславічах у розны час існавалі вуліцы Мсціслаўская, Замкавая<ref>[http://hislav.admin-smolensk.ru/istoricheskaya-spravka/ Историческая справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170712083726/http://hislav.admin-smolensk.ru/istoricheskaya-spravka/ |date=12 ліпеня 2017 }}, Хаславіцкі раён</ref>, Козараўская, Лызкова, Падалянская, Смаленская і Чавуская. == Эканоміка == Ільнозавод, цагельня, прадпрыемствы харчовай прамысловасці. == Славутасці == * Гарадзішча ([[12 стагоддзе|XII]]—[[13 стагоддзе|XIII]] стагоддзі) * Сядзіба Салтыковых (XIX—XX стагоддзі) * Царква Святых Барыса і Глеба (1880) === Страчаная спадчына === * Царква Святой Кацярыны == Асобы == * [[Сямён Зімніцкі]] (1873—1927) — тэрапэўт, прафесар Казанскага ўніверсітэта * [[Аляксандр Карэў]] (1899—1975) — тэатральны дзеяч, рэжысёр і педагог * [[Давід Абрамавіч Кудравіцкі]] (1919—1943) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Неса Абрамаўна Ізраіцель]] (нар. [[1924]]) — беларускі вучоны ў галіне мікрабіялогіі. * [[Юрый Міхалёў]] (нар. 1938) — біёлаг == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=3|старонкі=412|артыкул=Хіславічы|аўтар=[[Андрэй Мяцельскі|Мяцельскі А.]]}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} * Смоленская область: Энциклопедия в 2 т. / Редкол.: Г. С. Меркин (отв. ред.) и др. Т. 2: А—Я. — Смоленск: СПГУ, 2003. — 624 с. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * {{radzima2|hislavichy}} {{Хіславіцкі раён}} {{Смаленская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Смаленскай вобласці]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Мсціслаўскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хіславіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1526 годзе]] a4u6lp1rwu31u5p3hr2kf1adjulkfpn 0 611066 5193462 4324688 2026-09-06T07:51:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193462 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі | арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}} | выява = | шырыня = 230px | подпіс = | герб = RU COA Dembovetski XVI, 32.jpg | шырыня герба = 80px | подпіс герба = Герб Аляксандра Дамбавецкага | тытул = | пасада = Сенатар [[Урадаўствуючы сенат|Урадаўствуючага сената]] | перыядначатак = 12 верасня 1893 | перыядканчатак = 1917 | папярэднік = | пераемнік = | манарх = [[Аляксандр III]]<br>[[Мікалай II]] | пасада_2 = [[Магілёўская губерня|Магілёўскі губернатар]] | перыядначатак_2 = 30 сакавіка 1872 | перыядканчатак_2 = 30 жніўня 1893 | папярэднік_2 = [[Васіль Дзмітрыевіч Дунін-Баркоўскі|Васіль Дунін-Баркоўскі]] | пераемнік_2 = [[Дзмітрый Мікалаевіч Мартынаў|Дзмітрый Мартынаў]] | манарх_2 = [[Аляксандр II]]<br>[[Аляксандр III]] | дата нараджэння = {{ДН|13|3|1840}} | месца нараджэння = [[Вільня]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|5|3|1920}} | месца смерці = [[Петраград]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] | месца пахавання = [[Аляксандра-Неўская лаўра]] | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|РСФСР}} | нацыянальнасць = | бацька = | маці = | жонка = Марыя Аляксандраўна Грын | дзеці = Пётр, Уладзімір, Аляксей, Вера, Наталля, Вольга | партыя = | адукацыя = [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскі імператарскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра]] | навуковая ступень = [[Кандыдат (ступень)|кандыдат навук]] | веравызнанне = [[Праваслаўе|праваслаўе]] | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Аляксандра Неўскага|1910}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 2 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Белага арла, Расійская імперыя}} {{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 1 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Святога Станіслава 1 ступені}} {{!!}} {{Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»}} {{!!}} {{Медаль У памяць каранацыі Імператара Мікалая II}} {{!!}} {{Медаль У памяць 300-годдзя валадарання дома Раманавых}} {{!}}} }} '''Алякса́ндр Станісла́вавіч Дамбаве́цкі''' (таксама сустракаецца напісанне '''Дэмбаве́цкі'''; {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}}; {{ДН|13|3|1840}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|5|3|1920}}, [[Петраград]])&nbsp;— расійскі [[дзяржаўны дзеяч]], [[краязнавец]], [[камергер]], [[сапраўдны тайны саветнік]], [[Магілёўская губерня|магілёўскі губернатар]] у 1872—1893 гадах, сенатар [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]]. Ініцыятар і рэдактар выдання фундаментальнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні…]]». Ганаровы грамадзянін [[Магілёў|Магілёва]] (1894). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Афіцыйныя і падрабязныя звесткі пра месца нараджэння, бацькоў, дзіцячыя і юнацкія гады Аляксандра Дамбавецкага ў дарэвалюцыйных крыніцах практычна не захаваліся. У афіцыйным фармулярным спісе аб службе пазначана толькі, што ён паходзіў «з [[Дваранства|дваран]]» і быў [[Праваслаўе|праваслаўнага]] веравызнання. Пры гэтым адзначалася, што ні ён сам, ні яго бацькі не мелі ўласнага радавога маёнтка, што магло сведчыць пра атрыманне дваранства праз адукацыю і выслугу<ref name="krupa">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/dambavecki/уладальнік_маёнтка_бердаўка_аляксандр_дамбавецкі.html|title=Уладальнік маёнтка Бердаўка Аляксандр Дамбавецкі|author=Крупа А. Л.|publisher=Лідскі летапісец № 29-30 / pawet.net|date=2008-02-02|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У пазнейшых дакументах перыяду 1918 года сам А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўказваў месцам свайго нараджэння [[Вільня|Вільню]]<ref name="nn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/403751|title=У Магілёве адкрылі шыльду губернатару Дэмбавецкаму. Дату смерці яму напісалі на гады ранейшую за спробу ўцячы з Савецкай Расіі|author=Раўбіч Ф.|publisher=Наша Ніва|date=2026-09-03|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Беларускі літаратуразнавец і пісьменнік [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў лічылі, што Аляксандр Дамбавецкі мог з'яўляцца пазашлюбным сынам расійскага імператара [[Аляксандр II|Аляксандра ІІ]]. На карысць гэтай гіпотэзы сведчаць імклівая кар'ера, пратэкцыя ў вышэйшых колах і тое, што пры адсутнасці знатных бацькоў ён хутка здолеў дасягнуць найвышэйшых кіраўнічых пасад у імперыі<ref name="min">{{cite web|url=https://mogilev.in/news/13293/|title=Полтора века тому назад его направили возрождать Могилевскую губернию. Сегодня Дембовецкому открыли памятную доску|publisher=Mogilev.in|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Герб роду Дамбавецкіх, які ўяўляў сабой чырвоны шчыт з сярэбраным крыжам, увянчаны дваранскім каранаваным шлемам з буйвалавымі рогамі і [[Ліктарскі пук|ліктарскім пуком]], быў зацверджаны дэпартаментам геральдыкі [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] яшчэ 16 сакавіка 1859 года і ўнесены ў першую частку шляхецкай радаводнай кнігі на падставе пастаноў Валынскага дваранскага сходу<ref name="sid2016">{{cite web|url=https://csgpb.by/Mogilev_v_pechati/?p=4934|title=Герб Александра Дембоцкого|author=Сидоренко Б.|publisher=Могилевская правда|date=2016-07-28|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Атрымаўшы, верагодна, добрую хатнюю адукацыю і скончыўшы гімназію, Аляксандр Дамбавецкі ў 1860 годзе (па іншых дадзеных — у 1859 годзе<ref name="nlb">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132180|title=Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|publisher=База даных «Вучоныя Беларусі» Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>) скончыў [[гістарычны факультэт Кіеўскага імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] са ступенню [[Кандыдат навук|кандыдата навук]]<ref name="krupa"/>. === Пачатак кар'еры === 1 чэрвеня 1860 года ён быў прыняты на дзяржаўную службу ў Гаспадарчы дэпартамент [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] (МУС), а ўжо ў снежні атрымаў свой першы чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]. У сакавіку 1862 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў канцылярыю Рыжскага ваеннага [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскага]], [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] і [[Курляндская губерня|Курляндскага]] генерал-губернатара. Там ён заняў пасаду сакратара гаспадарчага аддзялення, а таксама некаторы час выконваў абавязкі кіраўніка паліцэйскага ўпраўлення канцылярыі, займаючыся пытаннямі размеркавання пенсій і падаткаабкладання<ref name="nlb"/>. У маі 1863 года яму быў нададзены чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага дарадцы]], а ў чэрвені таго ж года&nbsp;— [[Калежскі асэсар|калежскага асэсара]]. У 1864 годзе ён быў афіцыйна прылічаны да Міністэрства ўнутраных спраў, а з 1865 года прызначаны чыноўнікам асобых даручэнняў пры міністэрстве. У [[Прыбалтыйскі край|Прыбалтыйскім краі]] ён актыўна працаваў членам-справаводам у камісіях па пераўтварэнні судаводства, рэфармаванні гарадскога кіравання ў [[Рыга|Рызе]] і змяненні сялянскіх палажэнняў. Адначасова з 1866 года ён з'яўляўся галоўным папячыцелем Грабеншчыкоўскіх багадзельняў і рыжскіх [[стараабрадцы|стараабрадцаў]]. Увосень 1866 года адбылося чарговае павышэнне: А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў [[Санкт-Пецярбург]] на пасаду сакратара пры галоўным начальніку [[Трэцяе аддзяленне Уласнай Я. І. В. канцылярыі|ІІІ Аддзялення]] Уласнай Яго Імператарскай Вялікасці Канцылярыі. У 1868 годзе ён атрымаў чын [[Стацкі саветнік|стацкага дарадцы]], а ў сакавіку 1870 года быў удастоены высокага прыдворнага звання [[Камергер|камергера]]. У 1871 годзе ў складзе світы шэфа жандараў ён суправаджаў імператара Аляксандра ІІ падчас яго падарожжа па [[Волга|Волзе]], [[Каўказ]]у і [[Крым]]у<ref name="krupa"/>. Паралельна са службовым ростам, у 1868 годзе А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі набыў маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] ў [[Лідскі павет|Лідскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Раней гэты маёнтак быў канфіскаваны ўладамі ў мясцовага двараніна В. Захватовіча за ўдзел у нацыянальна-вызваленчым [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]. Зрабіўшыся буйным землеўласнікам, у сакавіку 1872 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў абраны ганаровым міравым суддзёй Лідскай судова-міравой акругі<ref name="krupa"/>. === На пасадзе магілёўскага губернатара === 30 сакавіка 1872 года ва ўзросце 32 гадоў Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны губернатарам [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] з вытворчасцю ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія дарадцы]]. Падчас высокай аўдыенцыі перад ад'ездам у [[Магілёў]] імператар Аляксандр ІІ даў яму прамы наказ<ref name="krupa"/>: {{цытата|Магілёўская губерня даўно ўжо знаходзіцца ў разладжаным стане; зрабі ўсё магчымае для аднаўлення яе сілаў.{{арыгінальны тэкст|ru|Могилевская губерния давно уже находится в расстроенном положении; сделай все возможное для восстановления её сил.}}}} Новы губернатар з уласцівай яму энергіяй пачаў маштабныя рэформы, накіраваныя на ўзняцце эканомікі краю. Ён ажыццявіў рэструктурызацыю сялянскага доўгу, стымуляваў адыходніцтва насельніцтва на заробкі, імкнуўся павысіць даходнасць сялянскіх двароў і жорстка змагаўся са хабарніцтвам у мясцовым кіраўнічым апараце. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўкараняў прынцып служэння справе, а не форме. Значная ўвага была ўдзелена патанненню ўтрымання нізавога звяна кіравання: напрыклад, перавод аплаты працы валасных старшынь і пісараў на выдаткі самой абшчыны зэканоміў агульнаімперскаму бюджэту значныя сродкі і зменшыў мірскія зборы на 20 тысяч рублёў штогод. За першыя дзесяць гадоў яго кіравання сума акладных недаімак у губерні зменшылася на 4 мільёны рублёў, а выкупных плацяжоў&nbsp;— на 2 мільёны. У рэгіёне пачалі распаўсюджвацца розныя формы [[кааперацыя|кааперацыі]] і крэдытавання, павялічыўся ахоп двароў страхаваннем ад пажараў і градабою. Эфектыўнасць гэтых крокаў была афіцыйна прызнана міністрам фінансаў імперыі [[Міхаіл Хрыстафоравіч Рэйтэрн|М.&nbsp;Х.&nbsp;Рэйтэрнам]], які ў 1878 годзе выказаў губернатару поўнае адабрэнне<ref name="sid2007">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. |загаловак=«Экономическое чудо» Александра Дембовецкого |выданне=Могилевская правда |год=2007 |нумар=93−94 (17073−17074) от 12 октября}}</ref>: {{цытата|… знаходзячы, што прыведзеныя … розныя распараджэнні шмат спрыяюць умацаванню дабрабыту сялян і іх плацежнай здольнасці, я лічу прыемным абавязкам выказаць поўнае са свайго боку адабрэнне, як усіх паведамленых мерапрыемстваў, так роўна і згаданых вышэй прапаноў, якім будзе дадзены належны ход неадкладна па атрыманні прадстаўлення аб неабходных ільготах бяднейшым паселішчам.{{арыгінальны тэкст|ru|… находя, что приведенные … различные распоряжения много способствуют упрочению благосостояния крестьян и платежной их состоятельности, я считаю приятным долгом выразить полнейшее со своей стороны одобрение, как всех сообщенных мероприятий, так равно и упомянутых выше предложений, которым дан будет надлежащий ход немедленно по получении представления о необходимых льготам беднейшим селениям.}}}} 10 сакавіка 1880 года Аляксандр II асабіста задаволіў прадстаўленне аб ільготах бяднейшым сялянам Магілёўскай губерні. У жніўні 1882 года за выдатную службу А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў узведзены ў [[Тайны саветнік|тайныя дарадцы]]<ref name="krupa"/>. Дзейнасць губернатара вызначылася і маштабным будаўніцтвам. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ініцыяваў распрацоўку плана добраўпарадкавання Магілёва. У горадзе былі ўзведзены манументальныя будынкі [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр|гарадскога драматычнага тэатра]], жаночай [[гімназія|гімназіі]], Аляксандраўскага [[Рэальнае вучылішча|рэальнага]] і епархіяльнага вучылішчаў, будынкі дваранскага сходу і гарадской управы. Былі пракладзены драўляныя тратуары, добраўпарадкаваны вуліцы, пабудаваны масты. У 1878 годзе былі ўведзены ў эксплуатацыю гарадскі [[вадаправод]] і тэлефонная лінія, якая абслугоўвала 68 абанентаў<ref name="nlb"/>. Яшчэ ў 1872 годзе на месцы былога гарадскога замчышча па ініцыятыве губернатара быў закладзены вялікі гарадскі сад, які мясцовыя жыхары неўзабаве назвалі «садам Дамбавецкага» (сучасны парк імя Горкага)<ref name="mgov">{{cite web|url=https://mogilev.gov.by/news/aktualnoe/v-mogileve-otkryli-memorialnuyu-dosku-aleksandru-dembovetskomu/|title=В Могилеве открыли мемориальную доску Александру Дембовецкому|author=Емельянова О.|publisher=Могилевский городской исполнительный комитет|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У сферы адукацыі пры губернатары было адкрыта дзве фельчарскія школы, больш за 120 народных і каля 1400 [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходскіх школ]]. У 1894 годзе за яго шматгадовую працу Аляксандру Дамбавецкаму было прысвоена званне Ганаровага грамадзяніна Магілёва<ref name="nlb"/>. === Навуковая і краязнаўчая дзейнасць === Аляксандр Дамбавецкі ўвайшоў у гісторыю як адзін з найбуйнейшых арганізатараў краязнаўчага і навуковага вывучэння беларускіх зямель. У 1879 годзе па яго ініцыятыве ў Магілёве быў створаны [[Магілёўскі губернскі гістарычна-этнаграфічны музей|губернскі гістарычна-этнаграфічны музей]] (цяпер [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава]]), у якім дзейнічалі гістарычны, этнаграфічны і геаграфічны аддзелы<ref name="krupa"/>. Ён актыўна падтрымліваў гістарычныя пошукі, фінансаваў і дапамагаў арганізоўваць археалагічныя экспедыцыі ў [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўі]]. Губернатар цесна супрацоўнічаў з вучонымі і краязнаўцамі, спрыяючы даследаванням [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіча]], [[Дзмітрый Якаўлевіч Самаквасаў|Д. Я. Самаквасава]], [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|М. В. Фурсава]], [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]]. Ён аказваў усебаковую падтрымку [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаву]] ў падрыхтоўцы «Археалагічнай карты Магілёўскай губерні» і фінансаваў выданне «Дзённіка курганных раскопак...» [[М. В. Фурсаў|М. В. Фурсава]] і [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]] ў 1892 годзе. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі таксама арганізоўваў выстаўкі археалагічных знаходак у Магілёве і Вільні, удзельнічаў у працы 9-га [[Археалагічныя з'езды|Археалагічнага з'езда]] ў Вільні<ref>{{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}}</ref><ref name="nlb"/>. Галоўным дасягненнем яго навуковай працы стала ініцыяванне, падрыхтоўка і рэдагаванне манументальнай трохтомнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, этнаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясных, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах]]». Да напісання гэтай энцыклапедычнай працы была прыцягнута ўся навуковая і кіраўнічая эліта губерні. Кніга змяшчала ўнікальны факталагічны матэрыял па геаграфіі, археалогіі, гісторыі, эканоміцы і архітэктуры. У ёй было ўпершыню апублікавана каля 500 беларускіх калядных, веснавых, летніх, вясельных і рэлігійных песень, апісаны мясцовыя абрады, гульні, забабоны і народная медыцына. Выданне атрымала найвышэйшыя ацэнкі навуковай супольнасці, а сам губернатар за гэтую працу атрымаў Вышэйшую падзяку ад імператара<ref name="krupa"/>. === Гаспадарка ў маёнтку Бердаўка === [[Файл:Бердаўка._Сядзібны_дом.jpg|міні|250x250пкс|Сядзібны дом у Бердаўцы]] Нягледзячы на вялікую занятасць дзяржаўнымі справамі, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі рэгулярна наведваў свой маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] (плошчай 660 дзесяцін), дзе праводзіў час з сям'ёй, звычайна летам. Акрамя таго, яму належалі суседнія маёнткі [[Сліжы (Лідскі раён)|Сліжы]] і [[Касоўшчына]], а таксама засценкі [[Глебаўшчына]] і [[Харужаўцы]]. У канцы 1860-х&nbsp;— пачатку 1870-х гадоў ён збудаваў у Бердаўцы эфектны неагатычны [[Бердаўская сядзіба|двухпавярховы палац]] з дубовым паркетам і паліванай кафляй (будынак захаваўся да нашых дзён). Для яго будаўніцтва ў вёсцы Харужаўцы была пабудавана спецыяльная цагельня. У маёнтку быў закладзены прыгожы пейзажны парк з дубамі, лістоўніцамі, блакітнымі елкамі і кедрамі<ref name="krupa" />. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі актыўна мадэрнізаваў гаспадарку маёнтка, пераводзячы яе з састарэлага трохполля на шматпольны севазварот і набываючы новую сельскагаспадарчую тэхніку (малатарні, сеялкі, жняяркі). Калі ў 1870-я гады асноўны прыбытак ішоў ад вырошчвання збожжа і лёну (каноплі і лён адпраўляліся па [[Нёман|Нёману]] ў [[Прусія|Прусію]]), то пасля пачатку аграрнага крызісу 1880-х гадоў, які абваліў цэны на жыта, гаспадарка была пераарыентавана на малочную жывёлагадоўлю і [[вінакурства]]. У маёнтку былі заведзены высокапрадукцыйныя галандскія каровы, пачалася вытворчасць сыру і масла. У 1904 годзе быў пабудаваны ўласны спіртзавод, які працаваў да 1915 года. У пачатку XX стагоддзя ў сувязі з правядзеннем [[Сталыпінская аграрная рэформа|Сталыпінскай рэформы]] і эканамічнымі цяжкасцямі А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі пачаў часткова распрадаваць свае землі (напрыклад, участкі былі прададзены М. Мікалаевічу і Івану Сантоцкаму)<ref name="krupa"/>. === Сенатарства і апошнія гады жыцця === У 1889 годзе магілёўскі губернатар быў узнагароджаны [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|ордэнам Белага Арла]]&nbsp;— адной з найвышэйшых узнагарод імперыі. 12 верасня 1893 года імянным Найвышэйшым указам Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны сенатарам [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] і неўзабаве пакінуў Магілёў, пераехаўшы ў Санкт-Пецярбург. У сенаце ён прысутнічаў спачатку ў 1-м дэпартаменце (з 1894 года), а затым у злучанай прысутнасці 1-га і касацыйнага дэпартаментаў. Даслужыўся да найвышэйшага цывільнага чыну [[Сапраўдны тайны саветнік|сапраўднага тайнага дарадцы]]. Паводле сталічных адрасных кніг, у 1916 годзе ён разам з жонкай пражываў у Петраградзе на вуліцы [[Італьянская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Італьянскай]] (дом 29), а ў 1917 годзе&nbsp;— на [[Сергіеўская вуліца (Санкт-Пецярбург)|вуліцы Сергіеўскай]] (дом 13)<ref name="sid2016"/>. Доўгі час у гістарычнай літаратуры і даведніках лічылася, што А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі памёр каля 1914 года. Аднак выяўленыя пазней архіўныя дакументы даказалі, што ён перажыў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]]. Улетку 1918 года, ва ўмовах усталявання савецкай улады, 78-гадовы былы сенатар паспрабаваў выехаць са сталіцы ў свой маёнтак Бердаўка, які ў той час знаходзіўся на тэрыторыі, акупаванай нямецкімі войскамі. 8 ліпеня 1918 года дамавы камітэт выдаў яму даведку<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Пасведчанне. Прад'яўнік гэтага, грамадзянін Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, былы Сенатар, Літоўскі дваранін — уладальнік з 1868 года маёнткам Бердаўка, Лідскага павета, Віленскай губерні; пра што сведчыць дадзеная купчая, выдадзеная Віленскай палатай Крымінальнага і Грамадзянскага Суда 1868 г. лютага 23 дня. Што подпісам з прыкладаннем пячаткі засведчваем.{{арыгінальны тэкст|ru|Удостоверение. Предъявитель сего, гражданин Александр Станиславович Дембовецкий, бывш. Сенатор, Литовский дворянин – владелец с 1868 года имением Бердовка, Лидского уезда, Виленской губернии; о чем свидетельствует данная купчая, выданная Виленской палатой Уголовного и Гражданского Суда 1868г. февраля 23 дня. Что подписью с приложением печати удостоверяем.}}}} Як ураджэнец Вільні і ўладальнік маёнтка на тэрыторыі, якую [[Літоўская Тарыба]] разглядала як сваю, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі папрасіў абароны ў дыпламатаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 24 жніўня 1918 года Генеральнае консульства Германіі ў Петраградзе выдала яму ахоўны дакумент<ref name="nn"/>: {{цытата|Гэтым сведчыцца, што Літоўскі Грамадзянін, землеўласнік, Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, які нарадзіўся 1 сакавіка 1840 года ў Вільні, пражывае ў Петраградзе, унесены ў спіс асоб, якія знаходзяцца пад заступніцтвам Імперскага Германскага Генеральнага Консульства ў Петраградзе і, што з прычыны гэтага, як ён асабіста, так і яго маёмасць знаходзяцца пад абаронай германскай імперскай улады. Петраград, 24 жніўня 1918 г.{{арыгінальны тэкст|ru|Сим свидетельствуется, что Литовский Гражданин, землевладелец, Александр Станиславович Дембовецкий, родившийся 1марта 1840 года в Вильне, проживающий в Петрограде, внесен в список лиц, состоящих под покровительством Имперского Германского Генерального Консульства в Петрограде и, что вследствие сего, как он лично, так и его имущество состоит под защитой германской имперской власти. Петроград, 24 августа 1918г.}}}} 23 кастрычніка 1918 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі накіраваў афіцыйную заяву ў Камісарыят унутраных спраў Саюза Камун Паўночнай Вобласці з просьбай вызваліць яго ад савецкага грамадзянства<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Заява. Прыкладаючы пры гэтым: 1.) пашпартную кнігу за №45, 2.) копію Ахоўнага Пасведчання, выдадзеную мне Германскім Генеральным Консульствам у Петраградзе, 3.) Пасведчанне на №68, выдадзенае мне Дамавым Камітэтам, з якіх відаць, што я ўраджэнец Літвы, якая адышла ад Расіі паводле мірнай дамовы, прашу звольніць мяне з грамадзянства РСФСР і аж да распублікавання выдаць мне пасведчанне ў тым, што мною пададзена заява аб выхадзе з грамадзянства РСФСР.{{арыгінальны тэкст|ru|Заявление. Прилагая при сем: 1.) паспортную книгу за №45, 2.) копию Охранного Свидетельства, выданную мне Германским Генеральным Консульством в Петрограде, 3.)Удостоверение на №68, выданного мне Домовым Комитетом, из коих видно, что я уроженец Литвы, отошедшей от России по мирному договору, прошу уволить меня из гражданства РСФСР и впредь до распубликования, выдать мне удостоверение в том, что мною подано заявление о выходе из гражданства РСФСР.}}}} Нягледзячы на спробы выехаць, Аляксандр Дамбавецкі памёр 5 сакавіка 1920 года ў Петраградзе. Быў пахаваны на могілках [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]] (паводле іншых, састарэлых звестак — на курорце [[Бадэн-Бадэн]]). == Сям'я == У 1865 годзе Аляксандр Дамбавецкі ажаніўся з Марыяй Аляксандраўнай Грын, дачкой генерал-маёра. Па веравызнанні яна была [[Лютэранства|лютэранкай]] і, верагодна, паходзіла з прыбалтыйскіх немцаў. У шлюбе нарадзілася шасцёра дзяцей<ref name="krupa"/>: * Пётр (нарадзіўся 26 кастрычніка 1866 года) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Уладзімір (нарадзіўся ў 1874 годзе). * Аляксей (нарадзіўся ў 1883 годзе) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Вера (нарадзілася ў 1869 годзе) — 25 красавіка 1899 года выйшла замуж за паручніка 17-га драгунскага Валынскага палка Леаніда Аляксандравіча Ігнацыуса. * Наталля (нарадзілася ў 1870 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю. * Вольга (нарадзілася ў 1873 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю. Брат губернатара, Эдуард Станіслававіч Дамбавецкі (памёр у 1900 годзе), з'яўляўся бацькам вядомага паэта [[Сярэбраны век (руская літаратура)|Сярэбранага веку]] [[Васіль Эдуардавіч Дамбавецкі|Васіля Эдуардавіча Дамбавецкага]] (1883—1944). Згодна з адраснымі кнігамі Петраграда за 1917 год, разам з Аляксандрам Дамбавецкім у сталіцы пражывалі яго сын Аляксей і ўдава загінулага сына Пятра — Соф'я Мікалаеўна<ref name="sid2016"/>. == Узнагароды == За сваю шматгадовую дзяржаўную службу Аляксандр Дамбавецкі быў удастоены шэрагу вышэйшых узнагарод імперыі: * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені (1874). * Найвышэйшыя ласкі (1874, 1875) — за карысную дзейнасць па збіранні акладных плацяжоў і нядоімка. * [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]] 1-й ступені (1876). * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-й ступені (1879). * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 2-й ступені (1885). * [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|Ордэн Белага Арла]] (1889). * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (1896) і дыяментавыя знакі да яго (1910). * Знакі: аб заканчэнні Кіеўскага ўніверсітэта, «За ўвядзенне ў дзеянне палажэнняў 1861 года», «За працы па пазямельным уладкаванні дзяржаўных сялян», Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа, «У памяць 200-годдзя Урадавага Сената», «У памяць 50-годдзя Палажэння аб земскіх установах». * Медалі: «[[У памяць кіравання імператара Аляксандра III]]», «[[У памяць каранацыі 1896 г.]]», «[[У памяць 300-годдзя кіравання Дома Раманавых]]». == Памяць == * 26 мая 2005 года на фасадзе будынка былога палаца Дамбавецкага ў вёсцы Бердаўка (цяпер сельскі дом культуры) была адкрыта мемарыяльная шыльда ў яго гонар (скульптар [[Рычард Груша]])<ref name="krupa"/>. * 1 верасня 2023 года мемарыяльная дошка А. С. Дамбавецкаму была ўсталявана на фасадзе [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея імя Е. Р. Раманава]] (скульптар [[Андрэй Васілеўскі]])<ref name="mgov"/>. З прычыны доўгага панавання састарэлых гістарычных дадзеных, на дошцы была памылкова выбіта дата смерці «каля 1914»<ref name="nn"/>. * У студзені 2023 года ў Магілёве быў абвешчаны збор сродкаў на ўсталяванне паўнавартаснага скульптурнага помніка губернатару ў [[Парк імя М. Горкага (Магілёў)|парку імя Горкага]]<ref name="mog_med">{{cite web|url=https://mogilev.media/u-magiljove-planujuc-pastavic-pomnik-gubernataru-aljaksandru-djembaveckamu/|title=У Магілёве плануюць паставіць помнік губернатару Аляксандру Дэмбавецкаму|publisher=Mogilev.media|date=2023-01-28|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. * Гісторыкамі і краязнаўцамі неаднаразова выказваліся прапановы перайменаваць [[Плошча Арджанікідзэ (Магілёў)|плошчу Арджанікідзэ]] ў Магілёве ў гонар А. С. Дамбавецкага, паколькі большасць гістарычных будынкаў вакол яе (былое Аляксандраўскае рэальнае вучылішча, фельчарская школа і іншыя) былі ўзведзены ў часы яго паспяховага кіравання<ref name="sid2016"/>. == Бібліяграфія == * Опыт описания Могилевской губернии в историческом, физико-географическом, этнографическом, промышленном, сельскохозяйственном, лесном, учебном, медицинском и статистическом отношении, с двумя картами губернии и 17 резанными на дереве гравюрами видов и типов : в 3-х кн. / Под ред. А. С. Дембовецкого. — Могилев на Днепре : Тип. Губ. правления, 1882—1884. * ''Дембовецкий А. С.'' Приемы хозяйства обогащением почвы, обогащающего хозяина. — СПб.: М. Залшупин, 1900. — 8+215 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время |месца=Могилев |выдавецтва=АмелияПринт |год=2012 |старонак=250 |isbn=978-985-6891-15-4}} * Жизнь и творческое наследие А. С. Дембовецкого : к 180-летию со дня рождения : материалы Междунар. науч.-практ. конф., г. Могилев, 13 марта 2020 г. / сост.: В. В. Шейбак, Е. Н. Изергина, Я. С. Кнурева. — Могилев, Центр исследований белорусской культуры, языка и литературы НАНБ, Могилевский областной краеведческий музей имени Е. Р. Романова. 2020. * Петров, Д. Н. Сенатский период деятельности могилевского губернатора А. С. Дембовецкого / Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных работ VII международной научной конференции 29-30 июня 2011 г. г. Могилев: УО «МГУ им. А. А. Кулешова», 2011. — С. 115—116. * Батюков, А. В., Петров, Д. Н. «Белые пятна» биографии А. С. Дембовецкого в свете новых документов / А. В. Батюков, Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных трудов IX Международной научной конференции. Могилев, 25-26 июня 2015 г., г. Могилев / сост. А. Н. Батюков, И. А. Пушкин. — Могилев: МГУП, 2015. — С. 80-84. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Магілёўскія губернатары]] [[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Камергеры (Двор расійскіх імператараў)]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Магілёва]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Аляксандра-Неўскай лаўры]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 2-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 3-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 1-й ступені]] o2hdxx7bxowgi8ouhkuxavznvgb6rdi 5193465 5193462 2026-09-06T07:54:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сям'я */ 5193465 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі | арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}} | выява = | шырыня = 230px | подпіс = | герб = RU COA Dembovetski XVI, 32.jpg | шырыня герба = 80px | подпіс герба = Герб Аляксандра Дамбавецкага | тытул = | пасада = Сенатар [[Урадаўствуючы сенат|Урадаўствуючага сената]] | перыядначатак = 12 верасня 1893 | перыядканчатак = 1917 | папярэднік = | пераемнік = | манарх = [[Аляксандр III]]<br>[[Мікалай II]] | пасада_2 = [[Магілёўская губерня|Магілёўскі губернатар]] | перыядначатак_2 = 30 сакавіка 1872 | перыядканчатак_2 = 30 жніўня 1893 | папярэднік_2 = [[Васіль Дзмітрыевіч Дунін-Баркоўскі|Васіль Дунін-Баркоўскі]] | пераемнік_2 = [[Дзмітрый Мікалаевіч Мартынаў|Дзмітрый Мартынаў]] | манарх_2 = [[Аляксандр II]]<br>[[Аляксандр III]] | дата нараджэння = {{ДН|13|3|1840}} | месца нараджэння = [[Вільня]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|5|3|1920}} | месца смерці = [[Петраград]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] | месца пахавання = [[Аляксандра-Неўская лаўра]] | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|РСФСР}} | нацыянальнасць = | бацька = | маці = | жонка = Марыя Аляксандраўна Грын | дзеці = Пётр, Уладзімір, Аляксей, Вера, Наталля, Вольга | партыя = | адукацыя = [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскі імператарскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра]] | навуковая ступень = [[Кандыдат (ступень)|кандыдат навук]] | веравызнанне = [[Праваслаўе|праваслаўе]] | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Аляксандра Неўскага|1910}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 2 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Белага арла, Расійская імперыя}} {{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 1 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Святога Станіслава 1 ступені}} {{!!}} {{Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»}} {{!!}} {{Медаль У памяць каранацыі Імператара Мікалая II}} {{!!}} {{Медаль У памяць 300-годдзя валадарання дома Раманавых}} {{!}}} }} '''Алякса́ндр Станісла́вавіч Дамбаве́цкі''' (таксама сустракаецца напісанне '''Дэмбаве́цкі'''; {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}}; {{ДН|13|3|1840}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|5|3|1920}}, [[Петраград]])&nbsp;— расійскі [[дзяржаўны дзеяч]], [[краязнавец]], [[камергер]], [[сапраўдны тайны саветнік]], [[Магілёўская губерня|магілёўскі губернатар]] у 1872—1893 гадах, сенатар [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]]. Ініцыятар і рэдактар выдання фундаментальнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні…]]». Ганаровы грамадзянін [[Магілёў|Магілёва]] (1894). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Афіцыйныя і падрабязныя звесткі пра месца нараджэння, бацькоў, дзіцячыя і юнацкія гады Аляксандра Дамбавецкага ў дарэвалюцыйных крыніцах практычна не захаваліся. У афіцыйным фармулярным спісе аб службе пазначана толькі, што ён паходзіў «з [[Дваранства|дваран]]» і быў [[Праваслаўе|праваслаўнага]] веравызнання. Пры гэтым адзначалася, што ні ён сам, ні яго бацькі не мелі ўласнага радавога маёнтка, што магло сведчыць пра атрыманне дваранства праз адукацыю і выслугу<ref name="krupa">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/dambavecki/уладальнік_маёнтка_бердаўка_аляксандр_дамбавецкі.html|title=Уладальнік маёнтка Бердаўка Аляксандр Дамбавецкі|author=Крупа А. Л.|publisher=Лідскі летапісец № 29-30 / pawet.net|date=2008-02-02|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У пазнейшых дакументах перыяду 1918 года сам А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўказваў месцам свайго нараджэння [[Вільня|Вільню]]<ref name="nn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/403751|title=У Магілёве адкрылі шыльду губернатару Дэмбавецкаму. Дату смерці яму напісалі на гады ранейшую за спробу ўцячы з Савецкай Расіі|author=Раўбіч Ф.|publisher=Наша Ніва|date=2026-09-03|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Беларускі літаратуразнавец і пісьменнік [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў лічылі, што Аляксандр Дамбавецкі мог з'яўляцца пазашлюбным сынам расійскага імператара [[Аляксандр II|Аляксандра ІІ]]. На карысць гэтай гіпотэзы сведчаць імклівая кар'ера, пратэкцыя ў вышэйшых колах і тое, што пры адсутнасці знатных бацькоў ён хутка здолеў дасягнуць найвышэйшых кіраўнічых пасад у імперыі<ref name="min">{{cite web|url=https://mogilev.in/news/13293/|title=Полтора века тому назад его направили возрождать Могилевскую губернию. Сегодня Дембовецкому открыли памятную доску|publisher=Mogilev.in|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Герб роду Дамбавецкіх, які ўяўляў сабой чырвоны шчыт з сярэбраным крыжам, увянчаны дваранскім каранаваным шлемам з буйвалавымі рогамі і [[Ліктарскі пук|ліктарскім пуком]], быў зацверджаны дэпартаментам геральдыкі [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] яшчэ 16 сакавіка 1859 года і ўнесены ў першую частку шляхецкай радаводнай кнігі на падставе пастаноў Валынскага дваранскага сходу<ref name="sid2016">{{cite web|url=https://csgpb.by/Mogilev_v_pechati/?p=4934|title=Герб Александра Дембоцкого|author=Сидоренко Б.|publisher=Могилевская правда|date=2016-07-28|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Атрымаўшы, верагодна, добрую хатнюю адукацыю і скончыўшы гімназію, Аляксандр Дамбавецкі ў 1860 годзе (па іншых дадзеных — у 1859 годзе<ref name="nlb">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132180|title=Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|publisher=База даных «Вучоныя Беларусі» Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>) скончыў [[гістарычны факультэт Кіеўскага імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] са ступенню [[Кандыдат навук|кандыдата навук]]<ref name="krupa"/>. === Пачатак кар'еры === 1 чэрвеня 1860 года ён быў прыняты на дзяржаўную службу ў Гаспадарчы дэпартамент [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] (МУС), а ўжо ў снежні атрымаў свой першы чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]. У сакавіку 1862 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў канцылярыю Рыжскага ваеннага [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскага]], [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] і [[Курляндская губерня|Курляндскага]] генерал-губернатара. Там ён заняў пасаду сакратара гаспадарчага аддзялення, а таксама некаторы час выконваў абавязкі кіраўніка паліцэйскага ўпраўлення канцылярыі, займаючыся пытаннямі размеркавання пенсій і падаткаабкладання<ref name="nlb"/>. У маі 1863 года яму быў нададзены чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага дарадцы]], а ў чэрвені таго ж года&nbsp;— [[Калежскі асэсар|калежскага асэсара]]. У 1864 годзе ён быў афіцыйна прылічаны да Міністэрства ўнутраных спраў, а з 1865 года прызначаны чыноўнікам асобых даручэнняў пры міністэрстве. У [[Прыбалтыйскі край|Прыбалтыйскім краі]] ён актыўна працаваў членам-справаводам у камісіях па пераўтварэнні судаводства, рэфармаванні гарадскога кіравання ў [[Рыга|Рызе]] і змяненні сялянскіх палажэнняў. Адначасова з 1866 года ён з'яўляўся галоўным папячыцелем Грабеншчыкоўскіх багадзельняў і рыжскіх [[стараабрадцы|стараабрадцаў]]. Увосень 1866 года адбылося чарговае павышэнне: А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў [[Санкт-Пецярбург]] на пасаду сакратара пры галоўным начальніку [[Трэцяе аддзяленне Уласнай Я. І. В. канцылярыі|ІІІ Аддзялення]] Уласнай Яго Імператарскай Вялікасці Канцылярыі. У 1868 годзе ён атрымаў чын [[Стацкі саветнік|стацкага дарадцы]], а ў сакавіку 1870 года быў удастоены высокага прыдворнага звання [[Камергер|камергера]]. У 1871 годзе ў складзе світы шэфа жандараў ён суправаджаў імператара Аляксандра ІІ падчас яго падарожжа па [[Волга|Волзе]], [[Каўказ]]у і [[Крым]]у<ref name="krupa"/>. Паралельна са службовым ростам, у 1868 годзе А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі набыў маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] ў [[Лідскі павет|Лідскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Раней гэты маёнтак быў канфіскаваны ўладамі ў мясцовага двараніна В. Захватовіча за ўдзел у нацыянальна-вызваленчым [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]. Зрабіўшыся буйным землеўласнікам, у сакавіку 1872 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў абраны ганаровым міравым суддзёй Лідскай судова-міравой акругі<ref name="krupa"/>. === На пасадзе магілёўскага губернатара === 30 сакавіка 1872 года ва ўзросце 32 гадоў Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны губернатарам [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] з вытворчасцю ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія дарадцы]]. Падчас высокай аўдыенцыі перад ад'ездам у [[Магілёў]] імператар Аляксандр ІІ даў яму прамы наказ<ref name="krupa"/>: {{цытата|Магілёўская губерня даўно ўжо знаходзіцца ў разладжаным стане; зрабі ўсё магчымае для аднаўлення яе сілаў.{{арыгінальны тэкст|ru|Могилевская губерния давно уже находится в расстроенном положении; сделай все возможное для восстановления её сил.}}}} Новы губернатар з уласцівай яму энергіяй пачаў маштабныя рэформы, накіраваныя на ўзняцце эканомікі краю. Ён ажыццявіў рэструктурызацыю сялянскага доўгу, стымуляваў адыходніцтва насельніцтва на заробкі, імкнуўся павысіць даходнасць сялянскіх двароў і жорстка змагаўся са хабарніцтвам у мясцовым кіраўнічым апараце. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўкараняў прынцып служэння справе, а не форме. Значная ўвага была ўдзелена патанненню ўтрымання нізавога звяна кіравання: напрыклад, перавод аплаты працы валасных старшынь і пісараў на выдаткі самой абшчыны зэканоміў агульнаімперскаму бюджэту значныя сродкі і зменшыў мірскія зборы на 20 тысяч рублёў штогод. За першыя дзесяць гадоў яго кіравання сума акладных недаімак у губерні зменшылася на 4 мільёны рублёў, а выкупных плацяжоў&nbsp;— на 2 мільёны. У рэгіёне пачалі распаўсюджвацца розныя формы [[кааперацыя|кааперацыі]] і крэдытавання, павялічыўся ахоп двароў страхаваннем ад пажараў і градабою. Эфектыўнасць гэтых крокаў была афіцыйна прызнана міністрам фінансаў імперыі [[Міхаіл Хрыстафоравіч Рэйтэрн|М.&nbsp;Х.&nbsp;Рэйтэрнам]], які ў 1878 годзе выказаў губернатару поўнае адабрэнне<ref name="sid2007">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. |загаловак=«Экономическое чудо» Александра Дембовецкого |выданне=Могилевская правда |год=2007 |нумар=93−94 (17073−17074) от 12 октября}}</ref>: {{цытата|… знаходзячы, што прыведзеныя … розныя распараджэнні шмат спрыяюць умацаванню дабрабыту сялян і іх плацежнай здольнасці, я лічу прыемным абавязкам выказаць поўнае са свайго боку адабрэнне, як усіх паведамленых мерапрыемстваў, так роўна і згаданых вышэй прапаноў, якім будзе дадзены належны ход неадкладна па атрыманні прадстаўлення аб неабходных ільготах бяднейшым паселішчам.{{арыгінальны тэкст|ru|… находя, что приведенные … различные распоряжения много способствуют упрочению благосостояния крестьян и платежной их состоятельности, я считаю приятным долгом выразить полнейшее со своей стороны одобрение, как всех сообщенных мероприятий, так равно и упомянутых выше предложений, которым дан будет надлежащий ход немедленно по получении представления о необходимых льготам беднейшим селениям.}}}} 10 сакавіка 1880 года Аляксандр II асабіста задаволіў прадстаўленне аб ільготах бяднейшым сялянам Магілёўскай губерні. У жніўні 1882 года за выдатную службу А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў узведзены ў [[Тайны саветнік|тайныя дарадцы]]<ref name="krupa"/>. Дзейнасць губернатара вызначылася і маштабным будаўніцтвам. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ініцыяваў распрацоўку плана добраўпарадкавання Магілёва. У горадзе былі ўзведзены манументальныя будынкі [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр|гарадскога драматычнага тэатра]], жаночай [[гімназія|гімназіі]], Аляксандраўскага [[Рэальнае вучылішча|рэальнага]] і епархіяльнага вучылішчаў, будынкі дваранскага сходу і гарадской управы. Былі пракладзены драўляныя тратуары, добраўпарадкаваны вуліцы, пабудаваны масты. У 1878 годзе былі ўведзены ў эксплуатацыю гарадскі [[вадаправод]] і тэлефонная лінія, якая абслугоўвала 68 абанентаў<ref name="nlb"/>. Яшчэ ў 1872 годзе на месцы былога гарадскога замчышча па ініцыятыве губернатара быў закладзены вялікі гарадскі сад, які мясцовыя жыхары неўзабаве назвалі «садам Дамбавецкага» (сучасны парк імя Горкага)<ref name="mgov">{{cite web|url=https://mogilev.gov.by/news/aktualnoe/v-mogileve-otkryli-memorialnuyu-dosku-aleksandru-dembovetskomu/|title=В Могилеве открыли мемориальную доску Александру Дембовецкому|author=Емельянова О.|publisher=Могилевский городской исполнительный комитет|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У сферы адукацыі пры губернатары было адкрыта дзве фельчарскія школы, больш за 120 народных і каля 1400 [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходскіх школ]]. У 1894 годзе за яго шматгадовую працу Аляксандру Дамбавецкаму было прысвоена званне Ганаровага грамадзяніна Магілёва<ref name="nlb"/>. === Навуковая і краязнаўчая дзейнасць === Аляксандр Дамбавецкі ўвайшоў у гісторыю як адзін з найбуйнейшых арганізатараў краязнаўчага і навуковага вывучэння беларускіх зямель. У 1879 годзе па яго ініцыятыве ў Магілёве быў створаны [[Магілёўскі губернскі гістарычна-этнаграфічны музей|губернскі гістарычна-этнаграфічны музей]] (цяпер [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава]]), у якім дзейнічалі гістарычны, этнаграфічны і геаграфічны аддзелы<ref name="krupa"/>. Ён актыўна падтрымліваў гістарычныя пошукі, фінансаваў і дапамагаў арганізоўваць археалагічныя экспедыцыі ў [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўі]]. Губернатар цесна супрацоўнічаў з вучонымі і краязнаўцамі, спрыяючы даследаванням [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіча]], [[Дзмітрый Якаўлевіч Самаквасаў|Д. Я. Самаквасава]], [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|М. В. Фурсава]], [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]]. Ён аказваў усебаковую падтрымку [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаву]] ў падрыхтоўцы «Археалагічнай карты Магілёўскай губерні» і фінансаваў выданне «Дзённіка курганных раскопак...» [[М. В. Фурсаў|М. В. Фурсава]] і [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]] ў 1892 годзе. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі таксама арганізоўваў выстаўкі археалагічных знаходак у Магілёве і Вільні, удзельнічаў у працы 9-га [[Археалагічныя з'езды|Археалагічнага з'езда]] ў Вільні<ref>{{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}}</ref><ref name="nlb"/>. Галоўным дасягненнем яго навуковай працы стала ініцыяванне, падрыхтоўка і рэдагаванне манументальнай трохтомнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, этнаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясных, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах]]». Да напісання гэтай энцыклапедычнай працы была прыцягнута ўся навуковая і кіраўнічая эліта губерні. Кніга змяшчала ўнікальны факталагічны матэрыял па геаграфіі, археалогіі, гісторыі, эканоміцы і архітэктуры. У ёй было ўпершыню апублікавана каля 500 беларускіх калядных, веснавых, летніх, вясельных і рэлігійных песень, апісаны мясцовыя абрады, гульні, забабоны і народная медыцына. Выданне атрымала найвышэйшыя ацэнкі навуковай супольнасці, а сам губернатар за гэтую працу атрымаў Вышэйшую падзяку ад імператара<ref name="krupa"/>. === Гаспадарка ў маёнтку Бердаўка === [[Файл:Бердаўка._Сядзібны_дом.jpg|міні|250x250пкс|Сядзібны дом у Бердаўцы]] Нягледзячы на вялікую занятасць дзяржаўнымі справамі, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі рэгулярна наведваў свой маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] (плошчай 660 дзесяцін), дзе праводзіў час з сям'ёй, звычайна летам. Акрамя таго, яму належалі суседнія маёнткі [[Сліжы (Лідскі раён)|Сліжы]] і [[Касоўшчына]], а таксама засценкі [[Глебаўшчына]] і [[Харужаўцы]]. У канцы 1860-х&nbsp;— пачатку 1870-х гадоў ён збудаваў у Бердаўцы эфектны неагатычны [[Бердаўская сядзіба|двухпавярховы палац]] з дубовым паркетам і паліванай кафляй (будынак захаваўся да нашых дзён). Для яго будаўніцтва ў вёсцы Харужаўцы была пабудавана спецыяльная цагельня. У маёнтку быў закладзены прыгожы пейзажны парк з дубамі, лістоўніцамі, блакітнымі елкамі і кедрамі<ref name="krupa" />. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі актыўна мадэрнізаваў гаспадарку маёнтка, пераводзячы яе з састарэлага трохполля на шматпольны севазварот і набываючы новую сельскагаспадарчую тэхніку (малатарні, сеялкі, жняяркі). Калі ў 1870-я гады асноўны прыбытак ішоў ад вырошчвання збожжа і лёну (каноплі і лён адпраўляліся па [[Нёман|Нёману]] ў [[Прусія|Прусію]]), то пасля пачатку аграрнага крызісу 1880-х гадоў, які абваліў цэны на жыта, гаспадарка была пераарыентавана на малочную жывёлагадоўлю і [[вінакурства]]. У маёнтку былі заведзены высокапрадукцыйныя галандскія каровы, пачалася вытворчасць сыру і масла. У 1904 годзе быў пабудаваны ўласны спіртзавод, які працаваў да 1915 года. У пачатку XX стагоддзя ў сувязі з правядзеннем [[Сталыпінская аграрная рэформа|Сталыпінскай рэформы]] і эканамічнымі цяжкасцямі А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі пачаў часткова распрадаваць свае землі (напрыклад, участкі былі прададзены М. Мікалаевічу і Івану Сантоцкаму)<ref name="krupa"/>. === Сенатарства і апошнія гады жыцця === У 1889 годзе магілёўскі губернатар быў узнагароджаны [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|ордэнам Белага Арла]]&nbsp;— адной з найвышэйшых узнагарод імперыі. 12 верасня 1893 года імянным Найвышэйшым указам Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны сенатарам [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] і неўзабаве пакінуў Магілёў, пераехаўшы ў Санкт-Пецярбург. У сенаце ён прысутнічаў спачатку ў 1-м дэпартаменце (з 1894 года), а затым у злучанай прысутнасці 1-га і касацыйнага дэпартаментаў. Даслужыўся да найвышэйшага цывільнага чыну [[Сапраўдны тайны саветнік|сапраўднага тайнага дарадцы]]. Паводле сталічных адрасных кніг, у 1916 годзе ён разам з жонкай пражываў у Петраградзе на вуліцы [[Італьянская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Італьянскай]] (дом 29), а ў 1917 годзе&nbsp;— на [[Сергіеўская вуліца (Санкт-Пецярбург)|вуліцы Сергіеўскай]] (дом 13)<ref name="sid2016"/>. Доўгі час у гістарычнай літаратуры і даведніках лічылася, што А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі памёр каля 1914 года. Аднак выяўленыя пазней архіўныя дакументы даказалі, што ён перажыў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]]. Улетку 1918 года, ва ўмовах усталявання савецкай улады, 78-гадовы былы сенатар паспрабаваў выехаць са сталіцы ў свой маёнтак Бердаўка, які ў той час знаходзіўся на тэрыторыі, акупаванай нямецкімі войскамі. 8 ліпеня 1918 года дамавы камітэт выдаў яму даведку<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Пасведчанне. Прад'яўнік гэтага, грамадзянін Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, былы Сенатар, Літоўскі дваранін — уладальнік з 1868 года маёнткам Бердаўка, Лідскага павета, Віленскай губерні; пра што сведчыць дадзеная купчая, выдадзеная Віленскай палатай Крымінальнага і Грамадзянскага Суда 1868 г. лютага 23 дня. Што подпісам з прыкладаннем пячаткі засведчваем.{{арыгінальны тэкст|ru|Удостоверение. Предъявитель сего, гражданин Александр Станиславович Дембовецкий, бывш. Сенатор, Литовский дворянин – владелец с 1868 года имением Бердовка, Лидского уезда, Виленской губернии; о чем свидетельствует данная купчая, выданная Виленской палатой Уголовного и Гражданского Суда 1868г. февраля 23 дня. Что подписью с приложением печати удостоверяем.}}}} Як ураджэнец Вільні і ўладальнік маёнтка на тэрыторыі, якую [[Літоўская Тарыба]] разглядала як сваю, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі папрасіў абароны ў дыпламатаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 24 жніўня 1918 года Генеральнае консульства Германіі ў Петраградзе выдала яму ахоўны дакумент<ref name="nn"/>: {{цытата|Гэтым сведчыцца, што Літоўскі Грамадзянін, землеўласнік, Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, які нарадзіўся 1 сакавіка 1840 года ў Вільні, пражывае ў Петраградзе, унесены ў спіс асоб, якія знаходзяцца пад заступніцтвам Імперскага Германскага Генеральнага Консульства ў Петраградзе і, што з прычыны гэтага, як ён асабіста, так і яго маёмасць знаходзяцца пад абаронай германскай імперскай улады. Петраград, 24 жніўня 1918 г.{{арыгінальны тэкст|ru|Сим свидетельствуется, что Литовский Гражданин, землевладелец, Александр Станиславович Дембовецкий, родившийся 1марта 1840 года в Вильне, проживающий в Петрограде, внесен в список лиц, состоящих под покровительством Имперского Германского Генерального Консульства в Петрограде и, что вследствие сего, как он лично, так и его имущество состоит под защитой германской имперской власти. Петроград, 24 августа 1918г.}}}} 23 кастрычніка 1918 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі накіраваў афіцыйную заяву ў Камісарыят унутраных спраў Саюза Камун Паўночнай Вобласці з просьбай вызваліць яго ад савецкага грамадзянства<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Заява. Прыкладаючы пры гэтым: 1.) пашпартную кнігу за №45, 2.) копію Ахоўнага Пасведчання, выдадзеную мне Германскім Генеральным Консульствам у Петраградзе, 3.) Пасведчанне на №68, выдадзенае мне Дамавым Камітэтам, з якіх відаць, што я ўраджэнец Літвы, якая адышла ад Расіі паводле мірнай дамовы, прашу звольніць мяне з грамадзянства РСФСР і аж да распублікавання выдаць мне пасведчанне ў тым, што мною пададзена заява аб выхадзе з грамадзянства РСФСР.{{арыгінальны тэкст|ru|Заявление. Прилагая при сем: 1.) паспортную книгу за №45, 2.) копию Охранного Свидетельства, выданную мне Германским Генеральным Консульством в Петрограде, 3.)Удостоверение на №68, выданного мне Домовым Комитетом, из коих видно, что я уроженец Литвы, отошедшей от России по мирному договору, прошу уволить меня из гражданства РСФСР и впредь до распубликования, выдать мне удостоверение в том, что мною подано заявление о выходе из гражданства РСФСР.}}}} Нягледзячы на спробы выехаць, Аляксандр Дамбавецкі памёр 5 сакавіка 1920 года ў Петраградзе<ref>ЦГА СПб. Ф. Р-6143.— Оп. 1.— Д. 2271— Л. 62. Запись № 2612.</ref>. Быў пахаваны на могілках [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]] (паводле іншых, састарэлых звестак — на курорце [[Бадэн-Бадэн]]). == Сям'я == У 1865 годзе Аляксандр Дамбавецкі ажаніўся з Марыяй Аляксандраўнай Грын, дачкой генерал-маёра. Па веравызнанні яна была [[Лютэранства|лютэранкай]] і, верагодна, паходзіла з прыбалтыйскіх немцаў. У шлюбе нарадзілася шасцёра дзяцей<ref name="krupa"/>: * Пётр (нарадзіўся 26 кастрычніка 1866 года) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Уладзімір (нарадзіўся ў 1874 годзе). * Аляксей (нарадзіўся ў 1883 годзе) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Вера (нарадзілася ў 1869 годзе) — 25 красавіка 1899 года выйшла замуж за паручніка 17-га драгунскага Валынскага палка Леаніда Аляксандравіча Ігнацыуса. * Наталля (нарадзілася ў 1870 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю. * Вольга (нарадзілася ў 1873 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю. Брат губернатара, Эдуард Станіслававіч Дамбавецкі (памёр у 1900 годзе), з'яўляўся бацькам вядомага паэта [[Сярэбраны век (руская літаратура)|Сярэбранага веку]] [[Васіль Эдуардавіч Дамбавецкі|Васіля Эдуардавіча Дамбавецкага]] (1883—1944). Згодна з адраснымі кнігамі Петраграда за 1917 год, разам з Аляксандрам Дамбавецкім у сталіцы пражывалі яго сын Аляксей і ўдава загінулага сына Пятра — Соф'я Мікалаеўна<ref name="sid2016"/>. == Узнагароды == За сваю шматгадовую дзяржаўную службу Аляксандр Дамбавецкі быў удастоены шэрагу вышэйшых узнагарод імперыі: * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені (1874). * Найвышэйшыя ласкі (1874, 1875) — за карысную дзейнасць па збіранні акладных плацяжоў і нядоімка. * [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]] 1-й ступені (1876). * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-й ступені (1879). * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 2-й ступені (1885). * [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|Ордэн Белага Арла]] (1889). * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (1896) і дыяментавыя знакі да яго (1910). * Знакі: аб заканчэнні Кіеўскага ўніверсітэта, «За ўвядзенне ў дзеянне палажэнняў 1861 года», «За працы па пазямельным уладкаванні дзяржаўных сялян», Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа, «У памяць 200-годдзя Урадавага Сената», «У памяць 50-годдзя Палажэння аб земскіх установах». * Медалі: «[[У памяць кіравання імператара Аляксандра III]]», «[[У памяць каранацыі 1896 г.]]», «[[У памяць 300-годдзя кіравання Дома Раманавых]]». == Памяць == * 26 мая 2005 года на фасадзе будынка былога палаца Дамбавецкага ў вёсцы Бердаўка (цяпер сельскі дом культуры) была адкрыта мемарыяльная шыльда ў яго гонар (скульптар [[Рычард Груша]])<ref name="krupa"/>. * 1 верасня 2023 года мемарыяльная дошка А. С. Дамбавецкаму была ўсталявана на фасадзе [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея імя Е. Р. Раманава]] (скульптар [[Андрэй Васілеўскі]])<ref name="mgov"/>. З прычыны доўгага панавання састарэлых гістарычных дадзеных, на дошцы была памылкова выбіта дата смерці «каля 1914»<ref name="nn"/>. * У студзені 2023 года ў Магілёве быў абвешчаны збор сродкаў на ўсталяванне паўнавартаснага скульптурнага помніка губернатару ў [[Парк імя М. Горкага (Магілёў)|парку імя Горкага]]<ref name="mog_med">{{cite web|url=https://mogilev.media/u-magiljove-planujuc-pastavic-pomnik-gubernataru-aljaksandru-djembaveckamu/|title=У Магілёве плануюць паставіць помнік губернатару Аляксандру Дэмбавецкаму|publisher=Mogilev.media|date=2023-01-28|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. * Гісторыкамі і краязнаўцамі неаднаразова выказваліся прапановы перайменаваць [[Плошча Арджанікідзэ (Магілёў)|плошчу Арджанікідзэ]] ў Магілёве ў гонар А. С. Дамбавецкага, паколькі большасць гістарычных будынкаў вакол яе (былое Аляксандраўскае рэальнае вучылішча, фельчарская школа і іншыя) былі ўзведзены ў часы яго паспяховага кіравання<ref name="sid2016"/>. == Бібліяграфія == * Опыт описания Могилевской губернии в историческом, физико-географическом, этнографическом, промышленном, сельскохозяйственном, лесном, учебном, медицинском и статистическом отношении, с двумя картами губернии и 17 резанными на дереве гравюрами видов и типов : в 3-х кн. / Под ред. А. С. Дембовецкого. — Могилев на Днепре : Тип. Губ. правления, 1882—1884. * ''Дембовецкий А. С.'' Приемы хозяйства обогащением почвы, обогащающего хозяина. — СПб.: М. Залшупин, 1900. — 8+215 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время |месца=Могилев |выдавецтва=АмелияПринт |год=2012 |старонак=250 |isbn=978-985-6891-15-4}} * Жизнь и творческое наследие А. С. Дембовецкого : к 180-летию со дня рождения : материалы Междунар. науч.-практ. конф., г. Могилев, 13 марта 2020 г. / сост.: В. В. Шейбак, Е. Н. Изергина, Я. С. Кнурева. — Могилев, Центр исследований белорусской культуры, языка и литературы НАНБ, Могилевский областной краеведческий музей имени Е. Р. Романова. 2020. * Петров, Д. Н. Сенатский период деятельности могилевского губернатора А. С. Дембовецкого / Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных работ VII международной научной конференции 29-30 июня 2011 г. г. Могилев: УО «МГУ им. А. А. Кулешова», 2011. — С. 115—116. * Батюков, А. В., Петров, Д. Н. «Белые пятна» биографии А. С. Дембовецкого в свете новых документов / А. В. Батюков, Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных трудов IX Международной научной конференции. Могилев, 25-26 июня 2015 г., г. Могилев / сост. А. Н. Батюков, И. А. Пушкин. — Могилев: МГУП, 2015. — С. 80-84. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Магілёўскія губернатары]] [[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Камергеры (Двор расійскіх імператараў)]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Магілёва]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Аляксандра-Неўскай лаўры]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 2-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 3-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 1-й ступені]] ihpxnu9gzkgxowcc3pl56qd8498dv3f 5193466 5193465 2026-09-06T08:00:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193466 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі | арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}} | выява = | шырыня = 230px | подпіс = | герб = RU COA Dembovetski XVI, 32.jpg | шырыня герба = 80px | подпіс герба = Герб Аляксандра Дамбавецкага | тытул = | пасада = Сенатар [[Урадаўствуючы сенат|Урадаўствуючага сената]] | перыядначатак = 12 верасня 1893 | перыядканчатак = 1917 | папярэднік = | пераемнік = | манарх = [[Аляксандр III]]<br>[[Мікалай II]] | пасада_2 = [[Магілёўская губерня|Магілёўскі губернатар]] | перыядначатак_2 = 30 сакавіка 1872 | перыядканчатак_2 = 30 жніўня 1893 | папярэднік_2 = [[Васіль Дзмітрыевіч Дунін-Баркоўскі|Васіль Дунін-Баркоўскі]] | пераемнік_2 = [[Дзмітрый Мікалаевіч Мартынаў|Дзмітрый Мартынаў]] | манарх_2 = [[Аляксандр II]]<br>[[Аляксандр III]] | дата нараджэння = {{ДН|13|3|1840}} | месца нараджэння = [[Вільня]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|5|3|1920}} | месца смерці = [[Петраград]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] | месца пахавання = [[Аляксандра-Неўская лаўра]] | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|РСФСР}} | нацыянальнасць = | бацька = | маці = | жонка = Марыя Аляксандраўна Грын | дзеці = Пётр, Уладзімір, Аляксей, Вера, Наталля, Вольга | партыя = | адукацыя = [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскі імператарскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра]] | навуковая ступень = [[Кандыдат (ступень)|кандыдат навук]] | веравызнанне = [[Праваслаўе|праваслаўе]] | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Аляксандра Неўскага|1910}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 2 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Белага арла, Расійская імперыя}} {{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 1 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Святога Станіслава 1 ступені}} {{!!}} {{Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»}} {{!!}} {{Медаль У памяць каранацыі Імператара Мікалая II}} {{!!}} {{Медаль У памяць 300-годдзя валадарання дома Раманавых}} {{!}}} }} '''Алякса́ндр Станісла́вавіч Дамбаве́цкі''' (таксама сустракаецца напісанне '''Дэмбаве́цкі'''; {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}}; {{ДН|13|3|1840}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|5|3|1920}}, [[Петраград]])&nbsp;— расійскі [[дзяржаўны дзеяч]], [[краязнавец]], [[камергер]], [[сапраўдны тайны саветнік]], [[Магілёўская губерня|магілёўскі губернатар]] у 1872—1893 гадах, сенатар [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]]. Ініцыятар і рэдактар выдання фундаментальнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні…]]». Ганаровы грамадзянін [[Магілёў|Магілёва]] (1894). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Афіцыйныя і падрабязныя звесткі пра месца нараджэння, бацькоў, дзіцячыя і юнацкія гады Аляксандра Дамбавецкага ў дарэвалюцыйных крыніцах практычна не захаваліся. У афіцыйным фармулярным спісе аб службе пазначана толькі, што ён паходзіў «з [[Дваранства|дваран]]» і быў [[Праваслаўе|праваслаўнага]] веравызнання. Пры гэтым адзначалася, што ні ён сам, ні яго бацькі не мелі ўласнага радавога маёнтка, што магло сведчыць пра атрыманне дваранства праз адукацыю і выслугу<ref name="krupa">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/dambavecki/уладальнік_маёнтка_бердаўка_аляксандр_дамбавецкі.html|title=Уладальнік маёнтка Бердаўка Аляксандр Дамбавецкі|author=Крупа А. Л.|publisher=Лідскі летапісец № 29-30 / pawet.net|date=2008-02-02|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У пазнейшых дакументах перыяду 1918 года сам А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўказваў месцам свайго нараджэння [[Вільня|Вільню]]<ref name="nn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/403751|title=У Магілёве адкрылі шыльду губернатару Дэмбавецкаму. Дату смерці яму напісалі на гады ранейшую за спробу ўцячы з Савецкай Расіі|author=Раўбіч Ф.|publisher=Наша Ніва|date=2026-09-03|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Беларускі літаратуразнавец і пісьменнік [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў лічылі, што Аляксандр Дамбавецкі мог з'яўляцца пазашлюбным сынам расійскага імператара [[Аляксандр II|Аляксандра ІІ]]. На карысць гэтай гіпотэзы сведчаць імклівая кар'ера, пратэкцыя ў вышэйшых колах і тое, што пры адсутнасці знатных бацькоў ён хутка здолеў дасягнуць найвышэйшых кіраўнічых пасад у імперыі<ref name="bs10">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела |выданне=Могилевская правда |год=2010 |нумар=от 22 октября}}</ref><ref name="al">{{cite web|url=http://aljena-lee.livejournal.com/456003.html|title=Дембовецкий Александр Станиславович (1840 — октябрь 1914)|author=Алёна Ли.|date=2015-06-23|publisher=livejournal.com|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref><ref name="im">{{cite web|url=http://www.podmog.ru/fotoreportage/26-mogilevskie-gubernatory-as-demboveckiy-1872-g-1893-g.html|title=Могилевские губернаторы: А. С. Дембовецкий (1872 г. — 1893 г.)|date=2011-03-07|publisher=История Могилева|access-date=2024-01-22|lang=ru}}</ref><ref name="min">{{cite web|url=https://mogilev.in/news/13293/|title=Полтора века тому назад его направили возрождать Могилевскую губернию. Сегодня Дембовецкому открыли памятную доску|publisher=Mogilev.in|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Герб роду Дамбавецкіх, які ўяўляў сабой чырвоны шчыт з сярэбраным крыжам, увянчаны дваранскім каранаваным шлемам з буйвалавымі рогамі і [[Ліктарскі пук|ліктарскім пуком]], быў зацверджаны дэпартаментам геральдыкі [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] яшчэ 16 сакавіка 1859 года і ўнесены ў першую частку шляхецкай радаводнай кнігі на падставе пастаноў Валынскага дваранскага сходу<ref name="sid2016">{{cite web|url=https://csgpb.by/Mogilev_v_pechati/?p=4934|title=Герб Александра Дембоцкого|author=Сидоренко Б.|publisher=Могилевская правда|date=2016-07-28|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Атрымаўшы, верагодна, добрую хатнюю адукацыю і скончыўшы гімназію, Аляксандр Дамбавецкі ў 1860 годзе (па іншых дадзеных — у 1859 годзе<ref name="nlb">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132180|title=Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|publisher=База даных «Вучоныя Беларусі» Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>) скончыў [[гістарычны факультэт Кіеўскага імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] са ступенню [[Кандыдат навук|кандыдата навук]]<ref name="al"/><ref name="krupa"/>. === Пачатак кар'еры === 1 чэрвеня 1860 года ён быў прыняты на дзяржаўную службу ў Гаспадарчы дэпартамент [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] (МУС)<ref name="bs10"/>, а ўжо ў снежні атрымаў свой першы чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]. У сакавіку 1862 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў канцылярыю Рыжскага ваеннага [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскага]], [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] і [[Курляндская губерня|Курляндскага]] генерал-губернатара. Там ён заняў пасаду сакратара гаспадарчага аддзялення, а таксама некаторы час выконваў абавязкі кіраўніка паліцэйскага ўпраўлення канцылярыі, займаючыся пытаннямі размеркавання пенсій і падаткаабкладання<ref name="nlb"/><ref name="bs10"/>. У маі 1863 года яму быў нададзены чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага дарадцы]], а ў чэрвені таго ж года&nbsp;— [[Калежскі асэсар|калежскага асэсара]]. У 1864 годзе ён быў афіцыйна прылічаны да Міністэрства ўнутраных спраў<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>, а з 1865 года прызначаны чыноўнікам асобых даручэнняў пры міністэрстве. У [[Прыбалтыйскі край|Прыбалтыйскім краі]] ён актыўна працаваў членам-справаводам у камісіях па пераўтварэнні судаводства, рэфармаванні гарадскога кіравання ў [[Рыга|Рызе]] і змяненні сялянскіх палажэнняў. Адначасова з 1866 года ён з'яўляўся галоўным папячыцелем Грабеншчыкоўскіх багадзельняў і рыжскіх [[стараабрадцы|стараабрадцаў]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. Увосень 1866 года адбылося чарговае павышэнне: А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў [[Санкт-Пецярбург]] на пасаду сакратара пры галоўным начальніку [[Трэцяе аддзяленне Уласнай Я. І. В. канцылярыі|ІІІ Аддзялення]] Уласнай Яго Імператарскай Вялікасці Канцылярыі<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1868 годзе ён атрымаў чын [[Стацкі саветнік|стацкага дарадцы]], а ў сакавіку 1870 года быў удастоены высокага прыдворнага звання [[Камергер|камергера]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1871 годзе ў складзе світы шэфа жандараў ён суправаджаў імператара Аляксандра ІІ падчас яго падарожжа па [[Волга|Волзе]], [[Каўказ]]у і [[Крым]]у<ref name="krupa"/><ref name="bs10"/><ref name="al"/>. Паралельна са службовым ростам, у 1868 годзе А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі набыў маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] ў [[Лідскі павет|Лідскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref name="al"/><ref>{{cite web|url=http://www.ibrest.ru/forum/?t=895#.Vw5m5NSLTGh|title=3. Усадебный дом Бердовских (агрогородок Бердовка, Лидский район, Гродненская область)|date=2015-12-23|publisher=Брест-Литовск|lang=ru|accessdate=2016-04-13}}</ref>. Раней гэты маёнтак быў канфіскаваны ўладамі ў мясцовага двараніна В. Захватовіча за ўдзел у нацыянальна-вызваленчым [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]. Зрабіўшыся буйным землеўласнікам, у сакавіку 1872 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў абраны ганаровым міравым суддзёй Лідскай судова-міравой акругі<ref name="krupa"/><ref name="al"/><ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. === На пасадзе магілёўскага губернатара === 30 сакавіка 1872 года ва ўзросце 32 гадоў Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны губернатарам [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] з вытворчасцю ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія дарадцы]]. Падчас высокай аўдыенцыі перад ад'ездам у [[Магілёў]] імператар Аляксандр ІІ даў яму прамы наказ<ref name="krupa"/><ref name="bs10"/>: {{цытата|Магілёўская губерня даўно ўжо знаходзіцца ў разладжаным стане; зрабі ўсё магчымае для аднаўлення яе сілаў.{{арыгінальны тэкст|ru|Могилевская губерния давно уже находится в расстроенном положении; сделай все возможное для восстановления её сил.}}}} Новы губернатар з уласцівай яму энергіяй пачаў маштабныя рэформы, накіраваныя на ўзняцце эканомікі краю. Ён ажыццявіў рэструктурызацыю сялянскага доўгу, стымуляваў адыходніцтва насельніцтва на заробкі, імкнуўся павысіць даходнасць сялянскіх двароў і жорстка змагаўся са хабарніцтвам у мясцовым кіраўнічым апараце. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўкараняў прынцып служэння справе, а не форме. Значная ўвага была ўдзелена патанненню ўтрымання нізавога звяна кіравання: напрыклад, перавод аплаты працы валасных старшынь і пісараў на выдаткі самой абшчыны зэканоміў агульнаімперскаму бюджэту значныя сродкі і зменшыў мірскія зборы на 20 тысяч рублёў штогод<ref name="bs7">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. |загаловак=«Экономическое чудо» Александра Дембовецкого |выданне=Могилевская правда |год=2007 |нумар=93−94 (17073−17074) от 12 октября}}</ref>. За першыя дзесяць гадоў яго кіравання сума акладных недаімак у губерні зменшылася на 4 мільёны рублёў, а выкупных плацяжоў&nbsp;— на 2 мільёны. У рэгіёне пачалі распаўсюджвацца розныя формы [[кааперацыя|кааперацыі]] і крэдытавання, павялічыўся ахоп двароў страхаваннем ад пажараў і градабою. Эфектыўнасць гэтых крокаў была афіцыйна прызнана міністрам фінансаў імперыі [[Міхаіл Хрыстафоравіч Рэйтэрн|М.&nbsp;Х.&nbsp;Рэйтэрнам]], які ў 1878 годзе выказаў губернатару поўнае адабрэнне<ref name="bs10"/><ref name="bs7"/>: {{цытата|… знаходзячы, што прыведзеныя … розныя распараджэнні шмат спрыяюць умацаванню дабрабыту сялян і іх плацежнай здольнасці, я лічу прыемным абавязкам выказаць поўнае са свайго боку адабрэнне, як усіх паведамленых мерапрыемстваў, так роўна і згаданых вышэй прапаноў, якім будзе дадзены належны ход неадкладна па атрыманні прадстаўлення аб неабходных ільготах бяднейшым паселішчам.{{арыгінальны тэкст|ru|… находя, что приведенные … различные распоряжения много способствуют упрочению благосостояния крестьян и платежной их состоятельности, я считаю приятным долгом выразить полнейшее со своей стороны одобрение, как всех сообщенных мероприятий, так равно и упомянутых выше предложений, которым дан будет надлежащий ход немедленно по получении представления о необходимых льготам беднейшим селениям.}}}} 10 сакавіка 1880 года Аляксандр II асабіста задаволіў прадстаўленне аб ільготах бяднейшым сялянам Магілёўскай губерні<ref name="bs10"/><ref name="bs7"/>. У жніўні 1882 года за выдатную службу А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў узведзены ў [[Тайны саветнік|тайныя дарадцы]]<ref name="krupa"/>. Дзейнасць губернатара вызначылася і маштабным будаўніцтвам. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ініцыяваў распрацоўку плана добраўпарадкавання Магілёва. У горадзе былі ўзведзены манументальныя будынкі [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр|гарадскога драматычнага тэатра]], жаночай [[гімназія|гімназіі]], Аляксандраўскага [[Рэальнае вучылішча|рэальнага]] і епархіяльнага вучылішчаў, будынкі дваранскага сходу і гарадской управы. Былі пракладзены драўляныя тратуары, добраўпарадкаваны вуліцы, пабудаваны масты. У 1878 годзе былі ўведзены ў эксплуатацыю гарадскі [[вадаправод]] і тэлефонная лінія, якая абслугоўвала 68 абанентаў<ref name="nlb"/><ref name="im"/><ref name="nz">{{артыкул|загаловак=Памятник Дембовецкому|аўтар=Зигуля Н.|выданне=Могилевская правда|нумар=от 31 августа|год=2012}}</ref>. Яшчэ ў 1872 годзе на месцы былога гарадскога замчышча па ініцыятыве губернатара быў закладзены вялікі гарадскі сад, які мясцовыя жыхары неўзабаве назвалі «садам Дамбавецкага» (сучасны парк імя Горкага)<ref name="mgov">{{cite web|url=https://mogilev.gov.by/news/aktualnoe/v-mogileve-otkryli-memorialnuyu-dosku-aleksandru-dembovetskomu/|title=В Могилеве открыли мемориальную доску Александру Дембовецкому|author=Емельянова О.|publisher=Могилевский городской исполнительный комитет|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У сферы адукацыі пры губернатары было адкрыта дзве фельчарскія школы, больш за 120 народных і каля 1400 [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходскіх школ]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1894 годзе за яго шматгадовую працу Аляксандру Дамбавецкаму было прысвоена званне Ганаровага грамадзяніна Магілёва<ref name="im"/><ref name="nlb"/>. === Навуковая і краязнаўчая дзейнасць === Аляксандр Дамбавецкі ўвайшоў у гісторыю як адзін з найбуйнейшых арганізатараў краязнаўчага і навуковага вывучэння беларускіх зямель. У 1879 годзе па яго ініцыятыве ў Магілёве быў створаны [[Магілёўскі губернскі гістарычна-этнаграфічны музей|губернскі гістарычна-этнаграфічны музей]] (цяпер [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава]]), у якім дзейнічалі гістарычны, этнаграфічны і геаграфічны аддзелы<ref name="krupa"/>. Ён актыўна падтрымліваў гістарычныя пошукі, фінансаваў і дапамагаў арганізоўваць археалагічныя экспедыцыі ў [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўі]]. Губернатар цесна супрацоўнічаў з вучонымі і краязнаўцамі, спрыяючы даследаванням [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіча]], [[Дзмітрый Якаўлевіч Самаквасаў|Д. Я. Самаквасава]], [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|М. В. Фурсава]], [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]]. Ён аказваў усебаковую падтрымку [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаву]] ў падрыхтоўцы «Археалагічнай карты Магілёўскай губерні» і фінансаваў выданне «Дзённіка курганных раскопак...» [[М. В. Фурсаў|М. В. Фурсава]] і [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]] ў 1892 годзе. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі таксама арганізоўваў выстаўкі археалагічных знаходак у Магілёве і Вільні, удзельнічаў у працы 9-га [[Археалагічныя з'езды|Археалагічнага з'езда]] ў Вільні<ref>{{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}}</ref><ref name="nlb"/><ref name="im"/>. Галоўным дасягненнем яго навуковай працы стала ініцыяванне, падрыхтоўка і рэдагаванне манументальнай трохтомнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, этнаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясных, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах]]». Да напісання гэтай энцыклапедычнай працы была прыцягнута ўся навуковая і кіраўнічая эліта губерні. Кніга змяшчала ўнікальны факталагічны матэрыял па геаграфіі, археалогіі, гісторыі, эканоміцы і архітэктуры. У ёй было ўпершыню апублікавана каля 500 беларускіх калядных, веснавых, летніх, вясельных і рэлігійных песень, апісаны мясцовыя абрады, гульні, забабоны і народная медыцына. Выданне атрымала найвышэйшыя ацэнкі навуковай супольнасці, а сам губернатар за гэтую працу атрымаў Вышэйшую падзяку ад імператара<ref name="krupa"/>. === Гаспадарка ў маёнтку Бердаўка === [[Файл:Бердаўка._Сядзібны_дом.jpg|міні|250x250пкс|Сядзібны дом у Бердаўцы]] Нягледзячы на вялікую занятасць дзяржаўнымі справамі, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі рэгулярна наведваў свой маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] (плошчай 660 дзесяцін), дзе праводзіў час з сям'ёй, звычайна летам. Акрамя таго, яму належалі суседнія маёнткі [[Сліжы (Лідскі раён)|Сліжы]] і [[Касоўшчына]], а таксама засценкі [[Глебаўшчына]] і [[Харужаўцы]]. У канцы 1860-х&nbsp;— пачатку 1870-х гадоў ён збудаваў у Бердаўцы эфектны неагатычны [[Бердаўская сядзіба|двухпавярховы палац]] з дубовым паркетам і паліванай кафляй (будынак захаваўся да нашых дзён). Для яго будаўніцтва ў вёсцы Харужаўцы была пабудавана спецыяльная цагельня. У маёнтку быў закладзены прыгожы пейзажны парк з дубамі, лістоўніцамі, блакітнымі елкамі і кедрамі<ref name="krupa" />. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі актыўна мадэрнізаваў гаспадарку маёнтка, пераводзячы яе з састарэлага трохполля на шматпольны севазварот і набываючы новую сельскагаспадарчую тэхніку (малатарні, сеялкі, жняяркі). Калі ў 1870-я гады асноўны прыбытак ішоў ад вырошчвання збожжа і лёну (каноплі і лён адпраўляліся па [[Нёман|Нёману]] ў [[Прусія|Прусію]]), то пасля пачатку аграрнага крызісу 1880-х гадоў, які абваліў цэны на жыта, гаспадарка была пераарыентавана на малочную жывёлагадоўлю і [[вінакурства]]. У маёнтку былі заведзены высокапрадукцыйныя галандскія каровы, пачалася вытворчасць сыру і масла. У 1904 годзе быў пабудаваны ўласны спіртзавод, які працаваў да 1915 года. У пачатку XX стагоддзя ў сувязі з правядзеннем [[Сталыпінская аграрная рэформа|Сталыпінскай рэформы]] і эканамічнымі цяжкасцямі А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі пачаў часткова распрадаваць свае землі (напрыклад, участкі былі прададзены М. Мікалаевічу і Івану Сантоцкаму)<ref name="krupa"/>. === Сенатарства і апошнія гады жыцця === У 1889 годзе магілёўскі губернатар быў узнагароджаны [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|ордэнам Белага Арла]]<ref name="al"/><ref name="nz"/>&nbsp;— адной з найвышэйшых узнагарод імперыі. 12 верасня 1893 года імянным Найвышэйшым указам Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны сенатарам [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] і неўзабаве пакінуў Магілёў, пераехаўшы ў Санкт-Пецярбург<ref name="rk">{{cite web|url=http://rodoslovnaya.org/ru/wiki/index/index/page_id/168993/name/Персональные+страницы%3A|title=Дембовецкий Александр Станиславович|publisher=Родословная книга|lang=ru|access-date=2016-04-13}}</ref>. У сенаце ён прысутнічаў спачатку ў 1-м дэпартаменце (з 1894 года), а затым у злучанай прысутнасці 1-га і касацыйнага дэпартаментаў<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. Даслужыўся да найвышэйшага цывільнага чыну [[Сапраўдны тайны саветнік|сапраўднага тайнага дарадцы]]. Паводле сталічных адрасных кніг, у 1916 годзе ён разам з жонкай пражываў у Петраградзе на вуліцы [[Італьянская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Італьянскай]] (дом 29)<ref>{{кніга|загаловак=Алфавитный указатель жителей города Петрограда, Гатчины, Колпина, Красного села, Ораниенбаума, Павловска, Петергофа, Сестрорецка и Царского села. 1916|старонкі=201}}</ref>, а ў 1917 годзе&nbsp;— на [[Сергіеўская вуліца (Санкт-Пецярбург)|вуліцы Сергіеўскай]] (дом 13)<ref name="sid2016"/><ref>{{кніга|загаловак=Весь Петроград на 1917 г. Адресная и справочная книга г. Петрограда|выдавецтва=Издание Т-ва А. С. Суворина — «Новое время»|год=1924|старонкі=205}}</ref>. Доўгі час у гістарычнай літаратуры і даведніках лічылася, што А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі памёр каля 1914 года. Аднак выяўленыя пазней архіўныя дакументы даказалі, што ён перажыў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]]. Улетку 1918 года, ва ўмовах усталявання савецкай улады, 78-гадовы былы сенатар паспрабаваў выехаць са сталіцы ў свой маёнтак Бердаўка, які ў той час знаходзіўся на тэрыторыі, акупаванай нямецкімі войскамі. 8 ліпеня 1918 года дамавы камітэт выдаў яму даведку<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Пасведчанне. Прад'яўнік гэтага, грамадзянін Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, былы Сенатар, Літоўскі дваранін — уладальнік з 1868 года маёнткам Бердаўка, Лідскага павета, Віленскай губерні; пра што сведчыць дадзеная купчая, выдадзеная Віленскай палатай Крымінальнага і Грамадзянскага Суда 1868 г. лютага 23 дня. Што подпісам з прыкладаннем пячаткі засведчваем.{{арыгінальны тэкст|ru|Удостоверение. Предъявитель сего, гражданин Александр Станиславович Дембовецкий, бывш. Сенатор, Литовский дворянин – владелец с 1868 года имением Бердовка, Лидского уезда, Виленской губернии; о чем свидетельствует данная купчая, выданная Виленской палатой Уголовного и Гражданского Суда 1868г. февраля 23 дня. Что подписью с приложением печати удостоверяем.}}}} Як ураджэнец Вільні і ўладальнік маёнтка на тэрыторыі, якую [[Літоўская Тарыба]] разглядала як сваю, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі папрасіў абароны ў дыпламатаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 24 жніўня 1918 года Генеральнае консульства Германіі ў Петраградзе выдала яму ахоўны дакумент<ref name="nn"/>: {{цытата|Гэтым сведчыцца, што Літоўскі Грамадзянін, землеўласнік, Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, які нарадзіўся 1 сакавіка 1840 года ў Вільні, пражывае ў Петраградзе, унесены ў спіс асоб, якія знаходзяцца пад заступніцтвам Імперскага Германскага Генеральнага Консульства ў Петраградзе і, што з прычыны гэтага, як ён асабіста, так і яго маёмасць знаходзяцца пад абаронай германскай імперскай улады. Петраград, 24 жніўня 1918 г.{{арыгінальны тэкст|ru|Сим свидетельствуется, что Литовский Гражданин, землевладелец, Александр Станиславович Дембовецкий, родившийся 1марта 1840 года в Вильне, проживающий в Петрограде, внесен в список лиц, состоящих под покровительством Имперского Германского Генерального Консульства в Петрограде и, что вследствие сего, как он лично, так и его имущество состоит под защитой германской имперской власти. Петроград, 24 августа 1918г.}}}} 23 кастрычніка 1918 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі накіраваў афіцыйную заяву ў Камісарыят унутраных спраў Саюза Камун Паўночнай Вобласці з просьбай вызваліць яго ад савецкага грамадзянства<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Заява. Прыкладаючы пры гэтым: 1.) пашпартную кнігу за №45, 2.) копію Ахоўнага Пасведчання, выдадзеную мне Германскім Генеральным Консульствам у Петраградзе, 3.) Пасведчанне на №68, выдадзенае мне Дамавым Камітэтам, з якіх відаць, што я ўраджэнец Літвы, якая адышла ад Расіі паводле мірнай дамовы, прашу звольніць мяне з грамадзянства РСФСР і аж да распублікавання выдаць мне пасведчанне ў тым, што мною пададзена заява аб выхадзе з грамадзянства РСФСР.{{арыгінальны тэкст|ru|Заявление. Прилагая при сем: 1.) паспортную книгу за №45, 2.) копию Охранного Свидетельства, выданную мне Германским Генеральным Консульством в Петрограде, 3.)Удостоверение на №68, выданного мне Домовым Комитетом, из коих видно, что я уроженец Литвы, отошедшей от России по мирному договору, прошу уволить меня из гражданства РСФСР и впредь до распубликования, выдать мне удостоверение в том, что мною подано заявление о выходе из гражданства РСФСР.}}}} Нягледзячы на спробы выехаць, Аляксандр Дамбавецкі памёр 5 сакавіка 1920 года ў Петраградзе. Быў пахаваны на могілках [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]]<ref>ЦГА СПб. Ф. Р-6143. — Оп. 1. — Д. 2271. — Л. 62. Запіс № 2612.</ref> (паводле іншых, састарэлых звестак — на курорце [[Бадэн-Бадэн]]<ref name="im"/><ref name="al"/>). == Сям'я == У 1865 годзе Аляксандр Дамбавецкі ажаніўся з Марыяй Аляксандраўнай Грын, дачкой генерал-маёра. Па веравызнанні яна была [[Лютэранства|лютэранкай]] і, верагодна, паходзіла з прыбалтыйскіх немцаў. У шлюбе нарадзілася шасцёра дзяцей<ref name="krupa"/>: * Пётр (нарадзіўся 26 кастрычніка 1866 года) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Уладзімір (нарадзіўся ў 1874 годзе)<ref>{{кніга|аўтар=Мурзанов Н. А.|загаловак=Словарь русских сенаторов, 1711—1917 гг: Материалы для биографий|месца=СПб.|год=2011|старонкі=146}}</ref>. * Аляксей (нарадзіўся ў 1883 годзе) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Вера (нарадзілася ў 1869 годзе)<ref name="bs10"/><ref name="al"/> — 25 красавіка 1899 года<ref>Метрическая книга церкви Святых Первоверховных Ап. Петра и Павла при Императорском Петербургском университете на 1899 год // ЦГИА СПб. Ф.19.— Оп. 127.— Д. 914.— Л. 94.</ref> выйшла замуж за паручніка 17-га драгунскага Валынскага палка Леаніда Аляксандравіча Ігнацыуса. * Наталля (нарадзілася ў 1870 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю. * Вольга (нарадзілася ў 1873 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю<ref name="al"/>. Брат губернатара, Эдуард Станіслававіч Дамбавецкі (памёр у 1900 годзе), з'яўляўся бацькам вядомага паэта [[Сярэбраны век (руская літаратура)|Сярэбранага веку]] [[Васіль Эдуардавіч Дамбавецкі|Васіля Эдуардавіча Дамбавецкага]] (1883—1944)<ref name="al"/>. Згодна з адраснымі кнігамі Петраграда за 1917 год, разам з Аляксандрам Дамбавецкім у сталіцы пражывалі яго сын Аляксей і ўдава загінулага сына Пятра — Соф'я Мікалаеўна<ref name="sid2016"/>. == Узнагароды == За сваю шматгадовую дзяржаўную службу Аляксандр Дамбавецкі быў удастоены шэрагу вышэйшых узнагарод імперыі: * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені (1874). * Найвышэйшыя ласкі (1874, 1875) — за карысную дзейнасць па збіранні акладных плацяжоў і нядоімка<ref name="bs10"/>. * [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]] 1-й ступені (1876). * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-й ступені (1879). * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 2-й ступені (1885). * [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|Ордэн Белага Арла]] (1889). * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (1896)<ref name="avto3">{{кніга|аўтар=Сидоренко Б. И.|загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время|месца=Могилев|выдавецтва=АмелияПринт|год=2012|старонкі=142}}</ref> і дыяментавыя знакі да яго (1910)<ref name="avto3"/>. * Знакі: аб заканчэнні Кіеўскага ўніверсітэта{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «За ўвядзенне ў дзеянне палажэнняў 1861 года»{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «За працы па пазямельным уладкаванні дзяржаўных сялян»{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «У памяць 200-годдзя Урадавага Сената»<ref name="avto2">{{кніга|загаловак=Список гражданским чинам первых трех классов 1914 г.|месца=С.-Петербург|выдавецтва=Сенатская типография|год=1910}}</ref>, «У памяць 50-годдзя Палажэння аб земскіх установах»<ref name="avto2"/>. * Медалі: «[[У памяць кіравання імператара Аляксандра III]]»<ref name="avto2"/>, «[[У памяць каранацыі 1896 г.]]»<ref name="avto2"/>, «[[У памяць 300-годдзя кіравання Дома Раманавых]]»<ref name="avto2"/>. * Грашовыя прэміі<ref name="bs10"/><ref name="al"/>. == Памяць == * 26 мая 2005 года на фасадзе будынка былога палаца Дамбавецкага ў вёсцы Бердаўка (цяпер сельскі дом культуры) была адкрыта мемарыяльная шыльда ў яго гонар (скульптар [[Рычард Груша]])<ref name="krupa"/>. * 1 верасня 2023 года мемарыяльная дошка А. С. Дамбавецкаму была ўсталявана на фасадзе [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея імя Е. Р. Раманава]] (скульптар [[Андрэй Васілеўскі]])<ref name="mgov"/>. З прычыны доўгага панавання састарэлых гістарычных дадзеных, на дошцы была памылкова выбіта дата смерці «каля 1914»<ref name="nn"/>. * У студзені 2023 года ў Магілёве быў абвешчаны збор сродкаў на ўсталяванне паўнавартаснага скульптурнага помніка губернатару ў [[Парк імя М. Горкага (Магілёў)|парку імя Горкага]]<ref name="mog_med">{{cite web|url=https://mogilev.media/u-magiljove-planujuc-pastavic-pomnik-gubernataru-aljaksandru-djembaveckamu/|title=У Магілёве плануюць паставіць помнік губернатару Аляксандру Дэмбавецкаму|publisher=Mogilev.media|date=2023-01-28|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. * Гісторыкамі і краязнаўцамі неаднаразова выказваліся прапановы перайменаваць [[Плошча Арджанікідзэ (Магілёў)|плошчу Арджанікідзэ]] ў Магілёве ў гонар А. С. Дамбавецкага, паколькі большасць гістарычных будынкаў вакол яе (былое Аляксандраўскае рэальнае вучылішча, фельчарская школа і іншыя) былі ўзведзены ў часы яго паспяховага кіравання<ref name="sid2016"/>. == Бібліяграфія == * Опыт описания Могилевской губернии в историческом, физико-географическом, этнографическом, промышленном, сельскохозяйственном, лесном, учебном, медицинском и статистическом отношении, с двумя картами губернии и 17 резанными на дереве гравюрами видов и типов : в 3-х кн. / Под ред. А. С. Дембовецкого. — Могилев на Днепре : Тип. Губ. правления, 1882—1884. * ''Дембовецкий А. С.'' Приемы хозяйства обогащением почвы, обогащающего хозяина. — СПб.: М. Залшупин, 1900. — 8+215 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время |месца=Могилев |выдавецтва=АмелияПринт |год=2012 |старонак=250 |isbn=978-985-6891-15-4}} * Жизнь и творческое наследие А. С. Дембовецкого : к 180-летию со дня рождения : материалы Междунар. науч.-практ. конф., г. Могилев, 13 марта 2020 г. / сост.: В. В. Шейбак, Е. Н. Изергина, Я. С. Кнурева. — Могилев, Центр исследований белорусской культуры, языка и литературы НАНБ, Могилевский областной краеведческий музей имени Е. Р. Романова. 2020. * {{кніга|загаловак=Памятная книжка Могилевской губернии на 1910 год|месца=Могилев|выдавецтва=Губернская тип.|год=1910|старонкі=711}} * Петров, Д. Н. Сенатский период деятельности могилевского губернатора А. С. Дембовецкого / Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных работ VII международной научной конференции 29-30 июня 2011 г. г. Могилев: УО «МГУ им. А. А. Кулешова», 2011. — С. 115—116. * Батюков, А. В., Петров, Д. Н. «Белые пятна» биографии А. С. Дембовецкого в свете новых документов / А. В. Батюков, Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных трудов IX Международной научной конференции. Могилев, 25-26 июня 2015 г., г. Могилев / сост. А. Н. Батюков, И. А. Пушкин. — Могилев: МГУП, 2015. — С. 80-84. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Магілёўскія губернатары]] [[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Камергеры (Двор расійскіх імператараў)]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Магілёва]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Аляксандра-Неўскай лаўры]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 2-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 3-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 1-й ступені]] 5mwhakn42abwzhei3eezwbvgnetjfb1 5193468 5193466 2026-09-06T08:02:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5193468 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі | арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}} | выява = | шырыня = 230px | подпіс = | герб = RU COA Dembovetski XVI, 32.jpg | шырыня герба = 80px | подпіс герба = Герб Аляксандра Дамбавецкага | тытул = | пасада = Сенатар [[Урадаўствуючы сенат|Урадаўствуючага сената]] | перыядначатак = 12 верасня 1893 | перыядканчатак = 1917 | папярэднік = | пераемнік = | манарх = [[Аляксандр III]]<br>[[Мікалай II]] | пасада_2 = [[Магілёўская губерня|Магілёўскі губернатар]] | перыядначатак_2 = 30 сакавіка 1872 | перыядканчатак_2 = 30 жніўня 1893 | папярэднік_2 = [[Васіль Дзмітрыевіч Дунін-Баркоўскі|Васіль Дунін-Баркоўскі]] | пераемнік_2 = [[Дзмітрый Мікалаевіч Мартынаў|Дзмітрый Мартынаў]] | манарх_2 = [[Аляксандр II]]<br>[[Аляксандр III]] | дата нараджэння = {{ДН|13|3|1840}} | месца нараджэння = [[Вільня]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|5|3|1920}} | месца смерці = [[Петраград]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] | месца пахавання = [[Аляксандра-Неўская лаўра]] | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|РСФСР}} | нацыянальнасць = | бацька = | маці = | жонка = Марыя Аляксандраўна Грын | дзеці = Пётр, Уладзімір, Аляксей, Вера, Наталля, Вольга | партыя = | адукацыя = [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскі імператарскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра]] | навуковая ступень = [[Кандыдат (ступень)|кандыдат навук]] | веравызнанне = [[Праваслаўе|праваслаўе]] | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Аляксандра Неўскага|1910}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 2 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Белага арла, Расійская імперыя}} {{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 1 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Святога Станіслава 1 ступені}} {{!!}} {{Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»}} {{!!}} {{Медаль У памяць каранацыі Імператара Мікалая II}} {{!!}} {{Медаль У памяць 300-годдзя валадарання дома Раманавых}} {{!}}} }} '''Алякса́ндр Станісла́вавіч Дамбаве́цкі''' (таксама сустракаецца напісанне '''Дэмбаве́цкі'''; {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}}; {{ДН|13|3|1840}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|5|3|1920}}, [[Петраград]])&nbsp;— расійскі [[дзяржаўны дзеяч]], [[краязнавец]], [[камергер]], [[сапраўдны тайны саветнік]], [[Магілёўская губерня|магілёўскі губернатар]] у 1872—1893 гадах, сенатар [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]]. Ініцыятар і рэдактар выдання фундаментальнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні…]]». Ганаровы грамадзянін [[Магілёў|Магілёва]] (1894). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Афіцыйныя і падрабязныя звесткі пра месца нараджэння, бацькоў, дзіцячыя і юнацкія гады Аляксандра Дамбавецкага ў дарэвалюцыйных крыніцах практычна не захаваліся. У афіцыйным фармулярным спісе аб службе пазначана толькі, што ён паходзіў «з [[Дваранства|дваран]]» і быў [[Праваслаўе|праваслаўнага]] веравызнання. Пры гэтым адзначалася, што ні ён сам, ні яго бацькі не мелі ўласнага радавога маёнтка, што магло сведчыць пра атрыманне дваранства праз адукацыю і выслугу<ref name="krupa">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/dambavecki/уладальнік_маёнтка_бердаўка_аляксандр_дамбавецкі.html|title=Уладальнік маёнтка Бердаўка Аляксандр Дамбавецкі|author=Крупа А. Л.|publisher=Лідскі летапісец № 29-30 / pawet.net|date=2008-02-02|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У пазнейшых дакументах перыяду 1918 года сам А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўказваў месцам свайго нараджэння [[Вільня|Вільню]]<ref name="nn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/403751|title=У Магілёве адкрылі шыльду губернатару Дэмбавецкаму. Дату смерці яму напісалі на гады ранейшую за спробу ўцячы з Савецкай Расіі|author=Раўбіч Ф.|publisher=Наша Ніва|date=2026-09-03|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Беларускі літаратуразнавец і пісьменнік [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў лічылі, што Аляксандр Дамбавецкі мог з'яўляцца пазашлюбным сынам расійскага імператара [[Аляксандр II|Аляксандра ІІ]]. На карысць гэтай гіпотэзы сведчаць імклівая кар'ера, пратэкцыя ў вышэйшых колах і тое, што пры адсутнасці знатных бацькоў ён хутка здолеў дасягнуць найвышэйшых кіраўнічых пасад у імперыі<ref name="bs10">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела |выданне=Могилевская правда |год=2010 |нумар=от 22 октября}}</ref><ref name="al">{{cite web|url=http://aljena-lee.livejournal.com/456003.html|title=Дембовецкий Александр Станиславович (1840 — октябрь 1914)|author=Алёна Ли.|date=2015-06-23|publisher=livejournal.com|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref><ref name="im">{{cite web|url=http://www.podmog.ru/fotoreportage/26-mogilevskie-gubernatory-as-demboveckiy-1872-g-1893-g.html|title=Могилевские губернаторы: А. С. Дембовецкий (1872 г. — 1893 г.)|date=2011-03-07|publisher=История Могилева|access-date=2024-01-22|lang=ru}}</ref><ref name="min">{{cite web|url=https://mogilev.in/news/13293/|title=Полтора века тому назад его направили возрождать Могилевскую губернию. Сегодня Дембовецкому открыли памятную доску|publisher=Mogilev.in|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Герб роду Дамбавецкіх, які ўяўляў сабой чырвоны шчыт з сярэбраным крыжам, увянчаны дваранскім каранаваным шлемам з буйвалавымі рогамі і [[Ліктарскі пук|ліктарскім пуком]], быў зацверджаны дэпартаментам геральдыкі [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] яшчэ 16 сакавіка 1859 года і ўнесены ў першую частку шляхецкай радаводнай кнігі на падставе пастаноў Валынскага дваранскага сходу<ref name="sid2016">{{cite web|url=https://csgpb.by/Mogilev_v_pechati/?p=4934|title=Герб Александра Дембоцкого|author=Сидоренко Б.|publisher=Могилевская правда|date=2016-07-28|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Атрымаўшы, верагодна, добрую хатнюю адукацыю і скончыўшы гімназію, Аляксандр Дамбавецкі ў 1860 годзе (па іншых дадзеных — у 1859 годзе<ref name="nlb">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132180|title=Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|publisher=База даных «Вучоныя Беларусі» Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>) скончыў [[гістарычны факультэт Кіеўскага імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] са ступенню [[Кандыдат навук|кандыдата навук]]<ref name="al"/><ref name="krupa"/>. === Пачатак кар'еры === 1 чэрвеня 1860 года ён быў прыняты на дзяржаўную службу ў Гаспадарчы дэпартамент [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] (МУС)<ref name="bs10"/>, а ўжо ў снежні атрымаў свой першы чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]. У сакавіку 1862 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў канцылярыю Рыжскага ваеннага [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскага]], [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] і [[Курляндская губерня|Курляндскага]] генерал-губернатара. Там ён заняў пасаду сакратара гаспадарчага аддзялення, а таксама некаторы час выконваў абавязкі кіраўніка паліцэйскага ўпраўлення канцылярыі, займаючыся пытаннямі размеркавання пенсій і падаткаабкладання<ref name="nlb"/><ref name="bs10"/>. У маі 1863 года яму быў нададзены чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага дарадцы]], а ў чэрвені таго ж года&nbsp;— [[Калежскі асэсар|калежскага асэсара]]. У 1864 годзе ён быў афіцыйна прылічаны да Міністэрства ўнутраных спраў<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>, а з 1865 года прызначаны чыноўнікам асобых даручэнняў пры міністэрстве. У [[Прыбалтыйскі край|Прыбалтыйскім краі]] ён актыўна працаваў членам-справаводам у камісіях па пераўтварэнні судаводства, рэфармаванні гарадскога кіравання ў [[Рыга|Рызе]] і змяненні сялянскіх палажэнняў. Адначасова з 1866 года ён з'яўляўся галоўным папячыцелем Грабеншчыкоўскіх багадзельняў і рыжскіх [[стараабрадцы|стараабрадцаў]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. Увосень 1866 года адбылося чарговае павышэнне: А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў [[Санкт-Пецярбург]] на пасаду сакратара пры галоўным начальніку [[Трэцяе аддзяленне Уласнай Я. І. В. канцылярыі|ІІІ Аддзялення]] Уласнай Яго Імператарскай Вялікасці Канцылярыі<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1868 годзе ён атрымаў чын [[Стацкі саветнік|стацкага дарадцы]], а ў сакавіку 1870 года быў удастоены высокага прыдворнага звання [[Камергер|камергера]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1871 годзе ў складзе світы шэфа жандараў ён суправаджаў імператара Аляксандра ІІ падчас яго падарожжа па [[Волга|Волзе]], [[Каўказ]]у і [[Крым]]у<ref name="krupa"/><ref name="bs10"/><ref name="al"/>. Паралельна са службовым ростам, у 1868 годзе А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі набыў маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] ў [[Лідскі павет|Лідскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref name="al"/><ref>{{cite web|url=http://www.ibrest.ru/forum/?t=895#.Vw5m5NSLTGh|title=3. Усадебный дом Бердовских (агрогородок Бердовка, Лидский район, Гродненская область)|date=2015-12-23|publisher=Брест-Литовск|lang=ru|accessdate=2016-04-13}}</ref>. Раней гэты маёнтак быў канфіскаваны ўладамі ў мясцовага двараніна В. Захватовіча за ўдзел у нацыянальна-вызваленчым [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]. Зрабіўшыся буйным землеўласнікам, у сакавіку 1872 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў абраны ганаровым міравым суддзёй Лідскай судова-міравой акругі<ref name="krupa"/><ref name="al"/><ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. === На пасадзе магілёўскага губернатара === 30 сакавіка 1872 года ва ўзросце 32 гадоў Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны губернатарам [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] з вытворчасцю ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія дарадцы]]. Падчас высокай аўдыенцыі перад ад'ездам у [[Магілёў]] імператар Аляксандр ІІ даў яму прамы наказ<ref name="krupa"/><ref name="bs10"/>: {{цытата|Магілёўская губерня даўно ўжо знаходзіцца ў разладжаным стане; зрабі ўсё магчымае для аднаўлення яе сілаў.{{арыгінальны тэкст|ru|Могилевская губерния давно уже находится в расстроенном положении; сделай все возможное для восстановления её сил.}}}} Новы губернатар з уласцівай яму энергіяй пачаў маштабныя рэформы, накіраваныя на ўзняцце эканомікі краю. Ён ажыццявіў рэструктурызацыю сялянскага доўгу, стымуляваў адыходніцтва насельніцтва на заробкі, імкнуўся павысіць даходнасць сялянскіх двароў і жорстка змагаўся са хабарніцтвам у мясцовым кіраўнічым апараце. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўкараняў прынцып служэння справе, а не форме. Значная ўвага была ўдзелена патанненню ўтрымання нізавога звяна кіравання: напрыклад, перавод аплаты працы валасных старшынь і пісараў на выдаткі самой абшчыны зэканоміў агульнаімперскаму бюджэту значныя сродкі і зменшыў мірскія зборы на 20 тысяч рублёў штогод<ref name="bs7">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. |загаловак=«Экономическое чудо» Александра Дембовецкого |выданне=Могилевская правда |год=2007 |нумар=93−94 (17073−17074) от 12 октября}}</ref>. За першыя дзесяць гадоў яго кіравання сума акладных недаімак у губерні зменшылася на 4 мільёны рублёў, а выкупных плацяжоў&nbsp;— на 2 мільёны. У рэгіёне пачалі распаўсюджвацца розныя формы [[кааперацыя|кааперацыі]] і крэдытавання, павялічыўся ахоп двароў страхаваннем ад пажараў і градабою. Эфектыўнасць гэтых крокаў была афіцыйна прызнана міністрам фінансаў імперыі [[Міхаіл Хрыстафоравіч Рэйтэрн|М.&nbsp;Х.&nbsp;Рэйтэрнам]], які ў 1878 годзе выказаў губернатару поўнае адабрэнне<ref name="bs10"/><ref name="bs7"/>: {{цытата|… знаходзячы, што прыведзеныя … розныя распараджэнні шмат спрыяюць умацаванню дабрабыту сялян і іх плацежнай здольнасці, я лічу прыемным абавязкам выказаць поўнае са свайго боку адабрэнне, як усіх паведамленых мерапрыемстваў, так роўна і згаданых вышэй прапаноў, якім будзе дадзены належны ход неадкладна па атрыманні прадстаўлення аб неабходных ільготах бяднейшым паселішчам.{{арыгінальны тэкст|ru|… находя, что приведенные … различные распоряжения много способствуют упрочению благосостояния крестьян и платежной их состоятельности, я считаю приятным долгом выразить полнейшее со своей стороны одобрение, как всех сообщенных мероприятий, так равно и упомянутых выше предложений, которым дан будет надлежащий ход немедленно по получении представления о необходимых льготам беднейшим селениям.}}}} 10 сакавіка 1880 года Аляксандр II асабіста задаволіў прадстаўленне аб ільготах бяднейшым сялянам Магілёўскай губерні<ref name="bs10"/><ref name="bs7"/>. У жніўні 1882 года за выдатную службу А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў узведзены ў [[Тайны саветнік|тайныя дарадцы]]<ref name="krupa"/>. Дзейнасць губернатара вызначылася і маштабным будаўніцтвам. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ініцыяваў распрацоўку плана добраўпарадкавання Магілёва. У горадзе былі ўзведзены манументальныя будынкі [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр|гарадскога драматычнага тэатра]], жаночай [[гімназія|гімназіі]], Аляксандраўскага [[Рэальнае вучылішча|рэальнага]] і епархіяльнага вучылішчаў, будынкі дваранскага сходу і гарадской управы. Былі пракладзены драўляныя тратуары, добраўпарадкаваны вуліцы, пабудаваны масты. У 1878 годзе былі ўведзены ў эксплуатацыю гарадскі [[вадаправод]] і тэлефонная лінія, якая абслугоўвала 68 абанентаў<ref name="nlb"/><ref name="im"/><ref name="nz">{{артыкул|загаловак=Памятник Дембовецкому|аўтар=Зигуля Н.|выданне=Могилевская правда|нумар=от 31 августа|год=2012}}</ref>. Яшчэ ў 1872 годзе на месцы былога гарадскога замчышча па ініцыятыве губернатара быў закладзены вялікі гарадскі сад, які мясцовыя жыхары неўзабаве назвалі «садам Дамбавецкага» (сучасны парк імя Горкага)<ref name="mgov">{{cite web|url=https://mogilev.gov.by/news/aktualnoe/v-mogileve-otkryli-memorialnuyu-dosku-aleksandru-dembovetskomu/|title=В Могилеве открыли мемориальную доску Александру Дембовецкому|author=Емельянова О.|publisher=Могилевский городской исполнительный комитет|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У сферы адукацыі пры губернатары было адкрыта дзве фельчарскія школы, больш за 120 народных і каля 1400 [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходскіх школ]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1894 годзе за яго шматгадовую працу Аляксандру Дамбавецкаму было прысвоена званне Ганаровага грамадзяніна Магілёва<ref name="im"/><ref name="nlb"/>. === Навуковая і краязнаўчая дзейнасць === Аляксандр Дамбавецкі ўвайшоў у гісторыю як адзін з найбуйнейшых арганізатараў краязнаўчага і навуковага вывучэння беларускіх зямель. У 1879 годзе па яго ініцыятыве ў Магілёве быў створаны [[Магілёўскі губернскі гістарычна-этнаграфічны музей|губернскі гістарычна-этнаграфічны музей]] (цяпер [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава]]), у якім дзейнічалі гістарычны, этнаграфічны і геаграфічны аддзелы<ref name="krupa"/>. Ён актыўна падтрымліваў гістарычныя пошукі, фінансаваў і дапамагаў арганізоўваць археалагічныя экспедыцыі ў [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўі]]. Губернатар цесна супрацоўнічаў з вучонымі і краязнаўцамі, спрыяючы даследаванням [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіча]], [[Дзмітрый Якаўлевіч Самаквасаў|Д. Я. Самаквасава]], [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|М. В. Фурсава]], [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]]. Ён аказваў усебаковую падтрымку [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаву]] ў падрыхтоўцы «Археалагічнай карты Магілёўскай губерні» і фінансаваў выданне «Дзённіка курганных раскопак...» [[М. В. Фурсаў|М. В. Фурсава]] і [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]] ў 1892 годзе. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі таксама арганізоўваў выстаўкі археалагічных знаходак у Магілёве і Вільні, удзельнічаў у працы 9-га [[Археалагічныя з'езды|Археалагічнага з'езда]] ў Вільні<ref>{{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}}</ref><ref name="nlb"/><ref name="im"/>. Галоўным дасягненнем яго навуковай працы стала ініцыяванне, падрыхтоўка і рэдагаванне манументальнай трохтомнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, этнаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясных, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах]]». Да напісання гэтай энцыклапедычнай працы была прыцягнута ўся навуковая і кіраўнічая эліта губерні. Кніга змяшчала ўнікальны факталагічны матэрыял па геаграфіі, археалогіі, гісторыі, эканоміцы і архітэктуры. У ёй было ўпершыню апублікавана каля 500 беларускіх калядных, веснавых, летніх, вясельных і рэлігійных песень, апісаны мясцовыя абрады, гульні, забабоны і народная медыцына. Выданне атрымала найвышэйшыя ацэнкі навуковай супольнасці, а сам губернатар за гэтую працу атрымаў Вышэйшую падзяку ад імператара<ref name="krupa"/>. === Гаспадарка ў маёнтку Бердаўка === [[Файл:Бердаўка._Сядзібны_дом.jpg|міні|250x250пкс|Сядзібны дом у Бердаўцы]] Нягледзячы на вялікую занятасць дзяржаўнымі справамі, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі рэгулярна наведваў свой маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] (плошчай 660 дзесяцін), дзе праводзіў час з сям'ёй, звычайна летам. Акрамя таго, яму належалі суседнія маёнткі [[Сліжы (Лідскі раён)|Сліжы]] і [[Касоўшчына]], а таксама засценкі [[Глебаўшчына]] і [[Харужаўцы]]. У канцы 1860-х&nbsp;— пачатку 1870-х гадоў ён збудаваў у Бердаўцы эфектны неагатычны [[Бердаўская сядзіба|двухпавярховы палац]] з дубовым паркетам і паліванай кафляй (будынак захаваўся да нашых дзён). Для яго будаўніцтва ў вёсцы Харужаўцы была пабудавана спецыяльная цагельня. У маёнтку быў закладзены прыгожы пейзажны парк з дубамі, лістоўніцамі, блакітнымі елкамі і кедрамі<ref name="krupa" />. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі актыўна мадэрнізаваў гаспадарку маёнтка, пераводзячы яе з састарэлага трохполля на шматпольны севазварот і набываючы новую сельскагаспадарчую тэхніку (малатарні, сеялкі, жняяркі). Калі ў 1870-я гады асноўны прыбытак ішоў ад вырошчвання збожжа і лёну (каноплі і лён адпраўляліся па [[Нёман|Нёману]] ў [[Прусія|Прусію]]), то пасля пачатку аграрнага крызісу 1880-х гадоў, які абваліў цэны на жыта, гаспадарка была пераарыентавана на малочную жывёлагадоўлю і [[вінакурства]]. У маёнтку былі заведзены высокапрадукцыйныя галандскія каровы, пачалася вытворчасць сыру і масла. У 1904 годзе быў пабудаваны ўласны спіртзавод, які працаваў да 1915 года. У пачатку XX стагоддзя ў сувязі з правядзеннем [[Сталыпінская аграрная рэформа|Сталыпінскай рэформы]] і эканамічнымі цяжкасцямі А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі пачаў часткова распрадаваць свае землі (напрыклад, участкі былі прададзены М. Мікалаевічу і Івану Сантоцкаму)<ref name="krupa"/>. === Сенатарства і апошнія гады жыцця === У 1889 годзе магілёўскі губернатар быў узнагароджаны [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|ордэнам Белага Арла]]<ref name="al"/><ref name="nz"/>&nbsp;— адной з найвышэйшых узнагарод імперыі. 12 верасня 1893 года імянным Найвышэйшым указам Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны сенатарам [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] і неўзабаве пакінуў Магілёў, пераехаўшы ў Санкт-Пецярбург<ref name="rk">{{cite web|url=http://rodoslovnaya.org/ru/wiki/index/index/page_id/168993/name/Персональные+страницы%3A|title=Дембовецкий Александр Станиславович|publisher=Родословная книга|lang=ru|access-date=2016-04-13}}</ref>. У сенаце ён прысутнічаў спачатку ў 1-м дэпартаменце (з 1894 года), а затым у злучанай прысутнасці 1-га і касацыйнага дэпартаментаў<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. Даслужыўся да найвышэйшага цывільнага чыну [[Сапраўдны тайны саветнік|сапраўднага тайнага дарадцы]]. Паводле сталічных адрасных кніг, у 1916 годзе ён разам з жонкай пражываў у Петраградзе на вуліцы [[Італьянская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Італьянскай]] (дом 29)<ref>{{кніга|загаловак=Алфавитный указатель жителей города Петрограда, Гатчины, Колпина, Красного села, Ораниенбаума, Павловска, Петергофа, Сестрорецка и Царского села. 1916|старонкі=201}}</ref>, а ў 1917 годзе&nbsp;— на [[Сергіеўская вуліца (Санкт-Пецярбург)|вуліцы Сергіеўскай]] (дом 13)<ref name="sid2016"/><ref>{{кніга|загаловак=Весь Петроград на 1917 г. Адресная и справочная книга г. Петрограда|выдавецтва=Издание Т-ва А. С. Суворина — «Новое время»|год=1924|старонкі=205}}</ref>. Доўгі час у гістарычнай літаратуры і даведніках лічылася, што А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі памёр каля 1914 года. Аднак выяўленыя пазней архіўныя дакументы даказалі, што ён перажыў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]]. Улетку 1918 года, ва ўмовах усталявання савецкай улады, 78-гадовы былы сенатар паспрабаваў выехаць са сталіцы ў свой маёнтак Бердаўка, які ў той час знаходзіўся на тэрыторыі, акупаванай нямецкімі войскамі. 8 ліпеня 1918 года дамавы камітэт выдаў яму даведку<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Пасведчанне. Прад'яўнік гэтага, грамадзянін Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, былы Сенатар, Літоўскі дваранін — уладальнік з 1868 года маёнткам Бердаўка, Лідскага павета, Віленскай губерні; пра што сведчыць дадзеная купчая, выдадзеная Віленскай палатай Крымінальнага і Грамадзянскага Суда 1868 г. лютага 23 дня. Што подпісам з прыкладаннем пячаткі засведчваем.{{арыгінальны тэкст|ru|Удостоверение. Предъявитель сего, гражданин Александр Станиславович Дембовецкий, бывш. Сенатор, Литовский дворянин – владелец с 1868 года имением Бердовка, Лидского уезда, Виленской губернии; о чем свидетельствует данная купчая, выданная Виленской палатой Уголовного и Гражданского Суда 1868г. февраля 23 дня. Что подписью с приложением печати удостоверяем.}}}} Як ураджэнец Вільні і ўладальнік маёнтка на тэрыторыі, якую [[Літоўская Тарыба]] разглядала як сваю, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі папрасіў абароны ў дыпламатаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 24 жніўня 1918 года Генеральнае консульства Германіі ў Петраградзе выдала яму ахоўны дакумент<ref name="nn"/>: {{цытата|Гэтым сведчыцца, што Літоўскі Грамадзянін, землеўласнік, Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, які нарадзіўся 1 сакавіка 1840 года ў Вільні, пражывае ў Петраградзе, унесены ў спіс асоб, якія знаходзяцца пад заступніцтвам Імперскага Германскага Генеральнага Консульства ў Петраградзе і, што з прычыны гэтага, як ён асабіста, так і яго маёмасць знаходзяцца пад абаронай германскай імперскай улады. Петраград, 24 жніўня 1918 г.{{арыгінальны тэкст|ru|Сим свидетельствуется, что Литовский Гражданин, землевладелец, Александр Станиславович Дембовецкий, родившийся 1марта 1840 года в Вильне, проживающий в Петрограде, внесен в список лиц, состоящих под покровительством Имперского Германского Генерального Консульства в Петрограде и, что вследствие сего, как он лично, так и его имущество состоит под защитой германской имперской власти. Петроград, 24 августа 1918г.}}}} 23 кастрычніка 1918 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі накіраваў афіцыйную заяву ў Камісарыят унутраных спраў Саюза Камун Паўночнай Вобласці з просьбай вызваліць яго ад савецкага грамадзянства<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Заява. Прыкладаючы пры гэтым: 1.) пашпартную кнігу за №45, 2.) копію Ахоўнага Пасведчання, выдадзеную мне Германскім Генеральным Консульствам у Петраградзе, 3.) Пасведчанне на №68, выдадзенае мне Дамавым Камітэтам, з якіх відаць, што я ўраджэнец Літвы, якая адышла ад Расіі паводле мірнай дамовы, прашу звольніць мяне з грамадзянства РСФСР і аж да распублікавання выдаць мне пасведчанне ў тым, што мною пададзена заява аб выхадзе з грамадзянства РСФСР.{{арыгінальны тэкст|ru|Заявление. Прилагая при сем: 1.) паспортную книгу за №45, 2.) копию Охранного Свидетельства, выданную мне Германским Генеральным Консульством в Петрограде, 3.)Удостоверение на №68, выданного мне Домовым Комитетом, из коих видно, что я уроженец Литвы, отошедшей от России по мирному договору, прошу уволить меня из гражданства РСФСР и впредь до распубликования, выдать мне удостоверение в том, что мною подано заявление о выходе из гражданства РСФСР.}}}} Нягледзячы на спробы выехаць, Аляксандр Дамбавецкі памёр 5 сакавіка 1920 года ў Петраградзе. Быў пахаваны на могілках [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]]<ref>ЦГА СПб. Ф. Р-6143. — Оп. 1. — Д. 2271. — Л. 62. Запіс № 2612.</ref> (паводле іншых, састарэлых звестак — на курорце [[Бадэн-Бадэн]]<ref name="im"/><ref name="al"/>). == Сям'я == У 1865 годзе Аляксандр Дамбавецкі ажаніўся з Марыяй Аляксандраўнай Грын, дачкой генерал-маёра. Па веравызнанні яна была [[Лютэранства|лютэранкай]] і, верагодна, паходзіла з прыбалтыйскіх немцаў. У шлюбе нарадзілася шасцёра дзяцей<ref name="krupa"/>: * Пётр (нарадзіўся 26 кастрычніка 1866 года) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Уладзімір (нарадзіўся ў 1874 годзе)<ref>{{кніга|аўтар=Мурзанов Н. А.|загаловак=Словарь русских сенаторов, 1711—1917 гг: Материалы для биографий|месца=СПб.|год=2011|старонкі=146}}</ref>. * Аляксей (нарадзіўся ў 1883 годзе) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Вера (нарадзілася ў 1869 годзе)<ref name="bs10"/><ref name="al"/> — 25 красавіка 1899 года<ref>Метрическая книга церкви Святых Первоверховных Ап. Петра и Павла при Императорском Петербургском университете на 1899 год // ЦГИА СПб. Ф.19.— Оп. 127.— Д. 914.— Л. 94.</ref> выйшла замуж за паручніка 17-га драгунскага Валынскага палка Леаніда Аляксандравіча Ігнацыуса. * Наталля (нарадзілася ў 1870 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю. * Вольга (нарадзілася ў 1873 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю<ref name="al"/>. Брат губернатара, Эдуард Станіслававіч Дамбавецкі (памёр у 1900 годзе), з'яўляўся бацькам вядомага паэта [[Сярэбраны век (руская літаратура)|Сярэбранага веку]] [[Васіль Эдуардавіч Дамбавецкі|Васіля Эдуардавіча Дамбавецкага]] (1883—1944)<ref name="al"/>. Згодна з адраснымі кнігамі Петраграда за 1917 год, разам з Аляксандрам Дамбавецкім у сталіцы пражывалі яго сын Аляксей і ўдава загінулага сына Пятра — Соф'я Мікалаеўна<ref name="sid2016"/>. == Узнагароды == За сваю шматгадовую дзяржаўную службу Аляксандр Дамбавецкі быў удастоены шэрагу вышэйшых узнагарод імперыі: * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені (1874). * Найвышэйшыя ласкі (1874, 1875) — за карысную дзейнасць па збіранні акладных плацяжоў і нядоімка<ref name="bs10"/>. * [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]] 1-й ступені (1876). * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-й ступені (1879). * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 2-й ступені (1885). * [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|Ордэн Белага Арла]] (1889). * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (1896)<ref name="avto3">{{кніга|аўтар=Сидоренко Б. И.|загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время|месца=Могилев|выдавецтва=АмелияПринт|год=2012|старонкі=142}}</ref> і дыяментавыя знакі да яго (1910)<ref name="avto3"/>. * Знакі: аб заканчэнні Кіеўскага ўніверсітэта{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «За ўвядзенне ў дзеянне палажэнняў 1861 года»{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «За працы па пазямельным уладкаванні дзяржаўных сялян»{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «У памяць 200-годдзя Урадавага Сената»<ref name="avto2">{{кніга|загаловак=Список гражданским чинам первых трех классов 1914 г.|месца=С.-Петербург|выдавецтва=Сенатская типография|год=1910}}</ref>, «У памяць 50-годдзя Палажэння аб земскіх установах»<ref name="avto2"/>. * Медалі: «[[У памяць кіравання імператара Аляксандра III]]»<ref name="avto2"/>, «[[У памяць каранацыі 1896 г.]]»<ref name="avto2"/>, «[[У памяць 300-годдзя кіравання Дома Раманавых]]»<ref name="avto2"/>. * Грашовыя прэміі<ref name="bs10"/><ref name="al"/>. == Памяць == * 26 мая 2005 года на фасадзе будынка былога палаца Дамбавецкага ў вёсцы Бердаўка (цяпер сельскі дом культуры) была адкрыта мемарыяльная шыльда ў яго гонар (скульптар [[Рычард Груша]])<ref name="krupa"/>. * 1 верасня 2023 года мемарыяльная дошка А. С. Дамбавецкаму была ўсталявана на фасадзе [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея імя Е. Р. Раманава]] (скульптар [[Андрэй Васілеўскі]])<ref name="mgov"/>. З прычыны доўгага панавання састарэлых гістарычных дадзеных, на дошцы была памылкова выбіта дата смерці «каля 1914»<ref name="nn"/>. * У студзені 2023 года ў Магілёве быў абвешчаны збор сродкаў на ўсталяванне паўнавартаснага скульптурнага помніка губернатару ў [[Парк імя М. Горкага (Магілёў)|парку імя Горкага]]<ref name="mog_med">{{cite web|url=https://mogilev.media/u-magiljove-planujuc-pastavic-pomnik-gubernataru-aljaksandru-djembaveckamu/|title=У Магілёве плануюць паставіць помнік губернатару Аляксандру Дэмбавецкаму|publisher=Mogilev.media|date=2023-01-28|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. * Гісторыкамі і краязнаўцамі неаднаразова выказваліся прапановы перайменаваць [[Плошча Арджанікідзэ (Магілёў)|плошчу Арджанікідзэ]] ў Магілёве ў гонар А. С. Дамбавецкага, паколькі большасць гістарычных будынкаў вакол яе (былое Аляксандраўскае рэальнае вучылішча, фельчарская школа і іншыя) былі ўзведзены ў часы яго паспяховага кіравання<ref name="sid2016"/>. == Бібліяграфія == * Опыт описания Могилевской губернии в историческом, физико-географическом, этнографическом, промышленном, сельскохозяйственном, лесном, учебном, медицинском и статистическом отношении, с двумя картами губернии и 17 резанными на дереве гравюрами видов и типов : в 3-х кн. / Под ред. А. С. Дембовецкого. — Могилев на Днепре : Тип. Губ. правления, 1882—1884. * ''Дембовецкий А. С.'' Приемы хозяйства обогащением почвы, обогащающего хозяина. — СПб.: М. Залшупин, 1900. — 8+215 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время |месца=Могилев |выдавецтва=АмелияПринт |год=2012 |старонак=250 |isbn=978-985-6891-15-4}} * Жизнь и творческое наследие А. С. Дембовецкого : к 180-летию со дня рождения : материалы Междунар. науч.-практ. конф., г. Могилев, 13 марта 2020 г. / сост.: В. В. Шейбак, Е. Н. Изергина, Я. С. Кнурева. — Могилев, Центр исследований белорусской культуры, языка и литературы НАНБ, Могилевский областной краеведческий музей имени Е. Р. Романова. 2020. * {{кніга|загаловак=Памятная книжка Могилевской губернии на 1910 год|месца=Могилев|выдавецтва=Губернская тип.|год=1910|старонкі=711}} * Петров, Д. Н. Сенатский период деятельности могилевского губернатора А. С. Дембовецкого / Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных работ VII международной научной конференции 29-30 июня 2011 г. г. Могилев: УО «МГУ им. А. А. Кулешова», 2011. — С. 115—116. * Батюков, А. В., Петров, Д. Н. «Белые пятна» биографии А. С. Дембовецкого в свете новых документов / А. В. Батюков, Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных трудов IX Международной научной конференции. Могилев, 25-26 июня 2015 г., г. Могилев / сост. А. Н. Батюков, И. А. Пушкин. — Могилев: МГУП, 2015. — С. 80-84. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|132180}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Магілёўскія губернатары]] [[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Камергеры (Двор расійскіх імператараў)]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Магілёва]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Аляксандра-Неўскай лаўры]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 2-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 3-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 1-й ступені]] ovvbhx5s62lugawu1rlkvxgol4w6s4t 5193469 5193468 2026-09-06T08:04:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193469 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі | арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}} | выява = | шырыня = 230px | подпіс = | герб = RU COA Dembovetski XVI, 32.jpg | шырыня герба = 80px | подпіс герба = Герб Аляксандра Дамбавецкага | тытул = | пасада = Сенатар [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] | перыядначатак = 12 верасня 1893 | перыядканчатак = 1917 | папярэднік = | пераемнік = | манарх = [[Аляксандр III]]<br>[[Мікалай II]] | пасада_2 = [[Магілёўская губерня|Магілёўскі губернатар]] | перыядначатак_2 = 30 сакавіка 1872 | перыядканчатак_2 = 30 жніўня 1893 | папярэднік_2 = [[Васіль Дзмітрыевіч Дунін-Баркоўскі|Васіль Дунін-Баркоўскі]] | пераемнік_2 = [[Дзмітрый Мікалаевіч Мартынаў|Дзмітрый Мартынаў]] | манарх_2 = [[Аляксандр II]]<br>[[Аляксандр III]] | нацыянальнасць = | бацька = | маці = | жонка = Марыя Аляксандраўна Грын | дзеці = Пётр, Уладзімір, Аляксей, Вера, Наталля, Вольга | партыя = | адукацыя = | навуковая ступень = | веравызнанне = | узнагароды = }} '''Алякса́ндр Станісла́вавіч Дамбаве́цкі''' (таксама сустракаецца напісанне '''Дэмбаве́цкі'''; {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}}; {{ДН|13|3|1840}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|5|3|1920}}, [[Петраград]])&nbsp;— расійскі [[дзяржаўны дзеяч]], [[краязнавец]], [[камергер]], [[сапраўдны тайны саветнік]], [[Магілёўская губерня|магілёўскі губернатар]] у 1872—1893 гадах, сенатар [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]]. Ініцыятар і рэдактар выдання фундаментальнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні…]]». Ганаровы грамадзянін [[Магілёў|Магілёва]] (1894). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Афіцыйныя і падрабязныя звесткі пра месца нараджэння, бацькоў, дзіцячыя і юнацкія гады Аляксандра Дамбавецкага ў дарэвалюцыйных крыніцах практычна не захаваліся. У афіцыйным фармулярным спісе аб службе пазначана толькі, што ён паходзіў «з [[Дваранства|дваран]]» і быў [[Праваслаўе|праваслаўнага]] веравызнання. Пры гэтым адзначалася, што ні ён сам, ні яго бацькі не мелі ўласнага радавога маёнтка, што магло сведчыць пра атрыманне дваранства праз адукацыю і выслугу<ref name="krupa">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/dambavecki/уладальнік_маёнтка_бердаўка_аляксандр_дамбавецкі.html|title=Уладальнік маёнтка Бердаўка Аляксандр Дамбавецкі|author=Крупа А. Л.|publisher=Лідскі летапісец № 29-30 / pawet.net|date=2008-02-02|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У пазнейшых дакументах перыяду 1918 года сам А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўказваў месцам свайго нараджэння [[Вільня|Вільню]]<ref name="nn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/403751|title=У Магілёве адкрылі шыльду губернатару Дэмбавецкаму. Дату смерці яму напісалі на гады ранейшую за спробу ўцячы з Савецкай Расіі|author=Раўбіч Ф.|publisher=Наша Ніва|date=2026-09-03|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Беларускі літаратуразнавец і пісьменнік [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў лічылі, што Аляксандр Дамбавецкі мог з'яўляцца пазашлюбным сынам расійскага імператара [[Аляксандр II|Аляксандра ІІ]]. На карысць гэтай гіпотэзы сведчаць імклівая кар'ера, пратэкцыя ў вышэйшых колах і тое, што пры адсутнасці знатных бацькоў ён хутка здолеў дасягнуць найвышэйшых кіраўнічых пасад у імперыі<ref name="bs10">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела |выданне=Могилевская правда |год=2010 |нумар=от 22 октября}}</ref><ref name="al">{{cite web|url=http://aljena-lee.livejournal.com/456003.html|title=Дембовецкий Александр Станиславович (1840 — октябрь 1914)|author=Алёна Ли.|date=2015-06-23|publisher=livejournal.com|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref><ref name="im">{{cite web|url=http://www.podmog.ru/fotoreportage/26-mogilevskie-gubernatory-as-demboveckiy-1872-g-1893-g.html|title=Могилевские губернаторы: А. С. Дембовецкий (1872 г. — 1893 г.)|date=2011-03-07|publisher=История Могилева|access-date=2024-01-22|lang=ru}}</ref><ref name="min">{{cite web|url=https://mogilev.in/news/13293/|title=Полтора века тому назад его направили возрождать Могилевскую губернию. Сегодня Дембовецкому открыли памятную доску|publisher=Mogilev.in|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Герб роду Дамбавецкіх, які ўяўляў сабой чырвоны шчыт з сярэбраным крыжам, увянчаны дваранскім каранаваным шлемам з буйвалавымі рогамі і [[Ліктарскі пук|ліктарскім пуком]], быў зацверджаны дэпартаментам геральдыкі [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] яшчэ 16 сакавіка 1859 года і ўнесены ў першую частку шляхецкай радаводнай кнігі на падставе пастаноў Валынскага дваранскага сходу<ref name="sid2016">{{cite web|url=https://csgpb.by/Mogilev_v_pechati/?p=4934|title=Герб Александра Дембоцкого|author=Сидоренко Б.|publisher=Могилевская правда|date=2016-07-28|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Атрымаўшы, верагодна, добрую хатнюю адукацыю і скончыўшы гімназію, Аляксандр Дамбавецкі ў 1860 годзе (па іншых дадзеных — у 1859 годзе<ref name="nlb">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132180|title=Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|publisher=База даных «Вучоныя Беларусі» Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>) скончыў [[гістарычны факультэт Кіеўскага імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] са ступенню [[Кандыдат навук|кандыдата навук]]<ref name="al"/><ref name="krupa"/>. === Пачатак кар'еры === 1 чэрвеня 1860 года ён быў прыняты на дзяржаўную службу ў Гаспадарчы дэпартамент [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] (МУС)<ref name="bs10"/>, а ўжо ў снежні атрымаў свой першы чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]. У сакавіку 1862 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў канцылярыю Рыжскага ваеннага [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскага]], [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] і [[Курляндская губерня|Курляндскага]] генерал-губернатара. Там ён заняў пасаду сакратара гаспадарчага аддзялення, а таксама некаторы час выконваў абавязкі кіраўніка паліцэйскага ўпраўлення канцылярыі, займаючыся пытаннямі размеркавання пенсій і падаткаабкладання<ref name="nlb"/><ref name="bs10"/>. У маі 1863 года яму быў нададзены чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага дарадцы]], а ў чэрвені таго ж года&nbsp;— [[Калежскі асэсар|калежскага асэсара]]. У 1864 годзе ён быў афіцыйна прылічаны да Міністэрства ўнутраных спраў<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>, а з 1865 года прызначаны чыноўнікам асобых даручэнняў пры міністэрстве. У [[Прыбалтыйскі край|Прыбалтыйскім краі]] ён актыўна працаваў членам-справаводам у камісіях па пераўтварэнні судаводства, рэфармаванні гарадскога кіравання ў [[Рыга|Рызе]] і змяненні сялянскіх палажэнняў. Адначасова з 1866 года ён з'яўляўся галоўным папячыцелем Грабеншчыкоўскіх багадзельняў і рыжскіх [[стараабрадцы|стараабрадцаў]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. Увосень 1866 года адбылося чарговае павышэнне: А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў [[Санкт-Пецярбург]] на пасаду сакратара пры галоўным начальніку [[Трэцяе аддзяленне Уласнай Я. І. В. канцылярыі|ІІІ Аддзялення]] Уласнай Яго Імператарскай Вялікасці Канцылярыі<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1868 годзе ён атрымаў чын [[Стацкі саветнік|стацкага дарадцы]], а ў сакавіку 1870 года быў удастоены высокага прыдворнага звання [[Камергер|камергера]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1871 годзе ў складзе світы шэфа жандараў ён суправаджаў імператара Аляксандра ІІ падчас яго падарожжа па [[Волга|Волзе]], [[Каўказ]]у і [[Крым]]у<ref name="krupa"/><ref name="bs10"/><ref name="al"/>. Паралельна са службовым ростам, у 1868 годзе А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі набыў маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] ў [[Лідскі павет|Лідскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref name="al"/><ref>{{cite web|url=http://www.ibrest.ru/forum/?t=895#.Vw5m5NSLTGh|title=3. Усадебный дом Бердовских (агрогородок Бердовка, Лидский район, Гродненская область)|date=2015-12-23|publisher=Брест-Литовск|lang=ru|accessdate=2016-04-13}}</ref>. Раней гэты маёнтак быў канфіскаваны ўладамі ў мясцовага двараніна В. Захватовіча за ўдзел у нацыянальна-вызваленчым [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]. Зрабіўшыся буйным землеўласнікам, у сакавіку 1872 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў абраны ганаровым міравым суддзёй Лідскай судова-міравой акругі<ref name="krupa"/><ref name="al"/><ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. === На пасадзе магілёўскага губернатара === 30 сакавіка 1872 года ва ўзросце 32 гадоў Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны губернатарам [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] з вытворчасцю ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія дарадцы]]. Падчас высокай аўдыенцыі перад ад'ездам у [[Магілёў]] імператар Аляксандр ІІ даў яму прамы наказ<ref name="krupa"/><ref name="bs10"/>: {{цытата|Магілёўская губерня даўно ўжо знаходзіцца ў разладжаным стане; зрабі ўсё магчымае для аднаўлення яе сілаў.{{арыгінальны тэкст|ru|Могилевская губерния давно уже находится в расстроенном положении; сделай все возможное для восстановления её сил.}}}} Новы губернатар з уласцівай яму энергіяй пачаў маштабныя рэформы, накіраваныя на ўзняцце эканомікі краю. Ён ажыццявіў рэструктурызацыю сялянскага доўгу, стымуляваў адыходніцтва насельніцтва на заробкі, імкнуўся павысіць даходнасць сялянскіх двароў і жорстка змагаўся са хабарніцтвам у мясцовым кіраўнічым апараце. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўкараняў прынцып служэння справе, а не форме. Значная ўвага была ўдзелена патанненню ўтрымання нізавога звяна кіравання: напрыклад, перавод аплаты працы валасных старшынь і пісараў на выдаткі самой абшчыны зэканоміў агульнаімперскаму бюджэту значныя сродкі і зменшыў мірскія зборы на 20 тысяч рублёў штогод<ref name="bs7">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. |загаловак=«Экономическое чудо» Александра Дембовецкого |выданне=Могилевская правда |год=2007 |нумар=93−94 (17073−17074) от 12 октября}}</ref>. За першыя дзесяць гадоў яго кіравання сума акладных недаімак у губерні зменшылася на 4 мільёны рублёў, а выкупных плацяжоў&nbsp;— на 2 мільёны. У рэгіёне пачалі распаўсюджвацца розныя формы [[кааперацыя|кааперацыі]] і крэдытавання, павялічыўся ахоп двароў страхаваннем ад пажараў і градабою. Эфектыўнасць гэтых крокаў была афіцыйна прызнана міністрам фінансаў імперыі [[Міхаіл Хрыстафоравіч Рэйтэрн|М.&nbsp;Х.&nbsp;Рэйтэрнам]], які ў 1878 годзе выказаў губернатару поўнае адабрэнне<ref name="bs10"/><ref name="bs7"/>: {{цытата|… знаходзячы, што прыведзеныя … розныя распараджэнні шмат спрыяюць умацаванню дабрабыту сялян і іх плацежнай здольнасці, я лічу прыемным абавязкам выказаць поўнае са свайго боку адабрэнне, як усіх паведамленых мерапрыемстваў, так роўна і згаданых вышэй прапаноў, якім будзе дадзены належны ход неадкладна па атрыманні прадстаўлення аб неабходных ільготах бяднейшым паселішчам.{{арыгінальны тэкст|ru|… находя, что приведенные … различные распоряжения много способствуют упрочению благосостояния крестьян и платежной их состоятельности, я считаю приятным долгом выразить полнейшее со своей стороны одобрение, как всех сообщенных мероприятий, так равно и упомянутых выше предложений, которым дан будет надлежащий ход немедленно по получении представления о необходимых льготам беднейшим селениям.}}}} 10 сакавіка 1880 года Аляксандр II асабіста задаволіў прадстаўленне аб ільготах бяднейшым сялянам Магілёўскай губерні<ref name="bs10"/><ref name="bs7"/>. У жніўні 1882 года за выдатную службу А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў узведзены ў [[Тайны саветнік|тайныя дарадцы]]<ref name="krupa"/>. Дзейнасць губернатара вызначылася і маштабным будаўніцтвам. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ініцыяваў распрацоўку плана добраўпарадкавання Магілёва. У горадзе былі ўзведзены манументальныя будынкі [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр|гарадскога драматычнага тэатра]], жаночай [[гімназія|гімназіі]], Аляксандраўскага [[Рэальнае вучылішча|рэальнага]] і епархіяльнага вучылішчаў, будынкі дваранскага сходу і гарадской управы. Былі пракладзены драўляныя тратуары, добраўпарадкаваны вуліцы, пабудаваны масты. У 1878 годзе былі ўведзены ў эксплуатацыю гарадскі [[вадаправод]] і тэлефонная лінія, якая абслугоўвала 68 абанентаў<ref name="nlb"/><ref name="im"/><ref name="nz">{{артыкул|загаловак=Памятник Дембовецкому|аўтар=Зигуля Н.|выданне=Могилевская правда|нумар=от 31 августа|год=2012}}</ref>. Яшчэ ў 1872 годзе на месцы былога гарадскога замчышча па ініцыятыве губернатара быў закладзены вялікі гарадскі сад, які мясцовыя жыхары неўзабаве назвалі «садам Дамбавецкага» (сучасны парк імя Горкага)<ref name="mgov">{{cite web|url=https://mogilev.gov.by/news/aktualnoe/v-mogileve-otkryli-memorialnuyu-dosku-aleksandru-dembovetskomu/|title=В Могилеве открыли мемориальную доску Александру Дембовецкому|author=Емельянова О.|publisher=Могилевский городской исполнительный комитет|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У сферы адукацыі пры губернатары было адкрыта дзве фельчарскія школы, больш за 120 народных і каля 1400 [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходскіх школ]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1894 годзе за яго шматгадовую працу Аляксандру Дамбавецкаму было прысвоена званне Ганаровага грамадзяніна Магілёва<ref name="im"/><ref name="nlb"/>. === Навуковая і краязнаўчая дзейнасць === Аляксандр Дамбавецкі ўвайшоў у гісторыю як адзін з найбуйнейшых арганізатараў краязнаўчага і навуковага вывучэння беларускіх зямель. У 1879 годзе па яго ініцыятыве ў Магілёве быў створаны [[Магілёўскі губернскі гістарычна-этнаграфічны музей|губернскі гістарычна-этнаграфічны музей]] (цяпер [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава]]), у якім дзейнічалі гістарычны, этнаграфічны і геаграфічны аддзелы<ref name="krupa"/>. Ён актыўна падтрымліваў гістарычныя пошукі, фінансаваў і дапамагаў арганізоўваць археалагічныя экспедыцыі ў [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўі]]. Губернатар цесна супрацоўнічаў з вучонымі і краязнаўцамі, спрыяючы даследаванням [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіча]], [[Дзмітрый Якаўлевіч Самаквасаў|Д. Я. Самаквасава]], [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|М. В. Фурсава]], [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]]. Ён аказваў усебаковую падтрымку [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаву]] ў падрыхтоўцы «Археалагічнай карты Магілёўскай губерні» і фінансаваў выданне «Дзённіка курганных раскопак...» [[М. В. Фурсаў|М. В. Фурсава]] і [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]] ў 1892 годзе. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі таксама арганізоўваў выстаўкі археалагічных знаходак у Магілёве і Вільні, удзельнічаў у працы 9-га [[Археалагічныя з'езды|Археалагічнага з'езда]] ў Вільні<ref>{{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}}</ref><ref name="nlb"/><ref name="im"/>. Галоўным дасягненнем яго навуковай працы стала ініцыяванне, падрыхтоўка і рэдагаванне манументальнай трохтомнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, этнаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясных, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах]]». Да напісання гэтай энцыклапедычнай працы была прыцягнута ўся навуковая і кіраўнічая эліта губерні. Кніга змяшчала ўнікальны факталагічны матэрыял па геаграфіі, археалогіі, гісторыі, эканоміцы і архітэктуры. У ёй было ўпершыню апублікавана каля 500 беларускіх калядных, веснавых, летніх, вясельных і рэлігійных песень, апісаны мясцовыя абрады, гульні, забабоны і народная медыцына. Выданне атрымала найвышэйшыя ацэнкі навуковай супольнасці, а сам губернатар за гэтую працу атрымаў Вышэйшую падзяку ад імператара<ref name="krupa"/>. === Гаспадарка ў маёнтку Бердаўка === [[Файл:Бердаўка._Сядзібны_дом.jpg|міні|250x250пкс|Сядзібны дом у Бердаўцы]] Нягледзячы на вялікую занятасць дзяржаўнымі справамі, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі рэгулярна наведваў свой маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] (плошчай 660 дзесяцін), дзе праводзіў час з сям'ёй, звычайна летам. Акрамя таго, яму належалі суседнія маёнткі [[Сліжы (Лідскі раён)|Сліжы]] і [[Касоўшчына]], а таксама засценкі [[Глебаўшчына]] і [[Харужаўцы]]. У канцы 1860-х&nbsp;— пачатку 1870-х гадоў ён збудаваў у Бердаўцы эфектны неагатычны [[Бердаўская сядзіба|двухпавярховы палац]] з дубовым паркетам і паліванай кафляй (будынак захаваўся да нашых дзён). Для яго будаўніцтва ў вёсцы Харужаўцы была пабудавана спецыяльная цагельня. У маёнтку быў закладзены прыгожы пейзажны парк з дубамі, лістоўніцамі, блакітнымі елкамі і кедрамі<ref name="krupa" />. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі актыўна мадэрнізаваў гаспадарку маёнтка, пераводзячы яе з састарэлага трохполля на шматпольны севазварот і набываючы новую сельскагаспадарчую тэхніку (малатарні, сеялкі, жняяркі). Калі ў 1870-я гады асноўны прыбытак ішоў ад вырошчвання збожжа і лёну (каноплі і лён адпраўляліся па [[Нёман|Нёману]] ў [[Прусія|Прусію]]), то пасля пачатку аграрнага крызісу 1880-х гадоў, які абваліў цэны на жыта, гаспадарка была пераарыентавана на малочную жывёлагадоўлю і [[вінакурства]]. У маёнтку былі заведзены высокапрадукцыйныя галандскія каровы, пачалася вытворчасць сыру і масла. У 1904 годзе быў пабудаваны ўласны спіртзавод, які працаваў да 1915 года. У пачатку XX стагоддзя ў сувязі з правядзеннем [[Сталыпінская аграрная рэформа|Сталыпінскай рэформы]] і эканамічнымі цяжкасцямі А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі пачаў часткова распрадаваць свае землі (напрыклад, участкі былі прададзены М. Мікалаевічу і Івану Сантоцкаму)<ref name="krupa"/>. === Сенатарства і апошнія гады жыцця === У 1889 годзе магілёўскі губернатар быў узнагароджаны [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|ордэнам Белага Арла]]<ref name="al"/><ref name="nz"/>&nbsp;— адной з найвышэйшых узнагарод імперыі. 12 верасня 1893 года імянным Найвышэйшым указам Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны сенатарам [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] і неўзабаве пакінуў Магілёў, пераехаўшы ў Санкт-Пецярбург<ref name="rk">{{cite web|url=http://rodoslovnaya.org/ru/wiki/index/index/page_id/168993/name/Персональные+страницы%3A|title=Дембовецкий Александр Станиславович|publisher=Родословная книга|lang=ru|access-date=2016-04-13}}</ref>. У сенаце ён прысутнічаў спачатку ў 1-м дэпартаменце (з 1894 года), а затым у злучанай прысутнасці 1-га і касацыйнага дэпартаментаў<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. Даслужыўся да найвышэйшага цывільнага чыну [[Сапраўдны тайны саветнік|сапраўднага тайнага дарадцы]]. Паводле сталічных адрасных кніг, у 1916 годзе ён разам з жонкай пражываў у Петраградзе на вуліцы [[Італьянская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Італьянскай]] (дом 29)<ref>{{кніга|загаловак=Алфавитный указатель жителей города Петрограда, Гатчины, Колпина, Красного села, Ораниенбаума, Павловска, Петергофа, Сестрорецка и Царского села. 1916|старонкі=201}}</ref>, а ў 1917 годзе&nbsp;— на [[Сергіеўская вуліца (Санкт-Пецярбург)|вуліцы Сергіеўскай]] (дом 13)<ref name="sid2016"/><ref>{{кніга|загаловак=Весь Петроград на 1917 г. Адресная и справочная книга г. Петрограда|выдавецтва=Издание Т-ва А. С. Суворина — «Новое время»|год=1924|старонкі=205}}</ref>. Доўгі час у гістарычнай літаратуры і даведніках лічылася, што А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі памёр каля 1914 года. Аднак выяўленыя пазней архіўныя дакументы даказалі, што ён перажыў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]]. Улетку 1918 года, ва ўмовах усталявання савецкай улады, 78-гадовы былы сенатар паспрабаваў выехаць са сталіцы ў свой маёнтак Бердаўка, які ў той час знаходзіўся на тэрыторыі, акупаванай нямецкімі войскамі. 8 ліпеня 1918 года дамавы камітэт выдаў яму даведку<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Пасведчанне. Прад'яўнік гэтага, грамадзянін Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, былы Сенатар, Літоўскі дваранін — уладальнік з 1868 года маёнткам Бердаўка, Лідскага павета, Віленскай губерні; пра што сведчыць дадзеная купчая, выдадзеная Віленскай палатай Крымінальнага і Грамадзянскага Суда 1868 г. лютага 23 дня. Што подпісам з прыкладаннем пячаткі засведчваем.{{арыгінальны тэкст|ru|Удостоверение. Предъявитель сего, гражданин Александр Станиславович Дембовецкий, бывш. Сенатор, Литовский дворянин – владелец с 1868 года имением Бердовка, Лидского уезда, Виленской губернии; о чем свидетельствует данная купчая, выданная Виленской палатой Уголовного и Гражданского Суда 1868г. февраля 23 дня. Что подписью с приложением печати удостоверяем.}}}} Як ураджэнец Вільні і ўладальнік маёнтка на тэрыторыі, якую [[Літоўская Тарыба]] разглядала як сваю, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі папрасіў абароны ў дыпламатаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 24 жніўня 1918 года Генеральнае консульства Германіі ў Петраградзе выдала яму ахоўны дакумент<ref name="nn"/>: {{цытата|Гэтым сведчыцца, што Літоўскі Грамадзянін, землеўласнік, Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, які нарадзіўся 1 сакавіка 1840 года ў Вільні, пражывае ў Петраградзе, унесены ў спіс асоб, якія знаходзяцца пад заступніцтвам Імперскага Германскага Генеральнага Консульства ў Петраградзе і, што з прычыны гэтага, як ён асабіста, так і яго маёмасць знаходзяцца пад абаронай германскай імперскай улады. Петраград, 24 жніўня 1918 г.{{арыгінальны тэкст|ru|Сим свидетельствуется, что Литовский Гражданин, землевладелец, Александр Станиславович Дембовецкий, родившийся 1марта 1840 года в Вильне, проживающий в Петрограде, внесен в список лиц, состоящих под покровительством Имперского Германского Генерального Консульства в Петрограде и, что вследствие сего, как он лично, так и его имущество состоит под защитой германской имперской власти. Петроград, 24 августа 1918г.}}}} 23 кастрычніка 1918 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі накіраваў афіцыйную заяву ў Камісарыят унутраных спраў Саюза Камун Паўночнай Вобласці з просьбай вызваліць яго ад савецкага грамадзянства<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Заява. Прыкладаючы пры гэтым: 1.) пашпартную кнігу за №45, 2.) копію Ахоўнага Пасведчання, выдадзеную мне Германскім Генеральным Консульствам у Петраградзе, 3.) Пасведчанне на №68, выдадзенае мне Дамавым Камітэтам, з якіх відаць, што я ўраджэнец Літвы, якая адышла ад Расіі паводле мірнай дамовы, прашу звольніць мяне з грамадзянства РСФСР і аж да распублікавання выдаць мне пасведчанне ў тым, што мною пададзена заява аб выхадзе з грамадзянства РСФСР.{{арыгінальны тэкст|ru|Заявление. Прилагая при сем: 1.) паспортную книгу за №45, 2.) копию Охранного Свидетельства, выданную мне Германским Генеральным Консульством в Петрограде, 3.)Удостоверение на №68, выданного мне Домовым Комитетом, из коих видно, что я уроженец Литвы, отошедшей от России по мирному договору, прошу уволить меня из гражданства РСФСР и впредь до распубликования, выдать мне удостоверение в том, что мною подано заявление о выходе из гражданства РСФСР.}}}} Нягледзячы на спробы выехаць, Аляксандр Дамбавецкі памёр 5 сакавіка 1920 года ў Петраградзе. Быў пахаваны на могілках [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]]<ref>ЦГА СПб. Ф. Р-6143. — Оп. 1. — Д. 2271. — Л. 62. Запіс № 2612.</ref> (паводле іншых, састарэлых звестак — на курорце [[Бадэн-Бадэн]]<ref name="im"/><ref name="al"/>). == Сям'я == У 1865 годзе Аляксандр Дамбавецкі ажаніўся з Марыяй Аляксандраўнай Грын, дачкой генерал-маёра. Па веравызнанні яна была [[Лютэранства|лютэранкай]] і, верагодна, паходзіла з прыбалтыйскіх немцаў. У шлюбе нарадзілася шасцёра дзяцей<ref name="krupa"/>: * Пётр (нарадзіўся 26 кастрычніка 1866 года) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Уладзімір (нарадзіўся ў 1874 годзе)<ref>{{кніга|аўтар=Мурзанов Н. А.|загаловак=Словарь русских сенаторов, 1711—1917 гг: Материалы для биографий|месца=СПб.|год=2011|старонкі=146}}</ref>. * Аляксей (нарадзіўся ў 1883 годзе) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Вера (нарадзілася ў 1869 годзе)<ref name="bs10"/><ref name="al"/> — 25 красавіка 1899 года<ref>Метрическая книга церкви Святых Первоверховных Ап. Петра и Павла при Императорском Петербургском университете на 1899 год // ЦГИА СПб. Ф.19.— Оп. 127.— Д. 914.— Л. 94.</ref> выйшла замуж за паручніка 17-га драгунскага Валынскага палка Леаніда Аляксандравіча Ігнацыуса. * Наталля (нарадзілася ў 1870 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю. * Вольга (нарадзілася ў 1873 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю<ref name="al"/>. Брат губернатара, Эдуард Станіслававіч Дамбавецкі (памёр у 1900 годзе), з'яўляўся бацькам вядомага паэта [[Сярэбраны век (руская літаратура)|Сярэбранага веку]] [[Васіль Эдуардавіч Дамбавецкі|Васіля Эдуардавіча Дамбавецкага]] (1883—1944)<ref name="al"/>. Згодна з адраснымі кнігамі Петраграда за 1917 год, разам з Аляксандрам Дамбавецкім у сталіцы пражывалі яго сын Аляксей і ўдава загінулага сына Пятра — Соф'я Мікалаеўна<ref name="sid2016"/>. == Узнагароды == За сваю шматгадовую дзяржаўную службу Аляксандр Дамбавецкі быў удастоены шэрагу вышэйшых узнагарод імперыі: * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені (1874). * Найвышэйшыя ласкі (1874, 1875) — за карысную дзейнасць па збіранні акладных плацяжоў і нядоімка<ref name="bs10"/>. * [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]] 1-й ступені (1876). * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-й ступені (1879). * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 2-й ступені (1885). * [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|Ордэн Белага Арла]] (1889). * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (1896)<ref name="avto3">{{кніга|аўтар=Сидоренко Б. И.|загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время|месца=Могилев|выдавецтва=АмелияПринт|год=2012|старонкі=142}}</ref> і дыяментавыя знакі да яго (1910)<ref name="avto3"/>. * Знакі: аб заканчэнні Кіеўскага ўніверсітэта{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «За ўвядзенне ў дзеянне палажэнняў 1861 года»{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «За працы па пазямельным уладкаванні дзяржаўных сялян»{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «У памяць 200-годдзя Урадавага Сената»<ref name="avto2">{{кніга|загаловак=Список гражданским чинам первых трех классов 1914 г.|месца=С.-Петербург|выдавецтва=Сенатская типография|год=1910}}</ref>, «У памяць 50-годдзя Палажэння аб земскіх установах»<ref name="avto2"/>. * Медалі: «[[У памяць кіравання імператара Аляксандра III]]»<ref name="avto2"/>, «[[У памяць каранацыі 1896 г.]]»<ref name="avto2"/>, «[[У памяць 300-годдзя кіравання Дома Раманавых]]»<ref name="avto2"/>. * Грашовыя прэміі<ref name="bs10"/><ref name="al"/>. == Памяць == * 26 мая 2005 года на фасадзе будынка былога палаца Дамбавецкага ў вёсцы Бердаўка (цяпер сельскі дом культуры) была адкрыта мемарыяльная шыльда ў яго гонар (скульптар [[Рычард Груша]])<ref name="krupa"/>. * 1 верасня 2023 года мемарыяльная дошка А. С. Дамбавецкаму была ўсталявана на фасадзе [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея імя Е. Р. Раманава]] (скульптар [[Андрэй Васілеўскі]])<ref name="mgov"/>. З прычыны доўгага панавання састарэлых гістарычных дадзеных, на дошцы была памылкова выбіта дата смерці «каля 1914»<ref name="nn"/>. * У студзені 2023 года ў Магілёве быў абвешчаны збор сродкаў на ўсталяванне паўнавартаснага скульптурнага помніка губернатару ў [[Парк імя М. Горкага (Магілёў)|парку імя Горкага]]<ref name="mog_med">{{cite web|url=https://mogilev.media/u-magiljove-planujuc-pastavic-pomnik-gubernataru-aljaksandru-djembaveckamu/|title=У Магілёве плануюць паставіць помнік губернатару Аляксандру Дэмбавецкаму|publisher=Mogilev.media|date=2023-01-28|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. * Гісторыкамі і краязнаўцамі неаднаразова выказваліся прапановы перайменаваць [[Плошча Арджанікідзэ (Магілёў)|плошчу Арджанікідзэ]] ў Магілёве ў гонар А. С. Дамбавецкага, паколькі большасць гістарычных будынкаў вакол яе (былое Аляксандраўскае рэальнае вучылішча, фельчарская школа і іншыя) былі ўзведзены ў часы яго паспяховага кіравання<ref name="sid2016"/>. == Бібліяграфія == * Опыт описания Могилевской губернии в историческом, физико-географическом, этнографическом, промышленном, сельскохозяйственном, лесном, учебном, медицинском и статистическом отношении, с двумя картами губернии и 17 резанными на дереве гравюрами видов и типов : в 3-х кн. / Под ред. А. С. Дембовецкого. — Могилев на Днепре : Тип. Губ. правления, 1882—1884. * ''Дембовецкий А. С.'' Приемы хозяйства обогащением почвы, обогащающего хозяина. — СПб.: М. Залшупин, 1900. — 8+215 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время |месца=Могилев |выдавецтва=АмелияПринт |год=2012 |старонак=250 |isbn=978-985-6891-15-4}} * Жизнь и творческое наследие А. С. Дембовецкого : к 180-летию со дня рождения : материалы Междунар. науч.-практ. конф., г. Могилев, 13 марта 2020 г. / сост.: В. В. Шейбак, Е. Н. Изергина, Я. С. Кнурева. — Могилев, Центр исследований белорусской культуры, языка и литературы НАНБ, Могилевский областной краеведческий музей имени Е. Р. Романова. 2020. * {{кніга|загаловак=Памятная книжка Могилевской губернии на 1910 год|месца=Могилев|выдавецтва=Губернская тип.|год=1910|старонкі=711}} * Петров, Д. Н. Сенатский период деятельности могилевского губернатора А. С. Дембовецкого / Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных работ VII международной научной конференции 29-30 июня 2011 г. г. Могилев: УО «МГУ им. А. А. Кулешова», 2011. — С. 115—116. * Батюков, А. В., Петров, Д. Н. «Белые пятна» биографии А. С. Дембовецкого в свете новых документов / А. В. Батюков, Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных трудов IX Международной научной конференции. Могилев, 25-26 июня 2015 г., г. Могилев / сост. А. Н. Батюков, И. А. Пушкин. — Могилев: МГУП, 2015. — С. 80-84. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|132180}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Магілёўскія губернатары]] [[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Камергеры (Двор расійскіх імператараў)]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Магілёва]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Аляксандра-Неўскай лаўры]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 2-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 3-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 1-й ступені]] t2ndezqzqakexsuigpak0k8drrslmc9 5193472 5193469 2026-09-06T08:07:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5193472 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі | арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}} | выява = | шырыня = 230px | подпіс = | герб = RU COA Dembovetski XVI, 32.jpg | шырыня герба = 80px | подпіс герба = Герб Аляксандра Дамбавецкага | тытул = | пасада = Сенатар [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] | перыядначатак = 12 верасня 1893 | перыядканчатак = 1917 | папярэднік = | пераемнік = | манарх = [[Аляксандр III]]<br>[[Мікалай II]] | пасада_2 = [[Магілёўская губерня|Магілёўскі губернатар]] | перыядначатак_2 = 30 сакавіка 1872 | перыядканчатак_2 = 30 жніўня 1893 | папярэднік_2 = [[Васіль Дзмітрыевіч Дунін-Баркоўскі|Васіль Дунін-Баркоўскі]] | пераемнік_2 = [[Дзмітрый Мікалаевіч Мартынаў|Дзмітрый Мартынаў]] | манарх_2 = [[Аляксандр II]]<br>[[Аляксандр III]] | нацыянальнасць = | бацька = | маці = | жонка = Марыя Аляксандраўна Грын | дзеці = Пётр, Уладзімір, Аляксей, Вера, Наталля, Вольга | партыя = | адукацыя = | навуковая ступень = | веравызнанне = | узнагароды = }} '''Алякса́ндр Станісла́вавіч Дамбаве́цкі''' (таксама сустракаецца напісанне '''Дэмбаве́цкі'''; {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}}; {{ДН|13|3|1840}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|5|3|1920}}, [[Петраград]])&nbsp;— расійскі [[дзяржаўны дзеяч]], [[краязнавец]], [[камергер]], [[сапраўдны тайны саветнік]], [[Магілёўская губерня|магілёўскі губернатар]] у 1872—1893 гадах, сенатар [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Ініцыятар і рэдактар выдання фундаментальнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні…]]». Ганаровы грамадзянін [[Магілёў|Магілёва]] (1894). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Афіцыйныя і падрабязныя звесткі пра месца нараджэння, бацькоў, дзіцячыя і юнацкія гады Аляксандра Дамбавецкага ў дарэвалюцыйных крыніцах практычна не захаваліся. У афіцыйным фармулярным спісе аб службе пазначана толькі, што ён паходзіў «з [[Дваранства|дваран]]» і быў [[Праваслаўе|праваслаўнага]] веравызнання. Пры гэтым адзначалася, што ні ён сам, ні яго бацькі не мелі ўласнага радавога маёнтка, што магло сведчыць пра атрыманне дваранства праз адукацыю і выслугу<ref name="krupa">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/dambavecki/уладальнік_маёнтка_бердаўка_аляксандр_дамбавецкі.html|title=Уладальнік маёнтка Бердаўка Аляксандр Дамбавецкі|author=Крупа А. Л.|publisher=Лідскі летапісец № 29-30 / pawet.net|date=2008-02-02|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У пазнейшых дакументах перыяду 1918 года сам А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўказваў месцам свайго нараджэння [[Вільня|Вільню]]<ref name="nn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/403751|title=У Магілёве адкрылі шыльду губернатару Дэмбавецкаму. Дату смерці яму напісалі на гады ранейшую за спробу ўцячы з Савецкай Расіі|author=Раўбіч Ф.|publisher=Наша Ніва|date=2026-09-03|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Беларускі літаратуразнавец і пісьменнік [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў лічылі, што Аляксандр Дамбавецкі мог з'яўляцца пазашлюбным сынам расійскага імператара [[Аляксандр II|Аляксандра ІІ]]. На карысць гэтай гіпотэзы сведчаць імклівая кар'ера, пратэкцыя ў вышэйшых колах і тое, што пры адсутнасці знатных бацькоў ён хутка здолеў дасягнуць найвышэйшых кіраўнічых пасад у імперыі<ref name="bs10">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела |выданне=Могилевская правда |год=2010 |нумар=от 22 октября}}</ref><ref name="al">{{cite web|url=http://aljena-lee.livejournal.com/456003.html|title=Дембовецкий Александр Станиславович (1840 — октябрь 1914)|author=Алёна Ли.|date=2015-06-23|publisher=livejournal.com|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref><ref name="im">{{cite web|url=http://www.podmog.ru/fotoreportage/26-mogilevskie-gubernatory-as-demboveckiy-1872-g-1893-g.html|title=Могилевские губернаторы: А. С. Дембовецкий (1872 г. — 1893 г.)|date=2011-03-07|publisher=История Могилева|access-date=2024-01-22|lang=ru}}</ref><ref name="min">{{cite web|url=https://mogilev.in/news/13293/|title=Полтора века тому назад его направили возрождать Могилевскую губернию. Сегодня Дембовецкому открыли памятную доску|publisher=Mogilev.in|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Герб роду Дамбавецкіх, які ўяўляў сабой чырвоны шчыт з сярэбраным крыжам, увянчаны дваранскім каранаваным шлемам з буйвалавымі рогамі і [[Ліктарскі пук|ліктарскім пуком]], быў зацверджаны дэпартаментам геральдыкі [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] яшчэ 16 сакавіка 1859 года і ўнесены ў першую частку шляхецкай радаводнай кнігі на падставе пастаноў Валынскага дваранскага сходу<ref name="sid2016">{{cite web|url=https://csgpb.by/Mogilev_v_pechati/?p=4934|title=Герб Александра Дембоцкого|author=Сидоренко Б.|publisher=Могилевская правда|date=2016-07-28|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Атрымаўшы, верагодна, добрую хатнюю адукацыю і скончыўшы гімназію, Аляксандр Дамбавецкі ў 1860 годзе (па іншых дадзеных — у 1859 годзе<ref name="nlb">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132180|title=Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|publisher=База даных «Вучоныя Беларусі» Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>) скончыў [[гістарычны факультэт Кіеўскага імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] са ступенню [[Кандыдат навук|кандыдата навук]]<ref name="al"/><ref name="krupa"/>. === Пачатак кар'еры === 1 чэрвеня 1860 года ён быў прыняты на дзяржаўную службу ў Гаспадарчы дэпартамент [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] (МУС)<ref name="bs10"/>, а ўжо ў снежні атрымаў свой першы чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]. У сакавіку 1862 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў канцылярыю Рыжскага ваеннага [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскага]], [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] і [[Курляндская губерня|Курляндскага]] генерал-губернатара. Там ён заняў пасаду сакратара гаспадарчага аддзялення, а таксама некаторы час выконваў абавязкі кіраўніка паліцэйскага ўпраўлення канцылярыі, займаючыся пытаннямі размеркавання пенсій і падаткаабкладання<ref name="nlb"/><ref name="bs10"/>. У маі 1863 года яму быў нададзены чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага дарадцы]], а ў чэрвені таго ж года&nbsp;— [[Калежскі асэсар|калежскага асэсара]]. У 1864 годзе ён быў афіцыйна прылічаны да Міністэрства ўнутраных спраў<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>, а з 1865 года прызначаны чыноўнікам асобых даручэнняў пры міністэрстве. У [[Прыбалтыйскі край|Прыбалтыйскім краі]] ён актыўна працаваў членам-справаводам у камісіях па пераўтварэнні судаводства, рэфармаванні гарадскога кіравання ў [[Рыга|Рызе]] і змяненні сялянскіх палажэнняў. Адначасова з 1866 года ён з'яўляўся галоўным папячыцелем Грабеншчыкоўскіх багадзельняў і рыжскіх [[стараабрадцы|стараабрадцаў]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. Увосень 1866 года адбылося чарговае павышэнне: А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў [[Санкт-Пецярбург]] на пасаду сакратара пры галоўным начальніку [[Трэцяе аддзяленне Уласнай Я. І. В. канцылярыі|ІІІ Аддзялення]] Уласнай Яго Імператарскай Вялікасці Канцылярыі<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1868 годзе ён атрымаў чын [[Стацкі саветнік|стацкага дарадцы]], а ў сакавіку 1870 года быў удастоены высокага прыдворнага звання [[Камергер|камергера]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1871 годзе ў складзе світы шэфа жандараў ён суправаджаў імператара Аляксандра ІІ падчас яго падарожжа па [[Волга|Волзе]], [[Каўказ]]у і [[Крым]]у<ref name="krupa"/><ref name="bs10"/><ref name="al"/>. Паралельна са службовым ростам, у 1868 годзе А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі набыў маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] ў [[Лідскі павет|Лідскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref name="al"/><ref>{{cite web|url=http://www.ibrest.ru/forum/?t=895#.Vw5m5NSLTGh|title=3. Усадебный дом Бердовских (агрогородок Бердовка, Лидский район, Гродненская область)|date=2015-12-23|publisher=Брест-Литовск|lang=ru|accessdate=2016-04-13}}</ref>. Раней гэты маёнтак быў канфіскаваны ўладамі ў мясцовага двараніна В. Захватовіча за ўдзел у нацыянальна-вызваленчым [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]. Зрабіўшыся буйным землеўласнікам, у сакавіку 1872 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў абраны ганаровым міравым суддзёй Лідскай судова-міравой акругі<ref name="krupa"/><ref name="al"/><ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. === На пасадзе магілёўскага губернатара === 30 сакавіка 1872 года ва ўзросце 32 гадоў Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны губернатарам [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] з вытворчасцю ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія дарадцы]]. Падчас высокай аўдыенцыі перад ад'ездам у [[Магілёў]] імператар Аляксандр ІІ даў яму прамы наказ<ref name="krupa"/><ref name="bs10"/>: {{цытата|Магілёўская губерня даўно ўжо знаходзіцца ў разладжаным стане; зрабі ўсё магчымае для аднаўлення яе сілаў.{{арыгінальны тэкст|ru|Могилевская губерния давно уже находится в расстроенном положении; сделай все возможное для восстановления её сил.}}}} Новы губернатар з уласцівай яму энергіяй пачаў маштабныя рэформы, накіраваныя на ўзняцце эканомікі краю. Ён ажыццявіў рэструктурызацыю сялянскага доўгу, стымуляваў адыходніцтва насельніцтва на заробкі, імкнуўся павысіць даходнасць сялянскіх двароў і жорстка змагаўся са хабарніцтвам у мясцовым кіраўнічым апараце. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўкараняў прынцып служэння справе, а не форме. Значная ўвага была ўдзелена патанненню ўтрымання нізавога звяна кіравання: напрыклад, перавод аплаты працы валасных старшынь і пісараў на выдаткі самой абшчыны зэканоміў агульнаімперскаму бюджэту значныя сродкі і зменшыў мірскія зборы на 20 тысяч рублёў штогод<ref name="bs7">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. |загаловак=«Экономическое чудо» Александра Дембовецкого |выданне=Могилевская правда |год=2007 |нумар=93−94 (17073−17074) от 12 октября}}</ref>. За першыя дзесяць гадоў яго кіравання сума акладных недаімак у губерні зменшылася на 4 мільёны рублёў, а выкупных плацяжоў&nbsp;— на 2 мільёны. У рэгіёне пачалі распаўсюджвацца розныя формы [[кааперацыя|кааперацыі]] і крэдытавання, павялічыўся ахоп двароў страхаваннем ад пажараў і градабою. Эфектыўнасць гэтых крокаў была афіцыйна прызнана міністрам фінансаў імперыі [[Міхаіл Хрыстафоравіч Рэйтэрн|М.&nbsp;Х.&nbsp;Рэйтэрнам]], які ў 1878 годзе выказаў губернатару поўнае адабрэнне<ref name="bs10"/><ref name="bs7"/>: {{цытата|… знаходзячы, што прыведзеныя … розныя распараджэнні шмат спрыяюць умацаванню дабрабыту сялян і іх плацежнай здольнасці, я лічу прыемным абавязкам выказаць поўнае са свайго боку адабрэнне, як усіх паведамленых мерапрыемстваў, так роўна і згаданых вышэй прапаноў, якім будзе дадзены належны ход неадкладна па атрыманні прадстаўлення аб неабходных ільготах бяднейшым паселішчам.{{арыгінальны тэкст|ru|… находя, что приведенные … различные распоряжения много способствуют упрочению благосостояния крестьян и платежной их состоятельности, я считаю приятным долгом выразить полнейшее со своей стороны одобрение, как всех сообщенных мероприятий, так равно и упомянутых выше предложений, которым дан будет надлежащий ход немедленно по получении представления о необходимых льготам беднейшим селениям.}}}} 10 сакавіка 1880 года Аляксандр II асабіста задаволіў прадстаўленне аб ільготах бяднейшым сялянам Магілёўскай губерні<ref name="bs10"/><ref name="bs7"/>. У жніўні 1882 года за выдатную службу А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў узведзены ў [[Тайны саветнік|тайныя дарадцы]]<ref name="krupa"/>. Дзейнасць губернатара вызначылася і маштабным будаўніцтвам. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ініцыяваў распрацоўку плана добраўпарадкавання Магілёва. У горадзе былі ўзведзены манументальныя будынкі [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр|гарадскога драматычнага тэатра]], жаночай [[гімназія|гімназіі]], Аляксандраўскага [[Рэальнае вучылішча|рэальнага]] і епархіяльнага вучылішчаў, будынкі дваранскага сходу і гарадской управы. Былі пракладзены драўляныя тратуары, добраўпарадкаваны вуліцы, пабудаваны масты. У 1878 годзе былі ўведзены ў эксплуатацыю гарадскі [[вадаправод]] і тэлефонная лінія, якая абслугоўвала 68 абанентаў<ref name="nlb"/><ref name="im"/><ref name="nz">{{артыкул|загаловак=Памятник Дембовецкому|аўтар=Зигуля Н.|выданне=Могилевская правда|нумар=от 31 августа|год=2012}}</ref>. Яшчэ ў 1872 годзе на месцы былога гарадскога замчышча па ініцыятыве губернатара быў закладзены вялікі гарадскі сад, які мясцовыя жыхары неўзабаве назвалі «садам Дамбавецкага» (сучасны парк імя Горкага)<ref name="mgov">{{cite web|url=https://mogilev.gov.by/news/aktualnoe/v-mogileve-otkryli-memorialnuyu-dosku-aleksandru-dembovetskomu/|title=В Могилеве открыли мемориальную доску Александру Дембовецкому|author=Емельянова О.|publisher=Могилевский городской исполнительный комитет|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У сферы адукацыі пры губернатары было адкрыта дзве фельчарскія школы, больш за 120 народных і каля 1400 [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходскіх школ]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1894 годзе за яго шматгадовую працу Аляксандру Дамбавецкаму было прысвоена званне Ганаровага грамадзяніна Магілёва<ref name="im"/><ref name="nlb"/>. === Навуковая і краязнаўчая дзейнасць === Аляксандр Дамбавецкі ўвайшоў у гісторыю як адзін з найбуйнейшых арганізатараў краязнаўчага і навуковага вывучэння беларускіх зямель. У 1879 годзе па яго ініцыятыве ў Магілёве быў створаны [[Магілёўскі губернскі гістарычна-этнаграфічны музей|губернскі гістарычна-этнаграфічны музей]] (цяпер [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава]]), у якім дзейнічалі гістарычны, этнаграфічны і геаграфічны аддзелы<ref name="krupa"/>. Ён актыўна падтрымліваў гістарычныя пошукі, фінансаваў і дапамагаў арганізоўваць археалагічныя экспедыцыі ў [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўі]]. Губернатар цесна супрацоўнічаў з вучонымі і краязнаўцамі, спрыяючы даследаванням [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіча]], [[Дзмітрый Якаўлевіч Самаквасаў|Д. Я. Самаквасава]], [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|М. В. Фурсава]], [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]]. Ён аказваў усебаковую падтрымку [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаву]] ў падрыхтоўцы «Археалагічнай карты Магілёўскай губерні» і фінансаваў выданне «Дзённіка курганных раскопак...» [[М. В. Фурсаў|М. В. Фурсава]] і [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]] ў 1892 годзе. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі таксама арганізоўваў выстаўкі археалагічных знаходак у Магілёве і Вільні, удзельнічаў у працы 9-га [[Археалагічныя з'езды|Археалагічнага з'езда]] ў Вільні<ref>{{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}}</ref><ref name="nlb"/><ref name="im"/>. Галоўным дасягненнем яго навуковай працы стала ініцыяванне, падрыхтоўка і рэдагаванне манументальнай трохтомнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, этнаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясных, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах]]». Да напісання гэтай энцыклапедычнай працы была прыцягнута ўся навуковая і кіраўнічая эліта губерні. Кніга змяшчала ўнікальны факталагічны матэрыял па геаграфіі, археалогіі, гісторыі, эканоміцы і архітэктуры. У ёй было ўпершыню апублікавана каля 500 беларускіх калядных, веснавых, летніх, вясельных і рэлігійных песень, апісаны мясцовыя абрады, гульні, забабоны і народная медыцына. Выданне атрымала найвышэйшыя ацэнкі навуковай супольнасці, а сам губернатар за гэтую працу атрымаў Вышэйшую падзяку ад імператара<ref name="krupa"/>. === Гаспадарка ў маёнтку Бердаўка === [[Файл:Бердаўка._Сядзібны_дом.jpg|міні|250x250пкс|Сядзібны дом у Бердаўцы]] Нягледзячы на вялікую занятасць дзяржаўнымі справамі, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі рэгулярна наведваў свой маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] (плошчай 660 дзесяцін), дзе праводзіў час з сям'ёй, звычайна летам. Акрамя таго, яму належалі суседнія маёнткі [[Сліжы (Лідскі раён)|Сліжы]] і [[Касоўшчына]], а таксама засценкі [[Глебаўшчына]] і [[Харужаўцы]]. У канцы 1860-х&nbsp;— пачатку 1870-х гадоў ён збудаваў у Бердаўцы эфектны неагатычны [[Бердаўская сядзіба|двухпавярховы палац]] з дубовым паркетам і паліванай кафляй (будынак захаваўся да нашых дзён). Для яго будаўніцтва ў вёсцы Харужаўцы была пабудавана спецыяльная цагельня. У маёнтку быў закладзены прыгожы пейзажны парк з дубамі, лістоўніцамі, блакітнымі елкамі і кедрамі<ref name="krupa" />. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі актыўна мадэрнізаваў гаспадарку маёнтка, пераводзячы яе з састарэлага трохполля на шматпольны севазварот і набываючы новую сельскагаспадарчую тэхніку (малатарні, сеялкі, жняяркі). Калі ў 1870-я гады асноўны прыбытак ішоў ад вырошчвання збожжа і лёну (каноплі і лён адпраўляліся па [[Нёман|Нёману]] ў [[Прусія|Прусію]]), то пасля пачатку аграрнага крызісу 1880-х гадоў, які абваліў цэны на жыта, гаспадарка была пераарыентавана на малочную жывёлагадоўлю і [[вінакурства]]. У маёнтку былі заведзены высокапрадукцыйныя галандскія каровы, пачалася вытворчасць сыру і масла. У 1904 годзе быў пабудаваны ўласны спіртзавод, які працаваў да 1915 года. У пачатку XX стагоддзя ў сувязі з правядзеннем [[Сталыпінская аграрная рэформа|Сталыпінскай рэформы]] і эканамічнымі цяжкасцямі А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі пачаў часткова распрадаваць свае землі (напрыклад, участкі былі прададзены М. Мікалаевічу і Івану Сантоцкаму)<ref name="krupa"/>. === Сенатарства і апошнія гады жыцця === У 1889 годзе магілёўскі губернатар быў узнагароджаны [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|ордэнам Белага Арла]]<ref name="al"/><ref name="nz"/>&nbsp;— адной з найвышэйшых узнагарод імперыі. 12 верасня 1893 года імянным Найвышэйшым указам Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны сенатарам [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] і неўзабаве пакінуў Магілёў, пераехаўшы ў Санкт-Пецярбург<ref name="rk">{{cite web|url=http://rodoslovnaya.org/ru/wiki/index/index/page_id/168993/name/Персональные+страницы%3A|title=Дембовецкий Александр Станиславович|publisher=Родословная книга|lang=ru|access-date=2016-04-13}}</ref>. У сенаце ён прысутнічаў спачатку ў 1-м дэпартаменце (з 1894 года), а затым у злучанай прысутнасці 1-га і касацыйнага дэпартаментаў<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. Даслужыўся да найвышэйшага цывільнага чыну [[Сапраўдны тайны саветнік|сапраўднага тайнага дарадцы]]. Паводле сталічных адрасных кніг, у 1916 годзе ён разам з жонкай пражываў у Петраградзе на вуліцы [[Італьянская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Італьянскай]] (дом 29)<ref>{{кніга|загаловак=Алфавитный указатель жителей города Петрограда, Гатчины, Колпина, Красного села, Ораниенбаума, Павловска, Петергофа, Сестрорецка и Царского села. 1916|старонкі=201}}</ref>, а ў 1917 годзе&nbsp;— на [[Сергіеўская вуліца (Санкт-Пецярбург)|вуліцы Сергіеўскай]] (дом 13)<ref name="sid2016"/><ref>{{кніга|загаловак=Весь Петроград на 1917 г. Адресная и справочная книга г. Петрограда|выдавецтва=Издание Т-ва А. С. Суворина — «Новое время»|год=1924|старонкі=205}}</ref>. Доўгі час у гістарычнай літаратуры і даведніках лічылася, што А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі памёр каля 1914 года. Аднак выяўленыя пазней архіўныя дакументы даказалі, што ён перажыў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]]. Улетку 1918 года, ва ўмовах усталявання савецкай улады, 78-гадовы былы сенатар паспрабаваў выехаць са сталіцы ў свой маёнтак Бердаўка, які ў той час знаходзіўся на тэрыторыі, акупаванай нямецкімі войскамі. 8 ліпеня 1918 года дамавы камітэт выдаў яму даведку<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Пасведчанне. Прад'яўнік гэтага, грамадзянін Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, былы Сенатар, Літоўскі дваранін — уладальнік з 1868 года маёнткам Бердаўка, Лідскага павета, Віленскай губерні; пра што сведчыць дадзеная купчая, выдадзеная Віленскай палатай Крымінальнага і Грамадзянскага Суда 1868 г. лютага 23 дня. Што подпісам з прыкладаннем пячаткі засведчваем.{{арыгінальны тэкст|ru|Удостоверение. Предъявитель сего, гражданин Александр Станиславович Дембовецкий, бывш. Сенатор, Литовский дворянин – владелец с 1868 года имением Бердовка, Лидского уезда, Виленской губернии; о чем свидетельствует данная купчая, выданная Виленской палатой Уголовного и Гражданского Суда 1868г. февраля 23 дня. Что подписью с приложением печати удостоверяем.}}}} Як ураджэнец Вільні і ўладальнік маёнтка на тэрыторыі, якую [[Літоўская Тарыба]] разглядала як сваю, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі папрасіў абароны ў дыпламатаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 24 жніўня 1918 года Генеральнае консульства Германіі ў Петраградзе выдала яму ахоўны дакумент<ref name="nn"/>: {{цытата|Гэтым сведчыцца, што Літоўскі Грамадзянін, землеўласнік, Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, які нарадзіўся 1 сакавіка 1840 года ў Вільні, пражывае ў Петраградзе, унесены ў спіс асоб, якія знаходзяцца пад заступніцтвам Імперскага Германскага Генеральнага Консульства ў Петраградзе і, што з прычыны гэтага, як ён асабіста, так і яго маёмасць знаходзяцца пад абаронай германскай імперскай улады. Петраград, 24 жніўня 1918 г.{{арыгінальны тэкст|ru|Сим свидетельствуется, что Литовский Гражданин, землевладелец, Александр Станиславович Дембовецкий, родившийся 1марта 1840 года в Вильне, проживающий в Петрограде, внесен в список лиц, состоящих под покровительством Имперского Германского Генерального Консульства в Петрограде и, что вследствие сего, как он лично, так и его имущество состоит под защитой германской имперской власти. Петроград, 24 августа 1918г.}}}} 23 кастрычніка 1918 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі накіраваў афіцыйную заяву ў Камісарыят унутраных спраў Саюза Камун Паўночнай Вобласці з просьбай вызваліць яго ад савецкага грамадзянства<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Заява. Прыкладаючы пры гэтым: 1.) пашпартную кнігу за №45, 2.) копію Ахоўнага Пасведчання, выдадзеную мне Германскім Генеральным Консульствам у Петраградзе, 3.) Пасведчанне на №68, выдадзенае мне Дамавым Камітэтам, з якіх відаць, што я ўраджэнец Літвы, якая адышла ад Расіі паводле мірнай дамовы, прашу звольніць мяне з грамадзянства РСФСР і аж да распублікавання выдаць мне пасведчанне ў тым, што мною пададзена заява аб выхадзе з грамадзянства РСФСР.{{арыгінальны тэкст|ru|Заявление. Прилагая при сем: 1.) паспортную книгу за №45, 2.) копию Охранного Свидетельства, выданную мне Германским Генеральным Консульством в Петрограде, 3.)Удостоверение на №68, выданного мне Домовым Комитетом, из коих видно, что я уроженец Литвы, отошедшей от России по мирному договору, прошу уволить меня из гражданства РСФСР и впредь до распубликования, выдать мне удостоверение в том, что мною подано заявление о выходе из гражданства РСФСР.}}}} Нягледзячы на спробы выехаць, Аляксандр Дамбавецкі памёр 5 сакавіка 1920 года ў Петраградзе. Быў пахаваны на могілках [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]]<ref>ЦГА СПб. Ф. Р-6143. — Оп. 1. — Д. 2271. — Л. 62. Запіс № 2612.</ref> (паводле іншых, састарэлых звестак — на курорце [[Бадэн-Бадэн]]<ref name="im"/><ref name="al"/>). == Сям'я == У 1865 годзе Аляксандр Дамбавецкі ажаніўся з Марыяй Аляксандраўнай Грын, дачкой генерал-маёра. Па веравызнанні яна была [[Лютэранства|лютэранкай]] і, верагодна, паходзіла з прыбалтыйскіх немцаў. У шлюбе нарадзілася шасцёра дзяцей<ref name="krupa"/>: * Пётр (нарадзіўся 26 кастрычніка 1866 года) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Уладзімір (нарадзіўся ў 1874 годзе)<ref>{{кніга|аўтар=Мурзанов Н. А.|загаловак=Словарь русских сенаторов, 1711—1917 гг: Материалы для биографий|месца=СПб.|год=2011|старонкі=146}}</ref>. * Аляксей (нарадзіўся ў 1883 годзе) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Вера (нарадзілася ў 1869 годзе)<ref name="bs10"/><ref name="al"/> — 25 красавіка 1899 года<ref>Метрическая книга церкви Святых Первоверховных Ап. Петра и Павла при Императорском Петербургском университете на 1899 год // ЦГИА СПб. Ф.19.— Оп. 127.— Д. 914.— Л. 94.</ref> выйшла замуж за паручніка 17-га драгунскага Валынскага палка Леаніда Аляксандравіча Ігнацыуса. * Наталля (нарадзілася ў 1870 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю. * Вольга (нарадзілася ў 1873 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю<ref name="al"/>. Брат губернатара, Эдуард Станіслававіч Дамбавецкі (памёр у 1900 годзе), з'яўляўся бацькам вядомага паэта [[Сярэбраны век (руская літаратура)|Сярэбранага веку]] [[Васіль Эдуардавіч Дамбавецкі|Васіля Эдуардавіча Дамбавецкага]] (1883—1944)<ref name="al"/>. Згодна з адраснымі кнігамі Петраграда за 1917 год, разам з Аляксандрам Дамбавецкім у сталіцы пражывалі яго сын Аляксей і ўдава загінулага сына Пятра — Соф'я Мікалаеўна<ref name="sid2016"/>. == Узнагароды == За сваю шматгадовую дзяржаўную службу Аляксандр Дамбавецкі быў удастоены шэрагу вышэйшых узнагарод імперыі: * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені (1874). * Найвышэйшыя ласкі (1874, 1875) — за карысную дзейнасць па збіранні акладных плацяжоў і нядоімка<ref name="bs10"/>. * [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]] 1-й ступені (1876). * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-й ступені (1879). * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 2-й ступені (1885). * [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|Ордэн Белага Арла]] (1889). * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (1896)<ref name="avto3">{{кніга|аўтар=Сидоренко Б. И.|загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время|месца=Могилев|выдавецтва=АмелияПринт|год=2012|старонкі=142}}</ref> і дыяментавыя знакі да яго (1910)<ref name="avto3"/>. * Знакі: аб заканчэнні Кіеўскага ўніверсітэта{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «За ўвядзенне ў дзеянне палажэнняў 1861 года»{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «За працы па пазямельным уладкаванні дзяржаўных сялян»{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «У памяць 200-годдзя Урадавага Сената»<ref name="avto2">{{кніга|загаловак=Список гражданским чинам первых трех классов 1914 г.|месца=С.-Петербург|выдавецтва=Сенатская типография|год=1910}}</ref>, «У памяць 50-годдзя Палажэння аб земскіх установах»<ref name="avto2"/>. * Медалі: «[[У памяць кіравання імператара Аляксандра III]]»<ref name="avto2"/>, «[[У памяць каранацыі 1896 г.]]»<ref name="avto2"/>, «[[У памяць 300-годдзя кіравання Дома Раманавых]]»<ref name="avto2"/>. * Грашовыя прэміі<ref name="bs10"/><ref name="al"/>. == Памяць == * 26 мая 2005 года на фасадзе будынка былога палаца Дамбавецкага ў вёсцы Бердаўка (цяпер сельскі дом культуры) была адкрыта мемарыяльная шыльда ў яго гонар (скульптар [[Рычард Груша]])<ref name="krupa"/>. * 1 верасня 2023 года мемарыяльная дошка А. С. Дамбавецкаму была ўсталявана на фасадзе [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея імя Е. Р. Раманава]] (скульптар [[Андрэй Васілеўскі]])<ref name="mgov"/>. З прычыны доўгага панавання састарэлых гістарычных дадзеных, на дошцы была памылкова выбіта дата смерці «каля 1914»<ref name="nn"/>. * У студзені 2023 года ў Магілёве быў абвешчаны збор сродкаў на ўсталяванне паўнавартаснага скульптурнага помніка губернатару ў [[Парк імя М. Горкага (Магілёў)|парку імя Горкага]]<ref name="mog_med">{{cite web|url=https://mogilev.media/u-magiljove-planujuc-pastavic-pomnik-gubernataru-aljaksandru-djembaveckamu/|title=У Магілёве плануюць паставіць помнік губернатару Аляксандру Дэмбавецкаму|publisher=Mogilev.media|date=2023-01-28|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. * Гісторыкамі і краязнаўцамі неаднаразова выказваліся прапановы перайменаваць [[Плошча Арджанікідзэ (Магілёў)|плошчу Арджанікідзэ]] ў Магілёве ў гонар А. С. Дамбавецкага, паколькі большасць гістарычных будынкаў вакол яе (былое Аляксандраўскае рэальнае вучылішча, фельчарская школа і іншыя) былі ўзведзены ў часы яго паспяховага кіравання<ref name="sid2016"/>. == Бібліяграфія == * Опыт описания Могилевской губернии в историческом, физико-географическом, этнографическом, промышленном, сельскохозяйственном, лесном, учебном, медицинском и статистическом отношении, с двумя картами губернии и 17 резанными на дереве гравюрами видов и типов : в 3-х кн. / Под ред. А. С. Дембовецкого. — Могилев на Днепре : Тип. Губ. правления, 1882—1884. * ''Дембовецкий А. С.'' Приемы хозяйства обогащением почвы, обогащающего хозяина. — СПб.: М. Залшупин, 1900. — 8+215 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время |месца=Могилев |выдавецтва=АмелияПринт |год=2012 |старонак=250 |isbn=978-985-6891-15-4}} * Жизнь и творческое наследие А. С. Дембовецкого : к 180-летию со дня рождения : материалы Междунар. науч.-практ. конф., г. Могилев, 13 марта 2020 г. / сост.: В. В. Шейбак, Е. Н. Изергина, Я. С. Кнурева. — Могилев, Центр исследований белорусской культуры, языка и литературы НАНБ, Могилевский областной краеведческий музей имени Е. Р. Романова. 2020. * {{кніга|загаловак=Памятная книжка Могилевской губернии на 1910 год|месца=Могилев|выдавецтва=Губернская тип.|год=1910|старонкі=711}} * Петров, Д. Н. Сенатский период деятельности могилевского губернатора А. С. Дембовецкого / Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных работ VII международной научной конференции 29-30 июня 2011 г. г. Могилев: УО «МГУ им. А. А. Кулешова», 2011. — С. 115—116. * Батюков, А. В., Петров, Д. Н. «Белые пятна» биографии А. С. Дембовецкого в свете новых документов / А. В. Батюков, Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных трудов IX Международной научной конференции. Могилев, 25-26 июня 2015 г., г. Могилев / сост. А. Н. Батюков, И. А. Пушкин. — Могилев: МГУП, 2015. — С. 80-84. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|132180}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Магілёўскія губернатары]] [[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Камергеры (Двор расійскіх імператараў)]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Магілёва]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Аляксандра-Неўскай лаўры]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 2-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 3-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 1-й ступені]] i8oczl46f8dolo3gsznd5jnazlg6vew 5193473 5193472 2026-09-06T08:08:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* На пасадзе магілёўскага губернатара */ 5193473 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі | арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}} | выява = | шырыня = 230px | подпіс = | герб = RU COA Dembovetski XVI, 32.jpg | шырыня герба = 80px | подпіс герба = Герб Аляксандра Дамбавецкага | тытул = | пасада = Сенатар [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] | перыядначатак = 12 верасня 1893 | перыядканчатак = 1917 | папярэднік = | пераемнік = | манарх = [[Аляксандр III]]<br>[[Мікалай II]] | пасада_2 = [[Магілёўская губерня|Магілёўскі губернатар]] | перыядначатак_2 = 30 сакавіка 1872 | перыядканчатак_2 = 30 жніўня 1893 | папярэднік_2 = [[Васіль Дзмітрыевіч Дунін-Баркоўскі|Васіль Дунін-Баркоўскі]] | пераемнік_2 = [[Дзмітрый Мікалаевіч Мартынаў|Дзмітрый Мартынаў]] | манарх_2 = [[Аляксандр II]]<br>[[Аляксандр III]] | нацыянальнасць = | бацька = | маці = | жонка = Марыя Аляксандраўна Грын | дзеці = Пётр, Уладзімір, Аляксей, Вера, Наталля, Вольга | партыя = | адукацыя = | навуковая ступень = | веравызнанне = | узнагароды = }} '''Алякса́ндр Станісла́вавіч Дамбаве́цкі''' (таксама сустракаецца напісанне '''Дэмбаве́цкі'''; {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}}; {{ДН|13|3|1840}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|5|3|1920}}, [[Петраград]])&nbsp;— расійскі [[дзяржаўны дзеяч]], [[краязнавец]], [[камергер]], [[сапраўдны тайны саветнік]], [[Магілёўская губерня|магілёўскі губернатар]] у 1872—1893 гадах, сенатар [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Ініцыятар і рэдактар выдання фундаментальнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні…]]». Ганаровы грамадзянін [[Магілёў|Магілёва]] (1894). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Афіцыйныя і падрабязныя звесткі пра месца нараджэння, бацькоў, дзіцячыя і юнацкія гады Аляксандра Дамбавецкага ў дарэвалюцыйных крыніцах практычна не захаваліся. У афіцыйным фармулярным спісе аб службе пазначана толькі, што ён паходзіў «з [[Дваранства|дваран]]» і быў [[Праваслаўе|праваслаўнага]] веравызнання. Пры гэтым адзначалася, што ні ён сам, ні яго бацькі не мелі ўласнага радавога маёнтка, што магло сведчыць пра атрыманне дваранства праз адукацыю і выслугу<ref name="krupa">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/dambavecki/уладальнік_маёнтка_бердаўка_аляксандр_дамбавецкі.html|title=Уладальнік маёнтка Бердаўка Аляксандр Дамбавецкі|author=Крупа А. Л.|publisher=Лідскі летапісец № 29-30 / pawet.net|date=2008-02-02|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У пазнейшых дакументах перыяду 1918 года сам А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўказваў месцам свайго нараджэння [[Вільня|Вільню]]<ref name="nn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/403751|title=У Магілёве адкрылі шыльду губернатару Дэмбавецкаму. Дату смерці яму напісалі на гады ранейшую за спробу ўцячы з Савецкай Расіі|author=Раўбіч Ф.|publisher=Наша Ніва|date=2026-09-03|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Беларускі літаратуразнавец і пісьменнік [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў лічылі, што Аляксандр Дамбавецкі мог з'яўляцца пазашлюбным сынам расійскага імператара [[Аляксандр II|Аляксандра ІІ]]. На карысць гэтай гіпотэзы сведчаць імклівая кар'ера, пратэкцыя ў вышэйшых колах і тое, што пры адсутнасці знатных бацькоў ён хутка здолеў дасягнуць найвышэйшых кіраўнічых пасад у імперыі<ref name="bs10">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела |выданне=Могилевская правда |год=2010 |нумар=от 22 октября}}</ref><ref name="al">{{cite web|url=http://aljena-lee.livejournal.com/456003.html|title=Дембовецкий Александр Станиславович (1840 — октябрь 1914)|author=Алёна Ли.|date=2015-06-23|publisher=livejournal.com|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref><ref name="im">{{cite web|url=http://www.podmog.ru/fotoreportage/26-mogilevskie-gubernatory-as-demboveckiy-1872-g-1893-g.html|title=Могилевские губернаторы: А. С. Дембовецкий (1872 г. — 1893 г.)|date=2011-03-07|publisher=История Могилева|access-date=2024-01-22|lang=ru}}</ref><ref name="min">{{cite web|url=https://mogilev.in/news/13293/|title=Полтора века тому назад его направили возрождать Могилевскую губернию. Сегодня Дембовецкому открыли памятную доску|publisher=Mogilev.in|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Герб роду Дамбавецкіх, які ўяўляў сабой чырвоны шчыт з сярэбраным крыжам, увянчаны дваранскім каранаваным шлемам з буйвалавымі рогамі і [[Ліктарскі пук|ліктарскім пуком]], быў зацверджаны дэпартаментам геральдыкі [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] яшчэ 16 сакавіка 1859 года і ўнесены ў першую частку шляхецкай радаводнай кнігі на падставе пастаноў Валынскага дваранскага сходу<ref name="sid2016">{{cite web|url=https://csgpb.by/Mogilev_v_pechati/?p=4934|title=Герб Александра Дембоцкого|author=Сидоренко Б.|publisher=Могилевская правда|date=2016-07-28|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Атрымаўшы, верагодна, добрую хатнюю адукацыю і скончыўшы гімназію, Аляксандр Дамбавецкі ў 1860 годзе (па іншых дадзеных — у 1859 годзе<ref name="nlb">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132180|title=Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|publisher=База даных «Вучоныя Беларусі» Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>) скончыў [[гістарычны факультэт Кіеўскага імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] са ступенню [[Кандыдат навук|кандыдата навук]]<ref name="al"/><ref name="krupa"/>. === Пачатак кар'еры === 1 чэрвеня 1860 года ён быў прыняты на дзяржаўную службу ў Гаспадарчы дэпартамент [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] (МУС)<ref name="bs10"/>, а ўжо ў снежні атрымаў свой першы чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]. У сакавіку 1862 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў канцылярыю Рыжскага ваеннага [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскага]], [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] і [[Курляндская губерня|Курляндскага]] генерал-губернатара. Там ён заняў пасаду сакратара гаспадарчага аддзялення, а таксама некаторы час выконваў абавязкі кіраўніка паліцэйскага ўпраўлення канцылярыі, займаючыся пытаннямі размеркавання пенсій і падаткаабкладання<ref name="nlb"/><ref name="bs10"/>. У маі 1863 года яму быў нададзены чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага дарадцы]], а ў чэрвені таго ж года&nbsp;— [[Калежскі асэсар|калежскага асэсара]]. У 1864 годзе ён быў афіцыйна прылічаны да Міністэрства ўнутраных спраў<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>, а з 1865 года прызначаны чыноўнікам асобых даручэнняў пры міністэрстве. У [[Прыбалтыйскі край|Прыбалтыйскім краі]] ён актыўна працаваў членам-справаводам у камісіях па пераўтварэнні судаводства, рэфармаванні гарадскога кіравання ў [[Рыга|Рызе]] і змяненні сялянскіх палажэнняў. Адначасова з 1866 года ён з'яўляўся галоўным папячыцелем Грабеншчыкоўскіх багадзельняў і рыжскіх [[стараабрадцы|стараабрадцаў]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. Увосень 1866 года адбылося чарговае павышэнне: А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў [[Санкт-Пецярбург]] на пасаду сакратара пры галоўным начальніку [[Трэцяе аддзяленне Уласнай Я. І. В. канцылярыі|ІІІ Аддзялення]] Уласнай Яго Імператарскай Вялікасці Канцылярыі<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1868 годзе ён атрымаў чын [[Стацкі саветнік|стацкага дарадцы]], а ў сакавіку 1870 года быў удастоены высокага прыдворнага звання [[Камергер|камергера]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1871 годзе ў складзе світы шэфа жандараў ён суправаджаў імператара Аляксандра ІІ падчас яго падарожжа па [[Волга|Волзе]], [[Каўказ]]у і [[Крым]]у<ref name="krupa"/><ref name="bs10"/><ref name="al"/>. Паралельна са службовым ростам, у 1868 годзе А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі набыў маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref name="al"/><ref>{{cite web|url=http://www.ibrest.ru/forum/?t=895#.Vw5m5NSLTGh|title=3. Усадебный дом Бердовских (агрогородок Бердовка, Лидский район, Гродненская область)|date=2015-12-23|publisher=Брест-Литовск|lang=ru|accessdate=2016-04-13}}</ref>. Раней гэты маёнтак быў канфіскаваны ўладамі ў мясцовага двараніна В. Захватовіча за ўдзел у нацыянальна-вызваленчым [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]. Зрабіўшыся буйным землеўласнікам, у сакавіку 1872 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў абраны ганаровым міравым суддзёй Лідскай судова-міравой акругі<ref name="krupa"/><ref name="al"/><ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. === На пасадзе магілёўскага губернатара === 30 сакавіка 1872 года ва ўзросце 32 гадоў Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны губернатарам [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] з вытворчасцю ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія дарадцы]]. Падчас высокай аўдыенцыі перад ад'ездам у [[Магілёў]] імператар Аляксандр ІІ даў яму прамы наказ<ref name="krupa"/><ref name="bs10"/>: {{цытата|Магілёўская губерня даўно ўжо знаходзіцца ў разладжаным стане; зрабі ўсё магчымае для аднаўлення яе сілаў.{{арыгінальны тэкст|ru|Могилевская губерния давно уже находится в расстроенном положении; сделай все возможное для восстановления её сил.}}}} Новы губернатар з уласцівай яму энергіяй пачаў маштабныя рэформы, накіраваныя на ўзняцце эканомікі краю. Ён ажыццявіў рэструктурызацыю сялянскага доўгу, стымуляваў адыходніцтва насельніцтва на заробкі, імкнуўся павысіць даходнасць сялянскіх двароў і жорстка змагаўся са хабарніцтвам у мясцовым кіраўнічым апараце. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўкараняў прынцып служэння справе, а не форме. Значная ўвага была ўдзелена патанненню ўтрымання нізавога звяна кіравання: напрыклад, перавод аплаты працы валасных старшынь і пісараў на выдаткі самой абшчыны зэканоміў агульнаімперскаму бюджэту значныя сродкі і зменшыў мірскія зборы на 20 тысяч рублёў штогод<ref name="bs7">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. |загаловак=«Экономическое чудо» Александра Дембовецкого |выданне=Могилевская правда |год=2007 |нумар=93−94 (17073−17074) от 12 октября}}</ref>. За першыя дзесяць гадоў яго кіравання сума акладных недаімак у губерні зменшылася на 4 мільёны рублёў, а выкупных плацяжоў&nbsp;— на 2 мільёны. У рэгіёне пачалі распаўсюджвацца розныя формы [[кааперацыя|кааперацыі]] і крэдытавання, павялічыўся ахоп двароў страхаваннем ад пажараў і градабою. Эфектыўнасць гэтых крокаў была афіцыйна прызнана міністрам фінансаў імперыі [[Міхаіл Хрыстафоравіч Рэйтэрн|М.&nbsp;Х.&nbsp;Рэйтэрнам]], які ў 1878 годзе выказаў губернатару поўнае адабрэнне<ref name="bs10"/><ref name="bs7"/>: {{цытата|… знаходзячы, што прыведзеныя … розныя распараджэнні шмат спрыяюць умацаванню дабрабыту сялян і іх плацежнай здольнасці, я лічу прыемным абавязкам выказаць поўнае са свайго боку адабрэнне, як усіх паведамленых мерапрыемстваў, так роўна і згаданых вышэй прапаноў, якім будзе дадзены належны ход неадкладна па атрыманні прадстаўлення аб неабходных ільготах бяднейшым паселішчам.{{арыгінальны тэкст|ru|… находя, что приведенные … различные распоряжения много способствуют упрочению благосостояния крестьян и платежной их состоятельности, я считаю приятным долгом выразить полнейшее со своей стороны одобрение, как всех сообщенных мероприятий, так равно и упомянутых выше предложений, которым дан будет надлежащий ход немедленно по получении представления о необходимых льготам беднейшим селениям.}}}} 10 сакавіка 1880 года Аляксандр II асабіста задаволіў прадстаўленне аб ільготах бяднейшым сялянам Магілёўскай губерні<ref name="bs10"/><ref name="bs7"/>. У жніўні 1882 года за выдатную службу А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў узведзены ў [[Тайны саветнік|тайныя дарадцы]]<ref name="krupa"/>. Дзейнасць губернатара вызначылася і маштабным будаўніцтвам. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ініцыяваў распрацоўку плана добраўпарадкавання Магілёва. У горадзе былі ўзведзены манументальныя будынкі [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр|гарадскога драматычнага тэатра]], жаночай [[гімназія|гімназіі]], Аляксандраўскага [[Рэальнае вучылішча|рэальнага]] і епархіяльнага вучылішчаў, будынкі дваранскага сходу і гарадской управы. Былі пракладзены драўляныя тратуары, добраўпарадкаваны вуліцы, пабудаваны масты. У 1878 годзе былі ўведзены ў эксплуатацыю гарадскі [[вадаправод]] і тэлефонная лінія, якая абслугоўвала 68 абанентаў<ref name="nlb"/><ref name="im"/><ref name="nz">{{артыкул|загаловак=Памятник Дембовецкому|аўтар=Зигуля Н.|выданне=Могилевская правда|нумар=от 31 августа|год=2012}}</ref>. Яшчэ ў 1872 годзе на месцы былога гарадскога замчышча па ініцыятыве губернатара быў закладзены вялікі гарадскі сад, які мясцовыя жыхары неўзабаве назвалі «садам Дамбавецкага» (сучасны парк імя Горкага)<ref name="mgov">{{cite web|url=https://mogilev.gov.by/news/aktualnoe/v-mogileve-otkryli-memorialnuyu-dosku-aleksandru-dembovetskomu/|title=В Могилеве открыли мемориальную доску Александру Дембовецкому|author=Емельянова О.|publisher=Могилевский городской исполнительный комитет|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У сферы адукацыі пры губернатары было адкрыта дзве фельчарскія школы, больш за 120 народных і каля 1400 [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходскіх школ]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1894 годзе за яго шматгадовую працу Аляксандру Дамбавецкаму было прысвоена званне Ганаровага грамадзяніна Магілёва<ref name="im"/><ref name="nlb"/>. === Навуковая і краязнаўчая дзейнасць === Аляксандр Дамбавецкі ўвайшоў у гісторыю як адзін з найбуйнейшых арганізатараў краязнаўчага і навуковага вывучэння беларускіх зямель. У 1879 годзе па яго ініцыятыве ў Магілёве быў створаны [[Магілёўскі губернскі гістарычна-этнаграфічны музей|губернскі гістарычна-этнаграфічны музей]] (цяпер [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава]]), у якім дзейнічалі гістарычны, этнаграфічны і геаграфічны аддзелы<ref name="krupa"/>. Ён актыўна падтрымліваў гістарычныя пошукі, фінансаваў і дапамагаў арганізоўваць археалагічныя экспедыцыі ў [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўі]]. Губернатар цесна супрацоўнічаў з вучонымі і краязнаўцамі, спрыяючы даследаванням [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіча]], [[Дзмітрый Якаўлевіч Самаквасаў|Д. Я. Самаквасава]], [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|М. В. Фурсава]], [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]]. Ён аказваў усебаковую падтрымку [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаву]] ў падрыхтоўцы «Археалагічнай карты Магілёўскай губерні» і фінансаваў выданне «Дзённіка курганных раскопак...» [[М. В. Фурсаў|М. В. Фурсава]] і [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]] ў 1892 годзе. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі таксама арганізоўваў выстаўкі археалагічных знаходак у Магілёве і Вільні, удзельнічаў у працы 9-га [[Археалагічныя з'езды|Археалагічнага з'езда]] ў Вільні<ref>{{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}}</ref><ref name="nlb"/><ref name="im"/>. Галоўным дасягненнем яго навуковай працы стала ініцыяванне, падрыхтоўка і рэдагаванне манументальнай трохтомнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, этнаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясных, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах]]». Да напісання гэтай энцыклапедычнай працы была прыцягнута ўся навуковая і кіраўнічая эліта губерні. Кніга змяшчала ўнікальны факталагічны матэрыял па геаграфіі, археалогіі, гісторыі, эканоміцы і архітэктуры. У ёй было ўпершыню апублікавана каля 500 беларускіх калядных, веснавых, летніх, вясельных і рэлігійных песень, апісаны мясцовыя абрады, гульні, забабоны і народная медыцына. Выданне атрымала найвышэйшыя ацэнкі навуковай супольнасці, а сам губернатар за гэтую працу атрымаў Вышэйшую падзяку ад імператара<ref name="krupa"/>. === Гаспадарка ў маёнтку Бердаўка === [[Файл:Бердаўка._Сядзібны_дом.jpg|міні|250x250пкс|Сядзібны дом у Бердаўцы]] Нягледзячы на вялікую занятасць дзяржаўнымі справамі, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі рэгулярна наведваў свой маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] (плошчай 660 дзесяцін), дзе праводзіў час з сям'ёй, звычайна летам. Акрамя таго, яму належалі суседнія маёнткі [[Сліжы (Лідскі раён)|Сліжы]] і [[Касоўшчына]], а таксама засценкі [[Глебаўшчына]] і [[Харужаўцы]]. У канцы 1860-х&nbsp;— пачатку 1870-х гадоў ён збудаваў у Бердаўцы эфектны неагатычны [[Бердаўская сядзіба|двухпавярховы палац]] з дубовым паркетам і паліванай кафляй (будынак захаваўся да нашых дзён). Для яго будаўніцтва ў вёсцы Харужаўцы была пабудавана спецыяльная цагельня. У маёнтку быў закладзены прыгожы пейзажны парк з дубамі, лістоўніцамі, блакітнымі елкамі і кедрамі<ref name="krupa" />. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі актыўна мадэрнізаваў гаспадарку маёнтка, пераводзячы яе з састарэлага трохполля на шматпольны севазварот і набываючы новую сельскагаспадарчую тэхніку (малатарні, сеялкі, жняяркі). Калі ў 1870-я гады асноўны прыбытак ішоў ад вырошчвання збожжа і лёну (каноплі і лён адпраўляліся па [[Нёман|Нёману]] ў [[Прусія|Прусію]]), то пасля пачатку аграрнага крызісу 1880-х гадоў, які абваліў цэны на жыта, гаспадарка была пераарыентавана на малочную жывёлагадоўлю і [[вінакурства]]. У маёнтку былі заведзены высокапрадукцыйныя галандскія каровы, пачалася вытворчасць сыру і масла. У 1904 годзе быў пабудаваны ўласны спіртзавод, які працаваў да 1915 года. У пачатку XX стагоддзя ў сувязі з правядзеннем [[Сталыпінская аграрная рэформа|Сталыпінскай рэформы]] і эканамічнымі цяжкасцямі А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі пачаў часткова распрадаваць свае землі (напрыклад, участкі былі прададзены М. Мікалаевічу і Івану Сантоцкаму)<ref name="krupa"/>. === Сенатарства і апошнія гады жыцця === У 1889 годзе магілёўскі губернатар быў узнагароджаны [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|ордэнам Белага Арла]]<ref name="al"/><ref name="nz"/>&nbsp;— адной з найвышэйшых узнагарод імперыі. 12 верасня 1893 года імянным Найвышэйшым указам Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны сенатарам [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] і неўзабаве пакінуў Магілёў, пераехаўшы ў Санкт-Пецярбург<ref name="rk">{{cite web|url=http://rodoslovnaya.org/ru/wiki/index/index/page_id/168993/name/Персональные+страницы%3A|title=Дембовецкий Александр Станиславович|publisher=Родословная книга|lang=ru|access-date=2016-04-13}}</ref>. У сенаце ён прысутнічаў спачатку ў 1-м дэпартаменце (з 1894 года), а затым у злучанай прысутнасці 1-га і касацыйнага дэпартаментаў<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. Даслужыўся да найвышэйшага цывільнага чыну [[Сапраўдны тайны саветнік|сапраўднага тайнага дарадцы]]. Паводле сталічных адрасных кніг, у 1916 годзе ён разам з жонкай пражываў у Петраградзе на вуліцы [[Італьянская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Італьянскай]] (дом 29)<ref>{{кніга|загаловак=Алфавитный указатель жителей города Петрограда, Гатчины, Колпина, Красного села, Ораниенбаума, Павловска, Петергофа, Сестрорецка и Царского села. 1916|старонкі=201}}</ref>, а ў 1917 годзе&nbsp;— на [[Сергіеўская вуліца (Санкт-Пецярбург)|вуліцы Сергіеўскай]] (дом 13)<ref name="sid2016"/><ref>{{кніга|загаловак=Весь Петроград на 1917 г. Адресная и справочная книга г. Петрограда|выдавецтва=Издание Т-ва А. С. Суворина — «Новое время»|год=1924|старонкі=205}}</ref>. Доўгі час у гістарычнай літаратуры і даведніках лічылася, што А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі памёр каля 1914 года. Аднак выяўленыя пазней архіўныя дакументы даказалі, што ён перажыў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]]. Улетку 1918 года, ва ўмовах усталявання савецкай улады, 78-гадовы былы сенатар паспрабаваў выехаць са сталіцы ў свой маёнтак Бердаўка, які ў той час знаходзіўся на тэрыторыі, акупаванай нямецкімі войскамі. 8 ліпеня 1918 года дамавы камітэт выдаў яму даведку<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Пасведчанне. Прад'яўнік гэтага, грамадзянін Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, былы Сенатар, Літоўскі дваранін — уладальнік з 1868 года маёнткам Бердаўка, Лідскага павета, Віленскай губерні; пра што сведчыць дадзеная купчая, выдадзеная Віленскай палатай Крымінальнага і Грамадзянскага Суда 1868 г. лютага 23 дня. Што подпісам з прыкладаннем пячаткі засведчваем.{{арыгінальны тэкст|ru|Удостоверение. Предъявитель сего, гражданин Александр Станиславович Дембовецкий, бывш. Сенатор, Литовский дворянин – владелец с 1868 года имением Бердовка, Лидского уезда, Виленской губернии; о чем свидетельствует данная купчая, выданная Виленской палатой Уголовного и Гражданского Суда 1868г. февраля 23 дня. Что подписью с приложением печати удостоверяем.}}}} Як ураджэнец Вільні і ўладальнік маёнтка на тэрыторыі, якую [[Літоўская Тарыба]] разглядала як сваю, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі папрасіў абароны ў дыпламатаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 24 жніўня 1918 года Генеральнае консульства Германіі ў Петраградзе выдала яму ахоўны дакумент<ref name="nn"/>: {{цытата|Гэтым сведчыцца, што Літоўскі Грамадзянін, землеўласнік, Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, які нарадзіўся 1 сакавіка 1840 года ў Вільні, пражывае ў Петраградзе, унесены ў спіс асоб, якія знаходзяцца пад заступніцтвам Імперскага Германскага Генеральнага Консульства ў Петраградзе і, што з прычыны гэтага, як ён асабіста, так і яго маёмасць знаходзяцца пад абаронай германскай імперскай улады. Петраград, 24 жніўня 1918 г.{{арыгінальны тэкст|ru|Сим свидетельствуется, что Литовский Гражданин, землевладелец, Александр Станиславович Дембовецкий, родившийся 1марта 1840 года в Вильне, проживающий в Петрограде, внесен в список лиц, состоящих под покровительством Имперского Германского Генерального Консульства в Петрограде и, что вследствие сего, как он лично, так и его имущество состоит под защитой германской имперской власти. Петроград, 24 августа 1918г.}}}} 23 кастрычніка 1918 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі накіраваў афіцыйную заяву ў Камісарыят унутраных спраў Саюза Камун Паўночнай Вобласці з просьбай вызваліць яго ад савецкага грамадзянства<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Заява. Прыкладаючы пры гэтым: 1.) пашпартную кнігу за №45, 2.) копію Ахоўнага Пасведчання, выдадзеную мне Германскім Генеральным Консульствам у Петраградзе, 3.) Пасведчанне на №68, выдадзенае мне Дамавым Камітэтам, з якіх відаць, што я ўраджэнец Літвы, якая адышла ад Расіі паводле мірнай дамовы, прашу звольніць мяне з грамадзянства РСФСР і аж да распублікавання выдаць мне пасведчанне ў тым, што мною пададзена заява аб выхадзе з грамадзянства РСФСР.{{арыгінальны тэкст|ru|Заявление. Прилагая при сем: 1.) паспортную книгу за №45, 2.) копию Охранного Свидетельства, выданную мне Германским Генеральным Консульством в Петрограде, 3.)Удостоверение на №68, выданного мне Домовым Комитетом, из коих видно, что я уроженец Литвы, отошедшей от России по мирному договору, прошу уволить меня из гражданства РСФСР и впредь до распубликования, выдать мне удостоверение в том, что мною подано заявление о выходе из гражданства РСФСР.}}}} Нягледзячы на спробы выехаць, Аляксандр Дамбавецкі памёр 5 сакавіка 1920 года ў Петраградзе. Быў пахаваны на могілках [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]]<ref>ЦГА СПб. Ф. Р-6143. — Оп. 1. — Д. 2271. — Л. 62. Запіс № 2612.</ref> (паводле іншых, састарэлых звестак — на курорце [[Бадэн-Бадэн]]<ref name="im"/><ref name="al"/>). == Сям'я == У 1865 годзе Аляксандр Дамбавецкі ажаніўся з Марыяй Аляксандраўнай Грын, дачкой генерал-маёра. Па веравызнанні яна была [[Лютэранства|лютэранкай]] і, верагодна, паходзіла з прыбалтыйскіх немцаў. У шлюбе нарадзілася шасцёра дзяцей<ref name="krupa"/>: * Пётр (нарадзіўся 26 кастрычніка 1866 года) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Уладзімір (нарадзіўся ў 1874 годзе)<ref>{{кніга|аўтар=Мурзанов Н. А.|загаловак=Словарь русских сенаторов, 1711—1917 гг: Материалы для биографий|месца=СПб.|год=2011|старонкі=146}}</ref>. * Аляксей (нарадзіўся ў 1883 годзе) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Вера (нарадзілася ў 1869 годзе)<ref name="bs10"/><ref name="al"/> — 25 красавіка 1899 года<ref>Метрическая книга церкви Святых Первоверховных Ап. Петра и Павла при Императорском Петербургском университете на 1899 год // ЦГИА СПб. Ф.19.— Оп. 127.— Д. 914.— Л. 94.</ref> выйшла замуж за паручніка 17-га драгунскага Валынскага палка Леаніда Аляксандравіча Ігнацыуса. * Наталля (нарадзілася ў 1870 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю. * Вольга (нарадзілася ў 1873 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю<ref name="al"/>. Брат губернатара, Эдуард Станіслававіч Дамбавецкі (памёр у 1900 годзе), з'яўляўся бацькам вядомага паэта [[Сярэбраны век (руская літаратура)|Сярэбранага веку]] [[Васіль Эдуардавіч Дамбавецкі|Васіля Эдуардавіча Дамбавецкага]] (1883—1944)<ref name="al"/>. Згодна з адраснымі кнігамі Петраграда за 1917 год, разам з Аляксандрам Дамбавецкім у сталіцы пражывалі яго сын Аляксей і ўдава загінулага сына Пятра — Соф'я Мікалаеўна<ref name="sid2016"/>. == Узнагароды == За сваю шматгадовую дзяржаўную службу Аляксандр Дамбавецкі быў удастоены шэрагу вышэйшых узнагарод імперыі: * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені (1874). * Найвышэйшыя ласкі (1874, 1875) — за карысную дзейнасць па збіранні акладных плацяжоў і нядоімка<ref name="bs10"/>. * [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]] 1-й ступені (1876). * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-й ступені (1879). * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 2-й ступені (1885). * [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|Ордэн Белага Арла]] (1889). * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (1896)<ref name="avto3">{{кніга|аўтар=Сидоренко Б. И.|загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время|месца=Могилев|выдавецтва=АмелияПринт|год=2012|старонкі=142}}</ref> і дыяментавыя знакі да яго (1910)<ref name="avto3"/>. * Знакі: аб заканчэнні Кіеўскага ўніверсітэта{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «За ўвядзенне ў дзеянне палажэнняў 1861 года»{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «За працы па пазямельным уладкаванні дзяржаўных сялян»{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «У памяць 200-годдзя Урадавага Сената»<ref name="avto2">{{кніга|загаловак=Список гражданским чинам первых трех классов 1914 г.|месца=С.-Петербург|выдавецтва=Сенатская типография|год=1910}}</ref>, «У памяць 50-годдзя Палажэння аб земскіх установах»<ref name="avto2"/>. * Медалі: «[[У памяць кіравання імператара Аляксандра III]]»<ref name="avto2"/>, «[[У памяць каранацыі 1896 г.]]»<ref name="avto2"/>, «[[У памяць 300-годдзя кіравання Дома Раманавых]]»<ref name="avto2"/>. * Грашовыя прэміі<ref name="bs10"/><ref name="al"/>. == Памяць == * 26 мая 2005 года на фасадзе будынка былога палаца Дамбавецкага ў вёсцы Бердаўка (цяпер сельскі дом культуры) была адкрыта мемарыяльная шыльда ў яго гонар (скульптар [[Рычард Груша]])<ref name="krupa"/>. * 1 верасня 2023 года мемарыяльная дошка А. С. Дамбавецкаму была ўсталявана на фасадзе [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея імя Е. Р. Раманава]] (скульптар [[Андрэй Васілеўскі]])<ref name="mgov"/>. З прычыны доўгага панавання састарэлых гістарычных дадзеных, на дошцы была памылкова выбіта дата смерці «каля 1914»<ref name="nn"/>. * У студзені 2023 года ў Магілёве быў абвешчаны збор сродкаў на ўсталяванне паўнавартаснага скульптурнага помніка губернатару ў [[Парк імя М. Горкага (Магілёў)|парку імя Горкага]]<ref name="mog_med">{{cite web|url=https://mogilev.media/u-magiljove-planujuc-pastavic-pomnik-gubernataru-aljaksandru-djembaveckamu/|title=У Магілёве плануюць паставіць помнік губернатару Аляксандру Дэмбавецкаму|publisher=Mogilev.media|date=2023-01-28|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. * Гісторыкамі і краязнаўцамі неаднаразова выказваліся прапановы перайменаваць [[Плошча Арджанікідзэ (Магілёў)|плошчу Арджанікідзэ]] ў Магілёве ў гонар А. С. Дамбавецкага, паколькі большасць гістарычных будынкаў вакол яе (былое Аляксандраўскае рэальнае вучылішча, фельчарская школа і іншыя) былі ўзведзены ў часы яго паспяховага кіравання<ref name="sid2016"/>. == Бібліяграфія == * Опыт описания Могилевской губернии в историческом, физико-географическом, этнографическом, промышленном, сельскохозяйственном, лесном, учебном, медицинском и статистическом отношении, с двумя картами губернии и 17 резанными на дереве гравюрами видов и типов : в 3-х кн. / Под ред. А. С. Дембовецкого. — Могилев на Днепре : Тип. Губ. правления, 1882—1884. * ''Дембовецкий А. С.'' Приемы хозяйства обогащением почвы, обогащающего хозяина. — СПб.: М. Залшупин, 1900. — 8+215 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время |месца=Могилев |выдавецтва=АмелияПринт |год=2012 |старонак=250 |isbn=978-985-6891-15-4}} * Жизнь и творческое наследие А. С. Дембовецкого : к 180-летию со дня рождения : материалы Междунар. науч.-практ. конф., г. Могилев, 13 марта 2020 г. / сост.: В. В. Шейбак, Е. Н. Изергина, Я. С. Кнурева. — Могилев, Центр исследований белорусской культуры, языка и литературы НАНБ, Могилевский областной краеведческий музей имени Е. Р. Романова. 2020. * {{кніга|загаловак=Памятная книжка Могилевской губернии на 1910 год|месца=Могилев|выдавецтва=Губернская тип.|год=1910|старонкі=711}} * Петров, Д. Н. Сенатский период деятельности могилевского губернатора А. С. Дембовецкого / Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных работ VII международной научной конференции 29-30 июня 2011 г. г. Могилев: УО «МГУ им. А. А. Кулешова», 2011. — С. 115—116. * Батюков, А. В., Петров, Д. Н. «Белые пятна» биографии А. С. Дембовецкого в свете новых документов / А. В. Батюков, Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных трудов IX Международной научной конференции. Могилев, 25-26 июня 2015 г., г. Могилев / сост. А. Н. Батюков, И. А. Пушкин. — Могилев: МГУП, 2015. — С. 80-84. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|132180}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Магілёўскія губернатары]] [[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Камергеры (Двор расійскіх імператараў)]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Магілёва]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Аляксандра-Неўскай лаўры]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 2-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 3-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1-й ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 1-й ступені]] lsbikfznkw25ipszn7n7vctuwjqttpn 5193474 5193473 2026-09-06T08:08:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 − 4 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5193474 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі | арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}} | выява = | шырыня = 230px | подпіс = | герб = RU COA Dembovetski XVI, 32.jpg | шырыня герба = 80px | подпіс герба = Герб Аляксандра Дамбавецкага | тытул = | пасада = Сенатар [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] | перыядначатак = 12 верасня 1893 | перыядканчатак = 1917 | папярэднік = | пераемнік = | манарх = [[Аляксандр III]]<br>[[Мікалай II]] | пасада_2 = [[Магілёўская губерня|Магілёўскі губернатар]] | перыядначатак_2 = 30 сакавіка 1872 | перыядканчатак_2 = 30 жніўня 1893 | папярэднік_2 = [[Васіль Дзмітрыевіч Дунін-Баркоўскі|Васіль Дунін-Баркоўскі]] | пераемнік_2 = [[Дзмітрый Мікалаевіч Мартынаў|Дзмітрый Мартынаў]] | манарх_2 = [[Аляксандр II]]<br>[[Аляксандр III]] | нацыянальнасць = | бацька = | маці = | жонка = Марыя Аляксандраўна Грын | дзеці = Пётр, Уладзімір, Аляксей, Вера, Наталля, Вольга | партыя = | адукацыя = | навуковая ступень = | веравызнанне = | узнагароды = }} '''Алякса́ндр Станісла́вавіч Дамбаве́цкі''' (таксама сустракаецца напісанне '''Дэмбаве́цкі'''; {{lang-ru|Александр Станиславович Дембовецкий}}; {{ДН|13|3|1840}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|5|3|1920}}, [[Петраград]])&nbsp;— расійскі [[дзяржаўны дзеяч]], [[краязнавец]], [[камергер]], [[сапраўдны тайны саветнік]], [[Магілёўская губерня|магілёўскі губернатар]] у 1872—1893 гадах, сенатар [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Ініцыятар і рэдактар выдання фундаментальнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні…]]». Ганаровы грамадзянін [[Магілёў|Магілёва]] (1894). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Афіцыйныя і падрабязныя звесткі пра месца нараджэння, бацькоў, дзіцячыя і юнацкія гады Аляксандра Дамбавецкага ў дарэвалюцыйных крыніцах практычна не захаваліся. У афіцыйным фармулярным спісе аб службе пазначана толькі, што ён паходзіў «з [[Дваранства|дваран]]» і быў [[Праваслаўе|праваслаўнага]] веравызнання. Пры гэтым адзначалася, што ні ён сам, ні яго бацькі не мелі ўласнага радавога маёнтка, што магло сведчыць пра атрыманне дваранства праз адукацыю і выслугу<ref name="krupa">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/dambavecki/уладальнік_маёнтка_бердаўка_аляксандр_дамбавецкі.html|title=Уладальнік маёнтка Бердаўка Аляксандр Дамбавецкі|author=Крупа А. Л.|publisher=Лідскі летапісец № 29-30 / pawet.net|date=2008-02-02|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У пазнейшых дакументах перыяду 1918 года сам А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўказваў месцам свайго нараджэння [[Вільня|Вільню]]<ref name="nn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/403751|title=У Магілёве адкрылі шыльду губернатару Дэмбавецкаму. Дату смерці яму напісалі на гады ранейшую за спробу ўцячы з Савецкай Расіі|author=Раўбіч Ф.|publisher=Наша Ніва|date=2026-09-03|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Беларускі літаратуразнавец і пісьменнік [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў лічылі, што Аляксандр Дамбавецкі мог з'яўляцца пазашлюбным сынам расійскага імператара [[Аляксандр II|Аляксандра ІІ]]. На карысць гэтай гіпотэзы сведчаць імклівая кар'ера, пратэкцыя ў вышэйшых колах і тое, што пры адсутнасці знатных бацькоў ён хутка здолеў дасягнуць найвышэйшых кіраўнічых пасад у імперыі<ref name="bs10">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела |выданне=Могилевская правда |год=2010 |нумар=от 22 октября}}</ref><ref name="al">{{cite web|url=http://aljena-lee.livejournal.com/456003.html|title=Дембовецкий Александр Станиславович (1840 — октябрь 1914)|author=Алёна Ли.|date=2015-06-23|publisher=livejournal.com|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref><ref name="im">{{cite web|url=http://www.podmog.ru/fotoreportage/26-mogilevskie-gubernatory-as-demboveckiy-1872-g-1893-g.html|title=Могилевские губернаторы: А. С. Дембовецкий (1872 г. — 1893 г.)|date=2011-03-07|publisher=История Могилева|access-date=2024-01-22|lang=ru}}</ref><ref name="min">{{cite web|url=https://mogilev.in/news/13293/|title=Полтора века тому назад его направили возрождать Могилевскую губернию. Сегодня Дембовецкому открыли памятную доску|publisher=Mogilev.in|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Герб роду Дамбавецкіх, які ўяўляў сабой чырвоны шчыт з сярэбраным крыжам, увянчаны дваранскім каранаваным шлемам з буйвалавымі рогамі і [[Ліктарскі пук|ліктарскім пуком]], быў зацверджаны дэпартаментам геральдыкі [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] яшчэ 16 сакавіка 1859 года і ўнесены ў першую частку шляхецкай радаводнай кнігі на падставе пастаноў Валынскага дваранскага сходу<ref name="sid2016">{{cite web|url=https://csgpb.by/Mogilev_v_pechati/?p=4934|title=Герб Александра Дембоцкого|author=Сидоренко Б.|publisher=Могилевская правда|date=2016-07-28|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Атрымаўшы, верагодна, добрую хатнюю адукацыю і скончыўшы гімназію, Аляксандр Дамбавецкі ў 1860 годзе (па іншых дадзеных — у 1859 годзе<ref name="nlb">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132180|title=Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|publisher=База даных «Вучоныя Беларусі» Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>) скончыў [[гістарычны факультэт Кіеўскага імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] са ступенню [[Кандыдат навук|кандыдата навук]]<ref name="al"/><ref name="krupa"/>. === Пачатак кар'еры === 1 чэрвеня 1860 года ён быў прыняты на дзяржаўную службу ў Гаспадарчы дэпартамент [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] (МУС)<ref name="bs10"/>, а ўжо ў снежні атрымаў свой першы чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]. У сакавіку 1862 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў канцылярыю Рыжскага ваеннага [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскага]], [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] і [[Курляндская губерня|Курляндскага]] генерал-губернатара. Там ён заняў пасаду сакратара гаспадарчага аддзялення, а таксама некаторы час выконваў абавязкі кіраўніка паліцэйскага ўпраўлення канцылярыі, займаючыся пытаннямі размеркавання пенсій і падаткаабкладання<ref name="nlb"/><ref name="bs10"/>. У маі 1863 года яму быў нададзены чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага дарадцы]], а ў чэрвені таго ж года&nbsp;— [[Калежскі асэсар|калежскага асэсара]]. У 1864 годзе ён быў афіцыйна прылічаны да Міністэрства ўнутраных спраў<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>, а з 1865 года прызначаны чыноўнікам асобых даручэнняў пры міністэрстве. У [[Прыбалтыйскі край|Прыбалтыйскім краі]] ён актыўна працаваў членам-справаводам у камісіях па пераўтварэнні судаводства, рэфармаванні гарадскога кіравання ў [[Рыга|Рызе]] і змяненні сялянскіх палажэнняў. Адначасова з 1866 года ён з'яўляўся галоўным папячыцелем Грабеншчыкоўскіх багадзельняў і рыжскіх [[стараабрадцы|стараабрадцаў]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. Увосень 1866 года адбылося чарговае павышэнне: А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкага перавялі ў [[Санкт-Пецярбург]] на пасаду сакратара пры галоўным начальніку [[Трэцяе аддзяленне Уласнай Я. І. В. канцылярыі|ІІІ Аддзялення]] Уласнай Яго Імператарскай Вялікасці Канцылярыі<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1868 годзе ён атрымаў чын [[Стацкі саветнік|стацкага дарадцы]], а ў сакавіку 1870 года быў удастоены высокага прыдворнага звання [[Камергер|камергера]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1871 годзе ў складзе світы шэфа жандараў ён суправаджаў імператара Аляксандра ІІ падчас яго падарожжа па [[Волга|Волзе]], [[Каўказ]]у і [[Крым]]у<ref name="krupa"/><ref name="bs10"/><ref name="al"/>. Паралельна са службовым ростам, у 1868 годзе А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі набыў маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref name="al"/><ref>{{cite web|url=http://www.ibrest.ru/forum/?t=895#.Vw5m5NSLTGh|title=3. Усадебный дом Бердовских (агрогородок Бердовка, Лидский район, Гродненская область)|date=2015-12-23|publisher=Брест-Литовск|lang=ru|accessdate=2016-04-13}}</ref>. Раней гэты маёнтак быў канфіскаваны ўладамі ў мясцовага двараніна В. Захватовіча за ўдзел у нацыянальна-вызваленчым [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]. Зрабіўшыся буйным землеўласнікам, у сакавіку 1872 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў абраны ганаровым міравым суддзёй Лідскай судова-міравой акругі<ref name="krupa"/><ref name="al"/><ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. === На пасадзе магілёўскага губернатара === 30 сакавіка 1872 года ва ўзросце 32 гадоў Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны губернатарам [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] з вытворчасцю ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія дарадцы]]. Падчас высокай аўдыенцыі перад ад'ездам у [[Магілёў]] імператар Аляксандр ІІ даў яму прамы наказ<ref name="krupa"/><ref name="bs10"/>: {{цытата|Магілёўская губерня даўно ўжо знаходзіцца ў разладжаным стане; зрабі ўсё магчымае для аднаўлення яе сілаў.{{арыгінальны тэкст|ru|Могилевская губерния давно уже находится в расстроенном положении; сделай все возможное для восстановления её сил.}}}} Новы губернатар з уласцівай яму энергіяй пачаў маштабныя рэформы, накіраваныя на ўзняцце эканомікі краю. Ён ажыццявіў рэструктурызацыю сялянскага доўгу, стымуляваў адыходніцтва насельніцтва на заробкі, імкнуўся павысіць даходнасць сялянскіх двароў і жорстка змагаўся са хабарніцтвам у мясцовым кіраўнічым апараце. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ўкараняў прынцып служэння справе, а не форме. Значная ўвага была ўдзелена патанненню ўтрымання нізавога звяна кіравання: напрыклад, перавод аплаты працы валасных старшынь і пісараў на выдаткі самой абшчыны зэканоміў агульнаімперскаму бюджэту значныя сродкі і зменшыў мірскія зборы на 20 тысяч рублёў штогод<ref name="bs7">{{артыкул |аўтар=Сидоренко Б. |загаловак=«Экономическое чудо» Александра Дембовецкого |выданне=Могилевская правда |год=2007 |нумар=93−94 (17073−17074) от 12 октября}}</ref>. За першыя дзесяць гадоў яго кіравання сума акладных недаімак у губерні зменшылася на 4 мільёны рублёў, а выкупных плацяжоў&nbsp;— на 2 мільёны. У рэгіёне пачалі распаўсюджвацца розныя формы [[кааперацыя|кааперацыі]] і крэдытавання, павялічыўся ахоп двароў страхаваннем ад пажараў і градабою. Эфектыўнасць гэтых крокаў была афіцыйна прызнана міністрам фінансаў імперыі [[Міхаіл Хрыстафоравіч Рэйтэрн|М.&nbsp;Х.&nbsp;Рэйтэрнам]], які ў 1878 годзе выказаў губернатару поўнае адабрэнне<ref name="bs10"/><ref name="bs7"/>: {{цытата|… знаходзячы, што прыведзеныя … розныя распараджэнні шмат спрыяюць умацаванню дабрабыту сялян і іх плацежнай здольнасці, я лічу прыемным абавязкам выказаць поўнае са свайго боку адабрэнне, як усіх паведамленых мерапрыемстваў, так роўна і згаданых вышэй прапаноў, якім будзе дадзены належны ход неадкладна па атрыманні прадстаўлення аб неабходных ільготах бяднейшым паселішчам.{{арыгінальны тэкст|ru|… находя, что приведенные … различные распоряжения много способствуют упрочению благосостояния крестьян и платежной их состоятельности, я считаю приятным долгом выразить полнейшее со своей стороны одобрение, как всех сообщенных мероприятий, так равно и упомянутых выше предложений, которым дан будет надлежащий ход немедленно по получении представления о необходимых льготам беднейшим селениям.}}}} 10 сакавіка 1880 года Аляксандр II асабіста задаволіў прадстаўленне аб ільготах бяднейшым сялянам Магілёўскай губерні<ref name="bs10"/><ref name="bs7"/>. У жніўні 1882 года за выдатную службу А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі быў узведзены ў [[Тайны саветнік|тайныя дарадцы]]<ref name="krupa"/>. Дзейнасць губернатара вызначылася і маштабным будаўніцтвам. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі ініцыяваў распрацоўку плана добраўпарадкавання Магілёва. У горадзе былі ўзведзены манументальныя будынкі [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр|гарадскога драматычнага тэатра]], жаночай [[гімназія|гімназіі]], Аляксандраўскага [[Рэальнае вучылішча|рэальнага]] і епархіяльнага вучылішчаў, будынкі дваранскага сходу і гарадской управы. Былі пракладзены драўляныя тратуары, добраўпарадкаваны вуліцы, пабудаваны масты. У 1878 годзе былі ўведзены ў эксплуатацыю гарадскі [[вадаправод]] і тэлефонная лінія, якая абслугоўвала 68 абанентаў<ref name="nlb"/><ref name="im"/><ref name="nz">{{артыкул|загаловак=Памятник Дембовецкому|аўтар=Зигуля Н.|выданне=Могилевская правда|нумар=от 31 августа|год=2012}}</ref>. Яшчэ ў 1872 годзе на месцы былога гарадскога замчышча па ініцыятыве губернатара быў закладзены вялікі гарадскі сад, які мясцовыя жыхары неўзабаве назвалі «садам Дамбавецкага» (сучасны парк імя Горкага)<ref name="mgov">{{cite web|url=https://mogilev.gov.by/news/aktualnoe/v-mogileve-otkryli-memorialnuyu-dosku-aleksandru-dembovetskomu/|title=В Могилеве открыли мемориальную доску Александру Дембовецкому|author=Емельянова О.|publisher=Могилевский городской исполнительный комитет|date=2026-09-01|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У сферы адукацыі пры губернатары было адкрыта дзве фельчарскія школы, больш за 120 народных і каля 1400 [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходскіх школ]]<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. У 1894 годзе за яго шматгадовую працу Аляксандру Дамбавецкаму было прысвоена званне Ганаровага грамадзяніна Магілёва<ref name="im"/><ref name="nlb"/>. === Навуковая і краязнаўчая дзейнасць === Аляксандр Дамбавецкі ўвайшоў у гісторыю як адзін з найбуйнейшых арганізатараў краязнаўчага і навуковага вывучэння беларускіх зямель. У 1879 годзе па яго ініцыятыве ў Магілёве быў створаны [[Магілёўскі губернскі гістарычна-этнаграфічны музей|губернскі гістарычна-этнаграфічны музей]] (цяпер [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава]]), у якім дзейнічалі гістарычны, этнаграфічны і геаграфічны аддзелы<ref name="krupa"/>. Ён актыўна падтрымліваў гістарычныя пошукі, фінансаваў і дапамагаў арганізоўваць археалагічныя экспедыцыі ў [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўі]]. Губернатар цесна супрацоўнічаў з вучонымі і краязнаўцамі, спрыяючы даследаванням [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіча]], [[Дзмітрый Якаўлевіч Самаквасаў|Д. Я. Самаквасава]], [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|М. В. Фурсава]], [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]]. Ён аказваў усебаковую падтрымку [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаву]] ў падрыхтоўцы «Археалагічнай карты Магілёўскай губерні» і фінансаваў выданне «Дзённіка курганных раскопак...» [[М. В. Фурсаў|М. В. Фурсава]] і [[С. Ю. Чалоўскі|С. Ю. Чалоўскага]] ў 1892 годзе. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі таксама арганізоўваў выстаўкі археалагічных знаходак у Магілёве і Вільні, удзельнічаў у працы 9-га [[Археалагічныя з'езды|Археалагічнага з'езда]] ў Вільні<ref>{{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}}</ref><ref name="nlb"/><ref name="im"/>. Галоўным дасягненнем яго навуковай працы стала ініцыяванне, падрыхтоўка і рэдагаванне манументальнай трохтомнай працы «[[Досвед апісання Магілёўскай губерні|Досвед апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, этнаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясных, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах]]». Да напісання гэтай энцыклапедычнай працы была прыцягнута ўся навуковая і кіраўнічая эліта губерні. Кніга змяшчала ўнікальны факталагічны матэрыял па геаграфіі, археалогіі, гісторыі, эканоміцы і архітэктуры. У ёй было ўпершыню апублікавана каля 500 беларускіх калядных, веснавых, летніх, вясельных і рэлігійных песень, апісаны мясцовыя абрады, гульні, забабоны і народная медыцына. Выданне атрымала найвышэйшыя ацэнкі навуковай супольнасці, а сам губернатар за гэтую працу атрымаў Вышэйшую падзяку ад імператара<ref name="krupa"/>. === Гаспадарка ў маёнтку Бердаўка === [[Файл:Бердаўка._Сядзібны_дом.jpg|міні|250x250пкс|Сядзібны дом у Бердаўцы]] Нягледзячы на вялікую занятасць дзяржаўнымі справамі, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі рэгулярна наведваў свой маёнтак [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] (плошчай 660 дзесяцін), дзе праводзіў час з сям'ёй, звычайна летам. Акрамя таго, яму належалі суседнія маёнткі [[Сліжы (Лідскі раён)|Сліжы]] і [[Касоўшчына]], а таксама засценкі [[Глебаўшчына]] і [[Харужаўцы]]. У канцы 1860-х&nbsp;— пачатку 1870-х гадоў ён збудаваў у Бердаўцы эфектны неагатычны [[Бердаўская сядзіба|двухпавярховы палац]] з дубовым паркетам і паліванай кафляй (будынак захаваўся да нашых дзён). Для яго будаўніцтва ў вёсцы Харужаўцы была пабудавана спецыяльная цагельня. У маёнтку быў закладзены прыгожы пейзажны парк з дубамі, лістоўніцамі, блакітнымі елкамі і кедрамі<ref name="krupa" />. А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі актыўна мадэрнізаваў гаспадарку маёнтка, пераводзячы яе з састарэлага трохполля на шматпольны севазварот і набываючы новую сельскагаспадарчую тэхніку (малатарні, сеялкі, жняяркі). Калі ў 1870-я гады асноўны прыбытак ішоў ад вырошчвання збожжа і лёну (каноплі і лён адпраўляліся па [[Нёман|Нёману]] ў [[Прусія|Прусію]]), то пасля пачатку аграрнага крызісу 1880-х гадоў, які абваліў цэны на жыта, гаспадарка была пераарыентавана на малочную жывёлагадоўлю і [[вінакурства]]. У маёнтку былі заведзены высокапрадукцыйныя галандскія каровы, пачалася вытворчасць сыру і масла. У 1904 годзе быў пабудаваны ўласны спіртзавод, які працаваў да 1915 года. У пачатку XX стагоддзя ў сувязі з правядзеннем [[Сталыпінская аграрная рэформа|Сталыпінскай рэформы]] і эканамічнымі цяжкасцямі А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі пачаў часткова распрадаваць свае землі (напрыклад, участкі былі прададзены М. Мікалаевічу і Івану Сантоцкаму)<ref name="krupa"/>. === Сенатарства і апошнія гады жыцця === У 1889 годзе магілёўскі губернатар быў узнагароджаны [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|ордэнам Белага Арла]]<ref name="al"/><ref name="nz"/>&nbsp;— адной з найвышэйшых узнагарод імперыі. 12 верасня 1893 года імянным Найвышэйшым указам Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны сенатарам [[Урадавы сенат|Урадавага сената]] і неўзабаве пакінуў Магілёў, пераехаўшы ў Санкт-Пецярбург<ref name="rk">{{cite web|url=http://rodoslovnaya.org/ru/wiki/index/index/page_id/168993/name/Персональные+страницы%3A|title=Дембовецкий Александр Станиславович|publisher=Родословная книга|lang=ru|access-date=2016-04-13}}</ref>. У сенаце ён прысутнічаў спачатку ў 1-м дэпартаменце (з 1894 года), а затым у злучанай прысутнасці 1-га і касацыйнага дэпартаментаў<ref>{{sfn|Памятная книжка…|1910}}</ref>. Даслужыўся да найвышэйшага цывільнага чыну [[Сапраўдны тайны саветнік|сапраўднага тайнага дарадцы]]. Паводле сталічных адрасных кніг, у 1916 годзе ён разам з жонкай пражываў у Петраградзе на вуліцы [[Італьянская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Італьянскай]] (дом 29)<ref>{{кніга|загаловак=Алфавитный указатель жителей города Петрограда, Гатчины, Колпина, Красного села, Ораниенбаума, Павловска, Петергофа, Сестрорецка и Царского села. 1916|старонкі=201}}</ref>, а ў 1917 годзе&nbsp;— на [[Сергіеўская вуліца (Санкт-Пецярбург)|вуліцы Сергіеўскай]] (дом 13)<ref name="sid2016"/><ref>{{кніга|загаловак=Весь Петроград на 1917 г. Адресная и справочная книга г. Петрограда|выдавецтва=Издание Т-ва А. С. Суворина — «Новое время»|год=1924|старонкі=205}}</ref>. Доўгі час у гістарычнай літаратуры і даведніках лічылася, што А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі памёр каля 1914 года. Аднак выяўленыя пазней архіўныя дакументы даказалі, што ён перажыў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]]. Улетку 1918 года, ва ўмовах усталявання савецкай улады, 78-гадовы былы сенатар паспрабаваў выехаць са сталіцы ў свой маёнтак Бердаўка, які ў той час знаходзіўся на тэрыторыі, акупаванай нямецкімі войскамі. 8 ліпеня 1918 года дамавы камітэт выдаў яму даведку<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Пасведчанне. Прад'яўнік гэтага, грамадзянін Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, былы Сенатар, Літоўскі дваранін — уладальнік з 1868 года маёнткам Бердаўка, Лідскага павета, Віленскай губерні; пра што сведчыць дадзеная купчая, выдадзеная Віленскай палатай Крымінальнага і Грамадзянскага Суда 1868 г. лютага 23 дня. Што подпісам з прыкладаннем пячаткі засведчваем.{{арыгінальны тэкст|ru|Удостоверение. Предъявитель сего, гражданин Александр Станиславович Дембовецкий, бывш. Сенатор, Литовский дворянин – владелец с 1868 года имением Бердовка, Лидского уезда, Виленской губернии; о чем свидетельствует данная купчая, выданная Виленской палатой Уголовного и Гражданского Суда 1868г. февраля 23 дня. Что подписью с приложением печати удостоверяем.}}}} Як ураджэнец Вільні і ўладальнік маёнтка на тэрыторыі, якую [[Літоўская Тарыба]] разглядала як сваю, А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі папрасіў абароны ў дыпламатаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 24 жніўня 1918 года Генеральнае консульства Германіі ў Петраградзе выдала яму ахоўны дакумент<ref name="nn"/>: {{цытата|Гэтым сведчыцца, што Літоўскі Грамадзянін, землеўласнік, Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі, які нарадзіўся 1 сакавіка 1840 года ў Вільні, пражывае ў Петраградзе, унесены ў спіс асоб, якія знаходзяцца пад заступніцтвам Імперскага Германскага Генеральнага Консульства ў Петраградзе і, што з прычыны гэтага, як ён асабіста, так і яго маёмасць знаходзяцца пад абаронай германскай імперскай улады. Петраград, 24 жніўня 1918 г.{{арыгінальны тэкст|ru|Сим свидетельствуется, что Литовский Гражданин, землевладелец, Александр Станиславович Дембовецкий, родившийся 1марта 1840 года в Вильне, проживающий в Петрограде, внесен в список лиц, состоящих под покровительством Имперского Германского Генерального Консульства в Петрограде и, что вследствие сего, как он лично, так и его имущество состоит под защитой германской имперской власти. Петроград, 24 августа 1918г.}}}} 23 кастрычніка 1918 года А.&nbsp;С.&nbsp;Дамбавецкі накіраваў афіцыйную заяву ў Камісарыят унутраных спраў Саюза Камун Паўночнай Вобласці з просьбай вызваліць яго ад савецкага грамадзянства<ref name="sid2016"/>: {{цытата|Заява. Прыкладаючы пры гэтым: 1.) пашпартную кнігу за №45, 2.) копію Ахоўнага Пасведчання, выдадзеную мне Германскім Генеральным Консульствам у Петраградзе, 3.) Пасведчанне на №68, выдадзенае мне Дамавым Камітэтам, з якіх відаць, што я ўраджэнец Літвы, якая адышла ад Расіі паводле мірнай дамовы, прашу звольніць мяне з грамадзянства РСФСР і аж да распублікавання выдаць мне пасведчанне ў тым, што мною пададзена заява аб выхадзе з грамадзянства РСФСР.{{арыгінальны тэкст|ru|Заявление. Прилагая при сем: 1.) паспортную книгу за №45, 2.) копию Охранного Свидетельства, выданную мне Германским Генеральным Консульством в Петрограде, 3.)Удостоверение на №68, выданного мне Домовым Комитетом, из коих видно, что я уроженец Литвы, отошедшей от России по мирному договору, прошу уволить меня из гражданства РСФСР и впредь до распубликования, выдать мне удостоверение в том, что мною подано заявление о выходе из гражданства РСФСР.}}}} Нягледзячы на спробы выехаць, Аляксандр Дамбавецкі памёр 5 сакавіка 1920 года ў Петраградзе. Быў пахаваны на могілках [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]]<ref>ЦГА СПб. Ф. Р-6143. — Оп. 1. — Д. 2271. — Л. 62. Запіс № 2612.</ref> (паводле іншых, састарэлых звестак — на курорце [[Бадэн-Бадэн]]<ref name="im"/><ref name="al"/>). == Сям'я == У 1865 годзе Аляксандр Дамбавецкі ажаніўся з Марыяй Аляксандраўнай Грын, дачкой генерал-маёра. Па веравызнанні яна была [[Лютэранства|лютэранкай]] і, верагодна, паходзіла з прыбалтыйскіх немцаў. У шлюбе нарадзілася шасцёра дзяцей<ref name="krupa"/>: * Пётр (нарадзіўся 26 кастрычніка 1866 года) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Уладзімір (нарадзіўся ў 1874 годзе)<ref>{{кніга|аўтар=Мурзанов Н. А.|загаловак=Словарь русских сенаторов, 1711—1917 гг: Материалы для биографий|месца=СПб.|год=2011|старонкі=146}}</ref>. * Аляксей (нарадзіўся ў 1883 годзе) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны. * Вера (нарадзілася ў 1869 годзе)<ref name="bs10"/><ref name="al"/> — 25 красавіка 1899 года<ref>Метрическая книга церкви Святых Первоверховных Ап. Петра и Павла при Императорском Петербургском университете на 1899 год // ЦГИА СПб. Ф.19.— Оп. 127.— Д. 914.— Л. 94.</ref> выйшла замуж за паручніка 17-га драгунскага Валынскага палка Леаніда Аляксандравіча Ігнацыуса. * Наталля (нарадзілася ў 1870 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю. * Вольга (нарадзілася ў 1873 годзе) — пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі эмігравала ў Францыю<ref name="al"/>. Брат губернатара, Эдуард Станіслававіч Дамбавецкі (памёр у 1900 годзе), з'яўляўся бацькам вядомага паэта [[Сярэбраны век (руская літаратура)|Сярэбранага веку]] [[Васіль Эдуардавіч Дамбавецкі|Васіля Эдуардавіча Дамбавецкага]] (1883—1944)<ref name="al"/>. Згодна з адраснымі кнігамі Петраграда за 1917 год, разам з Аляксандрам Дамбавецкім у сталіцы пражывалі яго сын Аляксей і ўдава загінулага сына Пятра — Соф'я Мікалаеўна<ref name="sid2016"/>. == Узнагароды == За сваю шматгадовую дзяржаўную службу Аляксандр Дамбавецкі быў удастоены шэрагу вышэйшых узнагарод імперыі: * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені (1874). * Найвышэйшыя ласкі (1874, 1875) — за карысную дзейнасць па збіранні акладных плацяжоў і нядоімка<ref name="bs10"/>. * [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]] 1-й ступені (1876). * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-й ступені (1879). * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 2-й ступені (1885). * [[Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)|Ордэн Белага Арла]] (1889). * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (1896)<ref name="avto3">{{кніга|аўтар=Сидоренко Б. И.|загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время|месца=Могилев|выдавецтва=АмелияПринт|год=2012|старонкі=142}}</ref> і дыяментавыя знакі да яго (1910)<ref name="avto3"/>. * Знакі: аб заканчэнні Кіеўскага ўніверсітэта{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «За ўвядзенне ў дзеянне палажэнняў 1861 года»{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «За працы па пазямельным уладкаванні дзяржаўных сялян»{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа{{sfn|Сидоренко|2012|с=133}}, «У памяць 200-годдзя Урадавага Сената»<ref name="avto2">{{кніга|загаловак=Список гражданским чинам первых трех классов 1914 г.|месца=С.-Петербург|выдавецтва=Сенатская типография|год=1910}}</ref>, «У памяць 50-годдзя Палажэння аб земскіх установах»<ref name="avto2"/>. * Медалі: «[[У памяць кіравання імператара Аляксандра III]]»<ref name="avto2"/>, «[[У памяць каранацыі 1896 г.]]»<ref name="avto2"/>, «[[У памяць 300-годдзя кіравання Дома Раманавых]]»<ref name="avto2"/>. * Грашовыя прэміі<ref name="bs10"/><ref name="al"/>. == Памяць == * 26 мая 2005 года на фасадзе будынка былога палаца Дамбавецкага ў вёсцы Бердаўка (цяпер сельскі дом культуры) была адкрыта мемарыяльная шыльда ў яго гонар (скульптар [[Рычард Груша]])<ref name="krupa"/>. * 1 верасня 2023 года мемарыяльная дошка А. С. Дамбавецкаму была ўсталявана на фасадзе [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея імя Е. Р. Раманава]] (скульптар [[Андрэй Васілеўскі]])<ref name="mgov"/>. З прычыны доўгага панавання састарэлых гістарычных дадзеных, на дошцы была памылкова выбіта дата смерці «каля 1914»<ref name="nn"/>. * У студзені 2023 года ў Магілёве быў абвешчаны збор сродкаў на ўсталяванне паўнавартаснага скульптурнага помніка губернатару ў [[Парк імя М. Горкага (Магілёў)|парку імя Горкага]]<ref name="mog_med">{{cite web|url=https://mogilev.media/u-magiljove-planujuc-pastavic-pomnik-gubernataru-aljaksandru-djembaveckamu/|title=У Магілёве плануюць паставіць помнік губернатару Аляксандру Дэмбавецкаму|publisher=Mogilev.media|date=2023-01-28|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. * Гісторыкамі і краязнаўцамі неаднаразова выказваліся прапановы перайменаваць [[Плошча Арджанікідзэ (Магілёў)|плошчу Арджанікідзэ]] ў Магілёве ў гонар А. С. Дамбавецкага, паколькі большасць гістарычных будынкаў вакол яе (былое Аляксандраўскае рэальнае вучылішча, фельчарская школа і іншыя) былі ўзведзены ў часы яго паспяховага кіравання<ref name="sid2016"/>. == Бібліяграфія == * Опыт описания Могилевской губернии в историческом, физико-географическом, этнографическом, промышленном, сельскохозяйственном, лесном, учебном, медицинском и статистическом отношении, с двумя картами губернии и 17 резанными на дереве гравюрами видов и типов : в 3-х кн. / Под ред. А. С. Дембовецкого. — Могилев на Днепре : Тип. Губ. правления, 1882—1884. * ''Дембовецкий А. С.'' Приемы хозяйства обогащением почвы, обогащающего хозяина. — СПб.: М. Залшупин, 1900. — 8+215 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч|старонкі=28|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Сидоренко Б. И. |загаловак=Могилевский губернатор Александр Станиславович Дембовецкий и его время |месца=Могилев |выдавецтва=АмелияПринт |год=2012 |старонак=250 |isbn=978-985-6891-15-4}} * Жизнь и творческое наследие А. С. Дембовецкого : к 180-летию со дня рождения : материалы Междунар. науч.-практ. конф., г. Могилев, 13 марта 2020 г. / сост.: В. В. Шейбак, Е. Н. Изергина, Я. С. Кнурева. — Могилев, Центр исследований белорусской культуры, языка и литературы НАНБ, Могилевский областной краеведческий музей имени Е. Р. Романова. 2020. * {{кніга|загаловак=Памятная книжка Могилевской губернии на 1910 год|месца=Могилев|выдавецтва=Губернская тип.|год=1910|старонкі=711}} * Петров, Д. Н. Сенатский период деятельности могилевского губернатора А. С. Дембовецкого / Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных работ VII международной научной конференции 29-30 июня 2011 г. г. Могилев: УО «МГУ им. А. А. Кулешова», 2011. — С. 115—116. * Батюков, А. В., Петров, Д. Н. «Белые пятна» биографии А. С. Дембовецкого в свете новых документов / А. В. Батюков, Д. Н. Петров // «История Могилевa: прошлое и современность»: сборник научных трудов IX Международной научной конференции. Могилев, 25-26 июня 2015 г., г. Могилев / сост. А. Н. Батюков, И. А. Пушкин. — Могилев: МГУП, 2015. — С. 80-84. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|132180}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Магілёўскія губернатары]] [[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Камергеры (Двор расійскіх імператараў)]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Магілёва]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Аляксандра-Неўскай лаўры]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Расійская імперыя)]] jhbvtrvhcwqyxuyh1zgg379uyrue2xh 0 628146 5193534 4723231 2026-09-06T09:56:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193534 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Цымшыян<br /> (''Ts’msyan'') | image = [[Выява:Canada, colombia britannica, tsimshian, cimasa di copricapo cerimoniale, 1850-1900 ca.jpg|300 px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Выява другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]] ст.<small> | poptime = 9600 (2019 г.) | popplace = [[ЗША]], [[Канада]] | langs = [[цымшыянскія мовы]] | rels = [[анімізм]], [[татэмізм]], [[хрысціянства]] | related = }} '''Цымшыян''' (саманазва: ''Ts’msyan'') — група малых [[індзейцы|індзейскіх]] народаў, якая размаўляе на [[цымшыянскія мовы|цымшыянскіх мовах]], карэннае насельніцтва [[Брытанская Калумбія|Брытанскай Калумбіі]] ([[Канада]]) і паўднёвага ўсходу [[Аляска|Аляскі]] ([[ЗША]]). Агульная колькасць (2019 г.) — 9600 чал.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/15594 Tsimshian]</ref> == Паходжанне == Назва '''цымшыян''' літаральна значыць тубыльцаў ракі [[:en:Skeena River|Скіна]] на тэрыторыі сучаснай [[Брытанская Калумбія|Брытанскай Калумбіі]]. Да кантактаў з еўрапейцамі яны таксама насялялі [[Ціхі акіян|ціхаакіянскае]] ўзбярэжжа вакол вусця ракі. Ужо пасля кантактаў — [[Анет (востраў)|востраў Анет]]. Некаторыя даследчыкі лічаць цымшыян адной з найбольш старажытных груп [[індзейцы|індзейцаў]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], паколькі [[археалагічныя даследаванні]] на ўзбярэжжы каля [[:en:Prince Rupert, British Columbia|Прынс-Руперт]] паказалі, што цымшыянскія [[вёска|вёскі]] існавалі ўжо 5000 гадоў таму. Аднак гэта супярэчыць [[міфалогія|міфалогіі]] саміх прыбярэжных цымшыян. Яны апавядаюць, што раней іх продкі жылі ў вярхоўях ракі Скіна і перасяліліся на акіянскае ўзбярэжжа незадоўга да з'яўлення еўрапейцаў. == Гісторыя == У [[1787]] г. [[кампанія Гудзонава заліва]] ўсталявала [[гандаль|гандлёвыя]] зносіны з цымшыян і ў [[1834]] г. стварыла гандлёвы пост недалёка ад іх земляў. Падвышэнне коштаў на футра, якое закупала кампанія, прывяло да распаўсюджвання еўрапейскіх тавараў, у тым ліку [[зброя|зброі]] і [[вопратка|вопраткі]], а таксама да ваенных сутычак з суседдзямі, асабліва з [[хайда]]. Катастрафічныя вынікі мела эпідэмія [[Натуральная воспа|воспы]] ў [[1862]] г., падчас якой загінула да 80% насельніцтва. Яна садзейнічала разбурэнню традыцыйнага ладу жыцця і залежнасці ад еўрапейскіх гандляроў і перасяленцаў. У [[1887]] г. [[Вялікабрытанія|брытанскі]] місіянер [[:en:William Duncan (missionary)|Вільям Данкан]] заснаваў на [[Анет (востраў)|востраве Анет]] хрысціянскую абшчыну Новая Метлакатла. У [[1891]] г. [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэс ЗША]] прызнаў гэты востраў аўтаномнай [[Індзейская рэзервацыя|індзейскай рэзервацыяй]]. У [[Канада|Канадзе]] цымшыян згубілі значную частку зямель і падвергліся моцнай [[асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]]. Аднак сярод іх сфарміравалася кола [[Інтэлігенцыя|інтэлектуалаў]], у тым ліку [[Навуковец|вучоных]], якія ў апошняй чвэрці [[20 стагоддзе|XX]] ст. садзейнічалі з'яўленню руху за свае правы. З [[1983]] г. федэральны ўрад Канады і ўрад [[Брытанская Калумбія|Брытанскай Калумбіі]] вялі перагаворы з абшчынамі цымшыян аб узнаўленні карыстання традыцыйнымі [[прырода|прыроднымі]] рэсурсамі. Яны былі перарваны ў [[2005]] г. з-за нязгоды паміж рознымі группоўкамі саміх цымшыян. == Культура == Галоўным заняткам цымшыян здаўна было [[рыбалоўства]]. Асабліва важнай з'яўлялася сезонная здабыча [[ласосепадобныя|ласося]]. Дадаткова займаліся [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м. У традыцыйнай [[кулінарыя|кулінарыі]] адметнае месца займаў [[стрэлкаліст]]. З [[19 стагоддзе|XIX]] ст. узбярэжныя цымшыян таксама вырошчвалі [[19 стагоддзе|бульбу]]. Жанчыны плялі [[Тканіна|тканіны]] ''чылкат'' з поўсці [[Снежны баран|горных авечак]]. Для ''чылкат'' характэрны шматлікія ўзоры і доўгія махры. Ваўняная тканіна ішла на шыццё [[вопратка|вопраткі]], насценных [[дыван]]аў, фіранак, торбаў. Мужчыны славіліся як разьбяры, выраблялі доўгія [[каноэ]], што ўмяшчалі да 60 чалавек. Цымшыян будавалі сталыя зімовыя паселішчы ўздоўж [[акіян]]ічнага ці [[рака|рачнога]] ўзбярэжжа. Жыхары кожнага з іх складалі аўтаномную абшчыну, якая валодала навакольнымі тэрыторыямі. Улетку ствараліся часовыя малыя паселішчы рыбаловаў. Доўгія жытлы будавалі з [[драўніна|драўляных]] бярвенняў без [[акно|вокнаў]]. Для агменю знутры капалі яміну. Дым выходзіў з адтуліны ў [[дах]]у. У адной хаціне жыло да некалькіх дзесяткаў чалавек. Каля хаціны ўсталёўвалі [[татэмізм|татэмныя]] слупы — помнікі памерлым правадырам. Традыцыйнае грамадства цымшыян было [[Іерархія|іерархічным]]. Вылучаліся высакародныя воіны, простыя абшчыннікі і [[рабства|рабы]]. Стан кожнага чалавека вызначаўся па нараджэнню. Сваяцтва і сацыяльны статус перадаваліся па жаночай лініі. Цымшыян падзяляліся на 4 роды [[Арлы|арла]], [[крумкач]]а, [[Воўк|ваўка]] і забойцаў [[кіты|кітоў]]. [[Шлюб]]ы знутры аднаго рода былі забаронены. Правадыром паселішча станавіўся мужчына з найболей магутнага рода. Да канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. цымшыян славіліся маляўнічымі шматдзённымі [[свята]]мі ''яаўк'', якія звычайна прысвячаліся смерці сваякоў і перадачы сацыяльнага статуса спадчыннікам. Яны суправаджаліся супольнымі застоллямі і [[патлач]]ом. Падчас цырымоній выкарыстоўвалі разьбяныя [[Маска|маскі]]. [[Фальклор]] адметны шматлікімі [[казка]]мі пра [[міф]]ічных істот і братоў крумкачоў. == Мова == [[Цымшыянскія мовы]] з'яўляюцца ізалятам. З-за распаўсюджання школьнай адукацыі на [[англійская мова|англійскай мове]] да канца [[20 стагоддзе|XX]] ст. амаль выйшлі з ужытку. У нашы дні прыкладаюцца намаганні для іх адраджэння. == Рэлігія == Традыцыйныя [[рэлігія|рэлігійныя]] вераванні засноўваліся на [[анімізм|анімістычных]] і [[татэмізм|татэмічных]] уяўленнях. Аднак пасля эпідэміі [[1862]] г. і забароны [[патлач]]а яны амаль зніклі, захаваліся толькі ў форме некаторых [[міфалогія|міфалагічных]] паданняў і апісаннях еўрапейскіх місіянераў. Апошнія сцвярджалі, што цымшыян верылі ў нябеснага пана, які аказваў вернікам дапамогу ў цяжкія часы. [[Рытуал]]ы ўключалі ачышчэнне праз абмыванне і [[табу]] на некаторую ежу. З [[1856]] г. [[англіканства|англіканскі]] місіянер [[:en:William Duncan (missionary)|Вільям Данкан]] актыўна распаўсюджваў [[хрысціянства]] сярод цымшыян. Асаблівы поспех ён меў пасля эпідэміі 1862 г., якую абвясціў [[бог|божай]] воляй. Імкненне ўсталяваць поўны кантроль над жыццём вернікаў і адмова ад [[Еўхарыстыя|еўхарыстыі]] прывялі да разрыву В. Данкана з [[Царква Англіі|афіцыйнай царквой]] і ад'езду разам з 823 паслядоўнікамі на [[Анет (востраў)|востраў Анет]] ([[Аляска]]). У нашы дні большасць вернікаў — [[пратэстантызм|пратэстанты]] розных канфесій. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Tsimshian}} * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/tsimshian Tsimshian — The Canadian Encyclopedia] * [https://www.warpaths2peacepipes.com/indian-tribes/tsimshian-tribe.htm Tsimshian tribe — Native Indian Tribes Index] * [https://www.alaskan-natives.com/alaskan-native-cultures/tsimshian-culture/ Tsimshian Culture — Alaskan Natives] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200116121420/https://www.alaskan-natives.com/alaskan-native-cultures/tsimshian-culture/ |date=16 студзеня 2020 }} * [https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Tsimshian Tsimshian — New World Encyclopedia] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы ЗША]] [[Катэгорыя:Народы Канады]] [[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]] l53kq2lxafhfi9cqbamrhc8trqe2sjt 0 634783 5193409 5142472 2026-09-05T21:50:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193409 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фаіза Джам Махамед''' ({{Lang-ar|فايزة محمد}}; {{Н}} [[1958]]) — [[самалі]]йская праваабаронца, рэгіянальны дырэктар арганізацыі «Роўнасць цяпер» ({{Lang-en|Equality Now}}) у [[Афрыка|Афрыцы]]. Яна прыклала шмат намаганняў, каб агітаваць за пратакол Мапуту і супраць калечання жаночых палавых органаў. == Біяграфія == Фаіза Джама Махамед нарадзілася ў 1958 годзе і атрымала ступень магістра дзелавога адміністравання ва Універсітэце штата Каліфорнія ў Фрэсна. У 1998 годзе яна таксама атрымала дыплом па правах чалавека Інстытута сацыяльных даследаванняў (ІСД) у [[Гаага|Гаазе]]. У 2004 годзе Фаіза Джама Махамед публікавала рэдакцыйныя артыкулы на партале ''Pambazuka News'', у якіх даводзіла, што важна прытрымлівацца прынцыпаў Афрыканскага пратакола аб правах жанчын<ref>African Leaders Must Act Now to Ratify the Protocol on the Rights of Women, ''Pambazuka News'', 162, 24 June 2004. Reprinted in {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hgflUDoN01QC&pg=PA101|title=African Voices on Development and Social Justice: Editorials from Pambazuka News 2004|year=2005|editor-last=Firoze Manji|publisher=Fahamu/Pambazuka|pages=101–103|isbn=978-9987-417-35-3}}</ref><ref>Putting an End to Female Genital Mutilation: The African Protocol on the Rights of Women, ''Pambazuka News'', 173, 9 September 2004. Reprinted in {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hgflUDoN01QC&pg=PA101|title=African Voices on Development and Social Justice: Editorials from Pambazuka News 2004|year=2005|editor-last=Firoze Manji|publisher=Fahamu/Pambazuka|pages=114–5|isbn=978-9987-417-35-3}}</ref>. Яна таксама напісала шэраг артыкулаў для ''[[The Guardian]]''<ref>[https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2014/apr/21/kenya-courage-lead-africa-womens-rights Does Kenya have the courage to lead on women’s rights in Africa], ''[[The Guardian]]'', 21 April 2014. Accessed 10 March 2020.</ref>. == Выбраныя працы == * African Union Protocol on the Rights of Women in Africa: the SOAWR Campaign (Пратакол Афрыканскага саюза пра правы жанчын у Афрыцы) in Roselynn Musa, Faiza Jama Mohammed and Firoze Manji (eds.) ''Breathing life into the African Union protocol on women’s rights in Africa'', с. 14-18. * (ed. with Brenda Kombo and Rainatou Sow) [http://www.soawr.org/images/JourneytoEquality.pdf Journey to Equality: 10 Years of the Protocol on the Rights of Women in Africa] (Падарожжа ў роўнасць: 10 гадоў Пратаколу аб правах жанчын у Афрыцы), Equality Now, 2013. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210321142137/https://www.soawr.org/images/JourneytoEquality.pdf |date=21 сакавіка 2021 }} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.makeeverywomancount.org/index.php/community/our-monthly-interview/1116-africa-our-interview-of-the-month-with-faiza-jama-mohamed Our July Interview with Faiza Jama Mohamed], interview with Make Every Woman Count, July 2011 * [https://blogs.lse.ac.uk/vaw/2017/01/26/in-visibility-faiza-mohamed/ In Visibility: Faiza Jama Mohamed], interview with [[Лонданская школа эканомікі і палітычных навук|London School of Economics]], 2017 * [https://www.equalitynow.org/faiza_jama_mohamed Профіль Фаізы Джамы Махамед на сайце Equality Now] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191024043158/https://www.equalitynow.org/faiza_jama_mohamed |date=24 кастрычніка 2019 }} {{Ref-en}} * [https://news.trust.org/profile/?id=003D000001FFByJIAX Профіль Фаізы Джамы Махамед на сайце Thomson Reuters Foundation News] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230615132052/https://news.trust.org/profile/?id=003D000001FFByJIAX |date=15 чэрвеня 2023 }} {{Ref-en}} {{DEFAULTSORT:Махамед Фаіза Джама}} [[Катэгорыя:Праваабаронцы]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Самалі]] 45t2ifu2tetfke3gg0z49v1wsffzvjj 0 648536 5193335 4760726 2026-09-05T13:26:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193335 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Кінематаграфіст}} '''Уладзімір Уладзіміравіч Станкевіч''' (нар. [[17 снежня]] [[1965|1965 года]], [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — савецкі, беларускі і расійскі акцёр, артыст кіно і эстрады, паэт, рэжысёр, музычны прадзюсар. Акцёр агучвання і дубляжу. == Біяграфія == Уладзімір Станкевіч нарадзіўся [[17 снежня]] [[1965|1965 года]] ў [[Мінск]]у, у сям’і беларускага пісьменніка [[Уладзімір Ільіч Дадзіёмаў|Уладзіміра Ільіча Дадзіёмава]]. З 6 гадоў пачаткаў здымацца ў кіно. Шырокую вядомасць атрымаў пасля ролі Дзяніса Караблёва ў стужцы «Па сакрэту ўсяму свету» (рэж. І. Добролюбов), у якім зняўся ў [[1976 год у гісторыі кіно|1976]] годзе на кінастудыі «Беларусьфільм».<ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/culture/showbiz/40303|title=«По секрету всему свету». Как сложилась карьера актёра, сыгравшего Дениску?|author=Екатерина Пасарар|date=2013-02-07|publisher=aif.ru|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=930838956966001&set=a.151792301537341&type=3|title=«Весёлый дебют» - Рецензия на фильм "По секрету всему свету" в газете "Комсомольская правда", 4 января 1977 год|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/posekretu/posts/2407312282651987|title=«Денискины Секреты» - Статья в газете "Комсомольская Правда", 27 апреля 2001 года|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref> З 1972 па [[1991]] год зняўся у 25 фільмах, сыграў галоўныя ролі, у тым ліку, і ў такіх стужках, як «Мы хлопцы жывучыя», «Лёс барабаншчыка», «Пецькіна авантура», «Побач з камісарам», «Пунсовыя пагоны», «Сад», «Клімко», «Сланы», «Прызыўнікі»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=931047860278444&set=a.151792301537341&type=3|title=Статья в газете "Добры Вечар", корр. А. Щербаков 1991 год|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref>, «Кіслародны голад»<ref>{{Cite web|url=http://posekretu.ru/node/10|title=фильмография {{!}} Официальный сайт артиста кино Владимира Станкевича, исполнителя роли Дениса Кораблева в фильме "По секрету всему свету".|publisher=posekretu.ru|accessdate=2020-05-23}}</ref>. У [[1972|1975]] годзе быў асноўным кандыдатам на ролю Бураціна ў стужцы «Прыгоды Бураціна» (реж. Л. Нячаеў), але зацвердзілі на ролю ў выніку Дзмітрыя Іосіфава <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/ne-narushayte-tovarishch-buratino-.html|title=«Не нарушайте, товарищ Буратино!»|date=2010-06-12|publisher=SB.BY|accessdate=2020-05-23}}</ref>. У 1987 годзе стужка «Прызыўнікі» (рэж. [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрый Хашчавацкі]], роля — Паэт, галоўная) атрымлівае Гран-пры фестывалю беларускага кіно ў Мінску. Па заканчэнні школы паступіў у [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў]], спецыяльнасць — [[Нямецкая мова|нямецкая]] і [[Англійская мова|англійская]] мовы. Па заканчэнні першага курса, у [[1984|1984 годзе]], быў призваны у рады [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сіл СССР]], служыў у ВІА «Равеснік» войскаў СПА [[Беларуская ваенная акруга|КБВО]] (1984, 1985). У [[1986]] году, скончыўшы другі курс інстытута замежных моў, паступіў у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] на тэатральны факультэт (артыст тэатра і кіно, курс [[Зінаіда Іванаўна Браварская|Зінаіды Браварскай]]), які скончыў у [[1990]] годзе. З [[1987]] года выступаў з сольнымі эстрадна-гумарыстычнымі праграмамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=930912793625284&set=a.151792301537341&type=3|title=Афиша сольной программы|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref>, пісаў эстрадныя мініяцюры, пародыі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=930920810291149&set=a.151792301537341&type=3|title=Эстрадная миниатюра-пародия в журнале "Крок" (Беларусь)|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref> У [[1989]] году, будучы яшчэ студэнтам тэатральнага інстытута, прыняў удзел у апошнім Усесаюзным конкурсе артыстаў эстрады, які праходзіў у г. [[Кіславодск|Кисловодску]]. Дайшоўшы да паўфіналу, увайшоў у лік 12-ці лепшых артыстаў размоўнага жанру і быў запрошаны на працу ў мінскі тэатр сатыры і гумару «Хрыстафор».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=931047006945196&set=a.151792301537341&type=3|title=Статья А. Щербакова в газете "Добры вечар", Минск, 1991|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref> Па заканчэнні інстытута, прыняў прапанову саліста і кіраўніка беларускага ансамбля «Сябры» [[Анатоль Іванавіч Ярмоленка|Анатоля Ярмоленкі]]<ref>{{Cite web|url=http://www.syabry.com/stankevich_intervu.shtml|title=Владимир Станкевич на сайте ансамбля "Сябры"|publisher=www.syabry.com|accessdate=2020-05-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200625003559/http://www.syabry.com/stankevich_intervu.shtml|archivedate=25 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref> і з ліпеня [[1990]] года, у якасці канферансье, становіцца артыстам ВІА. Працаваў у складзе ансамбля «Сябры» да 2002 года, выступаў у якасці канферансье і сольнага артыста-вакаліста.<ref>{{Cite web|url=https://ensembles.ru/musician/stankevich|title=Парад ансамблей - музыкант: Владимир Станкевич (ВИА "Сябры")|publisher=ensembles.ru|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.syabry.com/biografia.shtml|title=составы ВИА "Сябры"|publisher=www.syabry.com|accessdate=2020-05-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140219090728/http://www.syabry.com/biografia.shtml|archivedate=19 лютага 2014|url-status=dead}}</ref> З 1992 па [[1992|1994]] год вёў дзіцячую музычную праграму Беларускага тэлебачання «Тэлебом»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/posekretu/posts/931048396945057|title=«Приёмная комиссия от счастья не упала. Зато зал грохнул сразу» - Статья в газете "Знамя Юности", 1995|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/posekretu/videos/%D1%88%D0%BE%D1%83-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BC-%D1%82%D0%B1%D0%BA-1993/2892700384113172/|title=Шоу-конкурс "Телебом", ТБК, 1993|accessdate=2020-05-23}}</ref>, праграмы на Беларускім радыё, кулінарна-гумарыстычную рубрыку ў адной з беларускіх газет.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=931070866942810&set=a.151792301537341&type=3|title=газета "Гастроном", 1994|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref> У [[1994]] годзе — сааўтар і вядучы тэлегульні «Згуляем з зоркай» Беларускага тэлебачання<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/posekretu/posts/931048396945057|title=«Приёмная комиссия от счастья не упала. Зато зал грохнул сразу» - Статья в газете "Знамя Юности", 1995|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/posekretu/videos/%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B7%D1%8C%D1%8F-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D1%85-%D1%81-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC-1-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%B2-%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%BE-%D1%82%D0%B2-%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%BE-%D1%88%D0%BB%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/2924519004264643/|title=Телеигра "Сыграем со звездой, БТ, 1994г.|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-05-23}}</ref>. У 1994—1995гг стаў продюсером шоу-цэнтра «Вольный вецер», объединившего самых цікавых і перспектыўных на той момант маладых артыстаў Беларусі. У [[1994]] годзе стварае тэхна / евродэнс групу «Elegant Company»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=931047853611778&set=a.151792301537341&type=3|title=«Денис Кораблёв в Элгантной Компании» - Статья в газете "Вечерний Минск", 1995|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/artist/4009793-Elegant-Company|title=Elegant Company|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref>, з’яўляецца яе салістам і прадзюсарам. Адметнай асаблівасцю групы стала крэатыўная ідэя Уладзіміра Станкевіча запрасіць у склад чарнаскурага студэнта з Лібэрыі Джымі Нэльсана, які выконваў адну з песень на беларускай мове. У 1994—1997 гады было выдадзена 3 альбомы «Гульня»<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=931041086945788&set=a.151792301537341&type=3|title=рецензия на альбом "Игра" в газете "Знамя Юности", 1995г.|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref>, «Stop Time»<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Elegant-Company-Stop-Time/release/6101803|title=Elegant Company - Stop Time!|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref>, «Маруся — раз!»<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%90%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%AE%D1%82%D1%82-%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-Elegant-Company-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8F-%D0%A0%D0%B0%D0%B7/release/14048360|title=Анжелика Ютт*, Владимир Станкевич & Elegant Company - Маруся Раз!|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref>. З [[1995]] года — прадзюсар музычнай кампаніі «EC Production» <ref>{{Cite web|url=https://www.discogs.com/ru/label/1688298-EC-Production-3|title=EC Production (3)|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref> У 1996 годзе, замест Джымі Нэльсана, у склад групы «Elegant Company» запрашаецца спявачка [[Анжаліка Аляксандраўна Ют|Анжаліка Ют]], у 1998 годзе калектыў атрымлівае новую назву — гурт «Анжаліка»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/artist/7337956-группа-АНЖЕЛИКА|title=группа АНЖЕЛИКА|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref>. З 1998 па 2001 год выдаюцца альбомы «Планета кахання»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%90%D0%9D%D0%96%D0%95%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90-%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B2%D0%B8/release/14048636|title=группа АНЖЕЛИКА - Планета Любви|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref>, «Зачараваны рай» (видэаальбом)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%90%D0%9D%D0%96%D0%95%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90-%D0%90%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%AE%D1%82%D1%82-%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB/release/14078008|title=группа АНЖЕЛИКА, Анжелика Ютт*, Владимир Станкевич - Заколдованный Рай|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://posekretu.ru/node/22|title="Заколдованный рай" доступен всем. (Вечерний Минск Дата 3 Мая 1999 г.) {{!}} Официальный сайт артиста кино Владимира Станкевича, исполнителя роли Дениса Кораблева в фильме "По секрету всему свету".|publisher=posekretu.ru|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/1999/19/2000.html|title=Ютт, Анжелика; Станкевич, Владимир :: Заколдованный рай|publisher=www.nestor.minsk.by|accessdate=2020-05-23}}</ref>, «Я кахаю».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%90%D0%9D%D0%96%D0%95%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90-%D0%AF-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%BB%D1%8E/release/14073207|title=группа АНЖЕЛИКА - Я Люблю!|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref> У [[1998]] годзе на конкурсе відэакліпаў «Беларускі хіт-парад 98» атрымлівае прыз у намінацыі «Лепшыя песні года»<ref name="web.archive.org">{{Cite web|url=http://www.belarus.net/minsk_ev/98/russia/12_4/priz22.htm|title=WWW Belarus: Газета Вечерний Минск: Хрустальный приз может служить бокалом|date=2014-02-19|publisher=web.archive.org|accessdate=2020-05-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140219223329/http://www.belarus.net/minsk_ev/98/russia/12_4/priz22.htm|archivedate=19 лютага 2014|url-status=}}</ref> У [[2002|2002 годзе]] годзе Уладзімір стварае музычны лэйбл «GlobalsounD Production» <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/label/625870-GlobalsounD-PC|title=GlobalsounD PC|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/label/globalsound-pc/32838|title=GlobalsounD PC Releases & Artists on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-23}}</ref> З 2006 года становіцца прадзюсарам спявачкі Анжалікі Ют (ANGELIKA, ANGELIKA YUTT)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nn.by/?c=ar&i=236032|title=Памятаеце Дзяніску Караблёва з савецкага кіно? Ён набыў кватэру ў Крыме і радуецца, што там цяпер парадак|publisher=Наша Ніва|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.by/daily/27091.3/4162628/|title=«Дениска Кораблев» из советского детства перед 55-летним юбилеем поменял квартиру в Минске на квартиру в Крыму|author=Татьяна ШАХНОВИЧ {{!}} Сайт «Комсомольской правды»|date=2020-02-12|publisher=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|accessdate=2020-05-23}}{{Недаступная спасылка}}</ref> і дзіцячага праекта [https://kidsmusic.info/artists/tory-yutt TORY YUTT]. Аўтар ідэі і распрацоўшчык новага кірунку ў музыцы — dream-mystery<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://takt-magazine.ru/vladimir-stankevich|title=ВЛАДИМИР СТАНКЕВИЧ. ПО СЕКРЕТУ ВСЕМУ СВЕТУ|publisher=takt-magazine.ru|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Mystery-Of-Time-Classic-In-Modern-Dream-mystery-CDDVD/release/14160321|title=Angelika* - Mystery Of Time (Classic In Modern & Dream-mystery) CD+DVD|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref> (спалучэнне каларатурнага сапрана і музычных кампазіцый у стылях хаус, [[Еўрадэнс|евродэнс]], транс і [[Эмбіент|эмбиент]]). Аўтар шэрагу крэатыўных ідэй, увасобленых у жыццё спявачкай Анжалікай Ют: вакальнае выкананне «40-й сімфоніі»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/posekretu/videos/angelika-yutt-mozart-40th-symphony-in-dream-mystery-the-only-thing-in-the-world-/815023411880890/|title=Angelika Yutt - Mozart 40th symphony in dream-mystery. The only thing in the world vocal performance of the 40th symphony of Mozart!|accessdate=2020-05-23}}</ref> В. А. Моцарта і «Танца маленькіх лебедзяў»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/millennium-opera/angelika-the-small-swans-in|title=ANGELIKA YUTT - The Small Swans in the Dance (Tschaikovsky)|accessdate=2020-05-23}}</ref> П. І. Чайкоўскага; выкананне [[Гімн Расіі|Гімна Расіі]] ў стыле soul<ref>[https://www.facebook.com/angelika.yutt/videos/%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%8E%D1%82%D1%82-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-soul-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F/1084810021585746/ Анжелика Ютт — Гимн России (soul версия)]</ref><ref>[https://crimea.mk.ru/articles/2015/02/04/krymchanka-pokorila-mir-s-gimnom-rossii.html Крымчанка покорила мир с гимном России (видео, фото)]</ref>. У 2013—2014 гадах — прадзюсар trance \ chill праекта 13-гадовай спявачкі NABI<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3837052-NABI-3|title=NABI (3)|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref>. З [[2006|2009]] года саўладальнік, а з 2013 года аднаасобны ўладальнік (пад псеўданімам Karlheinz Steinmueller) музычнага лэйбла «MILLENNIUM OPERA» (Austria).<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/label/626653-Millennium-Opera|title=Millennium Opera|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/label/millennium-opera/35578|title=Millennium Opera Releases & Artists on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-23}}</ref> Кампазіцыі продюсируемых Уладзімірам артыстаў, выдадзеныя на яго лэйблах, неаднаразова падымаліся на першыя пазіцыі сусветных чартаў.<ref>{{Cite web|url=http://angelikamusic.ru/charts|title=Хит-парады и чарты {{!}} Анжелика Ютт|publisher=angelikamusic.ru|accessdate=2020-05-23|archive-date=16 жніўня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140816082822/http://angelikamusic.ru/charts|url-status=dead}}</ref> У 2016 годзе становіцца ўладальнікам лэйблу «GlobalsounD Ru Music».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/label/1688212-GlobalsounD-Ru-Music|title=GlobalsounD Ru Music|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/label/globalsound-ru-music/56906|title=GlobalsounD Ru Music Releases & Artists on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-23}}</ref> У 2018 годзе аднаўляе сумесны eurodance праект з спявачкай Анжалікай Ют, выдаецца некалькі альбомаў і сінглаў<ref>{{Cite web|url=https://music.yandex.ru/artist/7385853|title=Angelika Yutt & Vladimir Stankevich|publisher=Яндекс.Музыка|accessdate=2020-05-23}}</ref>. З 2019 года — сузаснавальнік і саліст тэхна-рэйв праекта CoolRoots.<ref>{{Cite web|url=https://www.discogs.com/ru/artist/7901760-CoolRoots|title=CoolRoots|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-23}}</ref> Рэжысёр эстрадна-канцэртных шоу<ref>{{Cite web|url=http://posekretu.ru/node/23|title=Анжелика: от оперетты до неоромантики. (Вечерний Минск. 29 февраля 2000 г.) {{!}} Официальный сайт артиста кино Владимира Станкевича, исполнителя роли Дениса Кораблева в фильме "По секрету всему свету".|publisher=posekretu.ru|accessdate=2020-05-23}}</ref> і музычных відэакліпаў.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCLUrkgnP_T13Y0I8F-N9UBw|title=Владимир Станкевич|publisher=YouTube|accessdate=2020-05-23}}</ref> Паэт-песеннік, член Расійскага Аўтарскага Таварыства (РАТ)<ref>[https://rao.ru/information/reestry/reestr-proizvedenij-rossijskih-pravoobladatelej/?work&author=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Реестр произведений российских правообладателей | ОБЩЕРОССИЙСКАЯ ОБЩЕСТВЕННАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ «РОССИЙСКОЕ АВТОРСКОЕ ОБЩЕСТВО» (РАО)]</ref> і Прафесійнага Саюза Пісьменнікаў Расіі. Аўтар тэкстаў больш за 30 музычных кампазіцый, якія гучаць як у яго сольным выкананні, так і ў выкананні такіх артыстаў, як Анжаліка Ют, Наталля Сенчукова, гурт «Хамелеон». З [[1972 год у гісторыі кіно|1972]] па [[2013 год у гісторыі кіно|2013]] год прыняў удзел у агучванні і дубляжы больш за 40 фільмаў. Неаднаразова агучваў ролі і эпізоды на нямецкай мове. == Фільмаграфія == === Акцёр === * [[1972 год у гісторыі кіно|1972]] — Вось і лета прайшло. «Беларусьфільм», рэж. Аляксандр Ігішаў — ''Савачка'' * [[1974 год у гісторыі кіно|1974]] — Мы — хлопцы жывучыя. «Беларускае Тэлебачанне», реж. Уладзімір Станкевич — ''Глышка, галоўная роля'' * [[1975 год у гісторыі кіно|1975]] — Аперацыя «Ансамбль». «Беларускае Тэлебачанне» — ''эпізод'' * [[1976 год у гісторыі кіно|1976]] — Ля Сіняй бухты. «Беларускае Тэлебачанне», реж. Уладзімір Станкевіч — ''Косця'' * [[1976 год у гісторыі кіно|1976]] — Лёс барабаншчыка. «Адэская кінастудыя», рэж. Аляксандр Ігішаў — ''Слаўка, галоўная роля'' * [[1976 год у гісторыі кіно|1976]] — Па сакрэту ўсяму свету. «Беларусьфільм», рэж. [[Ігар Міхайлавіч Дабралюбаў|Ігар Дабралюбаў]] — ''Дзяніс Караблёў, галоўная роля'' * [[1977 год у гісторыі кіно|1977]] — Тры вясёлыя змены. «Беларусьфільм», рэж. Валерый Пазнякоў — ''піянер'' * [[1978 год у гісторыі кіно|1978]] — Побач з камісарам. «Беларусьфільм», рэж. Аляксандр Чакмянёў — ''Федзька, галоўная роля'' * [[1978 год у гісторыі кіно|1978]] — Пецькіна авантура. «Беларусьфільм», рэж. З. Урублеўская — ''Пеця, галоўная роля'' * [[1980 год у гісторыі кіно|1980]] — Пунсовыя пагоны. Кінастудыя ім. А. Даўжэнка, рэж. Алег Гойда — ''Сямён Гербаў'' * [[1981 год у гісторыі кіно|1981]] — Вясковая гісторыя. «Ленфільм», рэж. Віталь Канеўскі — ''Шубін, сын старшыні'' * [[1984 год у гісторыі кіно|1984]] — Сад. «Беларусьфільм», рэж. Віталь Чацверыкоў — ''Мыса, галоўная роля'' * [[1984 год у гісторыі кіно|1984]] — Клімко. Кінастудыя ім. А. Даўжэнка, рэж. Мікола Вінграноўскі — ''Васіль Кібкало, галоўная роля'' * [[1984 год у гісторыі кіно|1984]] — Прыгоды Кілаватыка. «Беларусьфільм» — ''Кілаватык, галоўная роля'' * [[1986 год у гісторыі кіно|1986]] — Хочаце — кахайце, хочаце — не. «Беларусьфільм», рэж. Уладзімір Колас — ''эпізод'' * [[1987 год у гісторыі кіно|1987]] — Прызыўнікі. «Беларускае Тэлебачанне», рэж. [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрый Хашчавацкі]] — ''Паэт, галоўная роля'' * [[1987 год у гісторыі кіно|1987]] — Нонсэнс. «Беларускае Тэлебачанне» * [[1988 год у гісторыі кіно|1988]] — На чыгунцы. «Беларусьфільм», рэж. Віктар Дзяругін — ''Белабрысы'' * [[1988 год у гісторыі кіно|1988]] — [[Дуброўскі (фільм, 1988)|Дуброўскі]]. «Беларусьфильм», рэж. Вячаслаў Нікіфараў — ''эпізод'' * [[1988 год у гісторыі кіно|1988]] — Наш бронецягнік. «Беларусьфільм», [[Міхаіл Мікалаевіч Пташук|Міхаіл Пташук]] — ''наведвальнік рэстарацыі'' * [[1989 год у гісторыі кіно|1989]] — Яго батальён. «Беларусьфільм», рэж. Аляксандр Карпаў — сувязны, кулямётчык, эпізоды * [[1989 год у гісторыі кіно|1989]] — Сланы. Адэская кінастудыя, рэж. Уладзімір Феактыстаў — ''Віцька, галоўная роля'' * [[1990 год у гісторыі кіно|1990]] — Вайна на заходнім напрамку, Кінастудыя ім. А. Даўжэнка, рэж. Цімафей Ляўчук, Рыгор Кохан — ''эпізод'' * [[1990 год у гісторыі кіно|1990]] — Плач перапёлкі, «Беларусьфільм», рэж. [[Ігар Міхайлавіч Дабралюбаў|Ігар Дабралюбаў]] — ''эпізод'' * [[1991 год у гісторыі кіно|1991]] — Кіслародны голад. (KOBZA, Украіна-Канада), рэж. Андрэй Дончык — Астапенка, галоўная роля == Дискография == * Уладзімір Станкевіч і Elegant Company — «ГУЛЬНЯ» 1994 г. (TON RECORDS, МК)<ref name=":0" /> * Уладзімір Станкевіч і Elegant Company — «STOP TIME» 1996 г. (TON RECORDS, МК)<ref name=":1" /> * Анжаліка Ютт, Уладзімір Станкевіч і Elegant Company — «МАРУСЯ — РАЗ!» 1997 г. (WEST Украіна, МК)<ref name=":2" /> * гурт АНЖАЛІКА — «ПЛАНЕТА КАХАННЯ» 1998 г. (TON RECORDS, МК)<ref>[https://www.discogs.com/ru/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%90%D0%9D%D0%96%D0%95%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90-%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B2%D0%B8/release/14048636 гурт АНЖАЛІКА — Планета Кахання]</ref> * гурт АНЖАЛІКА — «ЗАЧАРАВАНЫ РАЙ» 1999 г. (TON RECORDS), відэа<ref>[https://www.discogs.com/ru/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%90%D0%9D%D0%96%D0%95%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90-%D0%90%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%AE%D1%82%D1%82-%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB/release/14078008 гурт АНЖАЛІКА — Зачараваны Рай]</ref> * гурт АНЖАЛІКА — «Я КАХАЮ» 2001 г. (TON RECORDS, МК \ CD)<ref>[https://www.discogs.com/ru/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%90%D0%9D%D0%96%D0%95%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90-%D0%AF-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%BB%D1%8E/release/14073207 гурт АНЖАЛІКА — «Я КАХАЮ»]</ref> * Angelika Yutt & Vladimir Stankevich — «WE LOVE EURODANCE (BACK IN THE 90’S)» 2019 г. (MILLENNIUM OPERA, сінгл, digital)<ref>[https://www.beatport.com/release/we-love-eurodance-back-in-the-90s/2475634 Angelika Yutt & Vladimir Stankevich — «WE LOVE EURODANCE (BACK IN THE 90’S)»]</ref> * Angelika Yutt & Vladimir Stankevich — «EURODANCE IN TIME» 2019 г. (GlobalsounD Ru Music, digital)<ref>[https://www.beatport.com/release/eurodance-in-time/2586741 Angelika Yutt & Vladimir Stankevich — «EURODANCE IN TIME»]</ref> * «STOP TIME (Beer Style Mix)» 2019 г. (GlobalsounD Ru Music, сінгл, digital)<ref>[https://www.beatport.com/release/stop-time%21-beer-style-mix/2701703 Vladimir Stankevich — «STOP TIME (Beer Style Mix)»]</ref> * CollRoots — «Dance in the Snow (ft. J. Nelson)», 2019 г. (CoolRoots Music, сінгл, digital)<ref>[https://www.discogs.com/ru/CoolRoots-J-Nelson-Dance-In-The-Snow/release/15357590 CollRoots — «Dance in the Snow (ft. J. Nelson)»]</ref> * Анжелика Ютт і Уладзімір Станкевич — «Над Аблокамі (NEW VERSION 2020)», 2020 (Феерверк74, GlobalsounD Ru Music, сінгл, digital)<ref>[https://www.beatport.com/release/above-the-clouds-old-and-new/2887263 Анжелика Ютт і Уладзімір Станкевич — «Над Аблокамі (NEW VERSION 2020)»]</ref> * «Гульня (тру-ля-ля)» , 2020 г. (Феерверк74, сінгл, digital)<ref>[https://music.yandex.ru/album/10682855/track/65815861 «Гульня (тру-ля-ля)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200626133723/https://music.yandex.ru/album/10682855/track/65815861 |date=26 чэрвеня 2020 }}</ref> * «Уцяку», 2020 г. (Феерверк74, сінгл, digital)<ref>[https://music.yandex.ru/album/10748714 Убегу — Владимир Станкевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200627044502/https://music.yandex.ru/album/10748714 |date=27 чэрвеня 2020 }}</ref> * «Ноч», 2020 г. (Феерверк74, сінгл, digital)<ref>[https://music.yandex.ru/album/10610693/track/65531088 Уладзімір Станкевіч — Ноч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200625054634/https://music.yandex.ru/album/10610693/track/65531088 |date=25 чэрвеня 2020 }}</ref> * CollRoots — «Check Your Brain», 2020 г. (CoolRoots Music, сінгл, digital)<ref>[https://www.discogs.com/ru/CoolRoots-Check-Your-Brain/release/15358410 CollRoots — «Check Your Brain»]</ref> * CollRoots — «Universe», 2020 г. (CoolRoots Music, сінгл, digital)<ref>[https://www.discogs.com/ru/CoolRoots-Universe/release/15358513 CollRoots — «Universe»]</ref> * Angelika Yutt & Vladimir Stankevich — «GAME OVER (Eurodance 2020)», 2020 г. (MILLENNIUM OPERA, сiнгл, digital)<ref>[https://www.beatport.com/release/game-over-eurudance-2020-original-mix/2957706 Angelika Yutt & Vladimir Stankevich — «GAME OVER (Eurodance 2020)»]</ref> == Чарты == 28 студзеня 2019 — ANGELIKA YUTT & Vladimir Stankevich — We Love Eurodance (back in the 90’s) — 1 месца чарта JunoDownload (Euro Dance/Pop Dance)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/angelika.yutt/posts/2097022237031181|title=Скриншот страницы чарта на JunoDownload|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref> 28 верасня 2019 — Vladimir Stankevich — STOP TIME (Beer Style Mix) — 2 месца чарта JunoDownload (Euro Dance/Pop Dance)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/posekretu/posts/2460526357330579|title=Скриншот страницы чарта на JunoDownload|author=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-23}}</ref> == Узнагароды == 1998 — «Беларускі хіт-парад-98», 1-е месца, намінацыя Лепшыя Песні Года.<ref name="web.archive.org"/> == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [https://music.yandex.ru/artist/8808629 Рускамоўная старонка артыста на Яндекс Музыка] * [https://www.detivkino.tv/a/stankevich Старонка артыста на detivkino.ru] * [http://rusactors.ru/s/stankevich/ Старонка артыста на rusactors.ru] * [https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/6892 Старонка артыста на kino-teatr.ru] * [https://www.facebook.com/filmstankevich/ Старонка артыста на Facebook] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Станкевіч Уладзімір Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Прадзюсары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Расіі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 снежня]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] tfigvw7oi8832of1rfsrqtlxfrtlz0i 0 652287 5193296 5142186 2026-09-05T12:47:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193296 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = 2017-01-30-0028 crop.jpg }} {{Цёзкі2|Камароў}} '''Уладзімір Сямёнавіч Камаро́ў'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ДН|29|1|1923}} — {{ДС|15|4|2018}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[доктар хімічных навук]] (1969), [[прафесар]] (1972), акадэмік [[НАНБ|Акадэміі навук БССР]] (1980), [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1978). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Княжыцы (Магілёўскі раён)|Княжыцы]] (сучасны аграгарадок у [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). Скончыў школу і падаў дакументы на паступленне ў [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Ленінградскую ваенна-марскую медыцынскую акадэмію]]<ref name="НГ">{{Cite web |url=https://nastgaz.by/razvedchyk-z-knigi-vyalikih-himikau/ |title=''Яўген Церахаў'' Разведчык з Кнігі вялікіх хімікаў |access-date=2 жніўня 2020 |archive-date=20 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620094946/https://nastgaz.by/razvedchyk-z-knigi-vyalikih-himikau/ |url-status=dead }}</ref>. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў прызваны ў [[РСЧА|Чырвоную Армію]]. Дэмабілізаваны ў 1946 годзе. У 1952 годзе скончыў [[Хімічны факультэт БДУ|хімічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і быў накіраваны ў [[Аспірантура|аспірантуру]] пры [[Інстытут хіміі АН БССР|Інстытуце хіміі]] Акадэміі навук БССР<ref name="НГ" />. Абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «Тэрмадынаміка набухання высокапалімерных бінарных сістэм — са станоўчым і адмоўным адхіленнем ад закона Рауля»<ref name="НГ" />. З 1956 года працаваў у акадэміі навук БССР. У 1964—1966 гадах на пасадзе намесніка дырэктара, з 1966 года — загадчыка лабараторыі, у 1969—1993 гадах — дырэктара [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]]. Адначасова ў 1982—1992 гадах — акадэмік-сакратар [[Аддзяленне фізіка-матэматычных, хімічных і геалагічных навук АН БССР|Аддзялення хімічных і геалагічных навук]]. З 1994 года галоўны навуковы супрацоўнік Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі [[НАНБ|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]<ref name="НАН">[http://nasb.gov.by/bel/members/pamyati-uchenogo/komarov.php Памяці вучонага: КАМАРОЎ Уладзімір Сямёнавіч]</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўныя навуковыя працы У. С. Камарова па даследаванню [[Адсарбенты|адсарбентаў]], стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Прапанаваў новыя метады актывацыі [[Гліны|глін]]. Устанавіў сувязь паміж структурай сінтэзаваных адсарбентаў і прыродай інтэрміцэлярнай вадкасці. Распрацаваў тэарэтычныя асновы і метады атрымання механічна трывалых порыстых носьбітаў для каталізатараў высокатэмпературных працэсаў, а таксама спосабы атрымання каталізатараў [[крэкінг]]у, ізамерызацыі, сінтэзу [[аміяк]]у, у тым ліку на аснове прыродных [[Алюмасілікаты|алюмасілікатаў]]. Вывучаў [[Тэрмадынаміка|тэрмадынаміку]] набракання [[Палімеры|палімераў]] у бінарных асяроддзях і размеркаванне кампанентаў асяроддзя паміж [[раствор]]ам і палімерам і інш. Аўтар больш за 800 навуковых прац, у тым ліку 7 [[Манаграфія|манаграфій]] і шэрагу вынаходстваў<ref name="НАН" />. Сярод апублікаванага: * Каучукоподобные полимеры — сорбенты и хроматографические материалы. — Мн., 1959 (разам з [[Рыгор Лазаравіч Старобінец|Р. Л. Старобінцам]]), * Адсорбционно-структурные, физико-химические и каталитические свойства глин Белоруссии. Мн., 1970., * Структура и пористость адсорбентов и катализаторов. — Мн.: Наука и техника, 1988., * Адсорбенты: вопросы теории, синтеза и структуры. — Мн.: Беларуская навука, 1997., * Синтез и регулирование пористой структуры адсорбентов. — Мн.: Бел. изд. Товарищество «Хата», 2003. * [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. (разам з [[Сяргей Васілевіч Бесараб|С.В. Бесарабам]]) == Узнагароды і званні == * [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1983), * [[ордэн Славы]] III ступені (1944), * [[ордэн Чырвонай Зоркі]] (1945), * [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1983), * [[ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (1985), * [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1945), * [[медаль «За перамогу над Японіяй»]] (1945), * [[медаль «За ўзяцце Кёнігсберга»]] (1945), * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1980), * [[ордэн Францыска Скарыны]] (1999), * [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1978), * [[Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1999, за манаграфію «Тэорыя, сінтэз, структура і ўласцівасці атрыманых адсарбентаў»), * медалі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Камароў Уладзімір Сямёнавіч|старонкі=361}} * Владимир Семёнович Комаров / Национальная академия наук Беларуси, Институт общей и неорганической химии. — [[Мн.]]: Беларуская навука, 2014. — 81, [2] с., [4] л. ил. {{ref-ru}} ISBN 978-985-08-1680-1 == Спасылкі == * [http://nasb.gov.by/bel/members/pamyati-uchenogo/komarov.php Памяці вучонага: КАМАРОЎ Уладзімір Сямёнавіч] // [[НАН Беларусі]] * [https://csl.bas-net.by/personalii/32228/komarov-vladimir-semenovich/ Уладзімір Сямёнавіч Камароў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://nastgaz.by/razvedchyk-z-knigi-vyalikih-himikau/ ''Яўген Церахаў'' Разведчык з Кнігі вялікіх хімікаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210620094946/https://nastgaz.by/razvedchyk-z-knigi-vyalikih-himikau/ |date=20 чэрвеня 2021 }} // [[Настаўніцкая газета]] * [https://www.igic.bas-net.by/index.php?id=7&lang=ru Институт общей и неорганической химии Национальной академии наук Беларуси. История.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211116081313/https://www.igic.bas-net.by/index.php?id=7&lang=ru |date=16 лістапада 2021 }}{{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44485484/ Комаров Владимир Семёнович // Проект «Память народа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214223250/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44485484/ |date=14 снежня 2024 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Камароў Уладзімір Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі хімічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАНБ]] [[Катэгорыя:Разведчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскім раёне]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] p3uv8rhwganu6v3c0tpuh186hyijxoo 0 659317 5193424 4463999 2026-09-06T00:33:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193424 wikitext text/x-wiki {{мастак |выява = Фёдар Іванавіч Дарашэвіч.jpg }} {{цёзкі2|Дарашэвіч}} '''Фёдар Іванавіч Дарашэ́віч''' ({{ДН|28|8|1905}}, г. [[Каменец]], цяпер [[Брэсцкая вобласць]] — {{ДС|23|12|1986}}) — беларускі [[жывапісец]]. == Біяграфія == У 1925—1929 гг. вучыўся ў [[Омскае мастацка-прамысловае вучылішча|Омскім мастацка-прамысловым вучылішчы імя Урубеля]]. Скончыў у 1938 годзе [[Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Я. Рэпіна|Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя Рэпіна]] ў [[Ленінград]]зе. Вучыўся ў [[Р. Р. Фрэнц]]а, [[А. А. Асьмёркін]]а, [[Сямён Львовіч Абугаў|С. Л. Абугаў]]<ref>{{Cite web |url=https://tramvaiiskusstv.ru/zhivopis/spisok-khudozhnikov/item/4266-doroshevich-fjodor-ivanovich-1905.html |title=Дорошевич Фёдор Иванович (1905—1986) |access-date=25 кастрычніка 2020 |archive-date=28 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028205324/https://tramvaiiskusstv.ru/zhivopis/spisok-khudozhnikov/item/4266-doroshevich-fjodor-ivanovich-1905.html |url-status=dead }}</ref>. У 1938—1941 гадах выкладаў у [[Пермскае мастацкае вучылішча|мастацкім вучылішчы]], у час Вялікай Айчыннай вайны 1941—1945 гадоў мастак агітмайстэрні ў [[Перм]]і, у калектыве ўральскіх мастакоў удзельнічаў у стварэнні агітплакатаў, пано, індустрыяльных пейзажаў. 3 1951 года жыў у [[Мінск]]у, у 1960—1966 гадах выкладаў у [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут|Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце]]<ref name="brest"/>. З 1939 года ўдзельнічаў у мастацкіх выстаўках. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]]<ref name="brest"/>. == Творчасць == Працаваў у жарнах [[пейзаж]]а, [[партрэт]]а, сюжэтна-тэматычнай карціны. Увасабляючы ў сваіх творах запатрабаваныя тэмы рэчаіснасці, ён здолеў тонка адчуць дух часу, віртуозна перадаваў паветра, цяпло і чысціню ў выявах прыроды, пранікнёна паказваў людзей, падкрэслівая іх характар і духоўнае хараство: «Пасля рэкорда» (1948), «Пасля працы» (1954), «Гарманіст ідзе» (1955), «Ачыстка палёў ад камення» (1956), «Газаправод» (1961), «Пошта прыйшла» (1960), «Трывога» (1961), «У летні дзень» (1962), «Дарожнікі» (1977)<ref name="brest">[http://art.brest.by/%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%B8%D0%B7-%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B/%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D1%84%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ Дорошевич Фёдор Иванович]. Брестская областная организация общественного объединения «Белорусский союз художников»</ref>. Гераізм савецкіх людзей у гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адлюстраваны ім у карцінах «На новую зямлю» (1943), «Страляйце, не шкадуйце нас!» (1964), «1941 год» (1967), «Голас з Вялікай зямлі» (1972)<ref name="brest"/>. У індустрыяльных краявідах Ф. Дарашэвіча, дзякуючы ўнікальнаму почырку мастака, шэрыя гарадскія пабудовы пераўтвараюцца ў паэтычна-настальгічныя і прыцягальныя светакаляровыя вобразы. У сваіх творах, адлюстроўваючы злабадзённыя тэмы сацыялістычнай рэчаіснасці, ён на здзіўленне тонка перадаваў дух часу<ref name="brest"/>. Мастак многа працаваў над творамі, у якіх адлюстроўваў беларускую прыроду. Ён стварыў карціны-пейзажы шырокага гучання: «Рака Чусавая» (1942), «Пойма ракі Бярэзіны» (1953), «Ледаход на Бярэзіне» (1956), «Зіма» (1956), «Над Прыпяццю» (1973), «Возера Мураці» (1975), «Адліга» (1980). Многія творы напісаны з натуры ў [[Камянец|Камянцы]] і яго ваколіцах: «Горад Камянец», «Камянецкая вежа», «Дарога на Замасты», «Дворык», «Стары мост», «У Белавежскай пушчы. Зубры» (1960)<ref name="brest"/>. Стварыў шэраг [[партрэт]]аў<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|6|Дарашэвіч Фёдар Іванавіч}}</ref>. Творы майстра знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Беларусі|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]], [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва ў Мінску]], фондах [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]], [[Бялыніцкі мастацкі музей|мастацкім музеі імя В. Бялыніцкага-Бірулі]], [[Музей абароны Брэсцкай крэпасці-героя|музеі «Брэсцкая крэпасць-герой»]], [[Пермская мастацкая галерэя|Пермскай мастацкай галерэі]], [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]<ref name="brest"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны медалямі і [[Грамата Вярхоўнага Савета БССР|Граматай Вярхоўнага савета БССР]]<ref name="brest"/>. == Памяць == З 2006 года ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раён]]е праводзяцца мастацкія пленэры, прысвечаныя памяці Ф. Дарашэвіча. У верасні 2010 года ў [[Мінская мастацкая галерэя Л. Шчамялёва|Мінскай мастацкай галерэі Л. Шчамялёва]] дэманстравалася выстава жывапісу Ф. Дарашэвіча «Імя ў гісторыі», арганізаваная пры актыўным удзеле дачкі мастака, Людмілы Фёдараўны Баравіцкай. У лістападзе 2011 года ў гэтай жа галерэі была арганізавана выстава графікі Ф. Дарашэвіча «Эцюды аб мінулым стагоддзі»<ref name="brest"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|6|Дарашэвіч Фёдар Іванавіч}} * [[П. Масленікаў|Масленікаў П.]] Мастак жыццёвасці і праўды // Мастацтва Беларусі. 1983. № 8. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дарашэвіч Фёдар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] 8bubmfxmh38gjhdhdt9bfpjgpkdl4s7 0 670455 5193407 5098936 2026-09-05T21:43:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193407 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Фатхі Башага | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = 270px | подпіс = Фотаздымак Башагі за 8 красавіка 2020 года. | герб = | подпіс герба = | тытул = Прэм’ер-міністр Лівіі (аспрэчваецца) | перыядпачатак = [[22 лютага]] [[2022]] | перыядканец = [[16 мая]] [[2023]] | папярэднік = [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе]] | пераемнік =[[Усама Хамада]] | тытул_2 = Міністр унутраных спраў [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урада нацыянальнай згоды Лівіі]] | перыядпачатак_2 = [[3 верасня]] [[2020]] | перыядканец_2 = [[15 сакавіка]] [[2021]] | папярэднік_2 = [[Халід Ахмад Мазэн]] | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 =[[Фаіз Сарадж]] | тытул_3 = Міністр унутраных спраў [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урада нацыянальнай згоды Лівіі]] | перыядпачатак_3 = [[7 кастрычніка]] [[2018]] | перыядканец_3 = [[28 жніўня]] [[2020]] | папярэднік_3 = [[Абдусалам Ашур]] | пераемнік_3 =[[Халід Ахмад Мазэн]] | прэм'ер_3 =[[Фаіз Сарадж]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = |гады службы =  |прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Фатхі Алі Абдул Салам Башага''' ({{lang-ar|فتحي علي عبد السلام باشآغا}}; нар. [[20 жніўня]] [[1962]], [[Місурата]], [[Каралеўства Лівія]]) — міністр унутраных спраў [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урада нацыянальнай згоды Лівіі]]. У студзені 2022 года прызначаны кіраўніком [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Кабінета міністраў]], што вымусіла яго ўступіць у канфлікт з [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэлем Дбэйбе]]. == Біяграфія == Башага нарадзіўся 20 жніўня 1962 года<ref name="born">https://monitoring.bbc.co.uk/product/c200k11n</ref> ў горадзе Місурата, Каралеўства Лівія<ref>https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/08/libya-serraj-bashagha-tripoli-gna-hafter.html</ref>. Мае турэцкае паходжанне<ref name="Tastekin">{{cite web |last=Tastekin |first=Fehim |date=2019-08-26 |title=Are Libyan Turks Ankara's Trojan horse? |url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/08/turkey-libya-are-libyan-turks-ankaras-trojan-horse.html |newspaper=Al-Monitor |access-date=15 September 2019 |archive-date=2020-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617120447/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/08/turkey-libya-are-libyan-turks-ankaras-trojan-horse.html |url-status=live |url-access=subscription }}</ref>. У [[1984]] годзе скончыў авіяцыйны каледж Місураты, а ў наступным годзе стаў лётным трэнерам, спецыялізаваўся на знішчальніках. Прапрацаваўшы амаль дзесяць гадоў трэнерам, у [[1993]] годзе ён пакінуў ваенна-паветраныя сілы, а потым стварыў камерцыйную фірму<ref name="born" />. З пачаткам [[грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскай вайны ў Лівіі ў 2011 годзе]] далучыўся да паўстанцаў. У [[2012]] годзе стаў членам скандальнай групоўкі Саветы шуры Місураты, удзельнічаў у некаторых вайсковых аперацыях. У [[2013]] годзе балаціраваўся на пост міністра абаронаў, але не змог атрымаць гэтую пасаду<ref>{{Cite web |url=https://www.afrigatenews.net/article/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%BA%D8%A7-%D9%85%D8%B1%D8%B4%D8%AD-%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%82/ |title=Архіўная копія |access-date=14 лютага 2021 |archive-date=24 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324213734/https://www.afrigatenews.net/article/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%BA%D8%A7-%D9%85%D8%B1%D8%B4%D8%AD-%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%82/ |url-status=dead }}</ref>. У [[2014]] годзе Башагу абралі дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў]] ад горада Місурата. У [[2015]] годзе ён быў прызначаны старшынёй Савета абароны і нацыянальнай бяспекі ўрада Аль-Вефак. У [[2016]] годзе Башага знаходзіўся ў парламенцкім камітэце па палітычным дыялогу. У кастрычніку [[2018]] года кіраўніцтва УНЗ на чале з прэм’ерам [[Фаіз Сарадж|Фаізам Сараджам]] прызначыла яго на пасаду міністра ўнутраных спраў<ref>http://alwasat.ly/news/libya/222500</ref>. На сваім пасту Башага спрабаваў стварыць прафесійныя паліцэйскія сілы для Лівіі і рэарганізаваць групы апаўчэнцаў УНЗ<ref>Wehrey, Frederic (19 March 2019). [https://www.nybooks.com/daily/2019/03/19/a-minister-a-general-militias-libyas-shifting-balance-of-power/ A Minister, a General, & the Militias: Libya's Shifting Balance of Power]. ''The New York Review of Books''.</ref><ref>Zaptia, Sami (16 February 2019). [https://www.libyaherald.com/2019/02/16/bashagha-recognizes-hafters-role/ Bashagha recognises Haftar's role] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200723201511/https://www.libyaherald.com/2019/02/16/bashagha-recognizes-hafters-role/ |date=23 ліпеня 2020 }}. ''Libya Herald''.</ref>. [[28 жніўня]] [[2020]] года Башага быў зняты з пасады міністра ўнутраных спраў з-за [[Пратэсты ў Лівіі (2020)|пратэстаў у Трыпалі]]<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-security/influential-libyan-interior-minister-suspended-amid-protests-idUSKBN25O301 Influential Libyan interior minister suspended amid protests]. [[Reuters]]. Published 28 August 2020.</ref>. Аднак ужо [[3 верасня]] быў адноўлены<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-security/libyan-interior-minister-restored-to-post-after-talks-idUSKBN25U2R2 Libyan interior minister restored to post after talks]. [[Reuters]]. Published 3 September 2020.</ref>. У сакавіку [[2021]] года заявіў, што будзе ўдзельнічаць у [[Прэзідэнцкія выбары ў Лівіі (2021)|прэзідэнцкіх выбарах]]<ref>[https://www.lepoint.fr/afrique/libye-la-seule-competition-acceptable-doit-etre-democratique-11-03-2021-2417421_3826.php Libye: «La seule compétition acceptable doit être démocratique»]</ref>. 20 лютага 2022 года Палата прадстаўнікоў прызначыла Башагу прэм’ер-міністрам замест Абдэля Дбэйбе. Апошні адхіліў гэтае прызначэнне<ref>{{Cite news|date=10 February 2022|title=Libya rifts deepen as new PM named, incumbent refuses to yield|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/africa/libyan-parliament-moves-towards-vote-new-prime-minister-2022-02-10/|access-date=10 February 2022}}</ref>. Вакол Башагі фарміруецца [[Урад нацыянальнай стабільнасці]]. Орган размяшчаецца ў г. [[Сірт]]<ref>{{Cite news |last=Zaptia |first=Sami |date=8 June 2022 |title=Bashagha government is to resume its work from the city of Sirte |work=Libya Herald|url=https://www.libyaherald.com/2022/06/bashagha-government-is-to-resume-its-work-from-the-city-of-sirte/ |access-date=28 August 2022}}</ref>. 16 мая 2023 года Башага страціў сваю пасаду кіраўніка Урада нацыянальнай стабільнасці<ref>{{Cite web |title=Libya parliament suspends rival eastern-based PM Bashagha |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/16/libya-parliament-suspends-rival-eastern-based-pm-bashagha |access-date=2023-05-31 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Лівіі]] [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў]] [[Катэгорыя:Ваенныя Лівіі]] 701x8tiwrwrvnc8xjys9h9th0zrmlnt 0 672999 5193463 4794593 2026-09-06T07:53:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193463 wikitext text/x-wiki [[Выява:Archaeological artifacts recovered from Khirsara, Indus Valley Civilization.jpg|thumb|Археалагічныя знаходкі]] {{coord|23|11|57|N|69|20|23|E|scale:600000|display=title}} '''Хірасара''' ({{lang-gu|ખીરસરા }}) — [[археалогія|археалагічны]] помнік на месцы старажытнага паселішча [[Індская цывілізацыя|Індскай цывілізацыі]] ў раёне [[Качскі Ран]] на захадзе [[Індыя|індыйскага]] штата [[Гуджарат]]. Назва помніка дадзена па найменню [[вёска|вёскі]], каля якой ён быў адкрыты. Першыя дробныя знаходкі на яго месцы былі зроблены ў [[1970]] г. У [[1977]] г. [[археолаг]]і выявілі вялікія кубічныя вагі для шаляў, кавалкі [[кераміка|керамікі]], чырвоны паліраваны [[гліна|гліняны]] посуд. У выніку [[археалагічныя даследаванні|раскопак]] у [[2009]] г. быў даследаваны [[цэгла|цагляны]] [[абарончая сцяна|мур]] плошчай каля 300 м². Стала зразумела, што вучоныя маюць справу з цэлым паселішчам эпохі Індскай цывілізацыі. Старажытная Хірасара не была не вялікай у параўнанні з іншымі вядомымі [[горад|гарадамі]] Індскай цывілізацыі. Агульная плошча меркаваных раскопак займае 12 [[акр]]аў. Паселішча існавала з [[2600 да н.э.|2600]] г. да н. э. да [[2200 да н.э.|2200]] г. да н. э. Тым не меней, колькасць знаходак дазваляе лічыць, што помнік мае значную каштоўнасць, трэці па багаццю сярод помнікаў гэтай эпохі ў Індыі пасля [[Латхал]]а і [[Дхалавіра|Дхалавіры]]. Актыўная фаза раскопак працягваецца. Пакуль усталявана, што паселішча складалася з цытадэлі з жылымі кварталамі, [[лесвіца|лесвіцай]] і [[калодзеж]]ам, сховішча (28 м у даўжыню і 12 м у шырыню з унутранымі [[сцяна|сценамі]]), прамыслова-жылога комплекса з прыбудовамі і [[ганчарства|ганчарнай]] [[печ]]чу. Усе пабудовы былі зроблены з масіўных блокаў [[пясчанік]]у, счэпленых гліняным растворам. Тое, як месцяцца пабудовы, паказвае на наяўнасць сістэматычнай планіроўкі. Знойдзена вялікая колькасць керамікі, у тым ліку [[пячатка|пячаткі]]. == Спасылкі == * [http://www.heritageuniversityofkerala.com/JournalPDF/Volume5/39.pdf Jitendra Nath and R. N. Kumaran Khirsara – A Harappan Metropolis in Western Kachchh, Gujarat, India] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250504063207/https://www.heritageuniversityofkerala.com/JournalPDF/Volume5/39.pdf |date=4 мая 2025 }} * [https://frontline.thehindu.com/arts-and-culture/heritage/discovering-khirsaras-harappan-glory/article4794614.ece Discovering Khirsara’s Harappan glory] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Індыі]] [[Катэгорыя:Гуджарат]] [[Катэгорыя:Харапская цывілізацыя]] 6jnx2d9f6dd9bre4g0gj3uss2h7gknm 0 697890 5193336 5182829 2026-09-05T13:32:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193336 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шантаровіч}} {{Спартсмен}} '''Уладзімір Уладзіміравіч Шантаровіч''' (нар. {{ДН|17|6|1952}}, [[Магілёў]], [[БССР]]) — беларускі трэнер (веславанне на байдарках і каноэ), заслужаны трэнер Беларусі. Галоўны трэнер нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па веславанні на байдарках і каноэ. == Біяграфія == Сярод выхаванцаў Шантаровіча — алімпійскія чэмпіёны [[Раман Петрушэнка]] і [[Вадзім Махнеў]]. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] (2012) — за дасягненне высокіх спартыўных вынікаў на ХХХ летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года ў г. Лондане (Вялікабрытанія) і вялікі асабісты ўклад у развіццё фізічнай культуры і спорту<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/4678/ |title=Шантаровіч Уладзімір Уладзіміравіч |access-date=8 студзеня 2022 |archive-date=8 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108135549/https://nagrady.by/persona/4678/ |url-status=dead }}</ref>. * Кавалер ордэнаў Айчыны ІІ і ІІІ ступені * Ганаровы грамадзянін Мазыра {{зноскі}} == Літаратура == * Гребля на байдарках и каноэ в Республике Беларусь = Canoe sprint in the Republic of Belarus : [65 лет/ составители: В. В. Шантарович, К. В. Шарпило; перевод на английский: О. В. Бобрицкая]. — Минск, 2016. — С. 140. * Наш спорт. — 2018. — № 8. — С. 8-10. * Спортtime : ежемесячный журнал о белорусском спорте. — 2015. — № 1. — С. 20-27. * Энциклопедия белорусского физкультурно-спортивного общества «Динамо» : 90 лет : 1923—2013. — Минск, 2013. — С. 300. == Спасылкі == * [https://nastgaz.by/uladzimir-shantarovich-mayo-khobi-geta-maya-rabota/ Уладзімір ШАНТАРОВІЧ: «Маё хобі — гэта мая работа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220108135549/https://nastgaz.by/uladzimir-shantarovich-mayo-khobi-geta-maya-rabota/ |date=8 студзеня 2022 }} {{DEFAULTSORT:Шантаровіч Уладзімір Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Трэнеры СССР]] [[Катэгорыя:Трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры БССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Беларускі спартыўны Алімп»]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мазыра]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны III ступені (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны II ступені (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Пашаны (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] hdfjz39fpk9cphgsdjl1ap17wr154ge 0 698873 5193353 4789566 2026-09-05T14:51:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193353 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шчурко}} {{Навуковец |Імя = Ульяна Васілеўна Шчурко |Арыгінал імя = Уляна Василівна Щурко |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = [[24 лютага]] [[1977]] |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Украіна}} |Навуковая сфера = [[эканоміка]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|эканамічных навук}} |Навуковае званне = [[дацэнт]] |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = [[Марыя Ігараўна Фляйчук]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Ульяна Васілеўна Шчурко''' (нар. {{ДН|24|2|1977}}, [[Львоў]]) — [[Украіна|украінскі]] [[навуковец]], [[Эканоміка|эканаміст]], [[доктар эканамічных навук]]. == Біяграфічныя звесткі == Скончыла Львоўскі дзяржаўны педагагічны каледж (аддзяленне [[Англійская мова|англійскай мовы]]) ў [[1997]] годзе. У [[2002]] годзе скончыла факультэт міжнародных эканамічных адносін [[Львоўскі гандлёва-эканамічны ўніверсітэт|Львоўскай камерцыйнай акадэміі]]. У [[2003]] годзе таксама скончыла [[магістр]]атуру [[Львоўскі гандлёва-эканамічны ўніверсітэт|Львоўскай камерцыйнай акадэміі]]. Навучалася ва [[Украінскі каталіцкі ўніверсітэт|Украінскім каталіцкім універсітэце]]. У [[2008]] годзе скончыла [[Аспірантура|аспірантуру]] [[Нацыянальны інстытут стратэгічных даследаванняў пры Прэзідэнце Украіны|Нацыянальнага інстытута стратэгічных даследаванняў пры Прэзідэнце Украіны]]. Працавала ў Львоўскім філіяле [[Нацыянальны інстытут стратэгічных даследаванняў пры Прэзідэнце Украіны|Нацыянальнага інстытута стратэгічных даследаванняў]], [[Львоўскі гарадскі савет|Львоўскім гарадскім савеце]] і іншых установах, у тым ліку перакладчыцай з [[Англійская мова|англійскай мовы]]. У [[2009]] годзе пачала працаваць у [[Львоўскі інстытут менеджменту|Львоўскім інстытуце менеджменту]], з [[2010]] года — у [[Львоўскі гандлёва-эканамічны ўніверсітэт|Львоўскай камерцыйнай акадэміі]], з [[2013]] года працуе на кафедры менеджменту мастацтваў [[Львоўская нацыянальная акадэмія мастацтваў|Львоўскай нацыянальнай акадэміі мастацтваў]]. == Навуковая дзейнасць == У [[2009]] годзе ў [[Нацыянальны інстытут міжнароднай бяспекі (Украіна)|Нацыянальным інстытуце міжнароднай бяспекі]] пры [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны|Савеце нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны]] абараніла дысертацыю на суісканне вучонай ступені [[Кандыдат навук|кандыдата эканамічных навук]] на тэму «Рэлігійныя фактары ў сістэме эканамічнай бяспекі дзяржавы». У [[2021]] годзе ў [[Нацыянальны інстытут стратэгічных даследаванняў пры Прэзідэнце Украіны|Нацыянальным інстытуце стратэгічных даследаванняў пры Прэзідэнце Украіны]] пад навуковым кіраўніцтвам [[прафесар|прафесара]] [[Марыя Ігараўна Фляйчук|Марыі Фляйчук]] абараніла дысертацыю на саісканне навуковай ступені [[Доктар навук|доктара эканамічных навук]] па спецыяльнасці «Эканамічная бяспека» на тэму «Стратэгіі канкурэнтнай бяспекі для рэальнага сектар эканомікі». [[29 чэрвеня]] [[2021]] года Міністэрства адукацыі і навукі [[Украіна|Украіны]] зацвердзіла рашэнне спецыялізаванага вучонага савета аб прысуджэнні ёй [[Навуковая ступень|навуковай ступені]] [[Доктар навук|доктара эканамічных навук]]. Аўтар больш за 70 навуковых і навукова-метадычных публікацый, артыкулаў і манаграфій. Лаўрэат міжнародных конкурсаў навукоўцаў [[Інстытут адкрытага грамадства|Інстытута адкрытага грамадства]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Венгрыя]]). Удзельнік шматлікіх даследчых праектаў, праграм і стажыровак. == Грамадская дзейнасць == З'яўляецца заснавальнікам і кіраўніком [[Грамадская арганізацыя|грамадскай арганізацыі]] «Цэнтр грамадскіх інавацый». У мінулым — сябра Згуртавання ўкраінскіх каталіцкіх студэнтаў «Абнаўленне» ([[1997]]-[[2004]] гады). Узначальвала там вучэбную камісію, камісію па падрыхтоўцы новых удзельнікаў руху, арганізоўвала навучальныя курсы, лагеры і лекцыі. Удзельнічала ў праграмах [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], [[Еўрапейскі парламент|Еўрапейскага парламента]], Міжнароднага каталіцкага моладзевага руху JE-MIEC, Міжнароднага камітэта міран, EKV, Pax Romana, Deutscher Kirchentag і інш. Удзельнічала ў праграме паглыбленага навучання [[Інстытут адкрытага грамадства|Інстытута адкрытага грамадства]] HESP «Багацце, беднасць і задаволенасць жыццём у пераходных грамадствах» ([[2011]]-[[2013]] гады) і інш. З [[2018]] года з'яўляецца каардынатарам міжнароднага праекта [[Брытанскі савет|Брытанскага савета]] «Creative Spark» па развіцці прадпрымальніцкіх навыкаў студэнтаў. == Спасылкі == * [https://lnam.edu.ua/uk/faculty/art-history/management/teachers/vikladach-kafedri/schurko-y-v.html Біяграфія на сайце Львоўскай нацыянальнай акадэміі мастацтваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220122195117/https://lnam.edu.ua/uk/faculty/art-history/management/teachers/vikladach-kafedri/schurko-y-v.html |date=22 студзеня 2022 }} * [https://scholar.google.com.ua/citations?user=cIOxQIEAAAAJ&hl=uk Профіль аўтара ў Google Scholar] * [http://www.socialinnovation.org.ua/%D0%BF%D1%80%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%81_ua_290cms.htm ГА «Цэнтр грамадскіх інавацый»]. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шчурко Ульяна Васілеўна}} [[Катэгорыя:Дактары эканамічных навук]] [[Катэгорыя:Эканамісты Украіны]] 70x7v65hstl4e3ujyqz5548cqjh8gl8 0 699265 5193413 4973856 2026-09-05T22:02:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193413 wikitext text/x-wiki '''Федэрацыя студэнтаў і школьнікаў Кот-д’Івуара, ФСШКІ''' ({{lang-fr|Fédération estudiantine et scolaire de Côte d'Ivoire, FESCI}}) — івуарыйская асацыяцыя школьнікаў і студэнтаў. ФСШКІ была створана ў [[1990]] годзе<ref>[http://www.lepatriote.net/lpX3.asp?action=lire&rname=Politique&id=34787 Actes de barbarie répétés FESCI, la milice estudiantine de Gbagbo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180424032313/http://www.lepatriote.net/lpX3.asp?action=lire&rname=Politique&id=34787 |date=24 красавіка 2018 }}</ref> групай студэнтаў на чале з [[Марсьяль Жазеф Аіпо|Марсьялем Жазефам Аіпо]], які стаў першым генеральным сакратаром арганізацыі. Сваёй мэтай удзельнікі руху ставілі барацьбу за пашырэнне сваіх правоў, што не былі прадстаўлены ім рэжымам [[Дэмакратычная партыя Кот-д’Івуара|Дэмакратычнай партыі Кот-д’Івуара]]<ref>Des «généraux» sans étoile mais plein d’ambition — [http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2509p028-030.xml1/guillaume-soro-universite-secretaire-general-syndicatdes-generaux-sans-etoile-et-plein-d-ambition.html article de Jeune Afrique] publié le 9 février 2009</ref>. Федэрацыя атрымала падтрымку тагачаснай галоўнай апазіцыйнай партыі — [[Івуарыйскі народны фронт|Івуарыйскага народнага фронту]]<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.slateafrique.com/871/fesci-syndicat-etudiant-peur-gbagbo |title=La Fesci, un syndicat étudiant qui fait peur |access-date=26 студзеня 2022 |archive-date=27 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227192033/http://www.slateafrique.com/871/fesci-syndicat-etudiant-peur-gbagbo |url-status=dead }}</ref>. У [[2000]] годзе паміж студэнтамі двух суперніцкіх аддзяленняў ФСШКІ, якія змагаліся за кантроль над кампусамі, разгарэўся канфлікт. Кожны з бакоў у наступным годзе прызначыў свайго генеральнага сакратара, Жан-Ів Тыбадэ для адной і Поля Геі для іншай. Раскол у Федэрацыі дасягнуў кульмінацыі ў красавіку [[2001]] года<ref>[https://www.afrik.com/la-guerre-des-machettes-endeuille-l-universite-d-abidjan La guerre des machettes endeuille l’université d’Abidjan]<</ref>. У 2000-х гадах, на фоне [[Першая Івуарыйская вайна|грамадзянскай вайны]], арганізацыя дзейнічала як [[апалчэнне]], выступіўшы на баку прэзідэнта [[Ларан Гбагбо|Ларана Гбагбо]]. У ходзе канфлікту члены Федэрацыі былі абвінавачаны ва ўчыненні розных злачынстваў<ref>Fesci, syndicat ou mafia ? — [http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2509p028-030.xml0/ article de Jeune Afrique] publié le 9 février 2009.</ref>. У прыватнасці, у [[2004]] годзе члены руху з [[Універсітэт Фелікса-Уфуэ-Буаньі|Абіджанскага ўніверсітэта]] разбурылі [[міжнародны ліцэй імя Жана-Мерма]]<ref name="JeuneAfrique">Abidjan, " fatiguée-fatiguée « [http://www.jeuneafrique.com/Article/ARCH-LIN26087abidjeugita0.xml/ Jeune Afrique]. Consulté le 30 janvier 2013.</ref>. [[17 красавіка]] [[2011]] ФСШКІ склала зброю і вярнулася да мірнай дзейнасці<ref> [http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2011/04/18/97001-20110418FILWWW00317-cote-d-ivoire-deposer-les-armes-fesci.php Le Figaro.fr], ''Appel à déposer les armes et à la réconciliation ''</ref>. У ліпені [[2016]] года, пасля студэнцкіх забастовак, Федэрацыя, як і ўсе студэнцкія саюзы ў краіне, былі забаронены<ref>[http://www.rfi.fr/afrique/20160720-cote-ivoire-tous-syndicats-etudiants-suspendus-fesci » Côte d’Ivoire: tous les syndicats étudiants suspendus "], rfi.fr, 20 juillet 2016.</ref>. Тым не менш яна працягвае ажыццяўляць сваю дзейнасць. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Кот-д’Івуары]] [[Катэгорыя:Палітыка Кот-д’Івуара]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1990 годзе]] [[Катэгорыя:Студэнцкія арганізацыі]] rp5fab4e9101nwwnbpmt2e6mn9log2o 0 714819 5193434 5166886 2026-09-06T02:52:19Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5193434 wikitext text/x-wiki '''Смарт-кантракт''' ({{lang-en|smart contract}} — разумны кантракт) — камп’ютарны [[алгарытм]], прызначаны для фарміравання, кіравання і прадастаўлення інфармацыі аб валоданні чым-небудзь. Часцей за ўсё гаворка ідзе пра ўжыванне тэхналогіі [[блокчэйн]]а. У больш вузкім сэнсе пад смарт-кантрактам разумеецца набор функцый і даных, якія знаходзяцца па вызначаным адрасе ў блокчэйне<ref>[https://solidity.readthedocs.io/en/latest/introduction-to-smart-contracts.html Introduction to Smart Contracts]</ref>. Першай краінай, якая на дзяржаўным узроўні пацвердзіла юрыдычную сілу смарт-кантрактаў, стала [[Беларусь]]<ref name=":0">[https://www.belta.by/economics/view/belarus-pervoj-v-mire-zakonodatelno-zakrepila-smart-kontrakt-281784-2017/ Беларусь первой в мире законодательно закрепила smart-контракт<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Гісторыя == Канцэпцыю і тэрмін «Smart contracts» у пачатку 1990-х прапанаваў [[Нік Сабо]]. Ужо да 1997 годзе быў распрацаваны шэраг алгарытмаў і пратаколаў, прыдатных для базавай рэалізацыі ідэі<ref>{{Cite web|url=https://ojphi.org/ojs/index.php/fm/article/view/548/469|title=Smart Contracts: Formalizing and Securing Relationships on Public Networks|website=ojphi.org|date=1997-09-01|access-date=28 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417090806/https://ojphi.org/ojs/index.php/fm/article/view/548/469|archive-date=17 красавіка 2019}}</ref>. У якасці найпростага прыкладу Сабо пісаў, што ''«[[гандлёвы аўтамат]] з’яўляецца кантрактам на прад’яўніка: любы, у каго ёсць манеты, можа ўдзельнічаць у абмене з прадаўцом»'', прычым гэта адбываецца ў аўтаматычным рэжыме без непасрэднага ўдзелу прадаўца, роля якога зводзіцца да налады аўтамата, загрузцы тавараў і інкасацыі грошай, але ад прадаўца не патрабуюцца непасрэдныя зносіны з пакупніком. Смарт-кантракт таксама самастойна выконвае апісаныя дзеянні (напрыклад, прадастаўляе лічбавы тавар, адпраўляе грошы, адкрыта або закрыта публікуе інфармацыю), калі выкананы закадаваныя ў ім умовы, сапраўды гэтак жа, як гэта рэалізавана ў гандлёвым аўтамаце. Практычныя рэалізацыі сталі магчымымі дзякуючы з’яўленню ў 2008 годзе тэхналогіі [[блокчэйн]]<ref>http://bitcoin.org/bitcoin.pdf</ref>, што забяспечыла кантрактам поўную аўтаномнасць і дазволіла адмовіцца ад іншага адміністратара, які б выконваў ролю кантралёра і арбітра. Некаторыя прынцыпы разумных кантрактаў былі закладзены ўжо ў першым [[пратаколы прыкладнога ўзроўню|пратаколе]] [[Біткойн]]а, аднак рэалізаваць іх можна было толькі праз выкарыстанне [[Мова праграмавання|мовы праграмавання]] скрыптоў, і яны не валодалі [[Паўната па Цьюрынгу|паўнатой па Цьюрынгу]] з меркаванняў бяспекі. Шырокага прымянення яны не атрымалі. Аднак сталі выказвацца ідэі, што па-над пратаколу біткойна могуць быць створаны розныя пратаколы больш высокага ўзроўню, уключаючы паўнавартасныя разумныя кантракты<ref>[http://rootstock.io RSK<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, па аналогіі з тым, як па-над [[TCP/IP]] існуе мноства пратаколаў прыкладнога ўзроўню. Разумныя кантракты ўпершыню атрымалі шырокае распаўсюджванне са з’яўленнем [[Ethereum]]. Ідэя стварэння праекта з’явілася ў 2013 годзе. У той момант заснавальнік часопіса Bitcoin Magazine [[Віталік Бутэрын]] прыйшоў да высновы, што тэхналогія блокчэйна можа выкарыстоўвацца значна шырэй, не толькі ў [[крыптавалюта]]х. Ён высунуў ідэю ўніверсальнай дэцэнтралізаванай блокчэйн-платформы, у якой любы жадаючы можа праграмна рэалізаваць розныя сістэмы захоўвання і апрацоўкі інфармацыі. Галоўная ўмова — дзеянні павінны быць апісаны як матэматычныя правілы<ref>{{Cite web |url=https://incrussia.ru/blockchain/sozdatel-ethereum-vitalik-buterin-blokcheyn-pomozhet-iskorenit-korruptsiyu/ |title=Создатель Ethereum Виталик Бутерин: «Блокчейн поможет искоренить коррупцию» |access-date=28 ліпеня 2022 |archive-date=20 лютага 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220033328/https://incrussia.ru/blockchain/sozdatel-ethereum-vitalik-buterin-blokcheyn-pomozhet-iskorenit-korruptsiyu/ |url-status=dead }}</ref>. == Прынцыпы дзейнасці == Смарт-кантракты Ethereum распрацоўваюцца на адной з моў, спраектаваных для трансляцыі ў байт-код віртуальнай машыны Ethereum — [[Solidity]] (падобны на [[Сі (мова праграмавання)|Сі]] або [[JavaScript]]), Vyper і Serpent (падобныя на [[Python]]), LLL (нізкаўзроўневая версія [[Лісп]]), Mutan (заснаваны на [[Go]])<ref>[https://ethereum.org/ru/developers/#smart-contract-languages Руководства, ресурсы и инструменты для разработчиков на Ethereum]</ref><ref>''Chris Dannen'' [https://books.google.com.ua/books?id=roVkDgAAQBAJ&pg=PA72&lpg=PA72&dq=Solidity+LLL+Mutan&source=bl&ots=G5NhxFf0zR&sig=ACfU3U02dsde7Zh3ynzflwwebT8pBPmLeg&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwii3vDytp_pAhVdAhAIHbI7BJIQ6AEwBHoECAoQAQ#v=onepage&q=Solidity%20LLL%20Mutan&f=false ntroducing Ethereum and Solidity: Foundations of Cryptocurrency and Blockchain Programming for Beginners]</ref>. Бакі падпісваюць разумны кантракт, выкарыстоўваючы метады, аналагічныя падпісанню адпраўкі сродкаў у дзеючых крыптавалютных сетках. Пасля падпісання бакамі кантракт захоўваецца ў блокчэйне і ўступае ў сілу. Для забеспячэння аўтаматызаванага выканання абавязацельстваў кантракту абавязкова патрабуецца асяроддзе існавання (вузлы блокчэйна Ethereum). Яно дазваляе цалкам аўтаматызаваць выкананне пунктаў кантракту. Гэта азначае, што разумныя кантракты змогуць існаваць толькі ўнутры асяроддзя, якая мае бесперашкодны доступ выкананага кода да аб’ектаў разумнага кантракту. Усе ўмовы кантракту павінны мець праграмнае апісанне і ясную логіку выканання. У сувязі з гэтым першыя разумныя кантракты маюць задачу фармалізацыі найбольш простых узаемаадносін, якія складаюцца з невялікай колькасці ўмоў. Маючы бесперашкодны доступ да аб’ектаў кантракту, разумны кантракт адсочвае ўмовы дасягнення або парушэння і пунктаў і прымае самастойныя рашэнні, грунтуючыся на запраграмаваных умовах. Такім чынам, асноўны прынцып разумнага кантракту складаецца ў поўнай аўтаматызацыі і дакладнасці выканання дамовы<ref>[https://cointelegraph.com/explained/smart-contracts-explained Smart Contracts, Explained]</ref>. Узаемадзейнічаць смарт-кантракты з знешнімі сістэмамі могуць праз блокчэйн-аракулаў, якія могуць супаставіць умовы смарт-кантрактаў і знешняй інфармацыі. Аракул пасылае інфармацыю смарт-кантракту з знешніх рэсурсаў у зразумелым для блокчэйна выглядзе<ref>[https://businessfm.kz/business/finance/blokchejn-orakuly-kak-oni-ustroeny-i-zachem-nuzhny Блокчейн-оракулы: как они устроены и зачем нужны?]</ref>. Для таго, каб разумныя кантракты маглі існаваць, патрабуюцца пэўныя ўмовы: # Выкарыстанне шырока распаўсюджаных метадаў электронных подпісаў на аснове публічных і прыватных ключоў ([[асіметрычнае шыфраванне]]). # Існаванне адкрытых, дэцэнтралізаваных і даверных бакам кантракту баз даных для выкананых транзакцый, работа якіх цалкам выключае чалавечы фактар. # Дэцэнтралізацыя асяроддзя выканання разумнага кантракту. Як прыклад: [[Ethereum]], [[Codes]], [[Counterparty]], [[Solana (крыптавалюта)|Solana]], # Дакладнасць крыніцы лічбавых даных. Як прыклад: каранёвыя цэнтры сертыфікацыі [[SSL]] у базах сучасных інтэрнэт-браўзераў<ref>{{Cite web |url=https://cryptonet.biz/ru/smart-kontrakty-kak-ispolzovat-i-naskolko-nadezhny-dlya-sdelok/ |title=Смарт-контракты: как использовать и насколько надежны для сделок |access-date=28 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517174300/https://cryptonet.biz/ru/smart-kontrakty-kak-ispolzovat-i-naskolko-nadezhny-dlya-sdelok/ |archive-date=17 мая 2020 |url-status=dead }}</ref>. === Аб’екты разумнага кантракту === * '''Падпісанты''' — бакі разумнага кантракту, якія прымаюць або адмаўляюцца ад умоў з выкарыстаннем [[Электронная подпіс|электронных подпісаў]]. Прамым аналагам з’яўляецца подпіс адпраўніка сродкаў у сеткі Bitcoin, што пацвярджае ўнясенне транзакцыі ў ланцужок блокаў. * '''Прадмет дамовы'''. Прадметам дагавора можа з’яўляцца толькі аб’ект, які знаходзіцца ўнутры асяроддзя існавання разумнага кантракту, ці ж павінен забяспечвацца бесперашкодны, прамы доступ разумнага кантракту да прадмета дагавора без удзелу чалавека. * '''Умовы'''. Умовы разумнага кантракту павінны мець поўнае матэматычнае апісанне, якое магчыма запраграмаваць у асяроддзі існавання разумнага кантракту. Менавіта ва ўмовах апісваецца логіка выканання пунктаў прадмета дагавора. * '''Дэцэнтралізаваная платформа'''. Для размеркаванага захоўвання смарт-кантракту неабходная яго запіс у блокчэйне гэтай платформы<ref>[https://cointelegraph.com/explained/smart-contracts-explained Смарт-контракты, пояснения]</ref>. == Прыклады прымянення == * Па аналогіі з [[IPO]] уводзіцца першаснае блокчэйн-размяшчэнне (ICO {{lang-en|initial coin offerings}}) — метад [[краўдфандынг]]у для арганізацыі [[стартап]]аў. На аснове [[Белая кніга|апублікаванага мемарандума]] [[інвестар]]ы накіроўваюць сродкі на рахунак адпаведнага разумнага кантракту, атрымліваючы наўзамен [[Токен (крыптавалюта)|грашовыя знакі]], якія граюць ролю [[Акцыя (фінансы)|акцый]] дадзенага стартапа. Па стане на жнівень 2017 года аб’ём інвестыцый у ICO складаў 550 млн долараў<ref name="econ" /><ref name="cbrf">{{cite web|title=Аналитический обзор по теме «Смарт-контракты»|url=https://www.cbr.ru/Content/Document/File/47862/SmartKontrakt_18-10.pdf|publisher=Центральный банк Российской Федерации|date=Октябрь 2018|access-date=2021-08-14}}</ref>. * [[Дэцэнтралізаваныя фінансавыя сэрвісы]] (DeFi) — некастадыяльныя пратаколы для крэдытавання пад заклад лічбавых актываў і платформы для гандлю токенаў і дэрыватівамі<ref>[https://forklog.com/bum-kriptokreditovaniya-i-defi-ocherednoj-puzyr-ili-novyj-impuls-dlya-bitkoin-industrii/ Бум криптокредитования и DeFi — очередной пузырь или новый импульс для биткоин-индустрии?]</ref>. * [[Дэцэнтралізаваная аўтаномная арганізацыя]] — механізм каардынацыі дзейнасці групы людзей для дасягнення агульных мэтаў, правілы работы якога могуць быць зададзены ў форме смарт-кантрактаў<ref name="cbrf"/>. * Існуе ідэя стварэння дэцэнтралізаванага, заснаванага на Ethereum прадукту, падобнага на [[Facebook]], дзе карыстальнікі атрымаюць поўны кантроль над сваімі асабістымі старонкамі, што дасць ім магчымасць самім атрымліваць даходы ад [[Рэклама|рэкламы]], замест якой-небудзь кампаніі. * Аўтаматызацыя прадастаўлення банкаўскіх паслуг: фінансаванне ланцужкоў паставак, іпатэчнае крэдытаванне, крэдытаванне малога бізнэсу<ref name="cbrf"/>. * Аптымізацыя страхавых бізнес-працэсаў (у частцы вядзення страхавога ўліку і дакументазвароту), а таксама працэсаў апрацоўкі страхавых прэтэнзій і выплат кампенсацый у тыпавых страхавых выпадках<ref name="cbrf"/>. * Магчымасць стварэння рынку [[Каштоўная папера|каштоўных папер]] без удзелу фондавай біржы або клірынгавага цэнтра. Для ажыццяўлення дагавораў не патрэбны ні паслугі юрыстаў, ні абароненыя ад несанкцыянаванага доступу платформы для галасаванняў, апытанняў, без неабходнасці весці падлік галасоў, без апрацоўкі бюлетэняў выбарчым органам і без удзелу сацыялагічнага цэнтра. {{Пачатак цытаты}}Першая вялікая і перспектыўная вобласць развіцця блокчэйна — фінансавая. Гэта і крыптавалюта, і смарт-кантракты, і дзяржрэестры. Напрыклад, цяпер, каб прадаць дом, трэба некалькі тыдняў, а гэта можа займаць усяго 3 хвіліны.{{канец цытаты|крыніца=[[Віталік Бутэрын]], [[Масква]], 30 жніўня 2017<ref>[https://rb.ru/opinion/buterin-rock-and-roll/ Виталик Бутерин: «Путин знает, что такое блокчейн — это и есть хайп»]</ref>}} == Перспектывы == Прыхільнікі разумных кантрактаў сцвярджаюць, што многія іх віды могуць быць зроблены часткова або цалкам самадастатковымі. Разумныя кантракты, заснаваныя на [[крыптаграфія|крыптаграфіі]], здольны забяспечваць вялікую бяспеку, чым традыцыйныя кантракты, заснаваныя на праве, і знізіць іншыя [[трансакцыйныя выдаткі]], звязаныя з заключэннем дагавораў і магчымых судовых выдаткаў. Патэнцыйныя сферы ўжывання: [[ахова здароўя]], [[крэдыт]]аванне, [[выбарчая сістэма]], [[медыя]], [[інтэрнет рэчаў]], [[арэнда]], [[дагавор пастаўкі|пастаўкі]], [[клірынг]] і г. д. На думку брытанскага часопіса [[The Economist]], разумныя кантракты маюць перспектыву стаць найбольш важным дадаткам тэхналогіі блокчэйн<ref name="econ">[http://worldif.economist.com/article/13525/disrupting-trust-business «If blockchains ran the world»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220728220531/https://worldif.economist.com/article/13525/disrupting-trust-business |date=28 ліпеня 2022 }}, The Economist, 6 July, 2017</ref>. Прымяненне інструментаў смарт-кантракту дае імпульс да з’яўлення новых бізнес-мадэляў, што аказвае ўплыў на павышэнне канкурэнцыі і развіццё новых сэрвісаў на фінансавым рынку<ref name="cbrf"/>. Юрыдычную значнасць смарт-кантракты могуць атрымаць пры адпаведнасці законам дзяржавы. Для гэтага трэба, каб смарт-кантракты ўтрымлівалі ўмовы і абмежаванні, устаноўленыя заканадаўствам дзяржавы<ref>{{Cite web|url=http://businessviews.com.ua/ru/tech/id/iz-blokchejna-slov-ne-vykinesh-kak-on-izmenit-ukrainu-i-pochemu-opyt-drugih-stran-nam-uzhe-ne-podhodit-1689/|title=Из блокчейна слов не выкинешь: как он изменит Украину и почему опыт других стран нам уже не подходит|publisher=businessviews.com.ua|lang=uk|access-date=2018-04-09}}</ref>. [[Беларусь]] стала першай краінай у свеце, што заканадаўча замацавала смарт-кантракты 21 снежня 2017 года паводле [[Дэкрэт аб развіцці лічбавай эканомікі|дэкрэту аб развіцці лічбавай эканомікі]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://dev.by/news/crypto-in-belarus|title=В Беларуси полностью урегулировали крипту. Что, кому и как теперь можно в 8 пунктах. + Список всех документов|publisher=dev.by|lang=ru|access-date=2019-02-06}}</ref>. Распрацоўшчыкам прававой канцэпцыі смарт-кантракту выступіў беларускі юрыст Дзяніс Алейнікаў<ref>{{cite web|url=https://officelife.media/news/denis-aleinikov-belarus-can-legalize-a-smart-contract-is-the-first-in-the-world/|title=Денис Алейников: Беларусь может легализовать смарт-контракт первой в мире|date=2017-11-12|publisher=Office Life|access-date=2019-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015101/https://officelife.media/news/denis-aleinikov-belarus-can-legalize-a-smart-contract-is-the-first-in-the-world/|archive-date=7 лютага 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/ru/Documents/tax/lt-in-focus/russian/2017/27-12.pdf|title=В Беларуси введен уникальный правовой режим для участников криктоэкономики|date=2017-12-27 |publisher=Deloitte CIS|access-date=2019-02-06}}</ref>. У краіне плануецца дазволіць банкам заключаць смарт-кантракты<ref>[https://www.naviny.media/new/20180425/1524662782-v-belarusi-bankam-razreshat-zaklyuchat-smart-kontrakty В Беларуси банкам разрешат заключать смарт-контракты | naviny.by<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/economics/615557.html|title=Юристы видят проблемы с внедрением смарт-контрактов. Разработчик: "С мнением Беларуси везде считаются"|date=2018-11-16|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2019-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015726/https://news.tut.by/economics/615557.html|archive-date=7 лютага 2019|url-status=dead}}</ref>. == Недахопы == Назіральнікі выказваюць асцярогу, што распаўсюджванне аўтаматызаваных тэхналогій падтрымання кантрактаў можа прывесці да паслаблення існуючых [[сацыяльныя інстытуты|сацыяльных інстытутаў]], якія чалавецтва стварала на працягу многіх пакаленняў. Акрамя таго, такія тэхналогіі могуць прывесці да знікнення вялікай колькасці адміністрацыйных працоўных месцаў, таксама як рабатызацыя прывяла да знікнення працоўных месцаў у прамысловасці<ref name="econ" />. Гэта адносіцца, у прыватнасці, да натарыусаў, банкаўскіх служачых, а таксама да клерка, якія займаюцца рэгістрацыяй здзелак з нерухомай маёмасцю<ref>[https://www.vedomosti.ru/technology/articles/2017/12/28/746767-professional-goda-vitalik-buterin Профессионал года — создатель криптовалюты Ethereum Виталик Бутерин] «Ведомости», 28.12.2017</ref>. Смарт-кантракт не валодае функцыянальнай гнуткасцю. Пры выкарыстанні традыцыйных механізмаў заключэння пагаднення заўсёды ёсць магчымасць дамовіцца або змяніць яго ўмовы, але пры выкарыстанні смарт-кантрактаў рэалізаваць такія змены ў ходзе яго выканання праблематычна. Адсутнасць у сусветнай заканадаўчай практыцы афіцыйна замацаванага статусу смарт-кантракту можа абцяжарыць вырашэнне спрэчных пытанняў, якія ўзнікаюць пры парушэнні ўмоў яго выканання<ref name="cbrf" />. Працэс стварэння смарт-кантракту з’яўляецца складаным, і чым больш умоў і аспектаў, якія павінен адсочваць кантракт (стан тавару ў працэсе транспарціроўкі, мытныя дзеянні і іншае), тым складаней іх апісаць і ўлічыць на момант заключэння падобнага дагавора<ref name="cbrf" />. Нядбайнасць распрацоўшчыкаў можа пацягнуць за сабой зламыснае выкарыстанне смарт-кантрактаў<ref name="cbrf" />, як паказала гісторыя з уцечкай звыш за трох мільёнаў манет Ethereum з праекта [[The Dao|The DAO]]<ref>{{Cite web|url=https://forklog.com/uroki-dao-kuda-privodyat-mechty/|title=Уроки DAO: куда приводят мечты {{!}} ForkLog|publisher=forklog.com|lang=ru|access-date=2018-04-09}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Акст Р. Что такое Смарт-контракт. или Ethereum за час. — 2017. — 19 с. * Chris Dannen. Introducing Ethereum and Solidity. — Brooklyn, New York, USA: Apress, 2017. — 197 с. — ISBN 978-1-4842-2535-6. * Iyer K., Dannen C. Building Games with Ethereum Smart Contracts. Intermediate Projects for Solidity Developers. — Brooklyn, New York, USA: Apress, 2018. — 281 с. — ISBN 978-1-4842-3492-1. == Спасылкі == * [http://old.computerra.ru/1998/266/194332/ Умные контракты (Четвертая революция стоимости)] — статья Ника Сабо, Компьютерра 1998 год. * [https://web.archive.org/web/20060615044959/http://szabo.best.vwh.net/smart_contracts_idea.html The Idea of Smart Contracts] * [https://web.archive.org/web/20071009185738/http://www.venturacountystar.com/vcs/bravo/article/0,1375,VCS_1798_4769614,00.html «Late on payments?] [https://web.archive.org/web/20071009185738/http://www.venturacountystar.com/vcs/bravo/article/0,1375,VCS_1798_4769614,00.html Device won’t let car engine start.»] [[Катэгорыя:Інфармацыйнае права]] [[Катэгорыя:Дагаворы]] [[Катэгорыя:Крыптавалюты]] [[Катэгорыя:Блокчэйны]] mnjjykf0t8ze5nb8l0c80reijvgw6yn 0 716094 5193418 4264147 2026-09-05T23:44:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193418 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = |рэлігія = [[іслам]] ([[суніты|сунізм]])|ідэалогія = [[нацыяналізм]], [[ісламізм]]|дэвіз = |лідары = |штаб-кватэра = |рэгіён = |сфарміравана = |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку]], [[Узброеныя сілы Ірака]], [[Аль-Каіда ў Іраку]] |колькасць = |канфлікты = [[Канфлікт паміж Ісламскай арміяй і Аль-Каідай]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Фронт джыхаду і рэформаў''' або '''Фронт рэформаў і джыхаду''' ({{lang-ar|جبهة الجهاد والإصلاح}}) — [[ірак]]ская [[суніты|суніцкая]] паўстанцкая кааліцыя, якая ўзнікла [[2 мая]] [[2007]] года<ref name="Jihad Organizations in Iraq Establish New Front">[http://memri.org/bin/articles.cgi?Page=archives&Area=sd&ID=SP157107 Jihad Organizations in Iraq Establish New Front] MEMRI, May 4, 2007</ref>. Арганізацыя афіцыйна выступала супраць [[Аль-Каіда ў Іраку|Аль-Каіды ў Іраку]] і крытыкавала яе дзейнасць. У Фронт увайшлі такія групоўкі як: * «[[Ісламская армія ў Іраку]]» * «[[Армія маджахедаў (Ірак)|Армія маджахедаў]]» * «[[Джамаат Ансар аль-Суна]]» * «Армія джыхаду» * «Армія табііна» * «Мухамада аль-Фатах» * «Вертыкальны батальён» * «[[Рэвалюцыйная брыгада 1920]]» * «Дава і памежныя роты» * «Салдаты самых міласэрных» * «[[Джэйш аль-Рашыдын]]» * «Армія мусульман» * «Іракскі рух ісламскага джыхаду»<ref>[http://www.islamtoday.net/media_bank/image/1.jpg] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130919202845/http://islamtoday.net/media_bank/image/1.jpg |date=19 верасня 2013 }}</ref> Згодна з [[Newsvine.com]], мэты кааліцыі заключаюцца ў наступным<ref>{{Cite web |url=http://keld.newsvine.com/_news/2007/05/03/698536-a-new-resistance-alliance-in-iraq-the-jihad-and-reform-front |title=Архіўная копія |access-date=10 жніўня 2022 |archive-date=1 кастрычніка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001043540/http://keld.newsvine.com/_news/2007/05/03/698536-a-new-resistance-alliance-in-iraq-the-jihad-and-reform-front |url-status=dead }}</ref>: {{Цытата|Выгнанне [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|акупантаў]], усталяванне [[шарыят]]у і ўмераны падыход да ісламскай дактрыны. Адхіленне легітымнасці [[Канстытуцыя Ірака|Канстытуцыі]], канфесійных выбараў і ўрада [[Нуры аль-Малікі]]. Фронт заклікаў усе групоўкі [[Іракскія паўстанцы|іракскіх паўстанцаў]] далучыцца да яго і настойліва прасіў усіх пазбягаць пабочных бітваў [інакш кажучы пакінуць канфлікты паміж сабой] на карысць асноўнай бітве супраць [[Акупацыя Ірака (2003—2011)|амерыканскай акупацыі]].}} == Гл. таксама == * [[Палітычны савет іракскага супраціву]] {{Зноскі}} == Спасылкі == *[https://web.archive.org/web/20080608195816/http://iaisite-eng.org/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=35 JR Front Establishing Statement] *[https://www.reuters.com/article/topNews/idUSL0335362520070503 Iraq Islamist groups form rival coalition to Qaeda] ''Reuters'', May 3, 2007. *[https://web.archive.org/web/20071211214803/http://www.nefafoundation.org/miscellaneous/iraqreport0807.pdf State of the Sunni Insurgency in Iraq: August 2007] NEFA Foundation, August 15, 2007. [[Катэгорыя:Іракскія паўстанцы]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2007 годзе]] 4r9qy2rfpkq7uellj3yhvi26vuzl9zu 0 716899 5193340 5098667 2026-09-05T13:39:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193340 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Уладзімір Фёдаравіч Храленка''' (нар. {{ДН|||1963}}, в. Займішча, [[Бранская вобласць]]) — беларускі аграном, спецыяліст у галіне дзяржаўнага кіравання сельскай гаспадаркай і харчаваннем; член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. == Біяграфія == Пасля заканчэння сярэдняй школы ў [[Клінцы|Клінцах]] паступіў у [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Белдзяржсельгасакадэмію]], які скончыў у 1985 годзе. Працаваў галоўным аграномам у пінскім калгасе імя Калініна, спецыялістам райсельгасхарча, аграномам-меліяратарам калгаса «Перамога» (1987—1993). З 2007 года — дырэктар адкрытага акцыянернага таварыства «Парахонскае». Выбіраўся дэпутатам [[Брэсцкі абласны Савет дэпутатаў|Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў]] 28 склікання, членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання<ref>{{Cite web |url=https://pinsk-region.by/%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/p-16613.html |title=Хроленко Владимир Фёдорович |access-date=18 жніўня 2022 |archive-date=18 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818100406/https://pinsk-region.by/%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/p-16613.html |url-status=dead }}</ref>. == Узнагароды == Адзначаны медалямі «[[За працоўныя заслугі]]»<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/18144/ |title=Храленка Уладзімір Фёдаравіч |access-date=18 жніўня 2022 |archive-date=23 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260123040219/https://nagrady.by/persona/18144/ |url-status=dead }}</ref> і юбілейным «100 гадоў органам дзяржаўнага кіравання сельскай гаспадаркай і харчаваннем Беларусі», ганаровымі граматамі Мінсельгасхарча і Брэсцкага аблвыканкама. [[Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] (2025)<ref>[https://blr.belta.by/president/view/dzjarzhuznagarod-i-padzjaki-prezidenta-udastoeny-bolsh-za-60-pradstaunikou-roznyh-sfer-dzejnastsi-144257-2025/ Дзяржузнагарод і Падзякі Прэзідэнта ўдастоены больш за 60 прадстаўнікоў розных сфер дзейнасці ]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-MS28-elect_58-1.pdf Звесткі пра выбраных дэпутатаў Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў дваццаць восьмага склікання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180614025619/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-MS28-elect_58-1.pdf |date=14 чэрвеня 2018 }} {{ref-ru}} * [https://pinsknews.by/archives/21840 УЛАДЗІМІР ХРАЛЕНКА: «МАЦНЕЙ ЗА ЎСІХ ТОЙ, ХТО ВАЛОДАЕ САБОЙ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220818185738/https://pinsknews.by/archives/21840 |date=18 жніўня 2022 }} {{DEFAULTSORT:Храленка Уладзімір Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Раслінаводы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў 28-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Пінскага раённага Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Пінскага раёна]] 8bl6256unqcnw9bn9e6qn0g9q7a7qdk 0 725337 5193515 4687587 2026-09-06T09:10:41Z JerzyKundrat 174 5193515 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Касач (значэнні)}} {{Асоба}} '''Павел Мікалаевіч Касач''' ({{ДН|20|11|1887}}, в. [[Рагава]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|7|12|1977}}) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар, [[Заслужаны дзеяч культуры Беларусі|заслужаны дзеяч культуры Беларусі]]. == Біяграфія == У 1906 годзе, ратуючыся ад галечы, апынуўся ў [[Вільня|Вільні]], дзе пасля многіх мытарстваў быў прыняты за выдатны слых і голас у Віленскі архіерэйскі хор. Творчы шлях пачаў у капэле Д. Агрэнева-Славянскага, з якой два гады гастраляваў па [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Венгры]]і. Удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Служыў у [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. З 1918 года сакратар Мінскага губваенкамата. Скончыў [[Мінскі педагагічны тэхнікум]], а потым [[Магілёўскі педагагічны інстытут]] (1938). З 1912 па 1956 гадах настаўнічаў. У 1945 годзе быў накіраваны выкладчыкам мовы, літаратуры і спеваў у [[Нясвіжскае педагагічнае вучылішча]], дзе праз год арганізаваў хор студэнтаў. У 1952—1964 гадах узначальваў хор сельскага клуба вёскі [[Лявонавічы (Нясвіжскі раён)|Лявонавічы]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] (Лявонавіцкі народны хор), які пад яго кіраўніцтвам дасягнуў значнага выканальніцкага майстэрства і атрымаў званне народнага. Будучы на пенсіі Павел Мікалаевіч кіраваў хорам настаўнікаў, які выступаў у гарадах і пасёлках Беларусі; выязджаў з творчымі справаздачамі ў краіны [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]]. == Навуковая дзейнасць == Аўтар шэрага песень (у т. л. «Хораша вясною ходзіцца», «Мой Нёман», «Беларусь мая», «Цімох», «Выйдзі, дзяўчына», «Кланялася жыта», «Дываночак», «Крынічанька», «Застольная», «Зацвілі пралескі») і апрацовак беларускіх народных песень («Жніўная», «Ой, сівы конь бяжыць» і інш.). == Узнагароды == За плённую творчую дзейнасць быў узнагароджаны [[ордэн «Знак Пашаны»|ордэнам «Знак Пашаны»]], [[Медаль «За доблесную працу»|медалём «За доблесную працу»]], [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР|Ганаровымі граматамі Вярхоўнага Савета БССР]]. У 1957 годзе яму было прысвоена званне «Заслужаны дзеяч культуры БССР». == Памяць == У [[Нясвіж]]ы на доме № 14 па вул. Савецкай, дзе ў апошнія часы жыў і працаваў Павел Мікалаевіч, устаноўлена мемарыяльная дошка. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1999. — Т. 8. — С. 140. * Беларускі фальклор : энцыклапедыя : [у 2 т.]. — Мінск, 2005. — Т. 1. — С. 670—671. * Культура Беларусі : энцыклапедыя : [у 6 т.]. — Мінск, 2013. — Т. 4. — С. 403. * Минская область : энциклопедия : [в 2 т.]. — Минск, 2007. — Т. 2. — С. 206. * Музы Нясвіжа : матэрыялы навуковай канферэнцыі, Нясвіж, 5 мая 1997 г. — Минск, 1997. — С. 50-54. * Памяць : Нясвіжскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [уклад. С. П. * Самуэль; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.]. — Мінск, 2001. — С. 487—488. * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск, 1986. — Т. 3. — С. 11. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|136304}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касач Павел Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нясвіжскага дзяржаўнага каледжа імя Якуба Коласа]] bdjrjytrtfcsm5j9kmmivlltdifnxwp 0 725733 5193520 5183247 2026-09-06T09:16:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193520 wikitext text/x-wiki '''Цемраборцы''' — настольная калекцыйная [[картачная гульня]] (таксама пазіцыянуецца аўтарамі як стратэгічная картачная гульня) у сэтынгу [[Славянская міфалогія|славянскай міфалогіі]], выйшла ў 2015 годзе ў выдавецтве настольных гульняў «Сквирл» накладам 1000 асобнікаў. Аўтары гульні — Ілля Бутаў і Міхаіл Пятроўскі з Беларусі. Гэта першая беларуская гульня ў жанры калекцыйных картачных гульняў (ККГ). Сродкі на выданне былі сабраны пры дапамозе [[Краўдфандзінг|краўдфандынгавай]] пляцоўкі ulej.by<ref>{{Cite web|url=http://ulej.by/project?id=2980|title=Издание настольной игры «Мракоборцы»|website=web.archive.org|date=2017-07-04|access-date=2024-12-14|archive-date=4 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704104450/http://ulej.by/project?id=2980|url-status=dead}}</ref> (на цяперашні час ужо не існуе). Ілюстрацыі да настольнай гульні зрабілі Яўгенія Шарафетдзінава, Анастасія Мелех і Наталля Юрча. Паводле даных сайта «Тесера», найбуйнейшага ў Рунэце СМІ пра настольныя гульні, сярэдняя адзнака гульні складае 6.36<ref>{{Cite web|url=https://tesera.ru/game/mracoborci|title=Мракоборцы {{!}} Tesera|website=tesera.ru|access-date=2024-12-14|archive-date=21 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121173649/https://tesera.ru/game/mracoborci/|url-status=dead}}</ref>. У «Цемраборцах» гулец ўкладае сваю калоду з 41 карты аднаго з трох тыпаў персанажаў — Царквы, Цёмных чараўнікоў і Дзяцей лесу. Гульца ўвасабляе Валадар (Павераны Царквы, Спрактыкаваны чараўнік і Гаспадар лесу адпаведна), які мае 20 пунктаў жыцця. У працэсе гульнявой партыі, у залежнасці ад умоў, якія складаюцца на стале, кожны гулец можа вывесці аднаго з трох Намеснікаў, здольнасці якіх уплываюць на ўсіх істот адпаведнай фракцыі == Гісторыя стварэння == Гульня стваралася з 2006 года высілкамі прыкладна дзесяці чалавек (акрамя стваральнікаў, ілюстратараў і гейм-дызайнераў працавалі яшчэ і кансультанты-[[Фалькларыстыка|фалькларысты]])<ref name=":3">{{Cite web|url=https://budzma.org/news/vyyshla-nastolnaya-hulnya-na-asnovye-byelaruskay-mifalohii-tsyemraborcy.html?fbclid=IwAR3vqveWc7j547JSHZK5LfrdSU_vSEONayRfJBo2F_j7uB_BDIx_La66VRE|title=Будзьма беларусамі! » Выйшла настольная гульня на аснове беларускай міфалогіі – «Цемраборцы»|website=budzma.org|access-date=2024-12-14}}</ref>. Сюжэт гульні грунтуецца на народных паданнях, [[Беларуская міфалогія|міфах і легендах Беларусі]], а таксама суседніх з ёй краін ([[Расія|Расіі]], [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]], [[Украіна|Украіны]] і [[Польшча|Польшчы]]). Шматлікія экспедыцыі, праведзеныя адным са стваральнікаў гульні, дазволілі сабраць багаты матэрыял, які датычыцца, у тым ліку, і містычным абрадам нашых продкаў, паганскім традыцыям, фальклору і сакральнай геаграфіі. У аснову гульнявой механікі пакладзены асаблівасці калекцыйных картачных гульняў, якія былі папулярнымі на пачатку двухтысячных гадоў. [[Файл:Meneskon.jpg|міні|Першыя партыі ў гульню «Цемраборцы» на фестывалі «Менескон-2008».]] Упершыню прататып гульні быў прадстаўлены распрацоўнікамі на штогадовым усебеларускім ролевым канвенце «Менескон» ([[Мінск]], 5-6 красавіка 2008). На працягу двух дзён любы ахвочы мог азнаёміцца з прататыпам гульні ў секцыі настольных гульняў фестывалю. Дзякуючы атрыманым водгукам пэўныя механікі былі скарэкціраваны. У чэрвені 2015 года фінальная версія гульні была прадстаўлена на першай у Беларусі канферэнцыі распрацоўшчыкаў настольных гульняў — «Игроштурм», а ў кастрычніку таго ж года — на фестывалі «Игрокуб» у Гродне. Тады ж пра планаваны выхад новай настольнай гульні напісалі выданні «Анлайнер»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/2015/05/18/magik|title=Magic: The Gathering по-белорусски — в Минске создали карточную игру, основанную на отечественном фольклоре - Лайфстайл Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2015-05-18|access-date=2024-12-14}}</ref>, Vogs.by<ref>{{Cite web|url=http://vogs.by/igra-mrakoborcy-osnovannaya-na-belorusskom-folklore-nuzhdaetsya-v-podderzhke.html|title=Игра «Мракоборцы» основанная на белорусском фольклоре, нуждается в поддержке - vogs|website=web.archive.org|date=2015-07-10|access-date=2024-12-14|archive-date=10 ліпеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710184629/http://vogs.by/igra-mrakoborcy-osnovannaya-na-belorusskom-folklore-nuzhdaetsya-v-podderzhke.html|url-status=bot: unknown}}</ref>, Naviny.by<ref name=":4">{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/society/2015/08/14/ic_articles_116_189514|title=Белорусы вступают в схватку с Мраком|author=Войтович М.|website=naviny.by|date=2015-08-14|access-date=2024-12-14|archive-date=23 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123164528/https://naviny.by/rubrics/society/2015/08/14/ic_articles_116_189514|url-status=dead}}</ref> і інш. [[Файл:Prezent.png|міні|Выступленне на фестывалі «Іграштурм» у 2015 годзе]] 1 чэрвеня 2015 года ў мінскай кнігарні «Презентация» адбылася прэзентацыя першага рамана Іллі Бутава, дзеянне якога адбывалася ў сусвеце гульні — «Мракоборец»<ref>{{Cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=150804|title=Ваўкалакі і Хапуны: да выхаду рыхтуецца беларуская картачная гульня «Цемраборац»|website=web.archive.org|date=2020-04-30|access-date=2024-12-14|archive-date=30 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430040753/http://nn.by/?c=ar&i=150804|url-status=bot: unknown}}</ref>. Там жа было абвешчана пра старт краўдфандынгавай кампаніі на пляцоўцы ulej.by. У чэрвені стваральнікі пляцоўкі адзначылі гульню як «сучасную, разумную, але ў той жа час самабытную гульню з нацыянальным каларытам»<ref name=":1">{{Cite web|url=https://people.onliner.by/category/opinions/2015/06/17/mnenie-232|title=Предприниматель Виктор Радьков: «Что с белорусами не так? Краудфандингу нужны не ваши „лайки“, а вовлеченность» - Люди onliner.by|author=Корсак, Дмитрий|website=web.archive.org|date=2015-06-21|access-date=2024-12-14|archive-date=21 чэрвеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621003145/https://people.onliner.by/category/opinions/2015/06/17/mnenie-232|url-status=dead}}</ref>. Тады ж праект «Цемраборцы» трапіў ў тройку найлепшых з ліку тых, што былі прадстаўлены на пляцоўцы<ref name=":1" />. У ліпені 2015 года праект сабраў неабходнае фінансаванне<ref>{{Cite web|url=http://ulej.by/project?id=2980|title=Издание настольной игры «Мракоборцы»|website=web.archive.org|date=2017-07-04|access-date=2024-12-14|archive-date=4 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704104450/http://ulej.by/project?id=2980|url-status=dead}}</ref>. У снежні 2015 года гульню выдала выдавецтва настольных гульняў «Сквирл». У красавіку 2016 года прэзентацыя настольнай гульні адбылася ў гродзенскім клубе «Партал»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://il.ideahost.by/tasujj-kalodu-lupi-va%D1%9Ekalaka-u-grodne-prehzentavali-belaruskuyu-nastolnuyu-gulnyu-mrakoborcy/|title=Тасуй калоду, лупі ваўкалака. У Гродне прэзентавалі беларускую настольную гульню "Мракоборцы"|date=2016-07-17|access-date=2024-12-14}}</ref>. Паводле аглядальніка Арцёма Платонава, галоўны плюс «Цемраборцаў» заключаецца ў тым, што «яна з’яўляецца айчынным Magic: The Gathering з адпаведна больш нізкім коштам і родным бэкграўндам». Сярод мінусаў ён адзначыў матэрыял каробкі, сухое выкладанне правіл і дробны шрыфт на картах<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://boardgamer.ru/mrakoborcy-na-start/|title=«Мракоборцы» – на старт! — Настольные игры: BoardGamer.ru|access-date=2024-12-14}}</ref>. Іншымі аглядальнікамі адзначалася, што «Цемраборцы» спадабаюцца тым гульцам, якія любяць беларускія народныя казкі, легенды і гісторыю. За мінус яны вылучалі тое, што базавая мова гульні руская. Таксама былі адзначаны ілюстрацыі гульні, выкананыя ў вельмі самабытнай манеры і якасць друку<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kirthegamer.wordpress.com/2016/05/30/mrakobesie/|title=Мракоборцы|website=kirthegamer|date=2016-05-30|access-date=2024-12-14}}</ref>. Аглядальнік Павел Максімаў (MaxiPavel) адзначае добры матэрыял каробкі, выразныя правілы, але дробны шрыфт і неабходнасць выкарыстання пратэктараў для карт<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CNoLXlchzu4&t=749s|title=Настольная игра Мракоборцы|last=MaxiPavel - про фото и настольные игры НИСП|date=2016-06-02|access-date=2024-12-14}}</ref>. Сама гульня, як адзначаецца, развівае лагічнае і стратэгічнае мысленне<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://lapushynskaya.wordpress.com/2016/08/11/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D1%8B/|title=Белорусские настольные игры|website=lapushynskaya|date=2016-08-11|access-date=2024-12-14|archive-date=23 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123163516/https://lapushynskaya.wordpress.com/2016/08/11/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D1%8B/|url-status=dead}}</ref>. У будучыя сэты планавалася дадаць новыя фракцыі і механікі бою<ref name=":3" />. Быў запланаваны таксама пераклад гульні на беларускую мову<ref name=":4" />. Прапаноўваліся нават назвы «Змроказмагары», «Цемразмагары», «Змрокагубцы», «Цемралупцы», «Злыднедаўцы» і інш. Аднак у публікацыi на беларускай мове фігураваў толькі адзін варыянт — «Цемраборцы»<ref name=":3" />. У чэрвені 2016 года пачаўся пошук валанцёраў для перакладу гульні<ref>Бествицкий Ю. [https://web.archive.org/web/20171115125005/http://pristalica.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2/%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%BE_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%85_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0.html О мифических персонажах расскажет игра] // Прысталічча. Дата доступу: 9.06.2016.</ref>. З 10 снежня 2019 па 31 мая 2020 года Ілля Бутаў і Уладзіслаў Маркевіч пры падтрымцы партала Author.today праводзілі конкурс кароткіх літаратурных твораў, якія адбываюцца ў сусвеце гульні «Цемраборцы»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://author.today/post/61630|title=Конкурс по миру Мракоборцев Ильи Бутова|website=Author.Today|date=2019-12-08|access-date=2024-12-14}}</ref>. У лютым 2026 года было прадстаўлена юбілейнае выданне настольнай гульні «Цемраборцы». У яго ўвайшлі гульнявое поле, дадатковыя кампаненты і ўдакладненыя правілы<ref>{{Cite web|url=http://theloadofthelordchod2026.tilda.ws/|title=Бремя Владыки Сход 2026|website=theloadofthelordchod2026.tilda.ws|access-date=2026-04-27|url-status=dead}}</ref>. У верасні 2024 года на мінскам канвенце Unicon анансавана анлайн-ККГ з аўтарскімі ілюстрацыямі «Цяжар Валадара» (The Load of the Lord), створаная на падставе настольнай гульні «Цемраборцы»<ref>{{Cite web|url=https://unicon.by/programm/indiehubprog|title=Инди-Хаб - программа|website=UniCon Convention|date=06.09.2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vk.com/uniconminskgroup?w=wall-43111924_30526&ysclid=m0rsns1b7e872358266|title=Бремя Владыки|website=UNICON Convention|date=06.09.2024}}</ref>. Дапрацаваная версія гульні таксама дэманстравалася на выставе «Цёмныя матэрыі», якая прайшла ў Мінску 8–9 сакавіка 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DGveCR1o2V8/?igsh=MXR2YnFzZjE0NjQ4ZA==|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-03-13}}</ref> і выставе-канвенце фантастыкі, коміксаў і камп'ютарных гульняў «Unicon», які прайшоў 12–14 верасня 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://vk.com/wall-43111924_31343|title=Состав ИНДИ-ХАБ на Unicon & Game Expo Minsk 2025}}</ref>. == Агульныя правілы і асаблівасці механікі == Правілы рэгламентуюць гульнявую партыю паміж двума гульцамі, але ў якасці эксперыменту ёсць магчымасць праводзіць гульнявыя партыі і з большай колькасцю ўдзельнікаў. Улічваючы колькасць існуючых стартавых фракцый, можна згуляць утраіх. Прыемным дадаткам да ўкладання калоды з’яўляецца магчымасць пакласці ў яе карты іншых фракцый (а карт у гульні, калі не ўлічваць Валадароў і Намеснікаў, усяго 111, што дае магчымасці складаць розныя камбінацыі нават са стартавым наборам). За карты з іншай фракцыі прадугледжаны штрафы ў выглядзе павелічэння кошту карты, якое можна нівеліраваць у працэсе гульні, карыстаючыся механікай зніжэння кошту. Адной з ключавых асаблівасцяў гульні з’яўляецца механіка змены пары сутак (дзень/ноч), падчас якой некаторыя істоты мацнеюць. == Фракцыі == * '''Царква''' — адна з асноўных фракцый у гульні. Яна складаецца з людзей, якія валодаюць рознымі характарыстыкамі (святароў, воінаў, рыцараў і гандляроў). На чале стаіць Валадар (Павераны Царквы), а тры Намеснікі строга выконваюць усе ягоныя прадпісанні. Тып уздзеяння — аўры. * '''Цёмныя чараўнікі''' — гэтую фракцыю ў большасці сваёй складае нежыць, духі і дэманічныя стварэнні Іншасвету, а таксама людзі са звышнатуральнымі здольнасцямі. Галоўнымі перавагамі прадстаўнікоў гэтай фракцыі з’яўляецца раптоўнасць нападу, танны міфрыльны кошт і шматлікія прэміі, якія яны атрымліваюць у цёмную пару сутак. Тып уздзеяння — вядзьмарства. * '''Дзеці лесу''' — фракцыя, якая насяляе лясы і балоты (галоўным чынам за ракой Хронус) і якую складаюць пачвары, духі, нежыць і людзі са звышнатуральнымі здольнасцямі. Знахары Дзяцей лесу супрацьстаяць ворагам з дапамогай сілы, якая таіцца ў розных раслінах (вясёлкавы мох, разрыў-трава, месяцовы лісахвост і інш.), прадметах і некаторых лясных аб’ектах, якія акумулююць энергію астралу (ведзьміна кола). Тып уздзеяння — расліны. * '''Падгорны народзец''' — фракцыя, якая засяляе горы, перадгор’і і азёрныя выспы Поўначы, яна не ўвайшла ў асноўны стартавы набор і была запланавана на наступныя перавыданні. На некаторых картах настольнай версіі можна сустрэць згадкі пра механізмы, якіх не было ў стартавым наборы, але якія, як абяцаюць аўтары, з’явяцца ў далейшых сэтах<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://mrakobesie.net/?page_id=1317|title=FAQ|website=Мракоборцы. Афіцыйны сайт настольнай гульні|access-date=2024-12-14}}</ref>. == Тыпы істот == * '''Чалавек''' — тып карты, які ў асноўным належыць Царкве. Таксама карты гэтага тыпу сустракаюцца ў Цёмных чараўнікоў (ведзьма, вядзьмак, двудушнік) і Дзяцей лесу (траўніца, ваўчыны пастыр і інш.). * '''Істота''' — з’яўляецца тыпам карты фракцыі Царквы, Цёмных чараўнікоў і Дзяцей лесу. Самая шматлікая разнавіднасць карт у гульні. * '''Легендарная істота''' — нешматлікі тып карт (у калодзе можа быць усяго па адной карце кожнай з такіх істот, характэрных для пэўнай фракцыі), як правіла, з больш высокім коштам, і якая патрабуе больш міфрылу на падтрыманне (4 адзінкі). * '''Воін''' — тып істот фракцыі Царквы. Практычна ўсе баявыя персанажы гэтай фракцыі з’яўляюцца воінамі, за выключэннем святароў. * '''Рыцар''' — тып істот фракцыі Царквы. Адзін з наймагутных воінаў, як правіла, цяжкаўзброены і ў даспехах. Не можа выкарыстоўваць аўры. * '''Святар''' — тып істот фракцыі Царквы. Можа выкарыстоўваць аўры. Святары імкнуцца выкарыстоўваць аўры на карысць — павышаючы баявы дух і іншыя паказчыкі гандляроў і воінаў. Адзін святар патрабуецца для падтрымання адной аўры. * '''Гандляр''' — тып істот фракцыі Царквы. На іхніх плячах ляжыць забеспячэнне войск міфрылам і яго пераразмеркаванне на месцы. Гандляры прыносяць у скарбніцу дадатковы міфрыл, а таксама памяншаюць міфрыльны кошт розных істот. * '''Знахар''' — тып істот фракцыі Дзяцей лесу. Дзякуючы чароўным раслінам, што растуць у лесе, знахары ствараюць дзейсныя адвары, якія замяняюць ім вядзьмарскія ці аўрычныя здольнасці. Адзін знахар патрабуецца для падтрымання адной расліны. * '''Пачвара''' — тып істот фракцыі Дзяцей лесу. Асабліва страшныя легендарныя пачвары (Звер-Індр, Хавала і Воўк-Самаглот). * '''Чараўнік''' — тып істот фракцыі Цёмныя чараўнікі. Чараўнікамі могуць быць і людзі, і нежыць, — галоўнае, каб яны мелі прыроджаныя здольнасці. Вядзьмарства можна згуляць толькі тады, калі на стале ёсць як мінімум адзін з прыязных чараўнікоў. * '''Нежыць''' — тып істот фракцыі Цёмныя чараўнікі. З’яўляюцца спрадвечнымі жыхарамі Іншасвету. Як правіла, маюць прэмію за цёмную пару сутак, то-бок, атрымлівае дадатковыя ўменні ўначы. * '''Рудакоп''' — тып істот фракцыі Цёмныя чараўнікі. Здабываюць і павялічваюць міфрыл, тым самым дазваляюць значна павялічваць колькасць чараўнікоў і нежыці ў гульні. == Уздзеянні == У гульні ёсць тры тыпу ўздзеянняў — аўры, вядзьмарства і расліны, на некаторых картах згадваецца чацвёрты тып уздзеянняў — механізмы, якія, як абяцалі аўтары, з’явяцца ў наступных сэтах<ref name=":0" />. * '''Аўры''' — тып уздзеянняў фракцыі Царквы. Усяго ў гульні 4 аўры: Святы гонар, Святая ахова, Святы дух, Святая казна. Аўры дазваляюць атрымліваць дадатковы міфрыл, памяншаць міфрыльны кошт, эканоміць міфрыл на ўтрыманне істот або ўзмацняць дружалюбныя войскі (людзей або святароў). Для падтрымання карт падобнага тыпу патрабуецца прысутнасць у гульні прыязных святароў. * '''Вядзьмарства''' — тып карты ўздзеянняў Цёмных чараўнікоў. Складаецца з розных замоваў, заклёнаў, якія выкарыстоўваюць для атакі (магічны ўдар, адплата мерцвякоў), яны прыносяць міфрыл (скарб мерцвяка), робяць ход начным (зацьменне), робяць лятучых істот неадчувальнымі для блакіроўкі (туман), дазваляюць браць пад кантроль (абарачэнне), а таксама ўваскрашаюць і вяртаюць ужо выкарыстаныя карты вядзьмарства (падняць мерцвяка, разрытыя магілы). Для падтрымання карт падобнага тыпу патрабуецца прысутнасць у гульні як мінімум аднаго чараўніка. * '''Расліны''' — тып карты ўздзеянняў Дзяцей лесу. Некаторыя расліны дазваляюць вяртаць карты аналагічнага тыпу з Іншасвету (разрыў-трава), узмацняць, рэгенерыраваць пачвар або выкарыстоўваць іх за ніжэйшую цану (барвінак, вясёлкавы мох, месяцовы лісахвост, ведзьміна кола), лячыць дружалюбных істот (трыпутнік), разгортваць расліны (дух дрэваў), а таксама прыносіць міфрыл або зніжаць міфрыльны кошт некаторых істот (папараць-кветка). Для падтрымання карт падобнага тыпу патрабуецца прысутнасць у гульні як мінімум аднаго знахара. * '''Механізмы''' — запланаваны на будучыню тып карты ўздзеянняў фракцыі Падгорны народзец. У стартавых наборах прадстаўлены не быў, аднак згадваецца на некаторых картах (напрыклад, на карце Звер-Індр, Кошкалачэнь і інш.). == Стартавыя наборы == Карты істот і ўздзеянняў укладаюць гульнявую калоду (37 карт). Усяго для гульні былі створаны 114 розных персанажаў. У гульні, якая выйшла ў 2015 годзе, прапаноўвалася выкарыстоўваць ужо састаўленыя стартавыя наборы з наступным складам (Валадар, 3 Намеснікі і 41 карта істот): * '''Царква''': Павераны Царквы (Валадар), Абраны тактык (Намеснік), Асвячоны гандляр (Намеснік), Царкоўны лідар (Намеснік). Карты: лучнік (2), дыякан (2), біскуп (2), застрэльшчык (2), інквізітар (2), конны рыцар (2), майстар мяча (1), паладзін (2), пікінер (3), паслушнік (2), бард (2), рыцар (1), выведнік (1), зборшчык падаткаў (4), святы дух (1), святая абарона (2), святая казна (3), Святы мсцівец (1), вандроўны манах (1), чысцільшчык (1). * '''Цёмныя чараўнікі''': Спрактыкаваны чараўнік (Валадар), Спрактыкаваны ў баі (Намеснік), Спрактыкаваны ў ведах (Намеснік), Спрактыкаваны ў Міфрыле (Намеснік). Карты: анчутка (2), Бабай (1), брухун (2), ведагань (2), вядзьмак (2), ведзьма (2), Вій (1), адплата мерцвякоў (2), Врытра (1), дзед (2), карачун (2), калавертыш (2), скарб мерцвяка (1), ліхаманка (3), магічны ўдар (2), разрытыя магілы (2), туман (1), прывід (2), хапун (2), шулікун (3). * '''Дзеці лесу.''' Гаспадар лесу (Валадар), Вялікі дуб (Намеснік), Вартавы гушчару (Намеснік), Важак зграі (Намеснік). Карты: скарбнік (3), баган (1), барвінак (1), белая панна (2), балі-булавешка (1), вадзяна (2), ваўкалак (3), воўчы пастыр (2), жабалака (2), Звер-Індр (1), iчэцік (1), кашкалачэнь (2), лешак (1), месяцовы лісахвост (2), маўка (2), пушчавік (2), разрыў-трава (2), зельніца (2), Хавала (1), папараць-кветка (4). У стартавыя наборы ўвайшлі не ўсе персанажы, апісанні і ілюстрацыі якіх прадстаўлены на сайце праекту. == Сюжэт == Сцісла перадгісторыя сюжэту была апісана на каробцы з настольнай гульнёй «Цемраборцы». Там сказана, што Уладаром гэтай краіны называюць Вялікага Чараўніка Срэбнай Вежы, якому вядомыя шляхі ўсяго жывога, будучыня і мінуўшчыня гэтага свету. Аднак з пэўнага часу ён перастаў цікавіцца справамі сваёй дзяржавы і паглыбіўся ў вывучэнне «вялікіх таямніц». Неўзабаве страх і жах апанавалі сэрцы ягоных падданых. Старыя звады і крыўды розных народаў сталі разгарацца з новай сілай. Вайна крывавымі хвалямі пранеслася па некалі цудоўнай краіне. Гэтыя падзеі таксама падрабязна апісаны ў рамане Іллі Бутава «И нет дорог в город тени»<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://mrakobesie.net/?page_id=1069|title=Медиа|website=Мракоборцы. Афіцыйны сайт настольнай гульні|access-date=2024-12-14}}</ref>. == Літаратурныя серыі == [[Файл:Karta mira mrak.jpg|міні|Карта часткі свету, апісанай у раманах.]] Цемраборцы — адна з нямногіх калекцыйных картачных настольных гульняў, якія маюць уласную літаратурную серыю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8%D0%B3%D1%80|загаловак=Список коллекционных карточных игр|год=2024-11-20|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref>. У 2015 годзе адначасова з выхадам гэтай ККГ ў мінскім выдавецтве «Рэгістр» выйшаў першы раман Іллі Бутава па сусвеце настольнай гульні — «Мракоборец» (ISBN 978-985-7097-22-7). Галоўны герой рамана — вандроўны манах. Дзеянне рамана адбываецца адразу пасля падзей, апісаных на каробцы з настольнай гульнёй (персанажы кнігі ўжо ведаюць іх). З 2020 года мінскае выдавецтва «Р. М. Цымбераў» выпусціла шэраг кніг з серыі «Сказки мракоборцев» аўтарства Іллі Бутава з ілюстрацыямі Ганны Кулцінай. Выдавецтва «Вече» запусціла серыю «Бремя Владыки», у якой у 2024 годзе выйшла першая кніга цыкла — «И нет дорог в город тени» з ілюстрацыямі Ганны Пекінай. У 2026 годзе выйшаў працяг: раман «Хил ворон, а норов лих». * 2020 — Ілля Бутаў. «Лучший в мире смех» (ISBN 978-985-7236-27-5) * 2020 — Ілля Бутаў. «Как появились добрые сказки» (ISBN 978-985-7236-10-7) * 2021 — Ілля Бутаў. «От А до У» (ISBN 978-985-7236-71-8) * 2024 — Ілля Бутаў. «И нет дорог в город тени» (ISBN 978-5-4484-4612-2)<ref>{{Cite web|url=https://www.veche.ru/books/show/10924/|title=Книга И нет дорог в город тени, Бутов И, Издательство "Вече"|website=www.veche.ru|access-date=2023-12-05}}</ref> * 2026 — Ілля Бутаў. «Хил ворон, а норов лих» (<nowiki>ISBN 978-5-4484-6024-1</nowiki>)<ref>{{Cite web|url=https://veche.ru/books/show/12173/?ysclid=mkgki59glv388770294|title=Книга Хил ворон, а норов лих, Бутов И, Издательство "Вече"|website=veche.ru|access-date=2026-01-16}}</ref> == Цікавыя факты == У студзені 2019 года У. Ю. Маркевіч з Інстытута інфармацыйных тэхналогій БДУІР абараніў дыпломны праект, у якім перавёў настольную гульню ў лічбавы від на базе платформы Unity 3D<ref>Маркевич, В. Ю. [https://libeldoc.bsuir.by/handle/123456789/37941 Историко-стратегическое игровое приложение «Мракоборцы» на базе платформы Unity 3D] / В. Ю. Маркевич // Информационные системы и технологии: материалы 55-й юбилейной научной конференции аспирантов, магистрантов и студентов, Минск, 22 — 26 апреля 2019 г. / Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники. — Минск: БГУИР, 2019. — С. 98-99.</ref>. Мэтай праекта была распрацоўка новай канкурэнтаздольнай лічбавай калекцыйнай картачнай гульні на базе міфалогіі і культуры Беларусі. Пазней гэтыя напрацоўкі ляглі ў аснову магістарскай дысертацыі У. Ю. Маркевіча<ref>Маркевич, В. Ю. [https://libeldoc.bsuir.by/handle/123456789/45091 Методы управления командой разработчиков программного обеспечения на примере создания игрового приложения] : автореф. дисс. … магистра технических наук : 1-40 80 05 / В. Ю. Маркевич; науч. рук. С. А. Медведев. — Минск: БГУИР, 2021. — 6 с.</ref>. У 2021 годзе Г. Кулціна абараніла на базе ДУА МА «Дзяржаўны сацыяльна-гуманітарны універсітэт» (г. Каломна) дыпломны праект, прысвечаны стварэнню ілюстрацый да казак па сусвеце настольнай гульні «Цемраборцы»<ref name=":2" /><ref>[https://vk.com/wall-94650318_84?w=wall-94650318_84 Издание настольной карточной игры «Мракоборцы»], запіс ад 28 чэрвеня 2021 года. Дата доступу: 09.02.23.</ref>. Настольная гульня «Цемраборцы» згадваецца ў артыкуле Я. Я. Шалайкі пра трансфармацыю міфа ў сучаснай беларускай культуры як прыклад адраджэння цікавасці да [[Міфалогія|міфалогіі]] і [[Язычніцтва|паганства]]<ref>{{Артыкул|спасылка=http://bsac.by/sites/default/files/2022/NTO/sbornik%20stud%20konferenci%202023.pdf|аўтар=Шалайко, Я. Е.|загаловак=Трансформация мифа в современной белорусской культуре|год=|выданне=Материалы XXIII Международной науч.-техн. конференции «Новые информационные технологии в телекоммуникациях и почтовой связи» (Минск, 16–17 мая 2023 года). Минск: Белорусская государственная академия связи, 2023.|тып=зборнік|старонкі=219–220|archive-date=20 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240720041958/http://bsac.by/sites/default/files/2022/NTO/sbornik%20stud%20konferenci%202023.pdf}}</ref>. На IV Міжнародным форуме даследчыкаў беларускай казкі і міфалогіі (Мінск, 15—17 мая 2025) быў прадстаўлены даклад Ільі Бутава «Беларуская аўтарская казка ў стылі фэнтэзі», які быў прысвечаны легендарыуму кніжнага цыкла «Сказки мракоборцев»<ref>{{Cite web|url=https://belcentre.by/wp-content/uploads/2025/05/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_4_%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83_2025%D0%BF%D1%80.pdf|title=Праграма IV Міжнароднага форума даследчыкаў беларускай казкі і міфалогіі|website=Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|date=2025.05.12}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.skvirl.ru/mrakoborci «Мракоборцы»: Оригинальная карточная стратегия]. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Настольныя гульні]] 7dnr777qq22c17jnq6zept84r6ag07d 0 727537 5193489 4295613 2026-09-06T08:29:31Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193489 wikitext text/x-wiki [[Файл:Laser in fibre.jpg|міні|У валаконна-аптычнай сувязі інфармацыя перадаецца мадуляванымі прамянямі святла праз валасінкі, у асноўным зробленыя са шкла]] '''Валаконна-аптычная сувязь''' — спосаб перадачы інфармацыі, які выкарыстоўвае ў якасці носьбіта інфармацыйнага сігналу электрамагнітнае выпраменьванне аптычнага (блізкага [[Інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвонага]]) дыяпазону, а ў якасці накіравальных сістэм — валаконна-аптычныя кабелі. Дзякуючы высокай апорнай частаце і шырокім магчымасцям мультыплексавання прапускная здольнасць валаконна-аптычных ліній шматкроць перавышае прапускную здольнасць усіх іншых сістэм [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]] і можа вымярацца тэрабітамі ў секунду. Малое згасанне святла ў аптычным валакне дазваляе ўжываць валаконна-аптычную сувязь на значных адлегласцях без выкарыстання ўзмацняльнікаў. Валаконна-аптычная сувязь вольная ад электрамагнітных перашкод і цяжкадаступная для несанкцыянаванага выкарыстання: незаўважна перахапіць сігнал, які перадаецца па аптычным кабелі, тэхнічна вельмі складана. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Тэлефанія}} {{Спосабы выхаду ў Інтэрнэт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Оптыка]] [[Катэгорыя:Электрасувязь]] [[Катэгорыя:Сеткавыя кабелі]] rpc70watngwxiv14iaaycp8vcg7jn4e 0 727726 5193412 4296979 2026-09-05T22:00:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193412 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Федэрацыя прафсаюзаў Рэспублікі Казахстан |альтэрнатыўная = {{lang-kz|Қазақстан республикасының кәсіподақтар федерациясы}} |цэнтр = [[Астана]], [[Казахстан]] |тып = нацыянальны прафсаюзны цэнтр |дата_заснавання1 = [[1990]] |сайт = https://kasipodaq.kz/ }} '''Федэрацыя прафсаюзаў Рэспублікі Казахстан (ФПРК)''' ({{lang-kz|Қазақстан республикасының кәсіподақтар федерациясы}}) — нацыянальны [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] цэнтр у [[Казахстан|Казахстане]]. == Гісторыя == Першыя прафсаюзы на тэрыторыі Казахстана пачалі з`яўляцца ў пачатку [[XX стагоддзе|ХХ]] стагоддзя. Створаны [[6 снежня]] [[1905]] года ''Саюз рабочых Успенскай меднай рудні'', якая знаходзілася на тэрыторыі цяперашняй [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]], лічыцца першым прафсаюзам у Казахстане. У савецкі час дзейнасцю ўсіх казахскіх прафсаюзаў кіравала ''Казахскі рэспубліканскі савет прафесійных саюзаў'', які ўваходзіў ва [[Усесаюзны цэнтральны савет прафесійных саюзаў]]. [[10 кастрычніка]] [[1990]] года на XIV з’ездзе прафсаюзаў Казахстана была прынята дэкларацыя аб утварэнні ''Федэрацыі прафсаюзаў [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахскай ССР]]'', а [[3 сакавіка]] [[1992]] года прынята рашэнне аб перайменаванні Федэрацыі прафсаюзаў Казахскай ССР у Федэрацыю прафсаюзаў Рэспублікі Казахстан (ФПРК). На [[Прэзідэнцкія выбары ў Казахстане (2019)|прэзідэнцкіх выбарах у Казахстане ў 2019 годзе]], ФПРК вылучыла свайго кандыдата - [[Амангельды Сатыбалдзіевіч Таспіхаў|Амангельды Таспіхава]]. Таспіхаў заняў пятае месца, набраўшы 182898 галасоў (1,98%)<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/664563|title=Токаев победил на президентских выборах в Казахстане с 70,8% голосов|lang=ru|date=10-06-2019}}</ref>. У [[2022]] годзе Федэрацыя прафсаюзаў Рэспублікі Казахстан аднавіла сваё членства ў [[Міжнародная канфедэрацыя прафсаюзаў|Міжнароднай канфедэрацыі прафсаюзаў]], якое было прыпынена ў [[2018]] годзе<ref>{{Cite web|url=https://el.kz/ru/kongress-mkp-chlenstvo-federatsii-profsoyuzov-rk-vosstanovleno_56242/|title=Конгресс МКП: членство Федерации профсоюзов РК восстановлено|lang=ru|date=18-11-2022}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://kasipodaq.kz/about/%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b8%d1%8f/ Гісторыя на афіцыйным сайце ФПРК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221215141801/https://kasipodaq.kz/about/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/ |date=15 снежня 2022 }} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прафсаюзы Казахстана]] nsbv97t6jqw2xjavwqboif2fimo0a5i 0 732911 5193537 4351353 2026-09-06T09:58:50Z JerzyKundrat 174 5193537 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Івашкоў}} {{Музыкант}} '''Леанід Пятровіч Івашкоў''' ({{ДН|2|7|1939}}, в. [[Шылавічы (Чачэрскі раён)|Шылавічы]], [[Чачэрскі раён]], [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|10|12|2012}}) — [[Беларусы|беларускі]] спявак (лірычны тэнар), музыказнавец. [[Кандыдат мастацтвазнаўства|Кандыдат мастацтвазаўства]] (1989), [[прафесар]] (1992). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1939 годзе в. [[Шылавічы (Чачэрскі раён)]]. Скончыў [[Гомельскае музычнае вучылішча]] (спецыяльнасць «Харавое дырыжыраванне», 1960), [[Беларуская дзяржаўная кансерваторыя|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] (вакальнае аддзяленне, 1965), [[Расійская акадэмія музыкі імя Гнесіных|Дзяржаўны музычна-педагагічны інстытут імя Гнесіных]] (аспірантура). Працаваў у Дзяржаўным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета БССР (1970—1985), [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] (1970—2012, кафедра спеваў, загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: гісторыя музычнай культуры, вакальнага мастацтва Беларусі; вакальная педагогіка. Памёр у 2012 годзе, пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]] Мінска. == Узнагароды == Званне «[[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь]]» (1995). == Бібліяграфія == * Становление и развитие профессионального вокального искусства Белоруссии (дореволюционный и довоенный периоды): диссертация … кандидата искусствоведения : 17.00.02 : защищена 20.04.1989 : утверждена 28.03.1990 / Ивашков Леонид Петрович. — Москва, 1988. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Івашкоў Леанід Пятровіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 7. — С. 158. * Ивашков Леонид Петрович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 3. — С. 703. * Ивашков Леонид Петрович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2012. — Т. 3 : Гомельская область : в 2 кн., кн. 1. — С. 289—290. * Наследие Леонида Петровича Ивашкова / Клиндухов В. И. // Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. — 2015. ― № 26. ― С. 187―190. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|138385}} {{DEFAULTSORT:Івашкоў Леанід Пятровіч}} 23858u72amxlpjfcrzqpitq2jzb25xv 0 734318 5193271 4377250 2026-09-05T12:21:24Z Martalica 173630 Абноўлена фатаграфія на больш актуальную (2025) 5193271 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Lyuba Yakimchuk solo by Alina Ruda.jpg | подпіс = Любоў Якімчук у 2025 годзе }} '''Любоў Якімчук''' (укр.: Любаў Якімчук; нар. {{ДН|19|11|1985}}, [[Пэрвамайск (Луганская вобласць)|Пэрвамайск]], [[Луганская вобласць]]) — украінская паэтэса, сцэнарыст, калумніст. == Біяграфія == Нарадзілася на Луганшчыне. Скончыла [[Луганскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі]] (2008) і магістарскую праграму «Тэорыя, гісторыя літаратуры і параўнальнае літаратуразнаўства» Нацыянальнага ўніверсітэта «Кіева-Магілянская акадэмія» (2011). З 2003 па 2008 год належала да Літаратурнай групоўкі «СТАН». Аўтар зборніка паэзіі «як МОДА» (2009) і «Абрыкосы Данбаса» (2015). Лаўрэат шматлікіх літаратурных узнагарод, у тым ліку Міжнародную славянскую паэтычную прэмію, прэмію імя Багдана-Ігара Антоніча і інш. 2010 г. — стыпендыят праграмы Міністра культуры і нацыянальнай спадчыны Рэспублікі Польшча «Gaude Polonia». Вершы перакладзены на англійскую, нямецкую, рускую, шведскую, французскую, польскую, літоўскую, іўрыт, славацкую, харвацкую, славенскую, беларускую, румынскую, сербскую і інш. Вершы Любові былі апублікаваны ў часопісах Украіны, ЗША, Швецыі, Германіі, Вялікай Брытаніі, Польшчы, Ізраіля, Літвы, Сербіі, Румыніі, Беларусі і інш. Якімчук таксама з’яўляецца перформерам у музычна-паэтычным дуэце з украінскім імправізуючым кантрабасістам Маркам Токарам, іх праекты ўключаюць «Абрыкосы Данбаса» і «Жанчына, дым і небяспечныя прадметы». Яе паэзіі выконвае вядомая спявачка Мар’яна Садоўская (Кёльн), а таксама маладая спявачка Алеся Здаравецкая (Дублін). У 2015 годзе украінскі часопіс «Новы час» назваў Любоў Якімчук адной са ста самых уплывовых людзей культуры ва Украіне. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Якімчук Любоў Васілеўна}} e7f87bndm8wysznhedun3wk11hkf35c 0 735701 5193454 4790198 2026-09-06T07:04:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193454 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Хрысціна Іванаўна Салавій''' ({{lang-uk|Христина Іванівна Соловій}}; {{Н|ж}} [[17 студзеня]] [[1993]], [[Драгобыч]], [[Львоўская вобласць]], [[Украіна]]) — украінская спявачка, аўтар-выканаўца песень. Відэакліп «Тримай» прынёс Хрысціне сапраўдны дэбют, увайшоўшы ў спіс самых папулярных украінскіх музычных відэа на [[YouTube]]. Кліп атрымаў больш за 44 млн праглядаў І зрабіў спявачку прызёрам на прэмію YUNA-2016 у намінацыі «Культура і музыка». Хрысціна Салавій — першая артыстка, чыім прадзюсарам стаў [[Святаслаў Іванавіч Вакарчук|Святаслаў Вакарчук]]. 22 верасня 2015 года Салавій прэзентавала дэбютны альбом «Жывая вада». У ім раскрылася ўся прыгажосць народнай музыкі [[Лемкі|лемкаў]], выкананых у аранжыроўцы, блізкай да [[Джаз|джазавай]]. Акрамя дзесяці аўтарска адаптаваных народных песень, у дэбютніку ёсць і два ўласныя творы — «Тримай» і «Синя пісня». 26 кастрычніка 2018 года выйшаў другі альбом «Любий друг», у якім аб’яднана жывая музыка з электроннай. [[Мілаш Еліч]], Павел Літвіненка і Аляксей Саранчын таксама сталі саўнд-прадзюсарамі альбома. Ён скаладаецца з 11 аўтарскіх песень Хрысціны Салавій. У тым жа годзе лірычная кампазіцыя «Стежечка» стала афіцыйным саўндтрэкам да фільма «Круты 1918». == Дзяцінства == Нарадзілася 17 студзеня 1993 года ў Драгобычы у сям’і харавых дырыжораў. Бацькі спявачкі пазнаёміліся ў [[Львоўская нацыянальная музычная акадэмія імя Мікалая Лысенкі|Львоўскай нацыянальнай музычнай акадэміі імя Мікалая Лысенкі]]. Аляксандра Стэфанаўна Салавій, маці спявачкі, выкладае хор у старэйшых класах Драгобыцкай музычнай школы<ref>{{Cite news|title=Христина Соловій шокована популярністю після «Голосу країни»|url=https://1plus1.ua/novyny/hristina-soloviy-shokovana-populyarnistyu-pislya-golosu-krayini|work=Офіційний сайт каналу 1+1 - 1plus1.ua|accessdate=2018-10-31|language=uk}}</ref>. Бацька, Іван Уладзіміравіч Салавій, быў дзяржаўным служачым у аддзеле культуры [[Драгобыцкі гарадскі савет|Драгобыцкага гарадскога савета]]. Бабуля, Вольга Яўгенаўна Скрабала, на працягу доўгага часу працавала кіраўніком ансамбля бандурыстаў. Але з нараджэннем ўнука (Яўгена Салавій), а затым і ўнучкі, пайшла на пенсію, каб прысвяціць сябе выхаванню дзяцей. Яна неаднаразова запявала ўнукам старадаўнія [[Галічына|Галіцкія песні]], расказвала ўкраінскія казкі і легенды. Часта і сама складала песні і вершы, трохі грала на [[фартэпіяна]]. У 11-гадовым узросце Хрысціна даведалася, што мае на чвэрць [[Лемкі|лемкаўскае]] паходжанне. Гэтаму паспрыяла праслухоўванне песні «Под облáчком» версіі Анічкі Чэберэнчык, што паўплывала на далейшае светаўспрыманне і музычны густ выканаўцы. У 2011 годзе Хрысціны Салавій скончыла музычную школу па класе фартэпіяна. Пасля пераезду з сям’ёй у [[Львоў]] яшчэ тры гады праспявала ў хоры «Лемковина»<ref name=":0">{{Cite web|url=http://ogo.ua/articles/view/2013-05-07/40097.html|title=Львів'янка Христина Соловій - дівчина, що змусила плакати Святослава Вакарчука {{!}} ОГО|author=ogo.ua|publisher=ogo.ua|accessdate=2018-10-31}}</ref>. Узроставы дыяпазон удзельнікаў складаў 50-80 гадоў, тады як Хрысціне было ўсяго 17. Удзел у калектыве моцна паўплываў на зацвярджэнне яе як асобы<ref>{{Cite news|title=Христина Соловій: З Вакарчуком у нас повний консенсус щодо пісень|url=https://dt.ua/CULTURE/hristina-soloviy-z-vakarchukom-u-nas-povniy-konsensus-schodo-pisen-_.html|accessdate=2018-10-31}} {{Cite web |url=https://dt.ua/CULTURE/hristina-soloviy-z-vakarchukom-u-nas-povniy-konsensus-schodo-pisen-_.html |title=Архіўная копія |access-date=22 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180613234239/https://dt.ua/CULTURE/hristina-soloviy-z-vakarchukom-u-nas-povniy-konsensus-schodo-pisen-_.html |archivedate=13 чэрвеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Спявачка разам з хорам пачала ездзіць на ўкраінскі фестываль «Лемківська ватра». Бацькі ніколі не настойвалі, каб дзеці займаліся толькі музыкай. Таму брат скончыў [[Нацыянальны ўніверсітэт «Львоўская палітэхніка»|Львоўскую палітэхніку]], а Хрысціна — філалагічны факультэт [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя]] [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Івана Франка]]. == Музычная кар’ера == === Дэбют на тэлебачанні === У 2013 годзе ў выкананні Хрысціны Салавій прагучала [[Лемкаўшчына|лемкаўская]] песня «Горе долом ходжу» на тэлевізійным песенным конкурсе «Голас краіны-2013» ва [[Украіна|Украіне]]. Пасля выступу спявачка трапіла ў каманду да ўкраінскага прадзюсара [[Святаслаў Іванавіч Вакарчук|Святаслава Вакарчука]]. 20-гадовая дзяўчына падкрэсліла, што ніколі не будзе спяваць расейскую поп-музыку і адмовіцца ад удзелу ў праекце, калі толькі [[Ціна Караль]] ці [[Аляксандр Валер’евіч Панамароў|Аляксандр Панамароў]] павернуцца да яе<ref name=":0"/>. Крысціна дайшла да паўфіналу конкурсу<ref>{{Cite news|title=* Лемківскій соловій * Łemkowski słowik *|url=http://wordpress.radio-lemko.pl/?p=2790|accessdate=2018-11-03}}</ref>. Дзякуючы конкурсу Салавій пачала працаваць са Святаславам Вакарчуком, выпусціўшы адразу ж некалькі кліпаў на ўласныя словы і музыку. === Альбомы === ==== 2015: ''Жива вода'' ==== 22 верасня 2015 года на фестывалі ГогольFest адбыўся рэліз дэбютнага альбома Хрысціны Салавій «Жива вода». Ён складаецца з 12 песень, Дзве з якіх — «Тримай» і «Синя пісня»<ref>{{Cite web|title=Новое поколение украинского поп-фолка: как прошел первый большой сольник Христини Соловій|url=https://liroom.com.ua/articles/concerts/solovii_sentrum/|work=Музыкальный проект LiRoom - liroom.com|accessdate=2019-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331083423/https://liroom.com.ua/articles/concerts/solovii_sentrum/|archivedate=2019-03-31|url-status=dead}}</ref> — напісала сама спявачка. Астатнія ж 10 — гэта украінскія народныя кампазіцыі у аўтарскай адаптацыі Святаслава Вакарчука. Альбом увайшоў у топ-10 лепшых альбомаў 2015 года<ref>{{Cite news|title=Украинская музыка 2015: ТОП-10 альбомов за год|url=https://tv.ua/dosug/music/926741-ukrainskaya-muzyka-2015-top-10-albomov-za-god|work=Официальный сайт журнала ТелеНеделя - tv.ua|accessdate=2019-03-31}}</ref> і топ-12 лепшых украінскіх альбомаў 2015 года<ref>{{Cite news|title=Лучшие украинские альбомы 2015 года|url=https://comma.com.ua/article/uaalbums2015/|work=comma.ua|accessdate=2019-03-31|archive-date=31 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104052/https://comma.com.ua/article/uaalbums2015/|url-status=dead}}</ref>. Запіс альбома праходзіў у [[Кіеў|Кіеве]], на студыі «ЗвукоЦех». [[Мілаш Еліч]] і Святаслаў Вакарчук сталі саўнд-прадзюсарамі альбома<ref>{{Cite web|title=Дебютний альбом Христини Соловій «Жива вода»|url=http://rok.kiev.ua/debyutnij-albom-xristini-solovij-zhiva-voda/19871/|work=Сайт о музыке Rok.Kiev.Ua|accessdate=2019-03-31|archive-date=31 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331083315/http://rok.kiev.ua/debyutnij-albom-xristini-solovij-zhiva-voda/19871/|url-status=dead}}</ref>. Першы аўтарскі кліп Хрысціны на песню «Тримай» выклікаў вялікі ажыятаж на прасторы Інтэрнэту. За некалькі дзён пад відэа-працай стаяў паказчык у 1 млн праглядаў на [[YouTube]]. Другі кліп на лемкаўскую песню «Під облачком» у сакавіку 2016 года дасягнуў 1 мільёна праглядаў за 5 месяцаў пасля прэм’еры. Кожны музычны відэакліп Салавій набірае па некалькі мільёнаў праглядаў<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WjnWmFHtGzI|title=Христина Соловій - Под облачком (official video)|accessdate=2018-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Lf6El9jHdGg&feature=youtu.be|title=Христина Соловій - Хто, як не ти? (official video)|accessdate=2018-11-03}}</ref>, а кліп на песню «Тримай» перавысіў адзнаку ў 44 мільёны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JGQLSObiTEQ|title=Христина Соловій - Тримай (official video)|accessdate=2018-11-03}}</ref>. Цікава, што твор з’явіўся амаль адразу ж пасля першага эфіру «Голасу краіны»<ref>{{Cite web|url=https://kp.ua/culture/508590-superfynalystka-holosa-strany-3-krystyna-solovyi-vakarchuk-skazal-mne-muzyka-dolzhna-byt-na-pervom-meste|title=Суперфиналистка "Голоса страны - 3" Кристина Соловий: "Вакарчук сказал мне - музыка должна быть на первом месте"|work=kp.ua|accessdate=2019-03-31}}</ref>. ==== 2018: ''Любий друг'' ==== 26 кастрычніка 2018 года Хрысціна выпусціла новы альбом пад назвай «Любий друг». Ён амаль цалкам складаецца з аўтарскіх песень, натхнёных асабістымі споведзямі і ўспамінамі спявачкі. Выключэнне — народная кампазіцыя «Оченька мої чорні». Упершыню выхад аўтарскага зборніка быў анансаваны яшчэ ўвосень 2016 года. У альбом увайшло 11 песень, тры з якіх былі выпушчаныя асобнымі сінгламі — «Хто, як не ти», «Fortepiano» і «Шкідлива звичка»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=U9xKS9-onIs|title=Христина Соловій - Шкідлива звичка (official video)|accessdate=2019-03-31}}</ref>. Альбом увайшоў у рэйтынг топ-18 найлепшых украінскіх альбомаў 2018 года<ref>{{Cite news|title=18 найкращих українських альбомів 2018 року|url=https://liroom.com.ua/articles/18_best_2018/|work=Музыкальный проект LiRoom - liroom.com|accessdate=2019-03-31|language=uk}}</ref>. Хрысціна сама стала аўтарам слоў і музыкі да альбома. Музыка ў песнях «Шкідлива звичка» і «Про Весну»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QsAnNC3OLg0|title=Христина Соловій - Про весну (official audio)|accessdate=2019-03-31}}</ref> была напісана ў суаўтарстве з братам, Яўгенам Салавій. Не абышлося ў альбоме і без аўтарскай адаптацыі Салавій да твораў іншых аўтараў. Песня «Океан»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zpWxYw4sfnc|title=Христина Соловій - Океан (official audio)|accessdate=2019-03-31}}</ref> гэта пераклад і адаптацыя верша «memento море» Марыі Кеўлінай, «Стежечка»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BLMT0qhr8kw|title=Христина Соловій - Стежечка|accessdate=2019-03-31}}</ref> віешыа[[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франка]] («Отсе тая стежечка»), «Оченька мої чорні» — народная [[Букавіна|букавінская]] песня. У стварэнні «Любого друга» таксама ўдзельнічаў і Мілаш Еліч. 2019 года ў продаж паступіў абмежаваны тыраж CD-дыскаў альбома. Дызайнам кампакт-дыска займаліся Андрэй Балан, Павел Літвіненка (адзін з саўнд-прадзюсараў альбома) і Антон Песоцкі. Сінгл «Fortepiano», які больш за ўсё раскрывае гучанне альбома, сабраў ужо больш за 12 мільёнаў праглядаў на YouTube<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=4Zncb2ZnXSI&feature=youtu.be|title=Христина Соловій - Fortepiano (official video)|author=Христина Соловій|date=2017-12-21|accessdate=2019-03-31}}</ref>. ==== 2018: Кінопроєкт ==== У 2018 годзе кампазіцыя «Стежечка» (на словы [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франка]] у аўтарскай адаптацыі выканаўцы) з другога альбома «Любий друг» стала афіцыйным саўндтрэкам ўкраінскага гістарычнага [[Баявік (кінажанр)|экшэна]] «Круты 1918»<ref name=":1">{{Cite news|title=Пісня Христини Соловій стала саундтреком фільму "Крути 1918"|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-culture/2624353-pisna-hristini-solovij-stala-saundtrekom-filmu-kruti-1918.html|work=ukrinform.ua|accessdate=2019-03-31|language=uk}}</ref>. Аднайменны кліп, які пабачыў свет 22 студзеня 2018 года, складаецца з кадраў з фільма і асобна знятых планаў з самой Хрысцінай. Рэжысёрам відэароліка, як і фільма, выступіў Аляксей Шапараў. У кінастужцы, акрамя «Стежечки», прагучала яшчэ адна кампазіцыя ў выкананні Хрысціны з рэпертуару гурта [[Океан Ельзи|«Океан Ельзи»]] — [[Холодно (сінгл)|«Холодно»]]. == Артыстызм == === Музычны стыль === Украінскія музычныя крытыкі лічаць Хрысціну Салавий украінскай фолк, [[фолк-рок]], [[Поп-музыка|поп]], [[Інды-поп|індзі-поп]], [[дрым-поп]], [[поп-рок]] спявачкай і аўтарам песень, а таксама поп-фолкам новага пакалення. === Уплыў === З самага пачатку сваёй кар’еры Хрысціна не хавала, якія гурты і выканаўцы паўплывалі на яе творчае развіццё. У прыватнасці такія як [[Серж Генсбур|Серж]] і Шарлота Генсбур, [[Земфіра]]<ref>{{Cite web|title=«Ця епоха лайків усе знецінює»: Христина Соловій про натхнення, Євробачення та передвиборчі пропозиції|url=https://niklife.com.ua/focus/65371|work=niklife.com|accessdate=2019-03-31|language=uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211231060909/https://niklife.com.ua/focus/65371|archivedate=31 снежня 2021|url-status=dead}}</ref>, [[Квітка Цісык|Кветка Цісык]], гурт «Океан Ельзи», Ніна Мацвіенка, [[Руслана]], гурт [[Queen]], [[Нацыянальны заслужаны акадэмічны ўкраінскі народны хор Украіны імя Рыгора Вяроўкі|хор Вяроўкі]], [[Воплі Відоплясова|ВВ]]<ref>{{Cite news|title=Кристина Соловий о нежелательной популярности, любви, Вакарчуке и шароварщине|url=https://www.depo.ua/rus/life/hristina-soloviy-pro-nebazhanu-populyarnist-kohannya-vakarchuka-27112015115500|accessdate=2019-03-31}}</ref>, Бумбокс. Перыядычна спявачка звяртаецца да улюбёнага рэжысёру [[Ларс фон Трыер|Ларса фон Трыера]]. == Іншая дзейнасць == === Любоў да літаратуры === У 2009 годзе Хрысціна Салавій паступіла на філалагічны факультэт на спецыяльнасць «[[Літаратурная крытыка]]», таму што хацела трывала звязаць сваё жыццё з літаратурай. Навучанне ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|ЛНУ]], як і сам пераезд у [[Львоў]], вельмі паўплывалі як на развіццё асобы Хрысціны, так і на яе ўзровень самасвядомасці. Любімыя лектары — Ірына Старавойт (Гісторыя сусветнай літаратуры) і Расціслаў Чопік (гісторыя ўкраінскай літаратуры). З першага ж курсу Салавій трапіла ў кола Львоўскай багемнага асяроддзя. Сярод блізкага атачэння спявачкі былі таленавітыя паэты, пісьменнікі, перакладчыкі, акцёры і мастакі. Знаходзячыся ў такім калектыве, Хрысціна неаднаразова наведвала магілу любімага паэта на Янаўскіх могілках — [[Багдан-Ігар Васілевіч Антоніч|Багдана-Ігара Антоныча]] (былога студэнта ЛНУ). Менавіта там з вуснаў спявачкі ўпершыню прагучалі лемкаўскія песні ў вузкім коле аднадумцаў<ref>{{Cite web|url=https://karavan.ua/story/hristina-solovij-intervju/3/|title=Христина Соловий: «Я была в отношениях с мужчиной старше более чем на 10 лет»|work=karavan.ua|accessdate=2019-03-31}}</ref>. === Сацыяльны актывізм === У 2018 годзе спявачка падтрымала гуманістычную ініцыятыву UAnimals і з’явілася на чырвонай дарожцы Нацыянальнай кінапрэміі Золота дзиґа у футболцы «Цырк без жывёл». Пасля гэтага на афіцыйнай старонцы ў [[Facebook]] выканаўца звярнулася з заклікам да забароны падобнай дзейнасці. Выканаўцу заўсёды натхняла і захапляла зоаабарончая дзейнасць [[Брыжыт Бардо]]<ref>{{Cite web|url=https://karavan.ua/story/hristina-solovij-intervju/5/|title=Христина Соловий: «Я была в отношениях с мужчиной старше более чем на 10 лет»|work=karavan.ua|accessdate=2019-03-31}}</ref>. У тым жа годзе Хрысціна далучылася да акцыі ў падтрымку ўкраінскага рэжысёра [[Алег Генадзьевіч Сянцоў|Алега Сянцова]], незаконна асуджанага ў Расіі<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/znamenitosti_vrazili_chitkoyu_opovidan_sentsova_u_kiyevi_n981341|title=Знаменитості вразили читкою оповідань Сенцова у Києві - 24 Канал|publisher=24 Канал|accessdate=2018-11-03}}</ref>. == Прэміі == {| class="wikitable" !Год !Прэмія !Намінацыя !Вынік !Заўвага |- |2015 |Стартап года |''Культура і музыка'' |Перамога | |- |2016 |YUNA |''Лепшы відэакліп'' |Перамога |кліп «Тримай» |- |2017 |#Селекция |''Выбар публікі'' |Перамога | |- |2019 |YUNA |''Лепшая выканаўца'' |Прызёр | |} У 2015 годзе радыё «Аристократи» узнагародзіла Хрысціну Салавій як лепшы «[[Стартап]] года» ў намінацыі ''«Культура і музыка»''<ref>{{Cite news|title=Премия «Grant's Золотой Аристократ» определила лучшие стартапы Украины|url=http://open.ua/music/digest/Premiya-Grants-Zolotoy-Aristokrat-opredelila-luchshie-startapi-Ukraini/|accessdate=2019-03-31|archive-date=31 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331083315/http://open.ua/music/digest/Premiya-Grants-Zolotoy-Aristokrat-opredelila-luchshie-startapi-Ukraini/|url-status=dead}}</ref>. У 2016 годзе на музычнай прэміі YUNA Music Award for Discovery of the Year Хрысціна атрымала ўзнагароду ў намінацыі ''«Лепшы відэакліп»'' за музычны кліп да песні «Тримай». Таксама спявачка выступала і ў рамках цырымоніі ўзнагароджання<ref>{{Cite web|title=YUNA-2016: ПЕРЕМОЖЦІ ТА НАЙЯСКРАВІШІ МОМЕНТИ!|url=http://yuna.ua/news/55-yuna-2016-peremozhc-ta-nayyaskravsh-momenti.html|work=yuna.ua|accessdate=2019-03-31|language=uk}}</ref>. У 2017 годзе атрымала ўзнагароду ''«Выбар публікі»'' на музычнай прэміі «# Селекція» ад радыёстанцыі «Джем ФМ». Галасаванне праходзіла на сайце Radioclub<ref>{{Cite news|title=Христина Соловій отримала нагороду «Вибір публіки» музичної премії «#Селекція»|url=https://liroom.com.ua/news/selekciya_first/|work=Музыкальный проект LiRoom - liroom.com|accessdate=2019-03-31}}</ref>. У 2018 годзе па версіі часопіса «Фокус» увайшла ў рэйтынг ''«100 самых уплывовых жанчын»''<ref>{{Cite web|url=https://focus.ua/ukraine/409984-mastera-i-kumiry-100-samyx-vliyatelnyx-zhenshhin.html|title=Мастера и кумиры. 100 самых влиятельных женщин|work=focus.ua|accessdate=2019-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331083319/https://focus.ua/ukraine/409984-mastera-i-kumiry-100-samyx-vliyatelnyx-zhenshhin.html|archivedate=31 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref> і ''«100 самых уплывовых украінцаў»''<ref>{{Cite web|url=https://focus.ua/politics/387556/|title=Мастера и кумиры. Рейтинг 100 самых влиятельных украинцев|work=focus.ua|accessdate=2019-03-31}}</ref>. У 2019 годзе на музычнай прэміі YUNA-2019 Салавій была намінаваная як ''«Лепшая выканаўца»'' разам з такімі спявачкамі як [[Джамала]], [[Анастасія Аляксееўна Каменскіх|Насця Каменскіх]], [[Tayanna|TAYANNA]] і [[Оля Палякова]]<ref>{{Cite web|title=YUNA-2019: все победители музыкальной премии|url=http://ivona.bigmir.net/showbiz/news/471148-YUNA-2019--vse-pobediteli-muzykal-noj-premii|work=yuna.ua|accessdate=2019-03-31}}</ref>. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * 2015 — Жива вода * 2018 — Любий друг * 2021 — Rosa Ventorum I * 2021 — Rosa Ventorum II * 2023 — Rosa Ventorum III === Сінглы === * 2015 — Тримай * 2015 — Синя пісня * 2016 — Хто, як не ти? * 2017 — Fortepiano * 2018 — Шкідлива звичка * 2018 — Стежечка * 2019 — Холодно (кавер-версія) * 2020 — Коала * 2021 — Втікала * 2022 — Українська лють * 2022 — Я твоя зброя * 2022 — Юність == Музычныя кліпы == {| class="wikitable sortable" !Год !Назва песні !Рэжысёр (ы) !Альбом |- |2015 |«Тримай» |Максім Ксьёнда | rowspan="2" |''Жива вода'' |- |2015 |«Под облачком» |Яна Алтухова |- |2016 |«Хто, як не ти?» |Андрэй Баяр | rowspan="4" |''Любий друг'' |- |2017 |«Fortepiano» |Ганна Бурачкова |- |2018 |«Шкідлива звичка» | |- |2019 |«Стежечка» |Аляксей Шапараў |- |2020 |«Коала» |Павел Літвіненка |сінгл без альбома |- |2020 |«Втікала» |DVIZHON |Rosa Ventorum I |- |2021 |«До краю» |Алена Бажко |Rosa Ventorum II |- |2021 |«Осінь» |Аляксандр Кулак |Rosa Ventorum II |- |2022 |«Я твоя зброя» |Юрый Катынскі |сінгл без альбома |- |2022 |«Юність» |Віктар Скуратоўскі |Rosa Ventorum III |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.facebook.com/khrystyna.soloviy Старонка Хрысціны на Facebook] * [https://soundcloud.com/khrystyna-soloviy/ Хрысціна Салавій на SoundCloud] * [http://nashe.com.ua/artist/1090 Старонка на сайце НАШЕ (тэксты песень)] * [https://web.archive.org/web/20151121092159/http://musicukraine.com/main/1811-pod-oblachkom-novoe-muzykalnoe-video-kristiny-soloviy.html Праект ''Музычная Украіна''] * [http://www.pisni.org.ua/persons/3005.html Старонка Украінскія Песні] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-03-23}} {{DEFAULTSORT:Салавій Хрысціна Іванаўна}} [[Катэгорыя:Лемкі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] rzt3dmbefdosyw47qy0bfssg6mzqujq 0 740309 5193471 4842721 2026-09-06T08:06:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193471 wikitext text/x-wiki [[Файл:QSMM_Shuttles_2617c.JPG|250px|міні|Падборка чаўнакоў і нарыхтовак для чаўнакоў]] '''«Цалаванне чаўнака»''' — тэрмін, якім называлі працэс, пры якім [[Ткацтва|ткачы]] выкарыстоўвалі рот, каб працягнуць нітку праз вушка {{нп3|Чаўнок (ткацтва)|чаўнака|uk|Човник (ткацтво)}} пасля замены {{нп3|Цэўка|цэўкі||Pirn}}. Аднымі чаўнакамі карысталіся многія ткачы, і гэтая практыка была непапулярнай. Ён быў забаронены ў амерыканскім штаце [[Масачусетс]] у 1911 годзе, але працягваў існаваць нават пасля таго, як быў абвешчаны па-за законам у [[Ланкашыр]]ы, [[Англія]], у 1952 годзе. {{нп3|Тэкстыльная вытворчасць падчас Брытанскай прамысловай рэвалюцыі|Баваўняная прамысловасць Ланкашыра||Textile manufacture during the British Industrial Revolution}} не жадала інвеставаць у чаўнакі з ручной запраўкай ніткі або ў больш прадукцыйныя {{нп3|Ткацкі станок Нортрапа|аўтаматычныя ткацкія станкі Нортрапа||Northrop Loom}} з самазапраўляльнымі чаўнакамі, якія былі прадстаўлены ў 1902 годзе. == Традыцыйнае ткацтва == На працягу 100 гадоў {{нп3|Ткацкі цэх|ткацкія цэхі||Weaving shed}} Ланкашыра былі абсталяваны ткацкімі {{нп3|Ланкашырскі ткацкі станок|станкамі||Lancashire Loom}} з [[чыгун]]у, якія не адрозніваліся ад арыгінальнага {{нп3|Ткацкі станок Робертса|ткацкага станка Робертса||Roberts Loom}}, вынайдзенага {{нп3|Рычард Робертс (інжынер)|Рычардам Робертсам||Richard Roberts (engineer)}}{{Sfn|Ashmore|1982|p=4}}. Яны прыводзіліся ў рух {{нп3|Прывадны пас|скуранымі рамянямі|ru|Приводной ремень}} ад {{нп3|Прамежкавы вал|прамежкавых валаў|ru|Line shaft}}. Яны размяшчаліся групамі блізка адзін ад аднаго, аддзеленымі вузкім праходам. Адна ткачыха (часцей за ўсё працавалі жанчыны і дзяўчаты) адказвала за чатыры ткацкія станкі; яе абавязкам было замяняць [[уток]] у чаўнаку, калі ён канчаўся. Уток намотваўся на здымны трымальнік, які называўся {{нп3|Цэўка|цэўкай||Pirn}}, што трымаўся ў сярэдзіне чаўнака. Ткачыха спыняла ткацкі станок, знаходзіла чаўнок, здымала яго і сгінала калок чаўнака, што трымаў цэўку, каб зняць яе і замяніць новай. На канцы чаўнака была адтуліна, вядомая як вушка, праз якую праходзіла ўточная нітка. Ткачыха клала пятлю ніткі побач з унутраным краем вушка і падчас аперацыі пад назвай «цалаванне чаўнака» прасмоктвала яе. Чаўнок збіраўся зноў і змяшчаўся ў батане{{Efn|Батан — адна з асноўных частак ткацкага станка, выкарыстоўваецца для накіравання руху чаўнака з утком і прыбівання ўведзенай чаўнаком ніткі да ўскрайку тканіны.{{sfn|Graham|2008|p=55}}}}. Усе свабодныя ніткі адразаліся і выдаляліся. Потым праводзілася апошняя праверка і ткацкі станок перазапускаўся. Тыповы ткацкі станок працаваў з хуткасцю 220 праходак у хвіліну{{Efn|Праходка — колькасць праходжанняў чаўнака праз зеў асновы за хвіліну, што азначае колькасць радоў нітак, вытканых за хвіліну, або даўжыню тканіны.}}, а ткачыха атрымлівала аплату па колькасці вытканага{{Efn|Piece: a defined length of cloth, in 1920 for [[Паркаль|grey cloth]], the piece would have been {{convert|100|yd|m}}.{{sfn|Graham|2008|p=17}}}}. Ткачыхі ўмелі збалансаваць сваю працу, падтрымліваючы ўсе ткацкія станкі ў працоўным стане, таму адначасова толькі адзін спыняўся для абслугоўвання. Затраты на аплату працы складалі значную долю ў сабекошце вырабу сукна{{Sfn|Fowler|2003|p=98}}. === Віды чаўнакоў === [[Файл:QSMM_Shuttles_2630ca.JPG|міні|250px|Этапы вырабу чаўнака з ручной запраўкай]] Чаўнакі будаваліся са шчыльнай цяжкой драўніны лісцяных парод з металічнымі наканечнікамі. Драўніна традыцыйна здабывалася з [[самшыт]]у. Таксама шырока выкарыстоўваліся імпартныя пароды, такія як [[хурма]] і [[кізіл]]. Чаўнок фарбавалі і выдзёўбвалі з выкарыстаннем звычайных метадаў апрацоўкі драўніны, а металічныя наканечнікі прыціскалі да блока. Палоскі {{нп3|Футра звычайнага ліса|лісінага футра|ru|Rotfuchsfell}} ці падобнага прыляплялі да ўнутранай часткі чаўнака, каб спыніць раздзіманне ніткі, калі яна пакідала цэўку. Існуе мноства канструкцый чаўнакоў. {{нп3|Ланкашырскі ткацкі станок|Ланкашырскаму ткацкаму станку||Lancashire Loom}} патрэбен быў чаўнок з шарнірнай шпрынкай, каб утрымліваць цэўку; больш познія чаўнакі для ткацкіх станкоў вытворчасці Draper Company заціскалі металічныя кольцы на галоўцы цэўкі з дапамогай спружыннага сталёвага заціску. Draper Company заявіла, што распрацавала больш за 5000 розных тыпаў чаўнакоў, каб задаволіць «патрэбы фабрык і капрызы ткачоў»{{Sfn|Melling|Greenlees|Dale|2003|p=3}}. Вушка чаўнака часта выраблялася з [[фарфор]]у. Нітку з цэўкі трэба было правесці праз вушка, перш чым яе можна было выкарыстоўваць. Самы хуткі спосаб зрабіць гэта — прасмактаць яе наскрозь{{Sfn|Melling|Greenlees|Dale|2003|p=2}}. ==== Чаўнок з ручной запраўкай ніткі ==== Вочка гэтага чаўнака не было замкнёным кольцам. Запатэнтаваныя метады былі выкарыстаны для таго, каб уток мог быць забэрзаны ў вушка, праблемы заключаліся ў сабекошце вытворчасці, захаванні хуткасці вытворчасці як у хуткасці, на якой ён будзе працаваць, так і ў часе, неабходным для таго, каб зацягнуць яго і зняць{{Sfn|Melling|Greenlees|Dale|2003|p=6}}. ==== Самазапраўляльны чаўнок ==== Самазапраўляльны чаўнок Metcalfs заціскаўся за металічную цапфу з кольцамі з дапамогай спружыннага заціску, які ўваходзіў у зачапленне з кольцамі. Затым пустая цэўка аўтаматычна перамотвалася, у той час як новая цэўка ўціскалася ў заціскі, а задняя нітка заціскалася ў складанае вушка. == Цалаванне чаўнака == [[Файл:Wool_weaving_shuttle,_showing_pirn_and_eyes..JPG|справа|міні|250px|Выгляд чаўнака зверху паказвае становішча цэўкі і шэраг керамічных вушак з кольцамі, якія вядуць да кароткіх трубак праз корпус чаўнака.]] [[Файл:Wool_weaving_shuttle,_detail_of_eyes..JPG|справа|міні|250px|Відаць тры вушкі. Два вядуць уніз, адзін вядзе ўбок.]] [[Файл:Wool_weaving_shuttle_-_bottom_view.jpg|справа|міні|250px|Ніжняя частка ўсмоктваючага чаўнака, вырабленая і датаваная Jowetts у 1973 годзе, можна ўбачыць вушкі]] Цалаванню чаўнака шырока супраціўляліся ткачы, якія лічылі, што гэта прыводзіць да {{нп3|Бісіноз|бісінозу||Byssinosis}}, хваробы лёгкіх, выкліканай затрымкай баваўняных валокнаў у дыхальных шляхах{{Sfn|Graham|2008|p=90}}{{Sfn|Hussey|2013|p=27}}. Чаўнакі былі агульнымі, і іх «цалавалі» некалькі ткачоў і майстроў. Чаўнакі былі бруднымі, а выкарыстанне губной памады рабіла іх ліпкімі. Кавалак {{нп3|Футра труса|трусінага|de|Kaninfell}} ці {{нп3|Футра звычайнага ліса|лісінага футра|ru|Rotfuchsfell}} быў кампанентам чаўнака, утрымліваючы дадатковыя патагенныя мікраарганізмы{{Sfn|Graham|2008|p=55,90}}. У Злучаных Штатах лекары Савета аховы здароўя пагадзіліся з патэнцыйнай рызыкай распаўсюджання хваробы і, аб’яднаўшыся, пераканалі заканадаўчую ўладу штата [[Масачусетс]] правесці рэформу{{Sfn|Melling|Greenlees|Dale|2003|p=8}}. У Ланкашыры медыцынскае меркаванне па-ранейшаму падзялялася, і ніякага заканадаўчага акту не было прынята. У 1911 годзе {{нп3|Аб’яднаная асацыяцыя ткачоў|||Amalgamated Weavers' Association}} запыталася ў сваіх членаў з Ланкашыра аб іх пярэчаннях супраць патрэбы ўсмоктваць нітку з чаўнака. Асноўнай праблемай была рызыка распаўсюджання хвароб, за якой ішлі траўмы зубоў і ўдыханне бруду і пылу ў лёгкія. Справаздача міністэрства ўнутраных спраў за 1912 год{{Efn|B. P. P. 1912-13, [Cd. 6184] xxvi, Report to the Home Office and to the Local Government Board upon an Inquiry into the Alleged Danger of the Transmission of Certain Diseases from Person to Person in Weaving Sheds by means of ‘Shuttle-Kissing’}} прыйшла да высновы, што цалаванне чаўнакоў не прадстаўляе небяспекі для здароўя, хаця гэта антысанітарна, і рэкамендавана выкарыстоўваць чаўнакі з сапазапраўленнем ніткі. Такія прылады сталі абавязковымі ў 1952 годзе, хоць цалаванне чаўнакоў усё яшчэ існавала ў 1970-я гады{{Sfn|Graham|2008|pp=89,240}}. === Туберкулёз === [[Роберт Кох]] адкрыў [[Mycobacterium tuberculosis|туберкулёзную палачку]] ў 1882 годзе, і гэта прывяло да 40-гадовага перыяду, калі медыкі абмяркоўвалі шляхі перадачы і спрабавалі засвоіць гэтыя новыя веды ў існуючай практыцы. Гіпотэза Коха заключалася ў тым, што палачка перадаецца праз засохлую макроту на часціцах пылу, у той час як доктар Чарльз Чапін, медыцынскі работнік [[Род-Айленд]]а, выказаў здагадку, што цесны фізічны кантакт паміж людзьмі неабходны, а пляўкі і пацалункі былі асноўнай прычынай заражэння{{Sfn|Greenlees|2005|p=3}}. У 1899 годзе {{нп3|Герман Бігс||ru|Hermann Biggs}}, галоўны [[Урач|ўрач]] [[Нью-Ёрк]]а, вызначыў, што прычынай перадачы з’яўляецца пыл або цесны фізічны кантакт. У 1906 годзе ў [[Масачусетс|штаце Масачусетс]] было абвешчана, што цалаванне чаўнакоў з’яўляюцца шкоднай практыкай, таму што праз гэта ткачы «ўцягваюць у лёгкія баваўняныя варсінкі, што прымушае іх плявацца». Гэтая праблема разглядалася як праблема [[Ахова працы|аховы працы]], а таксама як праблема барацьбы з інфекцыйнымі захворваннямі, і гэта падштурхнула заканадаўчую ўладу да дзеянняў{{Sfn|Greenlees|2005|p=3}}. У Ланкашыры бактэрыялогія была менш развітай, і ў 1900 годзе ўсё яшчэ лічылася, што [[Туберкулёз|сухоты]] не з’яўляюцца [[Інфекцыя|інфекцыйнай хваробай]] і што заражэнне адбываецца з-за антысанітарыі або маральнай расслабленасці{{Sfn|Greenlees|2005|pp=4,5}}. У справаздачы {{нп3|Хоўм-офіс|Міністэрства ўнутраных спраў|ru|Хоум-офис}} 1912 года спадары Болхаўз Флетчар і Шэклтан разглядалі праблему, узяўшы паказанні ад 58 медыцынскіх работнікаў у Ланкашыры. Быў складзены спіс хвароб, якія, як казалі, узнікаюць у выніку цалавання чаўнакоў, але ўважлівае даследаванне змагло знайсці і задакументаваць толькі пяць фактычных выпадкаў. Гэта былі рак у {{нп3|Освальтвісль|Освальтвісле||Oswaldtwistle}}, [[Востры танзіліт|танзіліт]] у {{нп3|Раўтэнстол|Раўтэстоле|ru|Ротенстолл}}, тры смерці ад туберкулёзу ў {{нп3|Бэйкап|Бэйкапе||Bacup}}, [[туберкулёз]] у {{нп3|Тылдэслі|||Tyldesley}} і [[шкарлятына]] ў {{нп3|Бэрнлі||be-tarask|Бэрнлі}}. Тры выпадкі смерці былі дэталёва разгледжаны, але не было ўстаноўлена сувязі з цалаваннем чаўнакоў, а іншыя формы блізкага кантакту былі аднолькава імавернымі. Такім чынам, медыцынскія работнікі Ланкашыра не лічылі гэтую праблему сваёй кампетэнцыяй і падзяліліся меркаваннямі аб прычыннасці{{Sfn|Blackburn Times|18 May 1912}}. У 1918 годзе містэр Мідлтан Х’юат, урач па туберкулёзе [[Прэстан]]а і {{нп3|Медыцынскі інспектар па ахове здароўя|памочнік інспектара па ахове здароўя||Medical officer of health}}, убачыў, што ў ткачоў самы высокі ўзровень туберкулёзу сярод усіх работнікаў баваўнянай галіны і рэкамендаваў увесці чаўнакі з самазапраўленнем. Затым у 1919 годзе гэтае пытанне абмяркоўвалася Парламенцкім камітэтам па цалаванню чаўнакоў{{Efn|SHUTTLE-KISSING (COMMITTEE).HC Deb 27 March 1919 vol 114 cc630-1W 630W<ref>{{cite web|url=http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1919/mar/27/shuttle-kissing-committee#S5CV0114P0_19190327_CWA_119|title=Written Answers(Commons) Shuttle Kissing Committee|date=27 March 1919|work=Hansard|publisher=HM Government|access-date=15 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121224005858/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1919/mar/27/shuttle-kissing-committee#S5CV0114P0_19190327_CWA_119|archivedate=24 снежня 2012|url-status=dead}}</ref> :§ Mr. THOMAS SHAW :asked the Home Secretary if he will instruct the superintending inspector of factories in Manchester to call together at an early date the Committee which was discussing the abolition of shuttle-kissing with him when the War broke out? :§ Mr. SHORTT :The superintending inspector has been instructed to call the Committee together again and resume the investigation.}}, які рэкамендаваў спыніць цалаванне чаўнакоў, але перадаў рашэнне асобным гарадам{{Sfn|Greenlees|2005}}. {{нп3|Аб’яднаная асацыяцыя ткачоў|||Amalgamated Weavers' Association}}, заўсёды прымірэнчая, вітала рэкамендацыю, але прапанавала працадаўцам даць пяць гадоў на выкарыстанне старых чаўнакоў. {{нп3|Асацыяцыя прадзільшчыкаў і вытворцаў бавоўны|Ланкашырская асацыяцыя прадзільшчыкаў і вытворцаў бавоўны||Cotton Spinners' and Manufacturers' Association}} адхіліла рэкамендацыю, паколькі гэта было права працадаўцаў весці свой бізнес так, як яны лічылі патрэбным, але пагадзілася рэкамендаваць выкарыстанне чаўнакоў з ручным запраўленнем ніткі там, дзе гэта не было эканамічна невыгодным. Ткачам не ўдалося пераканаць дзяржаўнага сакратара выкарыстаць {{нп3|Фабрычнае заканадаўства Вялікабрытаніі ў XIX стагоддзі|Фабрычны акт 1901 года|ru|Фабричное законодательство Великобритании в XIX веке}}, каб спыніць гэтую практыку, у рэзкім кантрасце з альянсам медыкаў і працоўных актывістаў, якія прасоўвалі {{нп3|Спіс актаў Парламента Вялікабрытаніі, 1900–1909|Закон аб прадухіленні сібірскай язвы 1919 года||List of Acts of the Parliament of the United Kingdom, 1900–1909}} або дзеянні супраць {{нп3|Рак прадзільшчыкаў бавоўны|рака прадзільшчыкаў бавоўны||Mule spinners' cancer}}{{Sfn|Melling|Greenlees|Dale|2003|pp=10,11}}. Спад 1920-х гадоў і наступная [[Другая сусветная вайна|Сусветная вайна]] спрычынілі, што ніякіх дзеянняў не прымалася да 1952 года, калі цалаванне чаўнакоў было забароненае на той падставе, што яно больш не мела эканамічнага сэнсу{{Sfn|Greenlees|2005|p=11}}. === Іншыя пытанні аховы працы === Яшчэ адной небяспекай была практыка адпарвання. Для ткацтва бавоўны паветра павінна было быць вільготным, таму будаваліся ткацкія падстрэшкі, каб канструкцыя заставалася вільготнай, а дадатковая вільготнасць узнікала за кошт таго, што падлогі заставаліся мокрымі. Каб кантралявана падтрымліваць вільготнасць паветра, паравыя трубы на вышыні даху пастаянна распылялі пару. Члены парламента графства Ланкашыр безвынікова спрабавалі спыніць параванне праз законапраекты прыватных членаў. У справаздачах Міністэрства ўнутраных спраў у 1928 і 1929 гадах параванне абмяркоўвалася і прызнавалася бяспечным{{Sfn|Greenlees|2005|p=12}}. == Каментарыі == {{Каментарыі }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book|last=Ashmore|first=Owen|title=The industrial archaeology of North-west England|publisher=Manchester University Press|year=1982|url=https://books.google.com/books?id=pXa7AAAAIAAJ&q=room+and+power+mills&pg=PA212|isbn=0-7190-0820-4|access-date=2009-06-25}} * {{cite book|last=Graham|first=Stanley|title=Bancroft:The story of a Pennine weaving shed|publisher=lulu.com|year=2008|isbn=9 781409-255789}} * {{cite journal|last=Greenlees|first=Janet|year=2005|title=Stop Kissing and Steaming!': Tuberculosis and the Occupational Health Movement in the Massachusetts and Lancashire Cotton Weaving Industries, 1870–1918|url=https://archive.org/details/sim_urban-history_2005-08_32_2/page/n32|publisher=Europe PMC Funders Group|pmc=3087970|volume=32|issue=2|pages=223–246|doi=10.1017/S0963926805002981|journal=Urban History|pmid=21552481}} * {{cite book|publisher=Ashgate Publishing|isbn=9780754601166|title=Lancashire Cotton Operatives and Work, 1900-1950|url=https://books.google.com/books?id=7GHLv-rLifgC&q=more-looms+rates+lancashire&pg=PA92|last=Fowler|first=Alan|year=2003|publication-date=May 2003}} * {{cite thesis|last=Hussey|first=Louise|year=2013|title=Work-related ill-health as determined in General Practice|publisher=School of Medicine, University of Manchester|url=https://www.escholar.manchester.ac.uk/api/datastream?publicationPid=uk-ac-man-scw:190827&datastreamId=FULL-TEXT.PDF|access-date=1 чэрвеня 2023|archive-date=23 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123102911/https://www.escholar.manchester.ac.uk/api/datastream?publicationPid=uk-ac-man-scw:190827&datastreamId=FULL-TEXT.PDF|url-status=dead}} * {{cite book|first1=Joseph|last1=Melling|first2=Janet|last2=Greenlees|first3=Pamela|last3=Dale|title=Gender, Ill Health and the Suck-Shuttle in the UK and US, 1887-1937. Full Report on Research Activities and Results for ESRC Award R000223483|publisher=ESRC|location=Swindon|year=2003|url=http://www.esrc.ac.uk/my-esrc/grants/R000223483/outputs/Read/98dd1b08-fbf6-4f0f-a8e8-ba4f2541d0de|access-date=25 June 2013}}{{dead url|date=October 2019}} * {{cite journal|url=http://www.cottontown.org/howweusedtolive/Down%20Memory%20Lane/Pages/Hundred-Years-Ago.aspx|title=Shuttle Kissing Report Evils Not So Serious|journal=Blackburn Times|date=18 May 1912|access-date=10 April 2019|ref={{harvid|Blackburn Times|18 May 1912}}|archive-date=10 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410210935/http://www.cottontown.org/howweusedtolive/Down%2520Memory%2520Lane/Pages/Hundred-Years-Ago.aspx|url-status=dead}} * {{Cite book|last=Timmins|first=Geoffrey|title=Four Centuries of Lancashire Cotton|publisher=Lancashire County Books|location=Preston|year=1996|pages=[https://archive.org/details/fourcenturiesofl0000timm/page/92 92]|isbn=1-871236-41-X|url=https://archive.org/details/fourcenturiesofl0000timm/page/92}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130526090255/http://www.lancashire.gov.uk/acs/sites/museums/venues/qsm/index.asp?siteid=3771&pageid=12932&e=e Lancashire Museums website] * [https://web.archive.org/web/20071211073105/http://www.cottontown.org/page.cfm?language=eng&pageID=1293 Photograph of a woman kissing a shuttle] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ткацкая справа]] [[Катэгорыя:Ахова працы]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Вялікабрытаніі]] kwzcbi2afqmvj20kpfedq0crgkghj3i 0 741057 5193357 4763681 2026-09-05T15:07:35Z Pabojnia 135280 /* Сюжэт */ афармленне 5193357 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Пяць паверхаў»''' ({{Lang-ru|Пять этажей}}) ― {{Не перакладзена 5|Расійская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка|расійскі савецкі|ru|Российская Социалистическая Федеративная Советская Республика (1917—1922)}} [[мастацкі фільм]], які быў зняты ў [[1918 год у гісторыі кіно|1918 годзе]] кінавыдавецтвам «Экран» В. А. Талдыкінай. Фільм не захаваўся.<ref>{{Cite web|ref=kino|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/empire/14540/annot/|title=Пять этажей (1918)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220308100603/https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/empire/14540/annot/|archivedate=8 сакавіка 2022|lang=ru|url-status=live|website={{Не перакладзена 5|Кино-театр.ру|Кино-театр.ру|ru|Кино-театр.ру}}|accessdate=2023-06-13}}</ref> З’яўляецца першай [[Акцёр|акцёрскай]] працай заснавальніка беларускай мастацкай кінематаграфіі [[Юрый Віктаравіч Тарыч|Юрыя Тарыча]].{{Sfn|А. А. Карпилова|2011|с=12}} == Сюжэт == Экранізацыя паводле [[П’ер-Жан дэ Беранжэ|П’ера-Жана дэ Беранжэ]]. Сюжэт заснаваны на вельмі папулярнай у XIX стагоддзі французскай песні дэ Беранжэ «Les cinq étages» (1830). == Акцёры == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|Яўгенія Леантовіч{{Sfn|В. Н. Миславський|2016|с=4}}|||}} {{УРолях|[[Юрый Віктаравіч Тарыч|Юрый Тарыч]]|||}} {{УРолях|Мікалай Рыбнікаў|||}} {{УРолях|Я. Баравікін|||}} {{УРолях|Людміла Сямёнава<ref>{{Cite web|ref=cine|url=http://cinesovietico.com/category/1918|title=1918: Filmografía completa (2 y último)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230127134903/http://cinesovietico.com/category/1918|archivedate=27 студзеня 2023|lang=it|url-status=live|website=Cine soviético|accessdate=2023-06-14}}</ref>|||}} {{УРоляхНіз}} == Здымачная група == * рэжысёр ― {{Не перакладзена 5|Вячаслаў Казіміравіч Віскоўскі|Вячаслаў Віскоўскі|ru|Висковский, Вячеслав Казимирович}} * аператар ― {{Не перакладзена 5|Луі Пятровіч Фарэсцье|Луі Фарэсцье|ru|Форестье, Луи Петрович}} == Лёс фільма == Уладальнік вытворчага кінаатэлье А. Г. Талдыкін бачыў тэндэнцыю нацыяналізацыі савецкай уладай прыватнай кінапрамысловасці. У апошні год перад нацыяналізацыяй Талдыкін прыняў рашэнне закапаць у зямлю негатыў з фільмам «Пяць паверхаў» разам з іншымі негатывамі («Маскарад», «Стрэл», «Флавій Тэсіні» ― фільмы завершаныя ў 1919 годзе, нават не выйшлі на экран), каб яны не перайшлі ў рукі савецкай уладзе пасля нацыяналізацыі. У выніку негатыў загінуў.{{Sfn|Н. Нусинова|2003|}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Экран и культурное наследие Беларуси|аўтар=А. А. Карпилова [и др.]|частка=Они были первыми|спасылка=http://belnauka.by/component/mtree/realizovannye/ekran-i-kulturnoe-nasledie-belarusi.html?Itemid=|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2011|старонак=384|старонкі=12|isbn=978-985-08-1321-3|ref=А. А. Карпилова}}{{ref-ru}} * {{Кніга|загаловак=Фактографічна історія кіно в Укра'іні. 1896—1930|аўтар=В. Н. Миславський|спасылка=https://archive.org/stream/2preview/%D0%A4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE.%D1%82%D0%BE%D0%BC%202_%D0%9F%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D1%8C_djvu.txt|месца=X.|выдавецтва=Дім Реклами|год=2016|старонак=464|том=2|isbn=978-966-2149-56-2|ref=В. Н. Миславський}}{{ref-ru}} * {{Кніга|загаловак=Когда мы в Россию вернемся: Русское кинематографическое зарубежье, 1918-1939|аўтар=Наталья Нусинова|спасылка=https://libroroom.ru/catalog/knigi/iskusstvo_iskusstvovedenie/kino_kinovedenie/kogda_my_v_rossiyu_vernemsya_russkoe_kinematograficheskoe_zarubezhe_1918_1939.html|месца=М.|выдавецтва=Эйзенштейн-центр|год=2003|старонак=464|isbn=5-901631-04-08|ref=Н. Нусинова}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.rudata.ru/wiki/%D0%9F%D1%8F%D1%82%D1%8C_%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%B9_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 «Пять этажей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230613055931/http://www.rudata.ru/wiki/%D0%9F%D1%8F%D1%82%D1%8C_%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%B9_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC) |date=13 чэрвеня 2023 }}{{Ref-ru}} на сайце RuData.Ru * [https://kino-cccp.net/load/15-1-0-6044 «Пять этажей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230614110455/https://kino-cccp.net/load/15-1-0-6044 |date=14 чэрвеня 2023 }}{{Ref-ru}} на сайце «Кино-СССР» * [https://adzhaya.livejournal.com/291185.html Страницы русского дореволюционного кино: А. Г. Талдыкин, Е. Ф. Бауэр, А. А. Ханжонков] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фільмы Расіі]] [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]] 5ydhw7tbyuaplbvzzevwm0g7387s8oj 0 741181 5193399 5143902 2026-09-05T19:22:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193399 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт гісторыі і сацыялогіі ГрДУ імя Янкі Купалы | арыгінал = | вну = [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = Гістарычны факультэт, гісторыка-філалагічны факультэт, гісторыка-педагагічны факультэт, факультэт гісторыі і культуры | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 1954 | закрыты = 2013 | дэкан = | размяшчэнне = | адрас = [[Рэспубліка Беларусь]], г. [[Гродна]] | каардынаты = | сайт = [https://web.archive.org/web/20120514222337/http://fh.grsu.by/ http://fh.grsu.by/] }} '''Факультэт гісторыі і сацыялогіі ГрДУ імя Янкі Купалы''' — колішні факультэт [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]. Існаваў у 1954—2013 гадах. == Гісторыя == ''Гістарычны факультэт Гродзенскага педінстытута'' адкрыты ў 1954 годзе. У сувязі з пераходам [[Гродзенскі педінстытут|Гродзенскага педінстытута]] на 5-гадовы тэрмін навучання, загадам [[Міністэрства асветы БССР]] быў створаны ''гісторыка-філалагічны факультэт'' з аддзяленнямі [[гісторыя|гісторыі]], [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і [[Беларуская літаратура|літаратуры]], [[Руская мова|рускай мовы]] і [[Руская літаратура|літаратуры]]. У 1960 годзе ўсе факультэты інстытута перайшлі на 4-гадовы тэрмін навучання, гісторыка-філалагічны факультэт быў падзелены на ''гістарычны факультэт'' і [[філалагічны факультэт ГрДУ|філалагічны факультэт]]. У 1967 годзе гістарычны факультэт быў ператвораны ў ''гісторыка-педагагічны'' з 5-гадовым тэрмінам навучання. З 1979 года зноў ''гістарычны факультэт''. У 1994 годзе на базе гістарычнага факультэта і кафедры беларускай культуры створаны ''факультэт гісторыі і культуры''. У 2001 годзе факультэт гісторыі і культуры зноў перайменаваны ў ''гістарычны факультэт''. З 2007 года — ''факультэт гісторыі і сацыялогіі''<ref name="grsu">{{Cite web |url=https://www.grsu.by/by/sdgs/item/31684-fotovystavku-v-chest-65-letiya-istoricheskogo-obrazovaniya-v-grgu-imeni-yanki-kupaly-otkryli-na-fakultete-istorii-kommunikatsii-i-turizma.html |title=Фотавыставу ў гонар 65-годдзя гістарычнай адукацыі ў ГрДУ імя Янкі Купалы адкрылі на факультэце гісторыі, камунікацыі і турызму |access-date=14 чэрвеня 2023 |archive-date=14 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230614063618/https://www.grsu.by/by/sdgs/item/31684-fotovystavku-v-chest-65-letiya-istoricheskogo-obrazovaniya-v-grgu-imeni-yanki-kupaly-otkryli-na-fakultete-istorii-kommunikatsii-i-turizma.html |url-status=dead }}</ref>. У 2013 годзе шляхам аб’яднання факультэта гісторыі і сацыялогіі, [[факультэт турызму і сэрвісу ГрДУ|факультэта турызму і сэрвісу]], кафедры журналістыкі і кафедры лінгвістыкі і міжкультурных камунікацый філалагічнага факультэта створаны [[Факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму ГрДУ|факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму]]. == Спецыяльнасці ў 2007 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20070518223632/http://fh.grsu.by/Fakultet/specialnosti Факультет Истории и Социологии " Факультет " Специальности]</ref> == * 1-21 03 01 Гісторыя * 1-23 01 13 Гісторыка-архівазнаўства * 1-02 01 02-04 Гісторыя. Замежная мова * 1-23 01 05 Сацыялогія == Кафедры ў 2012 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20120406121145/http://fh.grsu.by/Kafedry Факультет Истории и Социологии " Кафедры]</ref> == * Археалогіі і этналогіі * Усеагульнай гісторыі * Гісторыі славянскіх дзяржаў * Гісторыі Беларусі * Сацыялогіі і спецыяльных сацыялагічных дысцыплін == Дэканы == * [[Аляксандр Міхайлавіч Сапожнікаў]] (1954—1956)<ref name="гістдэк">[https://web.archive.org/web/20070523033830/http://fh.grsu.by/Fakultet/hist_fak_/dekan ДЕКАНЫ ФАКУЛЬТЕТА]</ref> * [[Васіль Паўлавіч Казлоў]] (1956—1958, 1963—1967)<ref name="гістдэк" /> * [[Антон Антонавіч Гаеўскі]] (1958—1959)<ref name="гістдэк" /> * [[Уладзімір Антонавіч Нядзелька]] (1959—1963)<ref name="гістдэк" /> * [[Аляксей Пракопавіч Аўчыннікаў]] (1967—1970)<ref name="гістдэк" /> * [[Якаў Навумавіч Мараш]] (1970—1973)<ref name="гістдэк" /><ref>[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar672078&strq=l_siz=2 Мараш, Якаў Навумавіч (доктар гістарычных навук ; 1917—1990)]</ref> * [[Міхаіл Васільевіч Жарскі]] (1973—1979)<ref name="гістдэк" /><ref>[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar671675&strq=l_siz=2 Жарскі, Міхаіл Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; 1930—2004)]</ref> * [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца]] (1979—1995)<ref name="гістдэк" /> * [[Іван Платонавіч Крэнь]] (1995—2001)<ref>{{Cite web |url=https://www.grsu.by/component/k2/item/15340-ivan-platonovich-kren.html |title=Крень Иван Платонович |access-date=20 мая 2026 |archive-date=20 мая 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520071841/https://www.grsu.by/component/k2/item/15340-ivan-platonovich-kren.html |url-status=dead }}</ref> * [[Аляксандр Мікалаевіч Нечухрын]] (2001—2006)<ref>{{Cite web |url=https://fh.grsu.by/images/doc/anketa_neguhrin_2024.pdf |title=Нечухрин Александр Николаевич |access-date=20 мая 2026 |archive-date=20 мая 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520071841/https://fh.grsu.by/images/doc/anketa_neguhrin_2024.pdf |url-status=dead }}</ref> * [[Эдмунд Станіслававіч Ярмусік]] (2006—2013)<ref>{{Cite web |url=https://fh.grsu.by/images/doc/anketa_Yrmusika_2024.pdf |title=Ярмусик Эдмунд Станиславович |access-date=20 мая 2026 |archive-date=20 мая 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520071841/https://fh.grsu.by/images/doc/anketa_Yrmusika_2024.pdf |url-status=dead }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ГрДУ імя Янкі Купалы}} [[Катэгорыя:Факультэты ГрДУ імя Янкі Купалы|Гісторыі і сацыялогіі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя факультэты|ГрДУ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:1954 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2013 годзе]] bikd1fn8m44rgcca7hwgrlfxmpycr40 0 745828 5193470 4600776 2026-09-06T08:05:08Z JerzyKundrat 174 5193470 wikitext text/x-wiki '''Касаткіна''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Дар’я Сяргееўна Касаткіна]] — расійская тэнісістка. * [[Людміла Іванаўна Касаткіна]] — расійская актрыса. * [[Наталля Дзмітрыеўна Касаткіна]] — артыстка балета, балетмайстар, сцэнарыст. {{спіс цёзак2}} q18y1q0q4ic0u56bqr7kxucxhew5z5m 0 752090 5193460 4790228 2026-09-06T07:46:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193460 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя}} '''Хімічнае таварыства''' ({{lang-en|Chemical Society}}) — навуковае таварыства [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], заснаванае ў [[1841]] годзе 77 вучонамі пад назвай '''Хімічнае таварыства Лондана''' ў выніку павышанай цікавасці да навуковых пытанняў.<ref>{{Cite web |url=http://www.rsc.org/globalassets/02-about-us/corporate-documents/financial-statement-trustee-report-2014.pdf |title=Archived copy |access-date=2015-07-29 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905170013/http://www.rsc.org/globalassets/02-about-us/corporate-documents/financial-statement-trustee-report-2014.pdf |url-status=dead }}</ref> Рухаючай сілай яго стварэння стаў хімік {{нп3|Роберт Варынгтан||en|Robert Warington}}. 15 мая 1980 года Хімічнае таварыства аб’ядналася з [[Каралеўскі інстытут хіміі|Каралеўскім хімічным інстытутам]], [[Таварыства Фарадэя|Таварыствам Фарадэя]] і [[Таварыства аналітычнай хіміі|Таварыствам аналітычнай хіміі]]. Разам яны ўтварылі [[Каралеўскае хімічнае таварыства]].<ref>{{cite web | url=http://www.rsc.org/globalassets/02-about-us/charter-by-laws-2017.pdf | title=RSC Charter and By-laws | access-date=14 June 2018 }}</ref> == Гісторыя == Адной з мэт Хімічнага таварыства было правядзенне сходаў для «абмеркавання адкрыццяў і назіранняў, справаздача пра якія павінна друкавацца Таварыствам». У 1847 годзе важнасць таварыства прызнала {{нп3|Каралеўская хартыя||en|Royal charter}}, якая ўзмацніла яго ролю ў развіцці навукі і выкарыстання хіміі ў прамысловасці. У склад таварыства ўваходзілі выбітныя замежныя хімікі, у тым ліку {{нп3|Аўгуст Вільгельм фон Хофман||ru|Гофман, Август Вильгельм}}, які стаў яго прэзідэнтам у 1861 годзе. Сяброўства было адкрыта для ўсіх, хто цікавіўся хіміяй, але жанчын доўгі час у таварыства не прымалі. У 1904 годзе {{нп3|Эдзіт Хамфры||en|Edith Humphrey}}, першая брытанка, якая атрымала доктарскую ступень па хіміі (у [[Цюрыхскі ўніверсітэт|Цюрыхскім універсітэце]]), была адной з дзевятнаццаці жанчын-хімікаў, якія падалі петыцыю ў Хімічнае таварыства аб прыёме жанчын у члены грамадства. У канчатковым выніку, у 1919 годзе жанчынам такое права далі, і пасля Хамфры была абрана членам таварыства.<ref name=bhc2003>{{cite journal| last=Rayner-Canham| first=Marelene| author2=Rayner-Canham, Geoff| title=Pounding on the Doors: The Fight for Acceptance of British Women Chemists| journal=Bulletin for the History of Chemistry| year=2003| volume=28| issue=2| url=http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/v28-2/v28-2%20p110-119.pdf| access-date=4 лістапада 2023| archive-date=8 лютага 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180208091202/http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/v28-2/v28-2%20p110-119.pdf| url-status=dead}}</ref> Хімічнае таварыства Лондана дасягнула поспеху там, дзе пацярпелі няўдачу шэраг папярэдніх хімічных асацыяцый — лонданскі філіял хімічнага таварыства [[Месяцовае таварыства|Месяцовага таварыства]] 1780-х гадоў, Хімічны клуб жывёл 1805 года, Лонданскае хімічнае таварыства 1824 года. Адным з сцвярджэнняў аб прычынах поспеху Хімічнага таварыства Лондана з’яўляецца тое, што яно, у адрозненне ад сваіх папярэднікаў, было «плённым аб’яднаннем тэхналагічных і акадэмічных хімікаў».<ref>{{cite book|last=Brock|first=William H|title=The Case of the Poisonous Socks: Tales from Chemistry|year=2011|publisher=[[Каралеўскае хімічнае таварыства|Royal Society of Chemistry]]|pages=67–73|url=https://books.google.com/books?id=FulDa-7VUTsC&pg=PA67|isbn=9781849733243}}</ref> На працягу многіх гадоў актыўнасць Таварыства пашыралася. З часам яно стала найбуйнейшай выдавецкай арганізацыяй у галіне хіміі. == Прэзідэнты == {{columns-list|2| * [[Томас Грэм]] (1841—1843) * {{нп3|Артур Эйкін||en|Arthur Aikin}} (1843—1845) * [[Томас Грэм]] (1845—1847) * {{нп3|Уільям Томас Брандэ||en|William Thomas Brande}} (1847—1849) * {{нп3|Рычард Філіпс||en|Richard Phillips (chemist)}} (1849—1851) * {{нп3|Чарльз Даўбені||en|Charles Daubeny}} (1851—1853) * Палкоўнік {{нп3|Філіп Джэймс Ёрк|Філіп Ёрк|en|Philip James Yorke}} (1853—1855) * {{нп3|Уільям Ален Мілер||ru|Миллер, Уильям Аллен}} (1855—1857) * Сэр {{нп3|Ліён Плейфэр||en|Lyon Playfair, 1st Baron Playfair}} (1857—1859) * Сэр {{нп3|Бенджамін Колінз Бродзі, 2-і баранет|Бенджамін Бродзі|ru|Бенджамин Коллинз Броди, 2-й баронет}} (1859—1861) * {{нп3|Аўгуст Вільгельм фон Гофман||ru|Гофман, Август Вильгельм}} (1861—1863) * {{нп3|Аляксандр Уільям Уільямсан||ru|Уильямсон, Александр Уильям}} (1863—1865) * {{нп3|Уільям Ален Мілер||ru|Миллер, Уильям Аллен}} (1865—1867) * {{нп3|Уорэн дэ ла Ру||ru|Рю, Уоррен де ла}} (1867—1869) * {{нп3|Аляксандр Уільям Уільямсан||ru|Уильямсон, Александр Уильям}} (1869—1871) * Сэр {{нп3|Эдуард Франкленд||ru|Франкленд, Эдуард}} (1871—1873) * {{нп3|Уільям Одлінг||ru|Одлинг, Уильям}} (1873—1875) * Сэр {{нп3|Фрэдэрык Аўгуст Абель||ru|Абель, Фредерик Август}} (1875—1877) * {{нп3|Джон Хол Гладстан||ru|Гладстон, Джон Холл}} (1877-1878) * {{нп3|Уорэн дэ ла Ру||ru|Рю, Уоррен де ла}} (1879—1880) * Сэр {{нп3|Генры Энфілд Роска||ru|Роско, Генри Энфилд}} (1880—1882) * Сэр {{нп3|Джозеф Генры Гілберт||ru|Гилберт, Джозеф Генри}} (1882—1883) * {{нп3|Уільям Генры Перкін||ru|Перкин, Уильям Генри (старший)}} (1883—1885) * {{нп3|Х'юга Мюлер||de|Hugo Müller (Chemiker)}} (1885-1887) * Сэр [[Уільям Крукс]] (1887-1889) * {{нп3|Уільям Джэймс Расэл||en|William James Russell}} (1889—1891) * {{нп3|Аляксандр Крум Браўн||en|Alexander Crum Brown}} (1891—1893) * {{нп3|Генры Эдвард Армстранг||ru|Армстронг, Генри Эдвард}} (1893—1895) * {{нп3|Агастэс Джордж Вернан Харкfрт||en|Augustus George Vernon Harcourt}} (1895—1897) * Сэр [[Джэймс Дзьюар]] (1897-1899) * Сэр {{нп3|Томас Эдвард Торп||en|Thomas Edward Thorpe}} (1899—1901) * {{нп3|Джэймс Эмерсан Рэйнальдс||en|James Emerson Reynolds}} (1901—1903) * {{нп3|Уільям Агастэс Тылдэн||ru|Тилден, Уильям Огастес}} (1903—1905) * {{нп3|Рафаэль Мелдала||en|Raphael Meldola}} (1905—1907) * Сэр [[Уільям Рамзай]] (1907-1909) * {{нп3|Гаральд Бэйлі Дыксан||en|Harold Baily Dixon}} (1909—1911) * {{нп3|Персі Фарадэй Франкленд||en|Percy F. Frankland}} (1911—1913) * Сэр {{нп3|Уільям Генры Перкін-малодшы||ru|Перкин, Уильям Генри (младший)}} (1913—1915) * {{нп3|Аляксандр Скот||en|Alexander Scott (chemist)}} (1915-1917) * Сэр {{нп3|Уільям Джэксан Поўп||en|William Jackson Pope}} (1917—1919) * {{нп3|Джэймс Джонстан Добі||en|James Johnston Dobbie}} (1919—1921) * Сэр {{нп3|Джэймс Уокер||en|James Walker (chemist)}} (1921—1923) * Уільям Палмер Віне (1923—1925) * Артур Уільям Крослі (1925—1926) * {{нп3|Герберт Брэрэтан Бэйкер||ru|Бейкер, Герберт Бреретон}} (1926—1928) * Сэр {{нп3|Джоселін Філд Торп||ru|Торп, Джоселин Филд}} (1928—1931) * {{нп3|Джордж Джэральд Хендэрсан||en|G. G. Henderson}} (1931—1933) * Сэр {{нп3|Гілберт Томас Морган||de|Gilbert Thomas Morgan}} (1933—1935) * {{нп3|Нэвіл Вінцэнт Сіджвік||ru|Сиджвик, Невил Винсент}} (1935—1937) * Сэр {{нп3|Фрэдэрык Джордж Донан||ru|Доннан, Фредерик Джордж}} (1937—1939) * Сэр [[Роберт Робінсан]] (1939—1941) * Джэймс Чарльз Філіп (1941 — жнівень 1941) * {{нп3|Уільям Хобсан Мілс||ru|Миллс, Уильям Хобсон}} (1941—1944) * [[Уолтэр Хоўарс]] (1944—1946) * Сэр [[Сірыл Норман Хіншэлвуд]] (1946—1948) * Сэр {{нп3|Ян Хейлбран||en|Ian Heilbron}} (1948—1950) * Сэр {{нп3|Эрык Рыдэл||en|Eric Rideal}} (1950—1952) * Сэр {{нп3|Крыстафер Кельк Інгальд||ru|Ингольд, Кристофер Кельк}} (1952—1954) * Уільям Уордлаў (1954—1956) * Сэр {{нп3|Эдмунд Херст||ru|Херст, Эдмунд}} (1956—1958) * {{нп3|Гары Юліус Эмелеус||en|Harry Julius Emeléus}} (1958—1960) * Лорд [[Александэр Рабертус Тод]] (1960—1962) * {{нп3|Джон Монтыт Робертсан||en|John Monteath Robertson}} (1962—1964) * Сэр {{нп3|Эварт Джонс||en|Ewart Jones}} (1964—1966) * Сэр {{нп3|Гары Мэлвіл||en|Harry Melville (chemist)}} (1966—1968) * Сэр {{нп3|Рональд Сідней Найхолм||ru|Найхолм, Рональд Сидней}} (1968—1970) * Лорд [[Джордж Портэр]] (1970—1972) * Сэр {{нп3|Фрэдэрык Дайтан||en|Frederick Dainton, Baron Dainton}} (1972—1973) * Сэр [[Дэрэк Харальд Рычард Бартан]] (1973—1974) * Джэк Уілер Барэт (1974—1975) * Франк Арнальд Робінсан (1975—1976) * {{нп3|Кліф Адысан||en|Cliff Addison}} (1976—1977) * {{нп3|Алан Вудварт Джонсан||de|Alan Woodworth Johnson}} (1977—1978) * {{нп3|Морыс Сагдэн||en|Morris Sugden}} (1978—1979) * Доктар {{нп3|Альфрэд Спінкс||en|Alfred Spinks}} (1979—1980) }} == Удзельнікі-заснавальнікі == 23 лютага 1841 года быў скліканы сход для разгляду пытання аб стварэнні Хімічнага таварыства. Часовы камітэт, прызначаны для рэалізацыі гэтай мэты, запрасіў шэраг джэнтльменаў, якія займаліся вывучэннем хіміі, стаць яго першымі членамі. Наступныя 77 чалавек выказалі сваю пісьмовую згоду:<ref>{{cite journal|title=Memoirs and Proceedings, Chemical Society|journal=Proceedings of the Chemical Society of London|date=1842|volume=1|pages=A001|doi=10.1039/MP842010A001}}</ref><ref>{{cite book|title=A list of the Officers and Members of the Chemical Society of London|date=1843|location=London|url=http://pubs.rsc.org/historical-collection/recordlanding/FELLOWS/AR0585-1843|url-status=dead}}</ref> <div style="width:33.3%; float:left"> * {{нп3|Артур Эйкін||ru|Эйкин, Артур}} * {{нп3|Томас Эндрус (вучоны)|Томас Эндрус|ru|Эндрюс, Томас (учёный)}} * Дж. А. Бэран * Джэймс Блэйк * Уільям Блайт * {{нп3|Уільям Томас Брандэ||en|William Thomas Brande}} * {{нп3|Эдвард Уільям Брэйлі||en|Edward William Brayley}} * {{нп3|Генры Джэймс Брук||ru|Брук, Генри Джеймс}} * {{нп3|Чарлз Батан||en|Charles Button}} * {{нп3|Томас Кларк (хімік)|Томас Кларк|en|Thomas Clark (chemist)}} * Уільям Джон Кок<ref>{{cite journal|last1=Hunt|first1=L.B.|title=William John Cock|journal=Platinum Metals Review|date=1843|volume=27|issue=3|pages=129–132}}</ref> * {{нп3|Джон Томас Купер||en|John Thomas Cooper}} * Джон Томас Купер-малодшы * {{нп3|Эндру Крос||ru|Кросс, Эндрю}} * {{нп3|Уолтар Крам||en|Walter Crum}} * {{нп3|Джэймс Камінг||en|James Cumming (chemist)}} * {{нп3|Джон Фрэдэрык Даніэль||ru|Даниель, Джон Фредерик}} * {{нп3|Чарлз Даўбені||en|Charles Daubeny}} * {{нп3|Эдмунд Дэйві||ru|Дэви, Эдмунд}} * {{нп3|Уорэн Дэ ла Ру||ru|Рю, Уоррен де ла}} * {{нп3|Томас Эверыт||en|Thomas Everitt}} * Уільям Фергюсан * {{нп3|Джордж Фаўнс||en|George Fownes}} * Э. Фрэмптан * {{нп3|Джон Пітэр Гасіёт|Дж. П. Гасіё|en|John Peter Gassiot}} * Томас Гіл </div> <div style="width:33.3%; float:left"> * [[Томас Грэм]] * Джон Грэм * {{нп3|Джон Джозеф Грыфін||en|John Joseph Griffin}} * Томас Грыфітс * {{нп3|Уільям Роберт Гроўв||ru|Грове, Уильям Роберт}} * Чарльз Хейш * {{нп3|Генры Хенэл||ru|Хеннел, Генри}} * Томас Хетэрынгтан Генры * {{нп3|Уільям Герапат||en|William Herapath (chemist)}} * {{нп3|Томас Чарльз Хоўп||ru|Хоуп, Томас Чарльз}} * Ф. Р. Х’юз * Персіваль Джонсан * Джэймс Джонстан * У. Б. Лісан * Джордж Дыксан Лонгстаф * Джордж Лоў * {{нп3|Роберт Макгрэгар||en|Robert MacGregor (Australian politician)}} * [[Чарлз Макінташ]] * {{нп3|Джон Мерсер||en|John Mercer (scientist)}} * {{нп3|Уільям Хэлаўз Мілер||ru|Миллер, Уильям Хеллоуз}} * Томас Мудзі * {{нп3|Дэвід Мушэт||en|David Mushet}} * Дж. A Пэрыс * Х. Л. Патынсан * Томас Пірсал * Фрэдэрык Пені </div> <div style="width:33.3%; float:left"> * {{нп3|Уільям Хаселдзін Пепіс||en|William Haseldine Pepys}} * {{нп3|Рычард Філіпс (хімік)|Рычард Філіпс|en|Richard Phillips (chemist)}} * {{нп3|Ліён Плейфэр|en||Lyon Playfair, 1st Baron Playfair}} * {{нп3|Роберт Порэт||en|Robert Porrett}} * Л. Х. Потс * {{нп3|Джордж Оўэн Рыз||en|George Owen Rees}} * {{нп3|Дэвід Босвел Рыд||en|David Boswell Reid}} * {{нп3|Томас Рычардсан||en|Thomas Richardson (chemist)}} * Морыс Скэнлан * Оліў Сімс * Дэнхэм Сміт * {{нп3|Эдвард Солі-малодшы||en|Edward Solly (chemist)}} * {{нп3|Джон Стэнхаўс||en|John Stenhouse}} * {{нп3|Рычард Тэйлар (батанік)||ru|Тейлор, Ричард (ботаник)}} * Джон Тэнент * Э. Ф. Тэшэмахер * {{нп3|Томас Томсан (хімік)||ru|Томсон, Томас (химик)}} * {{нп3|Роберт Томсан||en|Robert Thomson (physician)}} * Уілтан Джордж Тэрнер * {{нп3|Роберт Варынгтан||en|Robert Warington}} * Уільям Уэст * Джэймс Лоў Уілер * {{нп3|Джордж Уілсан||en|George Wilson (chemist)}} * Джон Уілсан * {{нп3|Філіп Ёрк||en|Philip James Yorke}} </div> {{Clear}} == Крыніцы == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя таварыствы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Хімія]] dy7aq2xb7wy4q4pb1ox9nmcts0iy89l 0 764195 5193334 5028398 2026-09-05T13:23:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193334 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уладзімір Уладзіміравіч Рэшатко''' (нар. {{ДН|22|10|1952}}, [[Баранавічы]], [[Брэсцкая вобласць]], [[БССР]]) — [[заслужаны работнік прамысловасці Беларусі]]. Намеснік генеральнага дырэктара закрытага акцыянернага таварыства «[[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]» — дырэктар Баранавіцкага станкабудаўнічага завода. == Біяграфія == Нарадзіўся у г. Баранавічы. Пасля заканчэння сярэдняй школы працаваў на Баранавіцкім заводзе жалезабетонных вырабаў, служыў у радах [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. З 1972 па 1977 гады вучыўся ў [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускім політэхнічным інстытуце]]. 13 кастрычніка 2011 года рашэннем гарадскога Савета дэпутатаў № 87 прысвоена ганаровае званне «Ганаровы грамадзянін горада Баранавічы». == Узнагароды == * [[Заслужаны работнік прамысловасці Рэспублікі Беларусь]] (1994) * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] (2001)<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/61724/ |title=Узнагароды Беларусі — Рэшатко Уладзімір Уладзіміравіч |access-date=29 красавіка 2024 |archive-date=29 красавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429052036/https://nagrady.by/persona/61724/ |url-status=dead }}</ref> * [[Ордэн Айчыны|Ордэна Айчыны ІІІ ст.]], * [[Ганаровы грамадзянін горада Баранавічы]] {{зноскі}} == Спасылкі == [https://baranovichi-gik.gov.by/ru/pochet-reshetko Решетко Владимир Владимирович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240429052037/https://baranovichi-gik.gov.by/ru/pochet-reshetko |date=29 красавіка 2024 }} [https://nashkraj.by/news/obshchestvo/v-baranovichakh-chestvovali-byvshego-direktora-zavoda-/ В Барановичах чествовали бывшего директора завода] == Літаратура == * Почетные граждане города Барановичи / [автор-составитель А. Д. Пустовитовский]. — [Барановичи, 2012]. — С. 45-50. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэшатко Уладзімір Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Баранавічаў]] n9mtn83d15t5o90nxotlpmcamnjiiym 0 765228 5193441 4748042 2026-09-06T05:07:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193441 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Хасэ Рыкельмэ-і-Лопес-Бага''' ({{lang-es|José Riquelme y López-Bago}}; [[31 жніўня]] [[1880]] — [[28 студзеня]] [[1972]]) — іспанскі ваенны дзеяч, удзельнік [[Рыфская вайна|Рыфскай вайны]] і [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. == Біяграфія == Ваенную кар’еру пачаў у чэрвені 1897 года. Значную частку сваёй службы правёў у [[Іспанскае Марока|іспанскім пратэктараце Марока]]. На 1921 год даслужыўся да звання [[Палкоўнік|палкоўніка]] і стаў начальнікам туземнай паліцыі. У гады Рыфскай вайны ўдзельнічаў у адваяванні [[Тэтуан|Тэтуана]]. У 1929 годзе стаў членам Ваеннага суда, які судзіў [[Хасэ Санчэс Гера|Хасэ Санчэса Гера]], што ўзначаліў паўстанне артылерыстаў у [[Сьюдад-Рэаль|Сьюдад-Рэале]]. За апраўданне лідара мяцежнікаў Рыкельмэ пераведзены ў [[Служба ў рэзерве|запас]]. Пры абвяшчэнні Другой рэспублікі ў красавіку 1931 года вернуты ў армію і атрымаў званне дывізійнага генерала. Рыкельмэ прызначылі камандуючым III ваеннай акругі ў [[Валенсія|Валенсіі]], потым II у [[Севілья|Севільі]]<ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1935/02/15/021.html "Anoche fue firmada la combinación de altos mandos militares"], ''ABC'' (15 de febrero de 1935)</ref>. Пры ваенным міністры [[Хасэ Марыя Гіль-Роблес|Гіль-Роблесе]] звольнены ў запас як прыхільнік [[Левыя (палітыка)|левых]]<ref>Julio Gil Pecharromán (1997). ''La Segunda República. Esperanzas y frustraciones''. Madrid: Historia 16, pp. 87-88</ref>. У пачатку грамадзянскай вайны ў 1936 годзе падтрымаў урад [[Народны фронт (Іспанія)|Народнага фронту]]. Узначаліў I ваенную акругу. Камандаваў урадавымі войскамі ў баях [[Аблога Алькасара|за Алькасар]] і [[Бітва пры Гвадараме|пад Гвадарамай]]<ref>Hugh Thomas (1976). ''La Guerra Civil española'', Barcelona: Grijalbo, <small>ISBN 978-84-9908-087-1</small>, pág. 349</ref>, прыпыніў наступленне праціўніка ў [[Эстрэмадура|Эстрэмадуры]]<ref>Hugh Thomas (1976). ''La Guerra Civil española'', Barcelona: Grijalbo, <small>ISBN 978-84-9908-087-1</small>, pág. 408</ref>. У пачатку верасня яго войскі пацярпелі сур’ёзную паразу ў [[Бітва пры Талаверы (1936)|бітве пры Талаверы]], што прывяло да звальнення Рыкельмэ і судовага пераследу. Аднак у 1938 годзе ён быў апраўданы і вярнуўся на службу ў якасці каманданта [[Барселона|Барселоны]]. Пасля [[Каталонская аперацыя|падзення Каталоніі ў 1939 годзе]] генерал адправіўся ў эміграцыю ў [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыю]]. Там ён быў членам вышэйшага праўлення [[Іспанскі нацыянальны саюз (антыфранкісты)|Іспанскага нацыянальнага саюза]]<ref>Hartmut Heine (1983). ''La oposición política al franquismo. De 1939 a 1952''. Barcelona: Crítica, <small>ISBN 84-7423-198-1</small>, pág. 228</ref>. Памёр у [[Парыж|Парыжы]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.euskomedia.org/PDFFondo/irujo/14754.pdf|title=Tarjeta necrológica de José Riquelme|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208200717/http://www.euskomedia.org/PDFFondo/irujo/14754.pdf|archive-date=8 de diciembre de 2015|access-date=23 de marzo de 2012|url-status=dead}}</ref>. Пахаваны на [[Пер-Лашэз|могілках Пер-Лашэз]]. == Сям’я == Быў двойчы жанаты: першы шлюб з Мілаграс Ахеда Варона<ref>Cruz Roja Española, marzo 1925, Doc. Num. 53.460</ref>, другі — з Мануэлай Руіс Хуан<ref>Alicia Alted Vigil (1991) «La Cruz Roja Republicana Española en Francia, 1945-1986». ''Historia Contemporánea'', 6:223-249</ref>. Ад першай жонкі ў яго было 2 дзяцей: сын Аўгуста<ref>Joan Villaroya i Font (1999) ''Els bombardeigs de Barcelona durant la guerra civil 1936-1939''. Publicacions de l'Abadia de Montserrat p. 71</ref> і дачка Роза<ref>{{Cite web |url=http://pares.mcu.es/MovimientosMigratorios/detalle.form?nid=21591 |title=Архіўная копія |access-date=18 мая 2024 |archive-date=23 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123185412/http://pares.mcu.es/MovimientosMigratorios/detalle.form?nid=21591 |url-status=dead }}</ref>. Ад другой жонкі было 2 дачкі — Марыя Рыкельмэ Руіс<ref>http://www.imdb.com/name/nm0728163/</ref><ref name=":0"/> і Марыя-Хасэ<ref>{{Cite web|url=http://www.euskomedia.org/PDFFondo/irujo/8093.pdf|title=Copia archivada|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111195118/http://www.euskomedia.org/PDFFondo/irujo/8093.pdf|archive-date=11 de noviembre de 2016|access-date=11 de noviembre de 2016|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі (рэспубліканцы)]] [[Катэгорыя:Генералы Іспаніі]] 3z6avxhsw8s48tri7o59pf4t4r13n4b 0 767137 5193408 4831246 2026-09-05T21:47:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193408 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Al-Fahd|аднайменным саудаўскім БТРам}} {{Універсальная картка}} '''Fahd''' — [[Егіпет|егіпецкі]] [[бронетранспарцёр]] з колавай формулай 4x4. Створаны на базе шасі грузавіка Mercedes-Benz LAP 1117/32<ref name="janesAPC">{{Cite web|url=http://www.janes.com/articles/Janes-Armour-and-Artillery/Kader-Fahd-armoured-personnel-carrier-Egypt.html|title=Kader Fahd armoured personnel carrier|date=2008-10-23|publisher=[[Jane's Information Group]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722103627/http://www.janes.com/articles/Janes-Armour-and-Artillery/Kader-Fahd-armoured-personnel-carrier-Egypt.html|archive-date=2009-07-22|access-date=2009-01-27|url-status=live}}</ref>. == Апісанне == Корпус суцэльназварны [[Сталь|сталёвы]]. Браня забяспечвае поўную абарону ад снарадаў калібра 7,62 мм і аскепкаў. Аўтамабіль абсталяваны кандыцыянерам. Кіроўца сядзіць у пярэдняй частцы машыны з левага боку, а камандзір — справа. Дэсантнае аддзяленне знаходзіцца ў задняй частцы корпуса. Дэсант сядзіць на індывідуальных коўшападобных сядзеннях па цэнтры машыны тварам вонкі<ref name="janesAPC"/>. Узбраенне мацуецца на даху. Яно звычайна складаецца з трох [[Кулямёт Калашнікава|кулямётаў ПК]] альбо [[FN MAG]]<ref name="Kader factory">{{Cite web|url=http://www.aoi.com.eg/aoi_arab/aoi/kader/English/index_eng.html|title=FAHD|publisher=Kader factory|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229140807/http://www.aoi.com.eg/aoi_arab/aoi/kader/English/index_eng.html|archive-date=December 29, 2008|access-date=2009-01-27|url-status=dead}}</ref>. БТР Fahd развівае максімальную хуткасць да 100 км/г. Сярэдняя хуткасць складае 65 км/г. Рухавік 4-тактны дызельны [[Mercedes-Benz]] Diesel OM 366 LA з вадзяным астуджэннем у 280&nbsp;к.с. пры 2200 абаротах у хвіліну. Машына здольная пераадольваць схілы да 80%, бакавыя ўхілы да 30%, траншэі шырынёй да 0,8&nbsp;м, вертыкальныя перашкоды вышынёй 0,5&nbsp;м. Радыус павароту складае 8&nbsp;м<ref name="Kader factory"/>. == Варыянты == Выкарыстоўваецца як камандна-штабная машына, машына хуткай дапамогі, лёгкабраніраваная эвакуацыйная машына. Прымяняецца для барацьбы з масавымі беспарадкамі, мініравання і размініравання<ref name="gs">{{Cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/egypt/fahd-240.htm|title=Fahd-240|website=Military|publisher=U.S. Cavalry, Global security|archive-url=https://web.archive.org/web/20090127051445/http://www.globalsecurity.org/military/world/egypt/fahd-240.htm|archive-date=2009-01-27|access-date=2009-01-27|url-status=live}}</ref><ref name="aoi">{{Cite web|url=http://www.aoi.com.eg/aoi_eng/milit_new/vehicle/fahd.htm|title=FAHD armoured vehicle|publisher=[[Arab Organization for Industrialization]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070912042613/http://www.aoi.com.eg/aoi_eng/milit_new/vehicle/fahd.htm|archive-date=September 12, 2007|access-date=2009-01-27|url-status=dead}}</ref>. Таксама маюцца наступныя мадыфікацыі: * '''Fahd 240.''' Мае больш магутны рухавік і невялікае павелічэнне броні<ref name="aoi"/>. Важыць 11,6 тоны<ref name="janesAPC"/><ref name="Kader factory"/>. Узбраенне складаецца з 20-міліметровай аўтаматычнай гарматы і [[Супрацьтанкавы ракетны комплекс|супрацьтанкавай кіраванай ракеты]] [[Мілан (СТРК)|MILAN]]<ref name="Greenhill Military Manuals">{{Cite web|url=http://army.lt/biblioteka/fighting_vehicles.pdf|title=Fighting vehicles: Armored Personnel Carriers and Infantry Fighting Vehicles|pages=57, 58|publisher=Greenhill Books-Vector Publicity and Communication|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129032349/http://army.lt/biblioteka/fighting_vehicles.pdf|archive-date=2020-01-29|access-date=2009-02-23|url-status=dead|year=1996}}</ref>. * '''Fahd 240 (рамонтна-тэхнічны).''' Мае 2,5-тонны паваротны гідраўлічны кран, усталяваны на задняй частцы даху з тэлескапічнай стралой. Вага машыны — 13 тон, вышыня — 2,8 метра<ref name="janesRepair">{{Cite web|url=http://www.janes.com/articles/Janes-Military-Vehicles-and-Logistics/Kader-Fahd-240-Recovery-and-Repair-Vehicle-Egypt.html|title=Kader Fahd 240 Recovery and Repair Vehicle|date=2008-12-02|publisher=Jane's Information Group|access-date=2009-01-27}}</ref>. Аўтамабіль абсталёўваецца паветраным кампрэсарам, электрычным блокам, зараднай прыладай для акумулятараў, выпрабавальным блокам, шліфавальнай машынкай, камплектам для рамонту шын, камплектам радыятараў, наборам інструментаў<ref name="janesRepair"/>. * '''Fahd 280 w/ BTM-208 Turret.''' Абсталяваны вежай з падвойным узбраеннем, якая мае 12,7&nbsp;мм альбо 7,62&nbsp;мм кулямёт. Даданне вежы патрабуе трэцяга члена экіпажа, наводчыка, але гэта не ўплывае на пасажыраўмяшчальнасць. Вежа — французская BTM-208, вырабленая па ліцэнзіі французскай кампаніі SAMM. Абсталяваны прыцэльным тэлескапічным перыскопам, перыскопам з паваротным люстэркам<ref>{{Cite web|url=http://www.aoi.com.eg/aoi_arab/aoi/kader/English/index_eng.html|title=With BTM–208 turret (12.7MM + 7.62MM) MG|publisher=Kader factory|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229140807/http://www.aoi.com.eg/aoi_arab/aoi/kader/English/index_eng.html|archive-date=December 29, 2008|access-date=2009-02-04|url-status=dead}}</ref>. * '''Fahd 280-30.''' Прэзентаваны ў 1990 годзе<ref>{{Cite web|url=http://www.military-today.com/apc/fahd.htm|title=FAHD armoured vehicle|publisher=Military Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122174155/http://www.military-today.com/apc/fahd.htm|archive-date=2009-01-22|access-date=2009-01-28|url-status=live}}</ref>. Узброены [[30-мм гармата 2А42|30-мм аўтаматычнай гарматай]] з падвойным сілкаваннем, адзін для фугасных снарадаў, другі — для бронебойных снарадаў. Таксама мае спараны [[Кулямёт Калашнікава|7,62-мм кулямёт ПК]] і пускавую ўстаноўку СТКР<ref name="Kader factory"/>. * '''Fahd 300'''. Прэзентаваны на выставе EDEX 2018<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/defense_news_february_2022_global_security_army_industry/burundi_army_operating_fahd-300_4x4_apc_armored_personnel_carriers.html|title=Burundi army operating Fahd-300 4x4 APC armored personnel carriers {{!}} Defense News February 2022 Global Security army industry {{!}} Defense Security global news industry army year 2022 {{!}} Archive News year|website=www.armyrecognition.com|date=16 February 2022|access-date=2023-11-22|archive-date=16 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240416162104/https://armyrecognition.com/defense_news_february_2022_global_security_army_industry/burundi_army_operating_fahd-300_4x4_apc_armored_personnel_carriers.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ar|url=https://arabwar.net/burundi-operates-egyptian-fahd-300-armored-vehicle/|title=الجيش البروندي يقوم بتشغيل المدرعة فهد Fahd-300 المصرية|author=Zayan|first=Ahmed|date=2022-02-16|access-date=2023-11-22}}</ref>. Пабудаваны на шасі Tatra. Абсталяваны турбадызельным рухавіком Cummins, развіваючы максімальную хуткасць да 105 км/г. Можа змясціць 13 вайскоўцаў, уключаючы кіроўцу, камандзіра і наводчыка. V-вобразная канструкцыя корпуса забяспечвае абарону ад мін і самаробных выбуховых прылад<ref name=":0"/><ref name=":1"/>. == Аператары == БТР выкарыстоўваецца [[Алжыр|Алжырам]]<ref name="janesAPC"/><ref name="janesRepair"/>, [[Бангладэш]]<ref>{{Cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=Trade Registers|publisher=SIPRI|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|archive-date=2010-04-14|access-date=2020-01-22|url-status=dead}}</ref>, [[Бурундзі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/defense_news_february_2022_global_security_army_industry/burundi_army_operating_fahd-300_4x4_apc_armored_personnel_carriers.html|title=Burundi army operating Fahd-300 4x4 APC armored personnel carriers|website=www.armyrecognition.com|date=16 February 2022|access-date=21 чэрвеня 2024|archive-date=16 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240416162104/https://armyrecognition.com/defense_news_february_2022_global_security_army_industry/burundi_army_operating_fahd-300_4x4_apc_armored_personnel_carriers.html|url-status=dead}}</ref>, [[Буркіна-Фасо]]<ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://alblagh.news/%d8%b2%d9%8a%d8%a7%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b7%d9%84%d8%a8-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%af%d8%b1%d9%91%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d9%81%d9%87%d8%af/|title=زيادة الطلب على المدرّعة المصرية "فهد" وفرنسا أول المتعاقدين - جريدة البلاغ|date=2023-07-17|access-date=2023-12-06}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.military.africa/2023/06/burkina-faso-france-buys-fahd-armored-vehicles-from-egypt/|title=Burkina Faso, France buys FAHD armored vehicles from Egypt|website=Military Africa|date=2023-06-12|access-date=2023-12-06}}</ref>, [[ДР Конга]]<ref name="trade" />, [[Егіпет|Егіптам]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://english.defensearabia.com/france-buys-egyptian-made-armored-vehicles/|title=France buys Egyptian-made armored vehicles|author=admin|website=Defense Arabia|date=2023-06-18|access-date=2023-12-06}}</ref>, [[Ірак|Іракам]]<ref>{{Cite web|url=http://www.howitzer.dk/vehicles/iraq.htm|title=Iraqi equipment & vehicles|publisher=Bjoern Clausen|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220073618/http://www.howitzer.dk/vehicles/iraq.htm|archive-date=2009-02-20|access-date=2009-01-27|url-status=dead}}</ref>, [[Францыя|Францыяй]]<ref name=":2" />, [[Кувейт|Кувейтам]], [[Малі]]<ref name="trade">{{Cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=Trade Registers|publisher=Armstrade.sipri.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|archive-date=2010-04-14|access-date=2014-11-20|url-status=live}}</ref>, [[Аман|Аманам]]<ref>{{Cite web|url=http://www.inss.org.il/upload/(FILE)1188476121.pdf|title=Oman|pages=7|publisher=INSS|archive-url=https://web.archive.org/web/20081120125011/http://www.inss.org.il/upload/(FILE)1188476121.pdf|archive-date=2008-11-20|access-date=2009-02-07|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.inss.org.il/upload/(FILE)1188214448.pdf|title=Sudan|pages=6|publisher=INSS|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205080207/http://www.inss.org.il/upload/(FILE)1188214448.pdf|archive-date=2009-02-05|access-date=2009-02-07|url-status=dead}}</ref>, [[Судан|Суданам]]<ref name="gs"/>. == Крыніцы == {{Reflist|30em}} == Спасылкі == * [http://www.armyrecognition.com/egypt_egyptian_army_wheeled_armoured_vehicles_uk/fahd_fahd-240_apc_armoured_personnel_carrier_30_mm_cannon_turret_technical_data_sheet_specifications.html Тэхнічны пашпарт Fahd APC] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171215083905/https://www.armyrecognition.com/egypt_egyptian_army_wheeled_armoured_vehicles_uk/fahd_fahd-240_apc_armoured_personnel_carrier_30_mm_cannon_turret_technical_data_sheet_specifications.html |date=15 снежня 2017 }} * [http://www.aoi.com.eg/aoieng/military/vehicle/fahd.html Старонка аўтамабіля на афіцыйным сайце AOI] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140520005856/http://www.aoi.com.eg/aoieng/military/vehicle/fahd.html|date=2014-05-20}} * [http://www.globalsecurity.org/military/world/egypt/fahd-240.htm Старонка аўтамабіля на GlobalSecurity.org] {{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бронетранспарцёры]] gweoblzajt93dwl3xxocxkilr9sg6l3 0 767554 5193404 5143783 2026-09-05T20:40:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193404 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт фізічнага выхавання і спорту | арыгінал = | вну = [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = Факультэт фізічнага выхавання, факультэт фізічнага выхавання і турызму | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 1972 | закрыты = | дэкан = Сяргей Мікалаевіч Севярын | размяшчэнне = {{BLR}}, 224016, г. Брэст, [[Вуліца Міцкевіча (Брэст)|вуліца Міцкевіча]], 41 | адрас = | каардынаты = | сайт = [https://www.brsu.by/fakultet-fizicheskogo-vospitaniya-i-sporta] }} '''Факультэт фізічнага выхавання і спорту''' [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]] быў створаны ў 1972 годзе як факультэт фізічнага выхавання. З 1 верасня 2021 года ў адпаведнасці з загадам рэктара ад 29 чэрвеня 2021 года № 386 факультэт фізічнага выхавання перайменаваны ў факультэт фізічнага выхавання і турызму. З 1 студзеня 2024 года ў адпаведнасці з загадам рэктара ад 30 кастрычніка 2023 г. № 739 факультэт фізічнага выхавання і турызму перайменаваны ў факультэт фізічнага выхавання і спорту. == Спецыяльнасці == * 6-05-0115-01 Адукацыя ў галіне фізічнай культуры (4 гады). Прафілізацыі: ** Трэнерская работа па віду спорту (лёгкая атлетыка, футбол, валейбол, гандбол, баскетбол, дзюдо, гімнастыка) ** Асновы лячэбнай фізічнай культуры ** Фізкультурна-аздараўленчая і турысцка-рэкрэацыйная дзейнасць ** Адаптыўная фізічная культура і спорт<ref>{{Cite web |url=https://www.brsu.by/fakultet-fizicheskogo-vospitaniya-i-sporta?qt-sportabs=4#qt-sportabs |title=Абитуриенту |access-date=19 мая 2026 |archive-date=17 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317050112/https://www.brsu.by/fakultet-fizicheskogo-vospitaniya-i-sporta?qt-sportabs=4#qt-sportabs |url-status=dead }}</ref> == Кафедры == === у 2022 === * Спартыўных дысцыплін і методык іх выкладання * Лёгкай атлетыкі, плавання і лыжнага спорту * Анатоміі, фізіялогіі і бяспекі чалавека * Фізічнай культуры * Турызму і краіназнаўства<ref>[https://web.archive.org/web/20220302135021/https://www.brsu.by/div/struktura-fakulteta-fizicheskogo-vospitaniya-i-turizma Структура факультета физического воспитания и туризма (2022)]</ref> === у 2026 === * Спартыўных дысцыплін * Тэорыі і методыкі фізічнага выхавання * Медыка-біялагічных дысцыплін, тэхналогій аздараўленчай і адаптыўнай фізічнай культуры * Фізічнай культуры<ref>[https://www.brsu.by/fakultet-fizicheskogo-vospitaniya-i-sporta?qt-sportabs=2#qt-sportabs Кафедры]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Дэканы<ref>{{Cite web |url=https://www.brsu.by/div/istoriya-fakulteta-fizicheskogo-vospitaniya |title=История факультета физического воспитания и туризма |access-date=26 чэрвеня 2024 |archive-date=26 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626131631/https://www.brsu.by/div/istoriya-fakulteta-fizicheskogo-vospitaniya |url-status=dead }}</ref> == * [[Віталь Пятровіч Арцем’еў]] (1972—1973) * [[Сяргей Сямёнавіч Кацэвіч]] (1973—1978) * [[Барыс Дзмітрыевіч Іонаў]] (1978—1980) * [[Міхаіл Маркавіч Няпраўскі]] (1980—1984) * [[Мікалай Іванавіч Прыступа]] (1984—2015) * [[Міхаіл Васілевіч Галавач]] (2015—2016) * [[Сяргей Аляксандравіч Суркоў]] (2016—?) * [[Сяргей Мікалаевіч Севярын]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.brsu.by/fakultet-fizicheskogo-vospitaniya-i-sporta Факультэт фізічнага выхавання і спорту БрДУ імя А. С. Пушкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260713233510/https://www.brsu.by/fakultet-fizicheskogo-vospitaniya-i-sporta |date=13 ліпеня 2026 }} {{БрДУ імя А.С. Пушкіна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Факультэт фізічнага выхавання і спорту БрДУ імя А. С. Пушкіна}} [[Катэгорыя:1972 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1972 годзе]] [[Катэгорыя:Факультэты БрДУ імя А. С. Пушкіна]] 8iif7tyof525u87szuqcclab95u0ero 0 770791 5193405 5048158 2026-09-05T21:20:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193405 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Напой | Найменне = Fanta | выява = Fanta 1500ml.jpg | апісанне = | тып = [[Безалкагольны напой]] | мацунак = | вытворца = [[The Coca-Cola Company]] | дыстрыб'ютар = | паходжанне = [[Трэці рэйх|Германія]] | год = 1941 | колер = | сайт = http://fanta.com/ }} '''Fanta''' — [[брэнд]] безалкагольнага моцнагазіраванага напою, які належыць кампаніі [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]]. Назва напою паходзіць ад {{lang-de|Fantasie}} — уяўленне<ref name="крыніца1">[https://bigenc.ru/c/fanta-faef5c БРЭ. Fanta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241109100549/https://bigenc.ru/c/fanta-faef5c |date=9 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == === Прадукт ваеннага часу === Напой распрацаваны ў 1939 годзе ў [[Трэці рэйх|Германіі]], калі была накладзена забарона на ўвоз у краіну сіропу для вытворчасці напою [[Кока-Кола|Coca-Cola]]. Рэцэпт першага напою Fanta складаўся з яблычнай [[макуха|макухі]], [[сахарын]]у і малочнай [[Сыроватка|сыроваткі]]. Да 1943 было прададзена каля 3 млн бутэлек Fanta. Папулярнасць напою ў ваенны час была звязана таксама з тым, што яго часта выкарыстоўвалі як аналаг цукру. У 1945 году вытворчасць Fanta прыпынілася<ref name="крыніца1" />. === Сучасны прадукт === У 1955 годзе кампанія Società Napoletana Imbottigliamento Bevande Gassate (SNIBEG) аднавіла выпуск Fanta з іншай рэцэптурай (з дабаўленнем апельсінаў)<ref>{{Cite web|url=https://www.sibeg.it/en/prodotti/sparkling-drinks/fanta.html|title=Sparkling drinks: Fanta - Sibeg|website=web.archive.org|date=2022-12-10|access-date=2024-08-05|archive-date=10 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210010059/https://www.sibeg.it/en/prodotti/sparkling-drinks/fanta.html|url-status=dead}}</ref>. У 1960 годзе Coca-Cola купіла гэты брэнд і распаўсюдзіла яго па ўсім свеце. Напой актыўна прадаваўся ў Еўропе, Азіі, Афрыцы і Паўднёвай Амерыцы, але ён не стаў шырока даступным у Злучаных Штатах да 1960-х гадоў, таму што кампанія баялася, што гэта падарве моцныя пазіцыі на рынку іх флагманскай колы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://slate.com/news-and-politics/2010/08/why-is-fanta-so-much-more-popular-abroad-than-in-the-united-states.html|аўтар=Brian Palmer|загаловак=Why Do Foreigners Like Fanta So Much?|год=2010-08-05|мова=en-US|выданне=Slate|issn=1091-2339}}</ref>. Ужо тады яго даступнасць была абмежаваная, асабліва пасля 1980-х гадоў з-за даччынага брэнда Minute Maid, які прадаваў падобныя прадукты пад сваім імем. У 2001 годзе Фанта атрымала агульнанацыянальнае прызнанне ў сувязі з ростам іспанамоўнага насельніцтва ЗША і даказанай папулярнасцю гэтага напою ў [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://journalrecord.com/2002/03/remember-fanta-business-world/|title=Remember Fanta? : Business World {{!}} The Journal Record|last=admin|date=2002-03-06|access-date=2024-08-05}}</ref>. == Міжнародная даступнасць == Рэцэпт са смакам апельсіна, распаўсюджаны за межамі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], змяшчае апельсінавы сок<ref>{{Cite web|lang=en-CA|url=https://www.coca-cola.ca/brands|title=Brands {{!}} Beverage Categories {{!}} Coca-Cola Canada Products|website=www.coca-cola.ca|access-date=2024-08-05}}</ref>, а ў амерыканскай версіі яго няма.<ref>{{Cite web|url=http://smartlabel.coca-colaproductfacts.com/servlet.049000014235.html|title=Fanta Orange - SmartLabel™|website=web.archive.org|date=2018-07-29|access-date=2024-08-05|archive-date=29 ліпеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729112045/http://smartlabel.coca-colaproductfacts.com/servlet.049000014235.html|url-status=dead}}</ref> У Албаніі, Босніі і Герцагавіне, Харватыі, Польшчы, Сербіі, Румыніі, Швецыі і некаторых іншых еўрапейскіх краінах існуе ''Фанта Шаката'' (гульня слоў «soc», што ў перакладзе з румынскага азначае «бузіна» і «шок»), прыгатаваная на аснове напою з экстрактам кветак [[Бузіна|бузіны]]. Аднак у [[Расія|Расіі]] «Шаката» — гэта рэбрэндынг ''Фанты Цытрус'', якая больш падобная на звычайны ліманад. Гэты варыянт напою празрысты, а бутэлька афарбаваная ў сіні колер. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Безалкагольныя напоі]] 7dvz58kn64uwrv6vk14vnuzrjb7voxb 0 771783 5193456 5064222 2026-09-06T07:07:56Z StarDeg 16311 5193456 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Жак Вільрэ''' (таксама распаўсюджана імя '''Жак Віерэ'''; фр. Jacques Villeret, сапраўднае імя '''Жакі Буфрура''', Jacky (Mohamed) Boufroura; {{ДН|6|2|1951}}, [[Лош]] — {{ДС|28|1|2005}}, [[Эўрэ]]) — французскі кінаакцёр, комік. Вядомы дзякуючы фільмам «Суп з капустай», «Вячэра з прыдуркам». З 1972 года прымаў актыўны ўдзел у тэатральных пастаноўках у Парыжы, Рэймсе, Ліёне. Неўзабаве рэжысёр [[Іў Буасэ]] запрасіў яго зняцца ў фільме «Здарэнняў няма / R.A.S.». Затым у 1976 годзе ён зняўся ў фільме [[Клод Лелуш|Клода Лелуша]] «[[Добрыя і злыя]]», удзел у якім стаў яго першай вялікай роляй у кіно і пачаткам шматгадовага супрацоўніцтва з рэжысёрам. Тыпаж Вільрэ — немудрагелісты таўстун, аматар віна — замацаваў за ім вызначанае жанравае амплуа, зрабіў яго акцёрам другога плана. Ён стаў адным з папулярных французскіх комікаў пасля фільма [[Клод Зідзі|Клода Зідзі]] «Дурны, але дысцыплінаваны». У фільме «Суп з капустай» Вільрэ зняўся разам з легендай французскага кіно [[Луі дэ Фюнес]]ам. Паралельна ён працягваў іграць у тэатры, дзе мог рэалізаваць сябе, адышоўшы ад вузкага амплуа. У 1998 годзе фільм з удзелам Вільрэ «Вячэра з прыдуркам» меў вялікі поспех і сабраў у Францыі дзевяць мільёнаў гледачоў. == Фільмаграфія == * (1975) «[[Добрыя і злыя]]» — ''Сімон'' == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вільрэ}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] 4wacdykoysd8p233c6ok52ox2kj90r9 0 779930 5193450 5171937 2026-09-06T06:55:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193450 wikitext text/x-wiki {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося ўзброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. == Храналогія == === Студзень === * 1 студзеня — АСАД заявілі, што забілі 462 байцоў САП у няўдалай атацы на Аль-Малху (Паўночны Дарфур). Акрамя таго, былі знішчаны тры транспартныя сродкі<ref>{{cite web |title=Joint Darfur Force heavily ambushes RSF in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article295382/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 2 студзеня — УСС заявілі, што пры дапамозе БПЛА ліквідавалі ў Эль-Фашыры брыгаднага генерала САП Ібрагіма Дэліба. Разам з ім забіты 32 байцы Дагала, уключаючы грамадзяніна [[Маўрытанія|Маўрытаніі]]<ref>{{cite web |title=Sudan army repels RSF attack in El Fasher, hospital hit by shelling |url=https://sudantribune.com/article295413/ |website=Sudan Tribune |date=2 January 2025}}</ref>. * 4 студзеня — два чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу саудаўскай бальніцы ў Эль-Фашыры сіламі Дагала<ref>{{cite web |title=El Fasher hospital shelled again, two dead |url=https://sudantribune.com/article295484/ |website=Sudan Tribune |date=4 January 2025}}</ref>. Яшчэ чатыры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу Амдурмана паўстанцамі<ref>{{cite web |title=RSF shelling kills four civilians in Sudan's Omdurman - health ministry |url=https://sudantribune.com/article295478/ |website=Sudan Tribune |date=4 January 2025}}</ref>. * 5 студзеня — дзесяць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ўрадавых ВПС у Хартуме<ref>{{cite web |title=Airstrike kills 10 civilians in Sudan's Khartoum - activists |url=https://sudantribune.com/article295507/ |website=Sudan Tribune |date=5 January 2025}}</ref>. УСС і АСАД заявілі, што адбілі атаку праціўніка на Эль-Фашыр з усходу і паўднёвага ўсходу горада. Байцы АСАД таксама перахапілі канвой са зброяй, паланіўшы невядомую колькасць грамадзян [[Лівія|Лівіі]]<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article295516/|title=Fighting resumes in El Fasher, weapons convoy intercepted|date=5 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 7 студзеня — Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. УСС адбілі адміністрацыйны цэнтр Амбада, а таксама Аль-Шагла і заходнюю частку раёна Аль-Фітаіхаб у Амдурмане. Вайскоўцы заявілі аб вызваленні трох палонных афіцэраў у Аль-Фітаіхабе падчас спецаперацыі, у выніку якой загінула больш за 20 прыхільнікаў Дагала<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article295635/ |title=Sudanese army gains ground in Omdurman, frees captive officers |date=7 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Чатыры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па лагеры ўнутрана перамешчаных асоб Фата-Борна ў Кутуме (Паўночны Дарфур)<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article295596/ |title=Four killed in airstrike on Darfur IDP camp, says spokesperson |date=7 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 8 студзеня — УСС аблілі горад Хадж Абдалах у штаце Гезіра, за 58 кіламетраў ад Вад-Медані, і вёску Махала, за 13 кіламетраў ад Вад-Медані<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295656/ |title=Sudanese army retakes key town in Al Jazirah state |date=8 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 9 студзеня — УСС адбілі горад Эш-Шабарка ў штаце Гезіра, за 13 кіламетраў на ўсход ад Вад-Медані<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295704/ |title=Sudanese army gains ground in Al Jazirah state, tightens grip near Wad Madani |date=9 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 10 студзеня — УСС адібілі горад Ад-эль-Кура ў штаце Гезіра, за 40 кіламетраў на ўсход ад Вад-Медані, у той час як саюзныя ўраду сілы «Шчыт Судана» адбілі Вад-эль-Аб’яд, за 20 кіламетраў ад моста Хантуб<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295750/ |title=Sudanese army recaptures town in push for Al Jazirah capital |date=10 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 11 студзеня — армія Бурхана ўзяла Вад-Медані, сталіцу штата Гезіра<ref>{{Cite news |date=2025-01-11 |title=Sudanese army advances to retake city of Wad Madani from RSF |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-advances-retake-city-wad-madani-rebels-2025-01-11/ |work=Reuters}}</ref>. Шаснаццаць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу войскамі САП лагера ўнутрана перамешчаных асоб Замзам<ref>{{Cite news |date=2025-01-12 |title=16 killed in shelling of displaced persons camp in Sudan's North Darfur |url=https://sudantribune.com/article295846/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 12 студзеня — УСС адбілі жылы комплекс Аль-Равад у Хартуме<ref>{{Cite news |date=2025-01-12 |title=Sudanese army advances in Khartoum, captures strategic residential complex |url=https://sudantribune.com/article295832/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 13 студзеня — прынамсі 120 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу паўстанцаў на захадзе Амдурмана<ref>{{Cite news |date=2025-01-14 |title=Sudan Rescuers Say More Than 120 Killed By Shelling Near Capital |url=https://www.barrons.com/news/sudan-rescuers-say-more-than-120-killed-by-shelling-near-capital-ef26bd16 |work=Barron's}}</ref>. Электрастанцыя на плаціне Мераве была пашкоджана беспілотнікамі войск Дагала, што прывяло да пажару на аб’екце і адключэння электраэнергіі ў Шэндзі, Порт-Судане, Атбары і Амдурмане<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Drone attack on Merowe dam power station disrupts electricity supply |url=https://sudantribune.com/article295881/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. Армія Бурхана адбіла Хаджар-аль-Джавада на дарозе паміж Далангам і Кадуглі ў Паўднёвым Кардафане ў атрадаў [[Абдэлазіз аль-Хілу|аль-Хілу]]<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. Трынаццаць чалавек былі забітыя УСС і саюзнымі ім апалчэнцамі падчас нападу на нефармальнае паселішча Камба Тайба ў штаце Гезіра<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Civilians accused of RSF ties killed in Sudan's Al-Jazirah state |url=https://sudantribune.com/article295922/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 14 студзеня — АСАД заявілі пра забойства сотняў байцоў САП, знішчэнне 262 транспартных сродкаў і захоп 21 байца і 67 транспартных сродкаў падчас сутыкненняў у Аль-Малха і Халафе ў Паўночным Дарфуры<ref>{{Cite news |date=2025-01-14 |title=Joint Force thwarts RSF attack in Darfur |url=https://sudantribune.com/article295970/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. Прынамсі 18 чалавек загінулі ў выніку нападаў сіл «Шчыт Судана» на лагер Шукаба і лагер 16 у штаце Гезіра<ref>{{Cite news |date=2025-01-14 |title=18 killed in attacks on farming communities in central Sudan |url=https://sudantribune.com/article295959/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 15 студзеня — дзевяць чалавек загінулі ў выніку нападаў бакоў канфлікту на членаў абшчыны Канабі, якія ў асноўным з’яўляюцца выхадцамі з Дарфура, у Абу-Гуце, штат Гезіра<ref>{{Cite news |date=2025-01-15 |title=Sudan war: Nine dead amid accusations of sexual violence in El Gezira |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-9-dead-amid-accusations-of-sexual-violence-in-el-gezira |work=Radio Dabanga}}</ref>. Па меншай меры 120 чалавек загінулі ў выніку нападу паўстанцаў на грамадзянскі канвой, які суправаджаўся [[Вызваленчы рух Судана|Рухам за вызваленне Судана]] і Аб’яднаннем сіл вызвалення Судана, недалёка ад Кабкабіі (Паўночны Дарфур)<ref>{{Cite news |date=2025-01-17 |title=North Darfur: RSF attack on convoy kills scores of civilians |url=https://sudantribune.com/article296141/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. Пятнаццаць чалавек загінулі ў выніку нападу САП на вёску Аль-Хізан у Абу-Гуце<ref>{{Cite news |date=2025-01-15 |title=Dozens of civilians killed in RSF attacks in Sudan's Al Jazirah state, groups say |url=https://sudantribune.com/article296082/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 16 студзеня — высокапастаўленыя прадстаўнікі ЗША паведамілі, што ўлады нядаўна як мінімум двойчы ўжылі хімічную зброю супраць праціўніка<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Barnes |first2=Julian E. |date=2025-01-16 |title=Sudan’s Military Has Used Chemical Weapons Twice, U.S. Officials Say |url=https://www.nytimes.com/2025/01/16/world/africa/sudan-chemical-weapons-sanctions.html |access-date=2025-01-17 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. * 18 студзеня — шэсць дронаў нанеслі ўдар па электрастанцыі Аль-Шавак у штаце Гедарэф, выклікаўшы адключэння электраэнергіі па ўсім штаце і ў штаце Касала. Іншыя дроны нанеслі ўдар па вадаправоднай станцыі штата Гедарэф, а яшчэ адзін разбіўся каля аўтобуснай станцыі ўздоўж шашы Гедарэф — Касала — Порт-Судан<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article296147/ |title=Drone attacks on key power station in eastern Sudan cause casualties |date=18 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Прыхільнікі Бурхана дасягнулі скрыжавання Аль-Шукры ў Шамбат, Хартум-Бахры<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article296190/ |title=Sudanese army advances in Khartoum North, RSF retreats |date=18 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Прынамсі тры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу САП у Амдурмане<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article296189/ |title=Deadly shelling in Omdurman as water crisis worsens amid power outage |date=18 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Прыхільнікі Дагала заявілі, што захапілі Аль-Халафа, Дрышакі і Мао ў Паўночным Дарфуры<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article296210/ |title=Conflicting claims of victory emerge after clashes in North Darfur |date=18 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 20 студзеня — прынамсі 11 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП лагера ўнутрана перамешчаных асоб Абу-Шук у Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296280/ |title=Darfur: Civilians killed in renewed shelling as RSF issues ultimatum in El Fasher |date=20 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Прыхільнікі Бурхана і саюзнікі заявілі, што адбілі два ўварвання САП у Паўночны Дарфур паблізу патройнай мяжы з [[Чад]]ам і [[Лівія]]й, забіўшы ў агульнай складанасці больш за 950 байцоў і знішчыўшы 61 транспартны сродак<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296272/|title=Darfur rebels claim victory over RSF forces entering from Libya|date=20 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 21 студзеня — падраздзяленні ўрадавай арміі, абложаныя ў гарнізоне корпуса сувязі ў Хартум-Бахры, пачалі сваё першае буйное наступленне з верасня 2024 года, прымусіўшы праціўніка адступіць на ўсход у бок раёна Кафуры. УСС таксама адбілі парк Абуд у Хартум-Бахры, школу Джувайрыя і школы Афрыканскага савета ў раёне Аль-Сафія<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296337/ |title=Sudan army tightens noose on RSF in Khartoum Bahri |date=21 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. САП прад’явілі 48-гадзінны ўльтыматум ураду з патрабаваннем вывесці войскі з Эль-Фашыра<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296323/ |title=El Fasher faces imminent attack as RSF deadline expires Wednesday |date=21 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 22 студзеня — войскі Бурхана пачалі наступленне на нафтаперапрацоўчы завод Эль-Джэйлі<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article296383/ |title=Sudanese army claims gains near key oil refinery north of Khartoum |date=22 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 23 студзеня — загарэўся нафтаперапрацоўчы завод Эль-Джэйлі ў Хартуме. Бакі абвінавацілі адзін аднаго ў падпале<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296435/ |title=Two killed as shelling hits displaced persons camp in Sudan's North Darfur |date=23 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Два чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу САП лагера для перамешчаных асоб Абу-Шук<ref>{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudans-bashair-hospital-on-open-ended-strike-following-rsf-attack |title=Sudan’s Bashair Hospital on ‘open-ended strike’ following RSF attack |date=24 January 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 24 студзеня — армія Бурхана заявіла, што прарвала аблогу базы Корпуса сувязі ў Хартуме. У САП абверглі гэтыя заявы<ref>{{cite web|url=https://www.barrons.com/news/sudan-army-breaks-paramilitary-siege-on-key-base-military-source-08f3465b|title=Sudan Army Breaks Paramilitary Siege On Key Base: Military Source|date=24 January 2025|publisher=Barron's}}</ref>. Улады таксама заявілі, што прарвалі аблогу генеральнага штаба ў Хартуме і адбілі нафтаперапрацоўчы завод Эль-Джэйлі<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250124-sudan-army-breaks-paramilitary-siege-on-key-base-military-source-1 |title=Sudan’s military says it breaks siege of army headquarters |date=24 January 2025 |publisher=France 24 }}</ref>. УСС і саюзныя апалчэнцы адбілі атаку праціўніка на Эль-Фашыр. Байцы АСАД заявілі, што забілі больш за 400 баевікоў Дагала і знішчылі больш за 25 транспартных сродкаў<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296469/ |title=Sudanese troops, allied groups repel RSF attack on El Fasher |date=24 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 27 студзеня — УСС заявілі, што прасунуліся ў частцы Усходняга Хартума каля каледжа Аль-Рабат у раёне Буры, правёўшы наступленне праз вялікія часткі раёнаў Аль-Азба, Кафуры, Ад-Бабакер і Рамалах у раёне Хартуна-Норт і працягнулі прасоўванне да моста Эль-Мек-Німр<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296591/|title=Sudanese army gains ground in Khartoum intensifies RSF pressure|date=27 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Больш за 100 чалавек загінулі ў выніку нападу паўстанцаў на вёску Бруш у Паўночным Дарфуры<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296597/ |title=Scores killed in attacks near El Fasher, residents and SLM say |date=27 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 28 студзеня — паўстанцы заявілі, што захапілі Медыцынскае ўпраўленне УСС, размешчанае на былой базе дэсантнікаў у Шамбаце, а таксама вежы Блю і Башыр у Хартум-Бахры<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296631/ |title=Sudanese army advances in Khartoum, takes control of key areas |date=28 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. САП абвясцілі аб гібелі ў баі аднаго са сваіх старэйшых камандзіраў, Рахмталы аль-Махдзі, таксама вядомага як «Джалха», разам з яго братам. Паведамляецца, што яны абодва былі забітыя ў выніку авіяўдару на ўсход ад Хартума<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296626/ |title=RSF commander 'Jalha' killed under unclear circumstances |date=28 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 29 студзеня — урадавыя войскі прасунуліся да моста Эль-Мек-Німр, выцесніўшы праціўніка амаль з усёй тэрыторыі Хартума, за выключэннем Хілет-Хамада<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296667/|title=Sudanese army advances in Khartoum Bahri, pushing back RSF|date=29 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. У Эль-Фашыры загінулі 7 чалавек. УСС заявілі, што адбілі атаку арміі Дагала на горад<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296671/|title=At least 7 killed in renewed fighting in El Fasher, Darfur|date=29 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 30 студзеня — улады адбілі горад Ум-Руваба ў Паўночным Кардафане<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296667/|title=Sudanese army advances in Khartoum Bahri, pushing back RSF|date=29 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. === Люты === * 1 лютага — па меншай меры 54 чалавекі загінулі, а 158 атрымалі раненні ў выніку атакі САП на рынак Сабрэйн у Амдурмане<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/sudan-rsf-omdurman-sabrein-market-1ae73e6e00c2a390f44cd955fed26673 |title=Paramilitary group attacks an open market in Sudan, killing 54 people and wounding at least 158 |date=1 February 2025 |publisher=AP News}}</ref>. Яшчэ двое загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана ў Хартуме<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250201-at-least-56-killed-as-fighting-grips-greater-khartoum |title=At least 56 killed as fighting grips greater Khartoum |date=1 February 2025 |publisher=France 24}}</ref>, а па меншай меры сем чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП у Эль-Абейдзе<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296824/ |title=RSF shelling kills, injures civilians in North Kordofan's capital |date=1 February 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. УСС заявілі, што адбілі гарады Тамбул, Руфаа і Аль-Хасахіса ў штаце Гезіра<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296828/ |title=Sudanese army says it retakes key cities in Al Jazirah state |date=1 February 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 2 лютага — у АСАД заявілі, што адбілі атаку прыхільнікаў Дагала на Эль-Фашыр, забіўшы 140 байцоў і наймітаў, знішчыўшы 43 транспартныя сродкі і захапіўшы яшчэ 12<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296868/|title=Darfur Joint Force says they repelled RSF attack on El Fasher|date=2 February 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. УСС адбілі Вад-Равах і аль-Набаці ў штаце Гезіра<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296876/ |title=Sudanese army claims gains in al-Jazirah state |date=2 February 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Аднавіліся баі і авіяўдары ў Дарфуры, загінула і пацярпела па меншай меры 248 чалавек<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296894/|title=Hundreds killed, wounded in Darfur airstrikes, ground aAttacks|date=2 February 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 3 лютага — Абдала Хусейн, адзін з кіраўнікоў САП, быў забіты ў выніку авіяўдару ў Эль-Камеліне ў штаце Гезіра<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article296902/ |title=Key RSF commander killed in Al-Jazirah state |date=3 February 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Улады заявілі, што прарвалі аблогу свайго гарнізона інжынернага корпуса ў раёне Аль-Айлафун і адбілі раёны Аль-Асайлат, Ум-Дау-Бан і Аль-Айлафун у раёне Усходняга Ніла<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296927/|title=Sudanese army breaks siege of garrison east of Khartoum|date=3 February 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Са слоў міністра аховы здароўя штата Паўднёвы Кардафан, баевікі [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|Народна-вызвольнага руху Судана—Поўнач]] (фракцыя аль-Хілу) забілі 44 жыхароў Кадуглі падчас абстрэлу галоўнага рынку, жылых кварталаў і часовых сховішчаў у школах<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-outrage-as-south-kordofan-shelling-leaves-at-least-44-civilians-dead |title=Sudan war: Outrage as South Kordofan shelling leaves at least 44 civilians dead |date=3 February 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. Дваццаць пяць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ўрадавых ВПС па Ньяле<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250203-at-least-65-killed-as-sudan-fighting-escalates |title=Dozens killed as fierce fighting rages in south and west Sudan |date=3 February 2025 |publisher=France 24}}</ref>. * 4 лютага — па меншай меры шэсць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу бальніцы Аль-Нао ў Амдурмане сіламі паўстанцаў<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article296951/ |title=Dozens killed, injured in Al-shelling of Omdurman hospital |date=4 February 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Эль-Камелін<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article296955/ |title=Sudanese army retakes Al-Kamlin, advances near Khartoum |date=4 February 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref> і аблажылі горад Наіма ў штаце Белы Ніл<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-advances-in-northern-el-gezira-approaches-khartoum |title=Sudan army advances in northern El Gezira, approaches Khartoum |date=5 February 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. Інжынеры з упраўлення водных рэсурсаў штата Хартум былі абстраляныя снайперамі паўстанцаў<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296958/|title=RSF snipers fire on engineers inspecting damaged Khartoum water plant|date=4 February 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 5 лютага — улады заявілі, што адбілі раён Эр-Румайла ў Хартуме, а таксама цэнтральны манетны двор<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article296998/ |title=Sudanese army claims gains in Khartoum, fighting intensifies elsewhere |date=5 February 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 6 лютага — войскі Бурхана заявілі, што адбілі раёны Эль-Тэкейна, Эль-Масід і Эль-Ноба на поўдзень ад Гіяда, прамысловы комплекс Сарыя каля Абу-Хамамы ў Хартуме і Вадзі-эль-Ахдар у раёне Шарг-Эль-Ніл у Хартум-Бахры<ref>{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-fighting-over-khartoum-continues-army-advances-from-the-south-and-east |title=Sudan war: Fighting over Khartoum continues, army advances from the south and east |date=7 February 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 7 лютага — УСС заявілі, што адбілі завод па вытворчасці дарожных знакаў і нумарных знакаў разам з усёй прамысловай зонай Хартума. Яны таксама заявілі, што адбілі Аль-Масудзі ў штаце Хартум<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article297036/|title=Sudanese army tightens grip on Khartoum as fighting intensifies|date=7 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref> і Абу Куту на паўночным захадзе штата Гезіра<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article297062/ |title=Sudan's army claims control of key town near Khartoum |date=8 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Улады заявілі, што збілі сем беспілотнікаў праціўніка над Дэбай, Паўночны штат<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article297053/ |title=Sudan military shot down seven drones in Debba |date=8 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Тры чалавекі загінулі ў выніку нападу САП на лагер унутрана перамешчаных асоб Замзам<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article297077/ |title=RSF attacks town near Zamzam camp, accuses displaced of aiding SAF |date=8 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 8 лютага — УСС заявілі, што адбілі раён Кафуры ў Хартум-Бахры<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/8/sudan-army-claims-major-advances-against-rsf-in-greater-khartoum |title=Sudan army claims major advances against RSF in greater Khartoum |date=8 January 2025|publisher=Al Jazeera}}</ref>. Байцы АСАД пачалі ўварванне ў Чад з Дарфура, што прывяло да сутыкненняў з арміяй Чада ў раёне патройнай мяжы з Суданам і Лівіяй. Шэсць суданцаў былі забітыя, 13 атрымалі раненні. Тры транспартныя сродкі таксама былі знішчаны, а два суданскія камандзіры былі захопленыя ў Амджарасе<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article297098/ |title=Chadian army attacks Darfur groups, killing and wounding fighter |date=8 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 12 лютага — па меншай меры 31 чалавек загінуў у выніку двух дзён атак паўстанцаў на лагер ўнутрана перамешчаных асоб Замзам<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article297358/ |title=Death toll in Zamzam camp attack rises to 112 |date=13 February 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 13 лютага — прынамсі 30 чалавек былі забітыя ў выніку нападаў мяцежнікаў на Аль-Джамалаб і Наіму ў штаце Белы Ніл. Пятнаццаць іншых патанулі ў рацэ [[Белы Ніл]], калі яны садзіліся ў лодку, каб выратавацца ад нападаў<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article297296/ |title=Dozens of civilians killed in RSF attack on villages in Sudan's White Nile state: group |date=13 February 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 15 лютага — падраздзяленне прыхільнікаў Дагала колькасцю 100 чалавек, дыслакаванае ў Аль-Музмуме, штат Сенар, здалося ўладам у Сінзе<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article297415/ |title=Sudan’s Rapid Support Forces unit surrenders to army in Sinjah |date=15 February 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Ісламскі комплекс Эль-Нур і цеплаэлектрастанцыю Бахры ў Хартуме<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-saf-advancing-on-khartoums-republican-palace |title=Sudan war: 'SAF advancing on Khartoum's Republican Palace' |date=16 February 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 16 лютага — дзесяць чалавек загінулі ў выніку нападаў прыхільнікаў Дагала на станцыі Меліт у Эль-Фашыры. УСС заявілі, што знішчылі базу праціўніка на ўсходзе горада<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-repels-new-rsf-attack-on-famine-stricken-north-darfur-camp |title=Sudan army repels new RSF attack on famine-stricken North Darfur camp |date=18 February 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 17 лютага — урадавыя войскі ўзялі пад кантроль раён Кафуры, апошні аплот паўстанцаў у Паўночным Хартуме, і горад Эр-Рахад у Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web |url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 |title=Архіўная копія |access-date=19 лютага 2025 |archive-date=21 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 |url-status=dead }}</ref>. Яны таксама адбілі Міністэрства рэсурсаў жывёл, падатковую вежу, малазійскую вежу і штаб-кватэру Дэпартамента аховы здароўя недалёка ад цэнтра Хартума<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article297547/ |title=Sudanese army gains more ground in Khartoum, seizing key sites |date=17 February 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 18 лютага — УСС адваявалі мост Кобер, які злучае Хартум з Хартум-Бахры, а таксама большую частку раёнаў Эль-Саджана і Эль-Хіла-Эль-Джадзіда на паўднёвым усходзе Хартума<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/emergency-lawyers-sudan-army-executing-more-people-in-khartoum |title=Emergency Lawyers: Sudan army executing more people in Khartoum |date=19 February 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. САП абвясціла аб планах сфармаваць паралельны ўрад у выгнанні, урад міру і адзінства, у [[Найробі]], [[Кенія]]<ref>https://www.capitalfm.co.ke/news/2025/02/sudans-militia-backed-factions-agree-to-form-parallel-govts/</ref>. Больш за 200 чалавек загінулі ў выніку трох дзён нападаў мяцежнікаў у раёне Эль-Гетэйна ў штаце Белы Ніл<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/18/sudan-paramilitaries-kill-hundreds-in-white-nile-villages-ngo |title=Sudan paramilitaries kill hundreds in White Nile villages: NGO |date=18 February 2025 |publisher=Al Jazeera}}</ref>. * 19 лютага — шэсць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу з боку САП у Амдурмане<ref>{{cite web |title=Sudan’s RSF shelling kills family, including four children, in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article297660/ |website=Sudan Tribune |access-date=20 February 2025}}</ref>. Прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі мост Эль-Хурыя ў цэнтральнай частцы Хартума, а таксама Сідру ў Паўночным Кардафане<ref name="khazan"/>. [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] пацвердзіла наяўнасць голаду ў лагерах для ўнутрана перамешчаных асоб Замзам, Абу-Шук і Аль-Салам у Паўночным Дарфуры, а таксама ў двух месцах у заходніх нубійскіх гарах<ref>{{cite web |title=UN confirms famine in 5 areas of Sudan, warns of catastrophic hunger |url=https://sudantribune.com/article297671/ |website=Sudan Tribune |access-date=21 February 2025}}</ref>. * 20 лютага — дзесяць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ў Эль-Хазан-Джадзід, Усходні Дарфур<ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |access-date=21 February 2025}}</ref>. * 22 лютага — УСС і групоўка «Шчыт Судана» заявілі, што прымусілі праціўніка адступіць з раёна Соба ва Усходнім Хартуме і адваявалі раёны Аль-Лулуа і Аль-Самра на паўднёвы ўсход ад моста Соба, які злучае паўднёвыя і ўсходнія раёны сталіцы з сельскімі раёнамі Усходняга Ніла, дадаўшы, што 17 байцоў САП былі забітыя, а дзевяць транспартных сродкаў былі знішчаны або захопленыя<ref>{{cite web |title=Sudanese army and allies advance in Khartoum, claim gains against RSF |url=https://sudantribune.com/article297770/ |website=Sudan Tribune |access-date=23 February 2025}}</ref>. * 23 лютага — САП і саюзныя групы падпісалі Хартыю аб стварэнні паралельнага ўрада, [[Урад міру і адзінства|Урада міру і адзінства]], пасля сустрэчы ў Найробі<ref>{{cite web |title=Sudan's RSF, allies sign charter for rival government |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250223-sudan-s-rsf-allies-sign-charter-for-rival-government-sources |website=France 24 |access-date=23 February 2025}}</ref>. Сілы «Саяд» арміі ўрада знялі двухгадовую аблогу Аль-Абейда<ref>{{cite web |title=Sudanese army ends RSF's two-year siege of El Obeid |url=https://sudantribune.com/article297800/ |website=Sudan Tribune |date=23 February 2025}}</ref>. УСС таксама адбілі Эль-Гетэйну<ref>{{cite web |title=Sudanese army retakes key city of Al-Qutayna in White Nile state |url=https://sudantribune.com/article297827/ |website=Sudan Tribune |date=23 February 2025}}</ref>. * 24 лютага — УСС заявілі, што занялі ўсходнюю частку моста Соба<ref>{{cite web |title=Sudanese army claims partial control of key Khartoum bridge |url=https://sudantribune.com/article297835/ |website=Sudan Tribune |date=24 February 2025}}</ref>, часткова прарвалі аблогу Даланга і захапілі рэгіёны Аль-Каркаль, Колі і Кіка на поўнач ад Кадуглі, а таксама Хаджар аль-Джавада і Каркарыю на поўдні<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article297869/|title=Sudanese army breaks part of SPLM-N siege on Dilling in South Kordofan|date=24 February 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. САП заявілі, што збілі знішчальнік Іл над Ньялай, у выніку чаго загінуў яго экіпаж<ref>{{cite web |url=https://english.ahram.org.eg/NewsContentP/2/541119/World/Officers-killed-in-Sudan-plane-crash-Military-sour.aspx |title=Officers killed in Sudan plane crash: Military source |date=25 February 2025 |publisher=al-Ahram}}</ref>. * 25 лютага — транспартны самалёт [[Ан-26]] ВПС Судана [[Катастрофа Ан-26 у Амдурмане|ўрэзаўся ў жылы раён Карары, Амдурман]], у выніку чаго загінулі прынамсі 46 чалавек, уключаючы генерал-маёра Бахра Ахмеда, старэйшага камандзіра ў Хартуме<ref>{{Cite web |title=Death toll in Sudan military plane crash rises to 46 |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/26/several-feared-killed-as-sudan-army-plane-crashes-near-capital-khartoum |access-date=2025-02-26 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Death toll in Sudan military plane crash rises to 46 |url=https://apnews.com/article/sudan-war-miliary-rsf-4311a36df4d48680770253a8bf13dcff |access-date=2025-02-26 |website=AP News |language=en}}</ref>. УСС адбілі Эль-Хіваі<ref>{{cite web |title=Institute for the Study of War |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-february-27-2025-saf-advances-west-toward-darfur-m23-and-drc-reset |website=Institute for the Study of War |language=en}}</ref>. * 26 лютага — харчовая дапамога была спыненая з-за працяглых нападаў на лагер Замзам<ref>{{cite web |title=Sudan fighting halts food aid in famine-hit Zamzam camp, WFP warns of starvation |url=https://sudantribune.com/article297932/ |website=Sudan Tribune |date=26 February 2025}}</ref>. * 28 лютага — паўстанцы нанеслі ўдар з дапамогай беспілотнікаў па электрастанцыі Мераве, што прывяло да адключэння электраэнергіі ў горадзе.<ref>{{cite web |title=RSF drone attacks cause power outage in Sudan's Merowe |url=https://sudantribune.com/article298018/ |website=Sudan Tribune |date=1 March 2025}}</ref>. У АСАД заявілі, што перахапілі партыю паставак САП у Паўночным Дарфуры і нейтралізавалі [[Пустынныя ваўкі|калумбійскіх наймітаў]]<ref>{{cite web |title=Sudan army ally ‘intercepts RSF supply shipment’ |url=https://www.arabnews.com/node/2592000/middle-east |website=Arab News |language=en |date=1 March 2025}}</ref>. === Сакавік === * 2 сакавіка — УСС адваявалі ўчастак 13 і часткі раёнаў Эль-Наср і Эль-Худа ў Хартуме<ref>{{cite web |title=Sudanese Armed Forces ‘take eastern bank of El Manshiya Bridge’ – what next? |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudanese-armed-forces-take-eastern-bank-of-el-manshiya-bridge-what-next |website=Radio Dabanga |date=1 March 2025}}</ref>. * 3 сакавіка — прыхільнікі Бурхана дасягнулі ўсходняга краю моста Аль-Маншыя ва Усходнім Ніле, Хартум, і адбілі штаб-кватэру цэнтральных рэзервовых сіл Усходняга Ніла<ref>{{cite web |title=Sudanese army tightens grip on East Khartoum, eyes key bridges |url=https://sudantribune.com/article298095/ |website=Sudan Tribune |date=3 March 2025}}</ref>. Сем чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ўрада па Ум-Курайдзіму, на поўнач ад Эль-Абейда<ref>{{cite web |title=Seven civilians die as SAF and RSF clash in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/seven-civilians-die-as-saf-and-rsf-clash-in-north-kordofan |website=Radio Dabanga |date=3 March 2025}}</ref>. * 4 сакавіка — больш за 80 чалавек загінулі або атрымалі раненні ў выніку абстрэлу лагера для перамешчаных асоб Абу-Шук войскамі Дагала<ref>{{cite web |title=Dozens killed, injured as shelling hits North Darfur camp |url=https://sudantribune.com/article298134/ |website=Sudan Tribune |date=4 March 2025}}</ref>. * 5 сакавіка — войскі Бурхана адбілі Эль-Далі і Эль-Мазлум, апошнія апірышчы RSF у штаце Сенар, а таксама Аль-Джабалайн у штаце Белы Ніл<ref>{{cite web |title=Sudan army gains ground in Sennar, Blue Nile, White Nile states |url=https://sudantribune.com/article298155/ |website=Sudan Tribune |date=5 March 2025}}</ref>. * 9 сакавіка — сем чалавек загінулі ў выніку атакі байцоў САП на Аль-Хіваі (Заходні Кардафан)<ref>{{Cite news |date=2025-03-09 |title=At least seven killed in RSF attack on Al Khiwai, West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article298366/ |access-date=2025-03-10 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref>, а яшчэ двое загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў паўстанцаў у Аль-Маліха (Паўночны Дарфур)<ref>{{Cite news |date=2025-03-09 |title=Drone attack kills two, injures four in North Darfur’s Al-Maliha |url=https://sudantribune.com/article298358/ |access-date=2025-03-10 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref>. * 10 сакавіка — УСС заявілі, што знішчылі 47 транспартных сродкаў і 100 беспілотнікаў праціўніка ў Эль-Фашыры на працягу 10 дзён. Урадавыя войскі таксама заявілі, што мясцовыя сілы забілі 15 байцоў. Ад паўстанцаў адбіты ўвесь раён Аль-Салам і будынкі Лафет Таўра на поўдні горада<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298412/|title=Sudan army says it destroyed dozens of RSF vehicles, drones in El Fasher|date=10 March 2025|access-date=12 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 12 сакавіка — дзесяць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу з боку САП у Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298490/ |title=Darfur violence escalates: at least 10 killed in artillery strike, villages attacked |date=12 March 2025|access-date=13 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 13 сакавіка — у выніку абстрэлу Аль-Абейда войскамі Дагала загінула адна жанчына<ref name=":1"/>. * 14 сакавіка — войскі Бурхана заявілі, што збілі эскадрыллю беспілотнікаў, якія нацэліліся на Атбару<ref name=":1">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298599/ |title=RSF shelling kills civilians in El Obeid; army downs drones in Atbara |date=14 March 2025 |access-date=15 March 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Восем мірных жыхароў былі забітыя падчас рэйдаў САП на Усходні Хартум<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298602/|title=Rights group accuses RSF of killing eight civilians in Khartoum|date=14 March 2025|access-date=16 March 2025|publisher=Sudan Tribne}}</ref>. * 16 сакавіка — УСС заявілі, што ўзялі пад кантроль Хартум 3 і частку Хартум 2 і адрэзалі апошні шлях паставак САП у прэзідэнцкі палац<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298671/|title=Army advances in central Khartoum, tightening siege on RSF|date=16 March 2025|access-date=18 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Чатыры чалавекі загінулі і 30 чалавек атрымалі раненні, у тым ліку 18 дзяцей, у выніку абстрэлу з боку САП у Карары, Амдурман<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298669/|title=Shelling in Omdurman kills four, wounds dozens, mostly children – officials|date=16 March 2025|access-date=18 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. УСС заявілі, што іх бранятанкавы корпус злучыўся з сіламі ў штабе Генеральнага камандавання ў Хартуме пасля зачысткі Народнага навучальнага шпіталя ад мяцежнікаў<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298711/ |title=Armoured Corps Links with Sudanese forces in HQ, squeezing RSF in Khartoum |date=17 March 2025|access-date=20 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 17 сакавіка — Арганізацыя Аб’яднаных Нацый заявіла, што сілы Дагала затрымалі больш за 60 міратворцаў, выкралі восем грамадзянскіх супрацоўнікаў і канфіскавалі восем транспартных сродкаў і 280 000 літраў паліва ЮНІСФА<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unsc-condemns-rsf-for-abducting-un-staff-and-looting-convoy-in-sudan |title=UNSC condemns RSF for abducting UN staff and looting convoy in Sudan |date=18 March 2025|access-date=20 March 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 19 сакавіка — улады заявілі, што пры бамбардзіроўках Эль-Фашыра загінула 16 мяцежнікаў<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-within-500-meters-of-republican-palace-battles-in-north-darfur-and-north-kordofan |title=Sudan army within 500m of Republican Palace, battles in North Darfur and North Kordofan |date=20 March 2025|access-date=21 March 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 20 сакавіка — САП заявілі, што ўзялі Аль-Маліку, аднак АСАД гэта адмаўлялі, дадаўшы, што восем старэйшых афіцэраў праціўніка, уключаючы палявога камандзіра палкоўніка Аюба Ахімера, былі забітыя<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298824/ |title=Joint Forces say they repelled RSF attack on Al-Maliha, North Darfur |date=20 March 2025|access-date=21 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 21 сакавіка — улады заявілі, што суданская армія адбіла Рэспубліканскі палац у Хартуме<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/crmj0x8jr3wo |title=Sudan army recaptures presidential palace after two years of war |date=21 March 2025|access-date=21 March 2025|publisher=BBC}}</ref>. У той жа дзень у выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па палацы загінулі шэсць журналістаў, у тым ліку два ваенныя рэпарцёры і чатыры члены здымачнай групы суданскага тэлебачання<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298917/ |title=Sudan state TV crew, military reporters killed in drone attack near presidential palace |date=21 March 2025|access-date=22 March 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 22 сакавіка — улады адбілі гатэль «Карынція», штаб-кватэру цэнтральнага банка Судана і Службы агульнай разведкі ў Хартуме<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-war-khartoum-c41e1d829ea2560c9ff8eb43daac85da |title=Sudan’s army says it seized key buildings in Khartoum after retaking the Republican Palace |date=22 March 2025|access-date=22 March 2025 |publisher=AP News}}</ref>. Сорак восем чалавек загінулі ў выніку этнічных чыстак з боку САП у Аль-Маліку<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298942/ |title=Dozens killed in North Darfur amid accusations of RSF ethnic attacks |date=22 March 2025|access-date=23 March 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 23 сакавіка — тры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу з боку САП у Амдурмане<ref name="tuti">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250323-paramilitary-shelling-kills-3-in-omdurman-after-sudan-army-gains-medic |title=Paramilitary shelling kills 3 in Omdurman after Sudan army gains: medic |date=23 March 2025|access-date=23 March 2025 |publisher=France 24}}</ref>. Васемнаццаць чалавек загінулі ў выніку трохдзённай разні, учыненай мяцежнікамі, на вёскі ў штаце Гезіра на паўночны захад ад Вад-Медані<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298967/ |title=RSF attacks kill at least 18 in Sudan’s Al-Jazira state: Activists |date=23 March 2025 |access-date=24 March 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 24 сакавіка — войскі Дагала распачалі серыю нападаў ва Усходнім Хартуме, у выніку якіх загінулі прынамсі пяць чалавек і дзясяткі атрымалі раненні<ref>{{Cite web |title=At least five killed in RSF shelling in Sudan’s Khartoum: Lawyers’ group |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/24/at-least-five-killed-in-rsf-shelling-in-sudans-khartoum-lawyers-group |access-date=2025-03-25 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. У той жа час армія Дагала адступіла з раёнаў Салама, Азхары, Ад-Хусейн, Маё, Герэйф-Уэст, Буры, Сахафат і Калакла<ref>{{Cite web |title=RSF reportedly retreating from Khartoum neighbourhoods amid army advances |url=https://sudantribune.com/article299057/ |access-date=2025-03-26 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref>. Дарфурская ініцыятыва за справядлівасць і мір заявіла, што сотні мірных жыхароў загінулі ў выніку авіяўдару войск Дагала па рынку недалёка ад Эль-Фашыра<ref>{{Cite web |title=Sudan army accused of killing hundreds in airstrike on Darfur market |url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgz5kxy8d2o |access-date=2025-03-25 |website=BBC |language=en}}</ref>. * 26 сакавіка — УСС адбілі міжнародны аэрапорт і мост Маншыя праз Блакітны Ніл у Хартуме. Яны таксама адбілі лагер Тыба аль-Хасанаб<ref>{{Cite web |title=Sudanese army retakes Khartoum airport from rebels |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20250326-sudanese-army-retakes-khartoum-airport-from-rebels |access-date=2025-03-26 |website=RFI|language=en}}</ref>. Аль-Бурхан наведаў прэзідэнцкі палац і абвясціў аб вызваленні сталіцы<ref>{{Cite web |title=‘Khartoum is free’ says Sudan Army chief al-Burhan after airport captured |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/26/sudan-armed-forces-retakes-khartoum-airport-from-rsf|access-date=2025-03-26 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. * 27 сакавіка — УСС ачысцілі апошнія ачагі супраціву праціўніка на поўдзень ад Хартума. Яны таксама заявілі, што нейтралізавалі 23 байца САП і захапілі артылерыйскую гармату<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299144/|title=Sudanese army claims clearing RSF pockets from Khartoum district|date=27 March 2025|access-date=28 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Зграя дронаў атакавала горад Ад-Дамазін у штаце Блакітны Ніл, паведамлялася аб некалькіх выбухах і дыме. УСС заявілі, што збілі пяць дронаў над базай бранятанкавага корпуса, штабам 4-й пяхотнай дывізіі і гарадскім аэрапортам<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299147/|title=Drones attack Sudan’s Blue Nile state capital for first time in war|date=27 March 2025|access-date=28 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 29 сакавіка — урадавыя войскі адваявалі рынак Сук Лівія на захад ад Амдурмана<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250329-sudan-army-says-retakes-khartoum-area-market-from-paramilitaries |title=Sudan army says retakes Khartoum-area market from paramilitaries |date=29 March 2025|access-date=29 March 2025|publisher=France 24}}</ref>. * 30 сакавіка — УСС і саюзнікі адбілі напад атрадаў Дагала на Эль-Фашыр і атакавалі калону забеспячэння, знішчыўшы 16 транспартных сродкаў і забіўшы дзясяткі байцоў САП. Дзевяць мірных жыхароў загінулі і яшчэ 17 атрымалі раненні ў выніку абстрэлу з боку мяцежнікаў<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299228/|title=Nine civilians killed in Sudan’s El Fasher shelling, army says attack repelled|date=30 March 2025|access-date=31 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 31 сакавіка — сем чалавек загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук сіламі САП<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/renewed-deadly-rsf-shelling-strikes-north-darfur-camp |title=Renewed deadly RSF shelling strikes North Darfur camp |date=2 April 2025 |access-date=3 April 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. Паўстанцы заявілі, што ўзялі Хор-эль-Далайб у Паўднёвым Кардафане пасля сутыкненняў, у выніку якіх загінула 12 мірных жыхароў. Яны таксама заявілі, што забілі 70 байцоў Ісламскага руху і знішчылі або захапілі 13 транспартных сродкаў<ref name="antonov"/>. === Красавік === * 2 красавіка — два чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук сіламі САП<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/sudan-displacement-famine-elfasher-military-rapid-support-forces-un-38b47acc8fd199f7d5873423bfb441d3 |title=2 killed as Sudan’s paramilitary intensifies attacks on displacement camp in North Darfur |date=2 April 2025 |access-date=2 April 2025 |publisher=AP News}}</ref>. Прынамсі 96 чалавек загінулі ў выніку чатырохдзённых нападаў на ўрадавыя войскі ў раёне Аль-Джумуа на поўдзень ад Амдурмана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299298/ |title=RSF attacks kill 96 south of Sudan’s Omdurman, triggering displacement |date=2 April 2025 |access-date=3 April 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 3 красавіка — САП заявілі, што збілі варожы самалёт Ан над Эль-Фашырам, у выніку чаго загінулі восем членаў экіпажа<ref name="antonov">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 4 красавіка — больш за 100 мірных жыхароў загінулі ў сутыкненнях у Аль-Мальхе. Горад захапілі паўстанцы. Адзначаліся рабаванні, забойствы і катаванні<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299379/|title=Over 100 civilians killed in AEl Malha clashes, RSF blamed|date=4 April 2025|access-date=7 April 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 5 красавіка — электрастанцыя Мерове падвергнулася нападу беспілотніка арміі Дагала, што прывяло да адключэння электраэнергіі ў Амдурмане і Паўночным штаце<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299398/ |title=Power outages hit Sudan areas after drone attack on Merowe Dam |date=6 April 2025 |access-date=7 April 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 6 красавіка — прынамсі 15 мірных жыхароў загінулі ў сутыкненнях у Амбадзе<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299431/ |title=Renewed Omdurman clashes leave civilians dead; RSF accused of abuses |date=6 April 2025 |access-date=7 April 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Чатыры чалавекі загінулі ў выніку атакі беспілотнікаў САП на Аль-Дабах (Паўночны штат)<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299455/ |title=RSF drone attack destroys fuel depot at Dongola airport in Northern Sudan |date=8 April 2025 |access-date=8 April 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 7 красавіка — тры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу лагера для перамешчаных асоб Абу-Шук сіламі Дагала<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299461/ |title=Shelling kills three at Darfur IDP camp; RSF assault on El Fasher feared |date=8 April 2025 |access-date=8 April 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Яшчэ некалькі чалавек загінулі ў выніку сумеснага нападу САП і атрадаў аль-Хілу ў Рашадзе, Паўднёвы Кардафан<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozen-dead-in-rsf-splm-attacks-in-kordofan |title=Dozen dead in RSF-SPLM attacks in Kordofan |date=10 April 2025 |access-date=10 April 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 8 красавіка — УСС адбілі ў САП лагеры Аль-Кусур і Аль-Конан, а таксама раёны Фаташа, Аль-Хілал Аль-Джадзіда і Іскан Аль-Сафва ў Амдурмане<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article299492/ |title=Sudan army advances in Omdurman’s Ombada, captures camps from RSF |date=8 April 2025 |access-date=9 April 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 9 красавіка — у выніку ўдараў беспілотнікаў і артылерыі мяцежнікаў у Эль-Абейдзе і Аль-Дабе загінулі 13 чалавек<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299513/|title=RSF attacks kill at least 13 civilians in Sudan’s El-Obeid, Al-Dabbah|date=9 April 2025|access-date=10 April 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 10 красавіка — прынамсі 15 мірных жыхароў загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук сіламі мяцежнікаў. Прыхільнікі Дагала заявілі, што ўзялі Ум-Кедаду<ref>{{cite web|url=https://thedefensepost.com/2025/04/11/killed-darfur-camp-intensifies/|title=15 Killed in Darfur Camp as Battle for Last Army-Held City Intensifies|date=11 April 2025|work=The Defense Post}}</ref>. * 11 красавіка — па меншай меры 32 мірных жыхара загінулі ў выніку абстрэлаў беспілотнікаў САП у Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299611/ |title=RSF attack kills 32 civilians in Sudan’s El Fasher, army says |date=11 April 2025|work=Sudan Tribune}}</ref>. * 12 красавіка — у выніку атакі САП на лагер бежанцаў Замзам загінулі і атрымалі раненні сотні чалавек, большасць з якіх-жанчыны і дзеці<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/hundreds-feared-killed-sudan-rsf-launches-attack-famine-stricken-camp-2025-04-12/ |title=Hundreds feared killed in Sudan as RSF launches attack on famine-stricken camp|date=12 April 2025|work=Reuters}}</ref>. * 13 красавіка — САП заявілі, што захапілі лагер бежанцаў Замзам<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299682/ |title=RSF seizes Zamzam camp, displacing thousands; hundreds reported dead |date=13 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 14 красавіка — беспілотнікі паўстанцаў пачалі атаку на Атбару, уразіўшы паліўны склад і электрастанцыю, што прывяло да адключэння электраэнергіі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299725/ |title=RSF drone attacks cause blackout in north Sudan's Atbara |date=14 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 15 красавіка — Дагала афіцыйна абвясціў аб стварэнні ўрада міру і адзінства<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-civil-war-darfur-a25fe0ef9a3769ecab1838286ab0b38b |title=Sudanese paramilitary group says its forming a rival government |date=16 April 2025|work=AP News}}</ref>. У адказ на атакі паўстанцаў у Эль-Фашыры быў абвешчаны вячэрні каменданцкі час<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299721/ |title=North Darfur imposes curfew in El Fasher after mass casualties in RSF attack on Zamzam camp |date=14 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 16 красавіка — прынамсі 57 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу з боку САП у Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250417-clashes-in-sudan-s-besieged-darfur-city-kill-57 |title=57 killed in Sudan's Darfur as trapped civilians fear bloodbath |date=17 April 2025 |work=France 24}}</ref>. * 19 красавіка — армію генерала Дагала абвінавацілі ў забойствах мірных жыхароў вёскі Бруш (Паўночны Дарфур)<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299928/ |title=RSF accused of deadly attack on North Darfur village, civilian casualties reported |date=19 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 20 красавіка — прынамсі 30 чалавек загінулі падчас нападаў САП у Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-darfur-e3b3c58966ff9ac2693764140eec85df |title=Sudan’s paramilitaries kill more than 30 in a new attack on a Darfur city, activists say |date=22 April 2025 |work=AP News}}</ref>. * 22 красавіка — прынамсі 55 чалавек загінулі за два дні абстрэлаў паўстанцамі Эль-Фашыра<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300024/ |title=Sudan army says RSF shelling killed 55 civilians in two days in El Fasher |date=22 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 23 красавіка — адна з фракцый групоўкі «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]» на чале з Махамедам Башарай Ях’я абвясціла аб сваёй вернасці ўраду<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300066/ |title=JEM faction sides with Sudan army, plans to break El Fasher siege |date=24 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 24 красавіка — прынамсі 74 чалавекі загінулі ў выніку атакі САП на вёску Аль-Сафа ў Заходнім Кардафане<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300097/ |title=Sudan’s RSF kills at least 74 in West Kordofan village attack, doctors say |date=24 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 25 красавіка — прынамсі 11 чалавек загінулі ў выніку ўдару мяцежнага беспілотнікау Атбары<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300127/ |title=RSF drone strike kills 11, hits power facility in north Sudan |date=25 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Артылерыя паўстанцаў з раёна Салхі ў Амдурмане нанесла ўдар па Генеральным штабе УСС у Хартуме<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300124/ |title=Sudan’s RSF shells army command in Khartoum |date=25 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 27 красавіка — САП абвінавацілі ў забойстве 31 чалавека ў стылі пакарання ў раёне Салха, Амдурман<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/outcry-as-rsf-accused-of-executing-31-civilians-in-omdurman |title=Outcry as RSF accused of executing 31 civilians in Omdurman |date=28 April 2025 |work=Radio Dabanga}}</ref>. Баевікі, звязаныя з войсками Дагала, выкралі 40 гуманітарных работнікаў і каля 50 грамадзянскіх асоб з лагера Замзам<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300194/ |title=Sudan camp spokesman says RSF allies arrested 40 aid workers in Darfur |date=27 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 29 красавіка — 45 чалавек загінулі пры абстрэле войскамі Дагала Эль-Фашыра<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300283/ |title=Sudan army says 45 civilians killed in El Fasher shelling |date=29 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 30 красавіка — у Хартум прыбыла першая з пачатку вайны гуманітарная дапамога [[ААН]]<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300345/ |title=First U.N. aid reaches central Khartoum since Sudan war began, U.N. says |date=30 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. === Май === * 1 мая — часці САП захапілі Эн-Нахуд у Заходнім Кардафане, забіўшы 19 чалавек<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. * 2 мая — УСС адбілі вёскі Аль-Суфі, Аль-Алка і Аль-Шакік на Заходнім беразе Белага Ніла ў штаце Белы Ніл. Дроны САП здзейснілі атаку на штаб-кватэру 18-й пяхотнай дывізіі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300417/ |title=Sudanese army retakes towns from RSF in White Nile state, Omdurman areas |date=2 May 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 3 мая — войскі Бурхана заявілі, што САП выпусцілі некалькі дронаў-камікадзэ ў напрамку Касала і Порт-Судана<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sudanese-paramilitary-forces-carried-out-1st-drone-attack-on-port-sudan-army-says/ |title=Sudanese paramilitary forces carried out 1st drone attack on Port Sudan, army says |date=3 May 2025 |publisher=The Times of Israel}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newarab.com/news/sudan-paramilitary-drone-strike-hits-border-city-near-eritrea |title=Sudan paramilitary drone strike hits border city near Eritrea |date=3 May 2025 |publisher=The New Arab |access-date=24 мая 2025 |archive-date=12 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250512185059/https://www.newarab.com/news/sudan-paramilitary-drone-strike-hits-border-city-near-eritrea |url-status=dead }}</ref>. Урадавыя ВПС нанеслі ўдары па аэрапорце Ньялы<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300476/ |title=Sudan army bombs Nyala airport after suspected RSF supply flight |date=3 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, [[Інцыдэнт з Boeing 737 у Ньяле (2025)|знішчыўшы кенійскі самалёт]]. * 6 мая — войскі Дагала атакавалі з беспілотнікаў Порт-Судан<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/renewed-drone-strikes-pummel-port-sudan-for-third-day-as-civilian-infrastructure-hit |title=Renewed drone strikes pummel Port Sudan for third day as civilian infrastructure hit |date=6 May 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. Шэсць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук САП<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300582/ |title=At least six killed, 20 wounded in shelling of Sudan's El Fasher camp |date=6 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Урад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. * 7 мая — чацвёрты дзень запар САП наносяць удары з выкарыстаннем беспілотнікаў па Порт-Судане<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/7/port-sudan-explosions-lifeline-for-aid-comes-under-attack-for-fourth-day |title=Port Sudan explosions: Lifeline for aid comes under attack for fourth day |date=6 May 2025 |publisher=Al Jazeera}}</ref>. * 8 мая — восем чалавек загінулі ў выніку нападаў САП на Амдурман<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300664/ |title=RSF attacks in Omdurman leave 8 civilians dead, including children in drone strike |date=8 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 9 мая — чатырнаццаць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук паўстанцамі<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/05/10/strike-on-sudans-darfur-kills-14-members-of-one-family-rescuers |title=33 killed in Sudan strikes blamed on paramilitary RSF |date=10 May 2025 |publisher=al-Arabiya}}</ref>. * 10 мая — прынамсі 20 зняволеных загінулі ў выніку меркаванага ўдару дрона САП па турме Аль-Абейда<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-war-e55bca6562f4d9d29630480bc47e6a84 |title=At least 20 people killed in Sudan after a suspected drone strike hits a prison |date=10 May 2025 |publisher=AP News}}</ref>. * 11 мая — урадавыя часці заявілі, што адбілі горад Аль-Хуваі ў Заходнім Кардафане<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Сем чалавек загінулі ў выніку абстрэлу з боку войск Дагала Эль-Фашыра<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/12/renewed-rsf-shelling-killed-several-in-sudans-el-fasher-army-says |title=Renewed RSF shelling killed several in Sudan's el-Fasher, army says |date=12 May 2025 |publisher=Al Jazera}}</ref>. * 13 мая — УСС заявілі , што адбіл горад Аль-Хамадзі ў Паўднёвым Кардафане, а таксама кварталы Аль-Джамія і Аль-Шакла на поўдні Амдурмана<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan joint force says it retook West Kordofan town from RSF after fierce battle |url=https://sudantribune.com/article300836/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 14 мая — дроны мяцежнікаў атакавалі тры электрастанцыі ў Амдурмане, што прывяло да адключэння электраэнергіі па ўсім Хартуму<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Drone strikes hit Omdurman power plants, trigger Khartoum blackouts |url=https://sudantribune.com/article300898/ |access-date=2025-05-15 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 15 мая — чатыры чалавекі загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка САП па шпіталі УСС у Аль-Абейдзе<ref>{{Cite web |date=2025-05-15 |title=RSF drone strike on Sudan army hospital kills four, injures dozens |url=https://sudantribune.com/article300950/ |access-date=2025-05-16 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 16 мая — дзесяць чалавек былі забітыя ў выніку абстрэлу атрадамі аль-Хілу Кадуглі. Урадавыя войскі захапілі Аль-Тарыду і Аль-Даку ў Кадзіры, Паўднёвы Кардафан, выбіўшы войскі аль-Хілу<ref>{{Cite web |date=2025-05-16 |title=Shelling kills 10 in Kadugli as Sudanese army claims South Kordofan advances |url=https://sudantribune.com/article300989/ |access-date=2025-05-17 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 18 мая — чатырнаццаць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу рынку ў лагеры Абу-Шук САП<ref>{{Cite web |date=2025-05-18 |title=14 civilians killed in RSF shelling of Abu Shouk market, activists say |url=https://sudantribune.com/article301061/ |access-date=2025-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. Адзін чалавек загінуў у выніку нападу мяцежнікаў на вёску Аль-Самра ў штаце Белы Ніл<ref>{{Cite web |date=2025-05-18 |title=RSF kills one, injures three, loots villages in Sudan’s White Nile |url=https://sudantribune.com/article301065/ |access-date=2025-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. Дзевяць чалавек, у тым ліку сем вайскоўцаў, загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па базе сіл «Шчыт Судана» на раўніне Аль-Бутана ў штаце Гезіра<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301071/|title=Drone attack kills nine at Sudan Shield Forces camp|date=18 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 19 мая — УСС адбілі Вадзі-эль-Атрун у Аль-Мальзе на стратэгічнай дарозе, якая злучае Паўночны штат і Паўночны Дарфур<ref>{{Cite web |date=2025-05-19 |title=Army and allies take control of strategic area near triangle border area, Minawi says |url=https://sudantribune.com/article301058/ |access-date=2025-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>, а таксама захапілі Аль-Сальху ў Амдурмане, Аль-Альку ў Белым Ніле і раён Ум-Лібана ў Заходнім Кардафане<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 20 мая — улады заявілі, што ачысцілі штат Хартум ад праціўніка<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/20/sudans-army-declares-khartoum-state-completely-free-of-paramilitary-rsf |title=Sudan’s army declares Khartoum state ‘completely free’ of paramilitary RSF |date=20 May 2025|access-date=21 May 2025|publisher=Al Jazeera}}</ref>. * 21 мая — УСС заявілі, што ачысцілі штат Белы Ніл ад войск Дагала<ref>{{cite web|url=https://www.youm7.com/story/2025/5/21/%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9/6994825 |title=بعد تحرير الخرطوم بالكامل.. السلطات السودانية تعلن ولاية جديدة خالية من الدعم السريع |date=21 May 2025|access-date=24 May 2025|publisher=[[Youm7]]}}</ref>. * 22 мая — ЗША абвясцілі аб новых санкцыях супраць Судана ў сувязі з ужываннем УСС хімічнай зброі<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cwynkdyk14zo |title=US says Sudan used chemical weapons in war as it issues new sanctions |date=23 May 2025|access-date=23 May 2025|publisher=BBC}}</ref>. Улады заявілі, што выявілі масавыя пахаванні ў Аль-Сальхі, Амдурман, у якіх знаходзяцца астанкі 465 чалавек, забітых САП<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301174/ |title=Sudanese army unearths mass graves in Omdurman, 465 victims found |date=23 May 2025 |access-date=23 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 23 мая — УСС і іх саюзнікі абвясцілі аб узяцці Дыбебада ў Паўднёвым Кардафане<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] }}</ref>. * 27 мая — дроны САП атакавалі базу і паліўны склад праціўніка ў Косці<ref>{{Cite web |date=2025-05-28 |title=Sudan's RSF attacks army amid cholera outbreak |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250527-sudan-s-rsf-attacks-army-amid-cholera-outbreak |access-date=2025-05-28 |website=[[France 24]] }}</ref>. Тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка паўстанцаў па прыпынку грамадскага транспарту ў Эр-Рахадзе<ref>{{Cite web |date=2025-05-27 |title=RSF drone strikes kill three, hit fuel depot in Sudan's states |url=https://sudantribune.com/article301351/ |access-date=2025-05-28 |website=[[Sudan Tribune]] }}</ref>. * 28 мая — восем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Хуваі, яшчэ двое загінулі ў выніку асобнай атакі ў Дыбебадзе<ref>{{Cite web |date=2025-05-28 |title=RSF drone strikes kill at least 10 civilians in Sudan’s Kordofan – sources |url=https://sudantribune.com/article301392/ |access-date=2025-05-29 |website=[[Sudan Tribune]] }}</ref>. * 29 мая — САП заявілі, што адбілі Дыбебад і Эль-Хуваі<ref>{{Cite web |date=2025-05-29 |title=‘RSF reclaims towns in Kordofan’, conflict and displacement surge across Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-reclaims-towns-in-kordofan-conflict-and-displacement-surge-across-sudan |access-date=2025-05-30 |website=[[Radio Dabanga]] }}</ref>. * 30 мая — прынамсі 28 чалавек загінулі ў выніку нападаў войск Дагала на Аль-Абейд, Дыбебад і Аль-Хуваі<ref>{{Cite web |date=2025-05-30 |title=A suspected drone attack on a hospital in Sudan kills 6, activists say |url=https://apnews.com/article/sudan-hospital-drone-attack-1a29054740572b791a2f39fb40a397d6 |access-date=2025-05-30 |website=[[AP News]] }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-30 |title=Sudan’s RSF shells El Obeid, hospital hit, as ministry reports 28 dead in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301461/ |access-date=2025-05-31 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. Склад Сусветнай харчовай праграмы ў Эль-Фашыры быў пашкоджаны ў выніку абстрэлу САП<ref>{{Cite web |date=2025-05-30 |title=WFP facility in Sudan’s Darfur shelled, U.N. and U.S. condemn RSF |url=https://sudantribune.com/article301461/ |access-date=2025-05-31 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 31 мая — прынамсі 13 чалавек загінулі ў выніку нападаў войск Дагала на Заходні і Паўднёвы Кардафан<ref>{{Cite web |date=2025-05-31 |title=At least 13 civilians killed in RSF attacks in Sudan’s Kordofan states |url=https://sudantribune.com/article301505/ |access-date=1 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. Дроны УСС нанеслі ўдары па Ньяле<ref>{{Cite web |date=2025-05-31 |title=Sudan army drones strike RSF positions in Nyala for second day |url=https://sudantribune.com/article301497/ |access-date=1 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. === Чэрвень === * 2 чэрвеня — Урад Судана і паўстанцы абвінавацілі адзін аднаго ў нападзе на сумесны канвой Сусветнай праграмы харчавання і ЮНІСЕФ у Эль-Кома, у выніку якога загінулі пяць чалавек і былі знішчаны некалькі грузавікоў з гуманітарнай дапамогай.<ref>{{Cite web |date=3 June 2025 |title=Accusations fly after aid convoy destroyed in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article301569/ |access-date=3 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 June 2025 |title=WFP-UNICEF: 5 die in raid on aid convoy in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-unicef-5-die-in-raid-on-aid-convoy-in-north-darfur |access-date=4 June 2025 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref> * 4 чэрвеня — чатырнаццаць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук САП.<ref name="abushouk20"/> * 5 чэрвеня — пяць чалавек загінулі ў выніку атакі дрона паўстанцаў у Эль-Абейдзе.<ref>{{Cite web |date=5 June 2025 |title=Sudan army says RSF drone strike kills 5 in El Obeid |url=https://sudantribune.com/article301670/ |access-date=6 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> Шэсць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП лагера Абу-Шук.<ref name="abushouk20">{{Cite web |date=5 June 2025 |title=RSF shelling kills at least 20 at displacement camp in Sudan's Darfur |url=https://sudantribune.com/article301659/ |access-date=6 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 7 чэрвеня — САП і атрады аль-Хілу захапілі горад Ум-Дэхіліб, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 9 чэрвеня — САП заявілі, што захапілі штаб-кватэру 22-й пяхотнай дывізіі ў Бабанусе.<ref>{{Cite web |date=9 June 2025 |title=Sudan army, RSF clash in Kordofan with shelling, drone strikes |url=https://sudantribune.com/article301728/ |access-date=10 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> Баевікі распачалі шырокамаштабную кампанію арыштаў па ўсім Паўднёвым і Усходнім Дарфуры.<ref>{{Cite web |date=10 June 2025 |title=RSF detains scores in Darfur, accuses them of spying for army |url=https://sudantribune.com/article301730/ | access-date=10 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 10 чэрвеня — УСС абвінавацілі ЛНА ў сумесным нападзе з САП у памежным трыкутніку Лівія—Егіпет—Судан.<ref>{{Cite web |date=10 June 2025 |title=Sudanese army accuses Libya's Haftar forces of border attack|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-military-says-rival-paramilitary-forces-backed-by-libyas-haftar-forces-2025-06-10/|access-date=11 June 2025 |website=[[Reuters]]}}</ref> Восем чалавек загінулі ў выніку нападу ўрадавага беспілотніка на школу, дзе размяшчаліся ўнутрана перамешчаныя асобы, у Абу-Забадзе, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=11 June 2025 |title=Sudan army drone strike kills 8 at shelter for displaced, group says |url=https://sudantribune.com/article301797/ |access-date=11 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 11 чэрвеня — восем чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП Абу-Шука.<ref>{{Cite news|title=Shelling on Darfur camp kills 8 as residents flee besieged El Fasher|url=https://sudantribune.com/article301829/|access-date=2025-06-12|website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 12 чэрвеня — атрады Мінаві абвінаваціла САП у выкраданні 100 мірных жыхароў, якія ўцякалі з Эль-Фашыра, для прымусовага прызыву ў войска.<ref>{{Cite news|title=SLM-Minawi accuses RSF of abducting 100 people fleeing besieged El Fasher|url=https://sudantribune.com/article301870/|access-date=2025-06-13|website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 13 чэрвеня — САП правялі серыю ўдараў беспілотнікаў па Ньяле.<ref>{{Cite news|title=Sudanese army drones strike RSF targets in Nyala, witnesses say|url=https://sudantribune.com/article301883/ |access-date=2025-06-13|website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> Сем чалавек, у тым ліку пяць дзяцей, загінулі ў выніку абстрэлу баевікамі Эль-Абейда.<ref>{{Cite news|title=RSF shelling kills 7 people including 5 children in El Obeid|url=https://sudantribune.com/article301888/ |access-date=2025-06-14|website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 15 чэрвеня — прынамсі 35 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП сховішча для ўнутрана перамешчаных асоб у будынку Міністэрства сельскай гаспадаркі ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite news |title=Deadly strike hits shelter for displaced during heavy El Fasher fighting |url=https://sudantribune.com/article301940/ |access-date=2025-06-16 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> Улады заявілі, што адбілі напад войск Дагала на Эль-Фашыр, знішчыўшы два бронетранспарцёры, дзве баявыя браніраваныя машыны, а таксама забіўшы і параніўшы дзясяткі салдат.<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301933/|title=Sudan's army, allies say they repelled new RSF attack on El Fasher|date=15 June 2025|access-date=16 June 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 16 чэрвеня — САП захапілі аазіс Карб-эль-Тум каля лівійскай мяжы.<ref>{{Cite news|title=Sudan's RSF says it seized key northern area near Libyan border |url=https://sudantribune.com/article301967/ |access-date=2025-06-17 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> У Бабанусе ўпершыню са студзеня 2024 года адбыліся баі паміж УСС і САП.<ref>{{Cite news|title=Fighting erupts between Sudanese army and RSF in Kordofan's Babanusa |url=https://sudantribune.com/article301978/ |access-date=2025-06-17 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 17 чэрвеня — прыхільнікі Бурхана адбілі атаку войск аль-Хілу на Кадуглі.<ref>{{Cite news|title=Sudan army says it repels SPLM-N attack, battles paramilitary RSF in Kordofan|url=https://sudantribune.com/article301987/ |access-date=2025-06-17 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 19 чэрвеня — ВПС Судана заявілі, што падчас авіяўдараў каля Бабанусы знішчылі 14 транспартных сродкаў праціўніка<ref>{{Cite news|title=Sudan's army launches air strikes on RSF in two Kordofan states |url=https://sudantribune.com/article302074/ |access-date=2025-06-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 20 чэрвеня — атрады аль-Хілу абстралялі Кадуглі, пацярпелых няма<ref>{{Cite news|title=SPLM-N rebels shell South Kordofan's Dilling, sources say|url=https://sudantribune.com/article302103/ |access-date=2025-06-21 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 21 чэрвеня — больш за 40 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу бальніцы Аль-Муджлад у Мугладзе, Заходні Кардафан, у чым абвінавацілі УСС<ref>{{Cite news|title=Children killed in 'appalling' Sudan hospital attack - WHO head |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8j18w3ndg9o |access-date=2025-06-24 |website=[[BBC]]}}</ref>. * 25 чэрвеня — дрон паўстанцаў атакаваў грамадзянскіх і вайскоўцаў у Далангу, загінулі чатыры мірныя жыхары і невядомая колькасць салдат.<ref>{{Cite news|title=Four killed in drone strike in Sudan's South Kordofan, sources say|url=https://sudantribune.com/article302257/|access-date=2025-06-26|website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> Улады заявілі, што адбілі горад Балдага ў штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite news|title=Sudan's army says it seized positions in Blue Nile state |url=https://sudantribune.com/article302266/ |access-date=2025-06-26|website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 26 чэрвеня — падраздзяленне САП атакавала турмы Кобер і Дагрыс у Ньяле, спрабуючы вызваліць аднаго са сваіх камандзіраў, што справакавала сутычкі, у выніку якіх загінулі як мінімум 23 чалавекі, а дзясяткі зняволеных уцяклі.<ref name="nyala">{{Cite news|title=Sudanese army drones strike RSF training centre in Nyala |url=https://sudantribune.com/article302384/ |access-date=2025-06-29 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 27 чэрвеня — трынаццаць чалавек загінулі ў Эль-Фашыры ў выніку абстрэлу САП.<ref>{{Cite news |title=13 killed including 3 children in Sudan paramilitary strikes in Darfur |url=https://www.arabnews.com/node/2606075/middle-east |access-date=2025-06-28 |website=[[Arab News]]}}</ref> * 28 чэрвеня — УСС заявілі аб адваёве ключавых дарог, якія злучаюць Кадуглі і Даланг<ref>{{Cite news |title=Sudan's army says it retook key road from insurgents in South Kordofan|url=https://sudantribune.com/article302368/ |access-date=2025-06-28 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>, а таксама нанеслі ўдары беспілотнікамі па пазіцыях САП у Ньяле.<ref name="nyala"/> * 29 чэрвеня — тры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу лагера ўнутрана перамешчаных асоб Абу-Шук.<ref>{{Cite news |title=Sudan's RSF shells El Fasher killing three, as child hunger deaths mount|url=https://sudantribune.com/article302403/ |access-date=2025-06-29 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> ===Ліпень=== * 1 ліпеня — байцы Бурхана перахапілі беспілотнікі САП у Мерове і Эль-Дабе<ref>{{Cite news |title=Sudanese army says it downed RSF drones in Northern state |url=https://sudantribune.com/article302482/ |access-date=2025-07-01 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. Войскі Дагала і фракцыя Аль-Хілу абвясцілі аб стварэнні ў Ньяле кіруючага альянсу на чале з Дагала, а яго намеснікам стаў аль-Хілу<ref>{{Cite news |title=RSF's Hemetti to head new alliance with SPLM-N leader al-Hilu |url=https://sudantribune.com/article302486/ |access-date=2025-07-02 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 6 ліпеня — пяць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП лагера Абу-Шук<ref>{{Cite news |title=Shelling kills at least 5 in besieged El Fasher as food prices soar|url=https://sudantribune.com/article302603/ |access-date=2025-07-06 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 7 ліпеня — войскі Бурхана захапілі Эр-Рыяш і Казгалі ў Паўночным Кардафане<ref>{{Cite news |title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/ |access-date=2025-07-07 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 8 ліпеня — восем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка паўстанцаў у Эль-Фашыры<ref>{{Cite news |title=RSF's drone strike kills at least 8 in North Darfur capital |url=https://sudantribune.com/article302716/ |access-date=2025-07-10 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. Вызваленчая армія Судана арыштавала двух журналістаў у Эль-Фашыры<ref>{{Cite news |title=Government-allied Darfur faction arrests two journalists in El Fasher |url=https://sudantribune.com/article302637/ |access-date=2025-07-08 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 10 ліпеня — чатыры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу САП Эль-Абейда<ref>{{Cite news|title=Sudanese paramilitary attack leaves at least 4 dead as fighting intensifies in Kordofan region |url=https://apnews.com/article/sudan-kordofan-rapid-support-forces-humanitarian-crisis-574e767ae69562ab05d6a9d2e5bee1b5 |access-date=2025-07-12 |website=[[AP News]]}}</ref>. * 11 ліпеня — восем чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана ў Абу-Забадзе, Заходні Кардафан<ref>{{Cite news|title=Sudanese army airstrike kills at least 8 in displacement shelters, local group says|url=https://sudantribune.com/article302774/ |access-date=2025-07-12 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. САП пачалі маштабнае наступленне на Эль-Фашыр, захапіўшы галоўны жывёлагадоўчы рынак горада, турму Шала і штаб-кватэру Цэнтральных рэзервовых сіл, але на наступны дзень паўстанцы былі адкінуты<ref name="storm">{{Cite news|title=RSF storms cattle market and prison in 'death trap' Sudanese city |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn7d84k3r43o |access-date=2025-07-14 |website=[[BBC]]}}</ref>. * 12 ліпеня — у Эль-Фашыры ў выніку абстрэлу САП загінулі пяць чалавек<ref name="storm"/>. * 13 ліпеня — дзесяць чалавек загінулі ў выніку ўрадавых авіяўдараў у Абу-Забадзе і Аль-Фуле ў Заходнім Кардафане<ref>{{Cite news|title=Sudanese army air strikes kill 10 civilians; RSF-aligned official threatens oil fields |url=https://sudantribune.com/article302842/ |access-date=2025-07-14 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. САП заявілі пра захоп горада Ум-Сумайма ў Паўночным Дарфуры. Аднак губернатар Дарфура Міні Мінаві заявіў, што горад быў адбіты АСАД<ref>{{Cite news|title=Conflicting claims over control of vital North Kordofan area |url=https://sudantribune.com/article302834/ |access-date=2025-07-14 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 14 ліпеня — больш за 200 чалавек былі забітыя паўстануамі ў Бараху, Паўночны Кардафан<ref>{{Cite news|title=Sudan's RSF killed over 200 in Kordofan attacks, rights group and party say|url=https://sudantribune.com/article302874/ |access-date=2025-07-15 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 15 ліпеня — шэсць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу рынку Нываша ў лагеры Абу-Шук<ref name="nyvasha">{{Cite news|title=Five children killed as shelling, clashes hit Sudan's El Fasher |url=https://sudantribune.com/article302963/ |access-date=2025-07-17 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 16 ліпеня — у выніку абстрэлу баевікамі Эль-Фашыра загінулі пяць чалавек, у тым ліку дзеці<ref name="nyvasha"/>. * 18 ліпеня — [[Еўрапейскі Саюз]] увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 21 ліпеня — УСС і АСАД адбілі буйную атаку мяцежнікаў на Эль-Фашыр<ref>{{Cite news|title=Sudanese army, allies say they repelled major attack on Darfur city |url=https://sudantribune.com/article303116/ | access-date=2025-07-21 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. Пяць чалавек загінулі ў выніку меркаваных удараў беспілотнікаў ВПС Судана па паліўных рынках у Эль-Фуле і Абу-Забадзе.<ref>{{Cite news|title=Suspected army drone strikes on Sudan fuel markets kill at least five |url=https://sudantribune.com/article303123/ | access-date=2025-07-22 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 22 ліпеня — у Кадуглі адбыліся сутычкі паміж УСС і апалчэнцамі на чале з Кафі Таярам з-за спроб апошняга захапіць прадукты харчавання на рынку.<ref>{{Cite news|title=Clashes in Sudan's Kadugli after allied militia attempts to seize food |url=https://sudantribune.com/article303136/ | access-date=2025-07-23 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 23 ліпеня — генерал САП Аль-Тадж Юсеф Абукадайр быў забіты ў выніку ўдару беспілотніка ў Абу-Забадзе, у выніку якога таксама загінулі два іншыя камандзіры баевікоў<ref>{{Cite news |title=Sudanese army drone strike kills key paramilitary commander in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article303166/ |access-date=2025-07-23 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. Прынамсі 32 чалавекі загінулі ў выніку нападу САП на вёску Брыма Рашыд у Заходнім Кардафане.<ref>{{Cite news|title=Paramilitary group kills 32 in a rampage in southern Sudan, activist group says |url=https://apnews.com/article/sudan-was-rfs-military-korofan-cb1192e92d1e250de696033568278e42 |access-date=2025-07-25 |website=[[AP News]]}}</ref> * 24 ліпеня — неўстаноўленая колькасць мірных жыхароў загінула ў выніку меркаванага нападу беспілотніка САП на транспартныя сродкі, якія рухаліся паміж Ум-Дам Хадж Ахмед у Паўночным Кардафане і Эд-Дуэймам у штаце Белы Ніл.<ref name="dueim">{{Cite news |title=Sudan army base hit by Drone; separate strike kills civilians |url=https://sudantribune.com/article303231/ |access-date=2025-07-26 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 26 ліпеня — Кіраўнічая рада Суданскага ўстаноўчага альянсу, кааліцыя на чале з САП, абвясціла аб стварэнні паралельнага ўрада з Дагала ў якасці старшыні прэзідэнцкай рады з 15 чалавек і Мухамедам Хасанам Асманам аль-Таішы ў якасці прэм’ер-міністра.<ref>{{Cite news |title=RSF paramilitary-led coalition forms parallel government in war-torn Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/26/rsf-paramilitary-led-coalition-forms-parallel-government-in-war-torn-sudan |access-date=2025-07-27 |website=[[Al Jazeera]]}}</ref> * 30 ліпеня — армія Дагала заявілі пра захоп горада Ум-Сумейма на захад ад Эль-Абейда, а УСС — пра захоп горада Эль-Хамра ў штаце Белы Ніл.<ref>{{Cite news |title=RSF and SAF both claim control of key North Kordofan town amid widespread displacement |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-saf-both-claim-control-of-key-north-kordofan-town-amid-widespread-displacement |access-date=2025-08-01 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref> === Жнівень === * 2 жніўня — УСС і АСАД заявілі пра гібель у Эль-Фашыры камандзіра САП, які меў калумбійскае грамадзянства<ref>{{Cite news |title='Colombian commander slain' as RSF attack on North Darfur capital repelled |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-commander-slain-as-rsf-attack-on-north-darfur-capital-repelled |access-date=2025-08-03 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref>. Пятнаццаць чалавек, якія спрабавалі ўцячы з Эль-Фашыра ў Гарні, былі забітыя байцамі Дагала<ref>{{Cite news |title=RSF kills at least 15 civilians fleeing El Fasher |url=https://sudantribune.com/article303508/ |access-date=2025-08-03 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 6 жніўня — паводле заявы Хартума, самалёт ВПС ААЭ з калумбійскімі наймітамі на борце быў збіты ВПС Судана пры пасадцы ў аэрапорце Ньяла, у выніку чаго загінулі 40 чалавек. Міністэрства замежных спраў [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] адмаўляе гэтае абвінавачванне і называе яго беспадстаўным і недаказаным.<ref>{{Cite web |title=Sudan says army destroys Emirati aircraft, killing 40 mercenaries |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/08/sudan-says-army-destroys-emirati-aircraft-killing-40-mercenaries |access-date=2025-08-07 |website=AL-Monitor |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-uae-darfur-72ae9367f898fe4861535ea0c31948d3|title= Sudanese airstrike hits Darfur airport, killing 40 suspected mercenaries|publisher= Associated Press|date=7 August 2025}}</ref> * 7 жніўня — васямнаццаць чалавек загінулі ў выніку нападаў САП на вёскі Марказ Аль-Зіядыя і Ламіна Аль-Зіядыя ў Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |title=RSF kills 18 civilians in Sudan's North Kordofan, rights group says |url=https://sudantribune.com/article303777/ |access-date=2025-08-10 |website=Sudan Tribune |date=10 August 2025 |language=en}}</ref> * 11 жніўня — прынамсі 40 чалавек загінулі ў выніку нападу САП на лагер Абу-Шук.<ref>{{Cite web |title=Dozens killed in attack on Sudan camp for people who had fled war |url=https://www.bbc.com/news/articles/c890dx9vk8do |access-date=2025-08-12 |website=BBC |date=12 August 2025 |language=en}}</ref> Улады заявілі, што забілі больш за 200 байцоў САП і знішчылі або захапілі 46 баявых машын пры нападзе баевікоў на Эль-Фашыр.<ref>{{Cite web |title=Sudanese army says it repelled major RSF assault on North Darfur's El Fasher |url=https://sudantribune.com/article303829/ |access-date=2025-08-12 |website=Sudan Tribune |date=11 August 2025 |language=en}}</ref> Пры гэтым мяцежнікі выкралі дзевяць чалавек.<ref>{{Cite web |title=RSF abducts nine civilians in El Fasher raid, witnesses say |url=https://sudantribune.com/article303958/ |access-date=2025-08-15 |website=Sudan Tribune |date=14 August 2025 |language=en}}</ref> * 13 жніўня — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па мерапрыемстве, арганізаваным Арміяй шчыта Судана ў Тамбуле, штат Гезіра.<ref>{{Cite web |title=RSF drone strike kills three at military-allied celebration in Sudan's Al Jazirah |url=https://sudantribune.com/article303922/ |access-date=2025-08-14 |website=Sudan Tribune |date=13 August 2025 |language=en}}</ref> САП абвінавацілі праціўніка ў авіяўдары, у выніку якога быў разбураны будынак Міністэрства гарадскога планавання ў Эд-Даіне і некалькі чалавек атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |title=Sudan army airstrike hits RSF-held building in Darfur, dozens injured, officials say |url=https://sudantribune.com/article303925/ |access-date=2025-08-14 |website=Sudan Tribune |date=13 August 2025 |language=en}}</ref> * 15 жніўня — тры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук прыхільнікамі Дагала.<ref>{{Cite web |title=Sudanese army drone strikes hit RSF in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article303979/ |access-date=2025-08-16 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> * 16 жніўня — у выніку абстрэлу лагера Абу-Шук паўстанцамі загінуў прынамсі 31 чалавек.<ref>{{Cite web |title=Shelling kills at least 31 in Sudan's El Fasher, activists and doctors say |url=https://sudantribune.com/article304016/ |access-date=2025-08-17 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> * 17 жніўня — САП абвінавацілі ў пакаранні смерцю 12 чалавек у Шакры, на захад ад Эль-Фашыра.<ref>{{Cite web |title=RSF accused of summary executions in El Fasher as violence surges |url=https://sudantribune.com/article304042/ |access-date=2025-08-18 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> Два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку ў Меліце, Паўночны Дарфур.<ref>{{Cite web |title=UN aid convoy bombed in Mellit, North Darfur – Who is responsible? |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-aid-convoy-bombed-in-mellit-north-darfur-who-is-responsible |access-date=2025-08-25 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref> * 19 жніўня — сем чалавек загінулі ў выніку нападу прыхільнікаў Дагала на вёску аль-Габшан аль-Марамра ў Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |title=RSF fighters ambush a Sudanese village, killing 7 and burning homes |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-kordofan-darfur-f449bb5b63a50369b2a15c7414b88cc8 |access-date=2025-08-20 |website=AP News |language=en}}</ref> Бакі абвінавацілі адзін аднаго ў налёце беспілотніка, у выніку якога пашкоджаны тры грузавікі гуманітарнага канвою Сусветнай праграмы харчавання ў Меліце.<ref>{{Cite web |title=Sudan's army denies attacking aid convoy, blames paramilitary rivals |url=https://sudantribune.com/article304179/ |access-date=2025-08-21 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> * 20 жніўня — Муханад Ібрагім Фадл, камандзір батальёна «Аль-Бара ібн Малік», быў забіты ў засадзе на захад ад Эль-Абейда.<ref name="qawad">{{Cite web |title=Sudan army says it inflicted heavy losses on RSF in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article304207/ |access-date=2025-08-22 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fighting intensifies in Sudan's Kordofan as army pushes for Darfur |url=https://sudantribune.com/article304246/ |access-date=2025-08-25 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> * 21 жніўня — у выніку абстрэлу з боку САП у лагеры Абу-Шук загінулі прынамсі 14 чалавек.<ref>{{Cite web |title=RSF shells Darfur camp, Killing at least 14, medics and activists say |url=https://sudantribune.com/article304203/ |access-date=2025-08-22 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> * 22 жніўня — паводле звестак УСС, пасля сутыкненняў у Абу-Кавадзе, недалёка ад Эль-Абейда, яны знішчылі 130 баявых машын праціўніка і захапілі яшчэ 92.<ref name="qawad"/> * 23 жніўня — шэсць жанчын і іх дзяцей былі выкрадзеныя байцамі САП з лагера Абу-Шук.<ref>{{Cite web |title=RSF kidnaps women, children from Darfur camp, sources say |url=https://sudantribune.com/article304278/ |access-date=2025-08-25 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> * 24 жніўня — прынамсі 13 чалавек, большасць з якіх былі дзецьмі і жанчынамі, былі забітыя байцамі САП на дарозе паміж Эль-Фашырам і Таўілай.<ref>{{Cite web |title=Sudan's paramilitary forces kill 13 people in Darfur, mostly women and children, group says |url=https://apnews.com/article/sudan-war-darfur-military-rsf-5b6097247acae800f1b9ca300e229d2d |access-date=2025-08-24 |website=Associated Press |language=en}}</ref> * 25 жніўня — паўстанцы заявілі, што збілі беспілотнік праціўніка над Ньялой.<ref>{{Cite web |title=RSF claim 'Baykar Bayraktar Akıncı drone downed over South Darfur capital' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claim-baykar-bayraktar-akinci-drone-downed-over-south-darfur-capital |access-date=2025-08-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref> Адзін чалавек загінуў у выніку нападу на бальніцу ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |title=Sudan's RSF pushes into Abu Shouk camp as fierce fighting engulfs El Fasher |url=https://sudantribune.com/article304349/ |access-date=2025-08-26 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> Упершыню з кастрычніка 2024 года ў Даланг прыбыў гуманітарны канвой ААН пад кіраўніцтвам ЮНІСЕФ.<ref>{{Cite web |title=UNICEF aid convoy to Sudan’s South Kordofan ‘first since October 2024’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unicef-aid-convoy-to-sudans-south-kordofan-first-since-october-2024 |access-date=2025-08-28 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref> * 26 жніўня — дрон САП ударыў па аэрапорце Хегліг, у выніку чаго загінулі пяць чалавек. <ref name="heglig"/> * 28 жніўня — войскі Дагала абстралялі густанаселены раён Эль-Фашыра, у выніку чаго загінула прынамсі 24 чалавекі і было паранена 55.<ref>{{cite news |last1=Magdy |first1=Samy |title=Sudan’s Rapid Support Forces shell a besieged Darfur city, killing 24 and wounding 55, group says |url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-darfur-el-fasher-d5f8bb5589f1c77b95c107bd72d15449 |access-date=28 August 2025 |work=[[Associated Press]] |date=28 August 2025}}</ref> * 30 жніўня — прынамсі 35 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка ВПС Судана па спецыялізаванай бальніцы Яшфін у Ньяле. <ref>{{cite news |title=North Darfur RSF siege deepens, hospital strike kills dozens in South Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/north-darfur-rsf-siege-deepens-hospital-strike-kills-dozens-in-south-darfur/ |access-date=2 September 2025 |work=[[Radio Dabanga]] |date=1 September 2025}}</ref> Упершыню з красавіка УСС нанеслі ўдары беспілотнікаў па пазіцыях паўстанцаў у Эль-Фашыры.<ref>{{cite news |title=Army drone strikes RSF in El Fasher as battle for city intensifies |url=https://sudantribune.com/article304501/ |access-date=31 August 2025 |work=[[Sudan Tribune]] |date=30 August 2025}}</ref> У выніку абстрэлу горада САП загінулі сем чалавек.<ref>{{cite news |title=Sudan army strike kills at least 12 in Darfur: monitors |url=https://www.rfi.fr/en/international-news/20250831-sudan-army-strike-kills-at-least-12-in-darfur-monitors |access-date=1 September 2025 |work=[[Radio France International]] |date=31 August 2025 |agency=AFP}}</ref> Армія Дагала здзейсніла напады на Хегліг<ref name="heglig">{{cite news |title=Sudan condemns RSF attack on Heglig oil fields, hints at shutdown |url=https://sudantribune.com/article304509/ |access-date=31 August 2025 |work=[[Sudan Tribune]] |date=30 August 2025}}</ref>. ===Верасень=== * 1 верасня — САП заявілі пра захоп раёнаў Дымсілк і Зіядыя ў Эль-Фашыры, а таксама аўтобуснага вакзала Меліт у тым жа горадзе. У той жа час чатыры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук з боку паўстанцаў,<ref>{{cite news |title=RSF claims advances in El Fasher as shelling kills displaced persons |url=https://sudantribune.com/article304568/ |access-date=2 September 2025 |work=[[Sudan Tribune]] |date=1 September 2025}}</ref>, а прынамсі 18 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу Эль-Фашыра.<ref>{{cite news |title=Sudan appeals for aid after landslide kills more than 1,000 people in single village in Darfur |url=https://apnews.com/article/sudan-darfur-landslide-rain-village-0ff996583d79ecb97c912d0dc44ec018 |access-date=2 September 2025 |work=[[AP News]] |date=2 September 2025}}</ref> * 2 верасня — трынаццаць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка арміі Бурхана па рынку ў Меліце.<ref>{{Cite news |date=2025-09-03 |title=Sudanese army drone strike kills 13 in North Darfur market |url=https://sudantribune.com/article304616/ |access-date=2025-09-03 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref> * 4 верасня — адзін чалавек загінуў у выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Манавашы, Паўднёвы Дарфур. Беспілотнік пазней быў збіты баевікамі над Мершынгам<ref>{{Cite news |date=2025-09-04 |title='RSF down Turkish-made drone in South Darfur' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-down-turkish-made-drone-in-south-darfur |access-date=2025-09-05 |work=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. * 5 верасня — Судан падаў скаргу ў [[Савет Бяспекі ААН]], абвінаваціўшы ААЭ ў вярбоўцы, фінансаванні і разгортванні сотняў калумбійскіх наймітаў для барацьбы на баку прыхільнікаў Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-09-05 |title=Sudan files UN complaint over alleged UAE-backed Colombian mercenaries in Darfur |url=https://sudantribune.com/article304689/ |access-date=2025-09-06 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref> * 7 верасня — УСС заявілі, што адбілі ў мяцежнікаў Казгейл і Фартангул у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref> * 8 верасня — Аль-Садык Макін, старшы камандзір Узброеных сіл Судана ў Кардафане, быў забіты падчас сутыкненняў у Казгейле.<ref>{{Cite news |date=2025-09-08 |title=Senior RSF commander killed in North Kordofan clashes |url=https://sudantribune.com/article304749/ |access-date=2025-09-09 |work=Sudan Tribune }}</ref> * 9 верасня — мяцежныя дроны атакавалі Хартум<ref>{{Cite news |date=2025-09-09 |title=RSF drone attacks hit Khartoum, cause power outage |url=https://sudantribune.com/article304770/ |access-date=2025-09-09 |work=Sudan Tribune}}</ref>, загінуў генерал-маёр Абу Абейда Фадлала.<ref>{{Cite news |date=2025-09-09 |title=Sudan's Tasis coalition claims Tuesday's drone strikes on army |url=https://sudantribune.com/article304784/ |access-date=2025-09-09 |work=Sudan Tribune}}</ref> * 11 верасня — прыхільнікі Бурхана адбілі горад Барах у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref> * 12 верасня — дзесяць чалавек былі забітыя падчас рэйду баевікоў у раёне Аль-Наср у Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF kills at least 10 civilians in El Fasher, survivors say |url=https://sudantribune.com/article304914/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 13 верасня — паўстанцы захапілі вёску Аль-Аяра ў Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref>. Урадавыя часці заявілі, што збілі 15 беспілотнікаў над Эль-Абейдам. Байцы Тамбура сцвярджалі, што беспілотнікі былі нацэлены на губернатара цэнтральнага Дарфура Мустафу Тамбура.<ref>{{Cite web |date=2025-09-13 |title=Sudanese army foils drone attack targeting allied group leader in El Obeid |url=https://sudantribune.com/article304972/ |access-date=2025-09-15 |website=Sudan Tribune}}</ref> Пяць чалавек былі забітыя ў выніку нападу ПВК «Вагнер« і яе саюзнікаў з Цэнтральнаафрыканскай Рэспублікі на Ум-Дафук, Паўднёвы Дарфур.<ref>{{Cite web |date=15 September 2025 |title=Five Sudanese dead in 'Wagner Group' attack near South Darfur-CAR border |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/five-sudanese-dead-in-wagner-group-attack-near-south-darfur-car-border |access-date=20 September 2025 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 15 верасня — вайскоўцы Дагала заявілі, што адбілі Казгейл і Аль-Рыяш у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune }}</ref> САП былі абвінавачаныя ў гвалтоўным перасяленні жыхароў вёскі Тура, размешчанай на поўнач ад Эль-Фашыра, і ператварэнні яе ў гарнізон.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Sudan's RSF clears north Darfur village for military base |url=https://sudantribune.com/article305070/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 16 верасня — дрон САП знішчыў склад боепрыпасаў на тэрыторыі гарнізона 5-й дывізіі ў Эль-Абейдзе.<ref>{{Cite web |date=2025-09-18 |title=Battles on four axes in North Kordofan, intensity decreases in El Fasher |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-on-four-axes-in-north-kordofan-intensity-decreases-in-el-fasher |access-date=2025-09-20 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 18 верасня — САП на кароткі час захапілі былы гарнізон UNAMID у Эль-Фашыры, перш чым былі выцесненыя адтуль ударамі беспілотнікаў.<ref>{{Cite web |date=2025-09-18 |title=Fighting in El Fasher moves inside a joint force base |url=https://sudantribune.com/article305178/ |access-date=2025-09-20 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 19 верасня — прынамсі 78 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па мячэці ў раёне аль-Дараджа ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2025-09-19 |title=Scores killed by RSF drone strike on mosque in besieged Sudanese city |url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/19/rsf-drone-strike-kills-scores-people-mosque-sudan |access-date=2025-09-20 |website=The Guardian }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-09-19 |title=Drone strike on Sudan mosque kills 78, medic tells BBC |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp8wzzjze8xo |access-date=2025-09-20 |website=BBC}}</ref> * 23 верасня — прынамсі 15 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2025-09-25 |title=Drone strike on a market in Sudan kills 15, aid worker and local group say |url=https://apnews.com/article/sudan-rapid-support-forces-darfur-market-war-96a0496aa54900a67f5aeb28a4ab1807 |access-date=2025-09-25 |website=AP News}}</ref> * 24 верасня — сем чалавек загінулі ў выніку абстрэлу комплексу ЮНІСЕФ у Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2025-09-25 |title=Seven killed in shelling of UNICEF compound in Sudan's al-Fasher |url=https://sudantribune.com/archives/305411 |access-date=2025-09-26 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 26 верасня — Узброеныя сілы Судана заявілі, што адбілі Ум-Сумейму.<ref>{{Cite web |date=2025-09-26 |title=Sudanese army, allied forces claim control of a strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/305464 |access-date=2025-09-27 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 29 верасня — УСС ажыццявілі першую з красавіка паспяховую перакідку грузаў па паветры ў гарнізон Эль-Фашыра.<ref>{{Cite web |date=2025-09-29 |title=Sudanese army airdrops supplies to besieged El Fasher base |url=https://sudantribune.com/article/305543 |access-date=2025-09-30 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 30 верасня — у Эль-Фашыры шэсць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП школы Абу Бакр аль-Сідык, у якой размяшчаліся перамешчаныя асобы.<ref>{{Cite web |date=2025-09-30 |title=Six killed in RSF shelling of crowded displacement shelter in El Fasher |url=https://sudantribune.com/article/305572 |access-date=2025-10-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> === Кастрычнік === * 1 кастрычніка — шаснаццаць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП Эль-Фашыра.<ref>{{Cite web |date=2025-10-01 |title=Shelling kills 16 civilians in Sudan’s El Fasher, doctors’ group says |url=https://sudantribune.com/article/305608 |access-date=2025-10-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> Атрады Бурхана заявілі, што забілі калумбійскіх і ўкраінскіх наймітаў, якія працавалі на атрады Дагала, з засады ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2025-10-01 |title=Sudan’s army says it killed Colombian, Ukrainian fighters in Darfur |url=https://sudantribune.com/article/305601 |access-date=2025-10-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 2 кастрычніка — дзясяткі мірных жыхароў былі забітыя або параненыя ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Альз-Орзе, у рэгіёне, які мяжуе з Чадам і Лівіяй.<ref>{{Cite web |date=2025-10-02 |title=Sudan’s army attacks RSF positions in Nyala, El Fasher |url=https://sudantribune.com/article/305621 |access-date=2025-10-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 5 кастрычніка — прыхільнікі Дагала правялі масіраваную атаку беспілотных лятальных апаратаў на Эль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2025-10-05 |title=RSF launches drone attacks on Sudan's El Obeid, Kosti |url=https://sudantribune.com/article/305702 |access-date=2025-10-06 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 6 кастрычніка — прынамсі 13 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу паўстанцамі Эль-Фашыра.<ref>{{Cite web |date=2025-10-06 |title=13 civilians killed in RSF shelling of Sudan's El Fasher, doctors say|url=https://sudantribune.com/article/305735 |access-date=2025-10-06 |website=Sudan Tribune}}</ref> САП абвінавацілі ў пакаранні смерцю без суда і следства трох чалавек у школьным прытулку Абу Талібы ў раёне Абу-Шук ў горадзе Эль-Фашыр,<ref>{{Cite web |date=2025-10-07 |title=RSF accused of executing displaced civilians in Darfur shelter |url=https://sudantribune.com/article/305785 |access-date=2025-10-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> а таксама абвінавацілі ў правядзенні хімічных нападаў на горад з выкарыстаннем беспілотнікаў.<ref>{{Cite web |date=2025-10-06 |title=RSF accused of using drone-delivered toxic gas on civilians in El Fasher |url=https://sudantribune.com/article/305763 |access-date=2025-10-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 7 кастрычніка — прынамсі 12 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу з боку сіл Дагала Саудаўскай бальніцы для жанчын і радзільнага дома ў Эль-Фашыры.<ref name="oct7-8">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=RSF shelling on El Fasher hospital, shelter leaves over 60 casualties |url=https://sudantribune.com/article/305815 |access-date=2025-10-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> УСС правялі другую паветраную аперацыю супраць абложанага гарнізона ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2025-10-07 |title=Sudanese army completes second airdrop to besieged forces in El Fasher |url=https://sudantribune.com/article/305789 |access-date=2025-10-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 8 кастрычніка — прынамсі 35 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу з боку САП перамешчаных асоб у раёне Абушук Аль-Хіла ў Эль-Маджэйры.<ref name="oct7-8"/> * 11 кастрычніка — прынамсі 60 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП цэнтра ўцекачоў Дар-эль-Аркам у Эль-Маджэйры.<ref>{{Cite web |date=2025-10-11 |title=Militia strikes kill at least 60 in Sudan displacement camp, says El Fasher group |url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/11/militia-drone-strike-kills-people-at-displacement-shelter-in-sudan-says-local-group |access-date=2025-10-11 |website=The Guardian}}</ref> Прынамсі 20 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па Аль-Куме, Паўночны Дарфур.<ref>{{Cite web |date=2025-10-13 |title=At least 20 civilians killed in North Darfur air raid by SAF |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/at-least-20-civilians-killed-in-north-darfur-air-raid-by-saf |access-date=2025-10-14 |website=Radio Dabanga}}</ref> Неўстаноўленая колькасць людзей загінула ў выніку ўдару беспілотнага лятальнага апарата паўстанцаў у Даламі, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2025-10-11 |title=Shelling hits Sudan's Dilling, drone strike kills civilians in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/305926 |access-date=2025-10-12 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 12 кастрычніка — адзін чалавек загінуў у выніку ўдару беспілотніка па штаб-кватэры прынца Абдэль Кадэра Манема Мансура, вярхоўнага правадыра племя Хамар, у Эн-Нахудзе.<ref>{{Cite web |date=2025-10-12 |title=Drone strike hits tribal leader's base in Sudan's Kordofan, killing one |url=https://sudantribune.com/article/305958 |access-date=2025-10-13 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 14 кастрычніка — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару САП па Дэбе і яшчэ двое загінулі ў выніку асобнага нападу на маёнтак Хартума ад-Бабікер.<ref>{{Cite web |date=2025-10-14 |title=7 killed in drone attacks on eastern Khartoum, al-Dabbah in Northern State |url=https://sudantribune.com/article/305995 |access-date=2025-10-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> Сем салдат спецназа загінулі ў выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па Абу-Джубейху ў нубійскіх гарах на поўдні Кардафана.<ref>{{Cite web |date=2025-10-14 |title=Renewed RSF drone strikes across Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/renewed-rsf-drone-strikes-across-sudan |access-date=2025-10-15 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 15 кастрычніка — паўстанцы нанеслі ўдары з выкарыстаннем беспілотных лятальных апаратаў у раёне Хартума.<ref>{{Cite web |date=2025-10-15 |title=RSF drones attack military sites in Khartoum for second day |url=https://sudantribune.com/article/306040 |access-date=2025-10-15 |website=Sudan Tribune}}</ref> Атрады АСАД атакавалі горад Абу-Гамра ў Паўночным Дарфуры.<ref>{{Cite web |date=2025-10-16 |title=RSF attacks North Darfur town, forcing civilians to flee to Chad |url=https://sudantribune.com/article/306067 |access-date=2025-10-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 17 кастрычніка — варожыя бакі абмяняліся абвінавачваннямі ў атацы беспілотнікаў на сход абшчыны ў Аль-Мазрубе, Паўночны Кардафан, у выніку якой загінулі 17 чалавек, у тым ліку Назір Сулейман Джабер Джумаа Сахл, лідар племя маджанін.<ref>{{Cite web |date=2025-10-17 |title=Sudan’s warring sides trade blame over deadly strike on tribal leader |url=https://sudantribune.com/article/306119 |access-date=2025-10-19 |website=Sudan Tribune}}</ref> Праўрадавыя сілы заявілі, што адбілі атаку САП на Эль-Фашыр, знішчыўшы 10 транспартных сродкаў.<ref>{{Cite web |date=2025-10-17 |title=Sudanese army, allied fighters repel major RSF attack on El Fasher |url=https://sudantribune.com/article/306117 |access-date=2025-10-19 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 19 кастрычніка — САП ажыццявілі атаку з выкарыстаннем беспілотнікаў, у выніку якой быў знішчаны склад боепрыпасаў і падпалены ўрадавы сакратарыят у Джэнейне.<ref>{{Cite web |date=2025-10-20 |title=Air strikes and cholera outbreak ravage Kordofan and Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/air-strikes-and-cholera-outbreak-ravage-kordofan-and-darfur |access-date=2025-10-20 |website=Radio Dabanga}}</ref> Сем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотнікаў паўстанцаў па галоўным рынку Сараф Омра ў Паўночным Дарфуры.<ref>{{Cite web |date=2025-10-19 |title=Sudanese army drone strikes kill 7 in Darfur market, hit RSF sites |url=https://sudantribune.com/article/306164 |access-date=2025-10-20 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 20 кастрычніка — дзясяткі салдат Бурхана загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў праціўніка па Эль-Абейдзе.<ref>{{Cite web |date=2025-10-23 |title=Dozens of SAF recruits killed and injured in RSF drone strike on North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-of-saf-recruits-killed-and-injured-in-rsf-drone-strike-on-north-kordofan |access-date=2025-10-24 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 21 кастрычніка — на Міжнародны аэрапорт Хартума была здзейсненая атака беспілотнікаў.<ref>{{Cite web |date=2025-10-21 |title=Drones hit Khartoum airport on eve of planned reopening |url=https://sudantribune.com/article/306222 |access-date=2025-10-21 |website=Sudan Tribune}}</ref> Атакі дронаў САП прывялі да адключэння электраэнергіі ў Сенаре і Дамазіне.<ref>{{Cite web |date=2025-10-21 |title=Suspected RSF drone attacks cause blackouts in Sudan’s southeast |url=https://sudantribune.com/article/306250 |access-date=2025-10-23 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 22 кастрычніка — Міжнародны аэрапорт Хартума зноў трапіў пад удар дронаў.<ref>{{Cite web |date=2025-10-22 |title=Khartoum airport reopening delayed after second day of drone attacks |url=https://sudantribune.com/article/306280 |access-date=2025-10-23 |website=Sudan Tribune}}</ref> Нягледзячы на гэта, аэрапорт зноў адкрыўся ўпершыню з пачатку вайны.<ref>{{Cite web |date=2025-10-22 |title=Khartoum airport reopens with first flight after two-year closure |url=https://sudantribune.com/article/306310 |access-date=2025-10-23 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 23 кастрычніка — трэцяя атака з ужываннем беспілотнікаў была здзейсненая на Міжнародны аэрапорт Хартума.<ref>{{Cite web |date=2025-10-23 |title=Sudan’s capital is targeted by paramilitary drone attack for third day |url=https://apnews.com/article/sudan-rsf-drones-war-khartoum-airport-772591bba3abf58d51e4578794d400d3 |access-date=2025-10-23 |website=AP News}}</ref> Пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2025-10-23 |title=Five killed in drone strike on Sudan’s El Fasher, army says attack repelled |url=https://sudantribune.com/article/306329 |access-date=2025-10-24 |website=Sudan Tribune}}</ref> Цэнтральны банк Судана арыштаваў актывы былога прэм’ер-міністра Абдалы Хамдока і 38 іншых палітыкаў па абвінавачванні ў падтрымцы САП.<ref>{{Cite web |date=2025-10-23 |title=Sudan freezes bank accounts of ex-PM Hamdok, dozens of political figures |url=https://sudantribune.com/article/306343 |access-date=2025-10-24 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 24 кастрычніка — чацвёртая атака з ужываннем беспілотнікаў была здзейсненая на Міжнародны аэрапорт Хартума.<ref>{{Cite web |date=2025-10-24 |title=RSF drones target Sudan’s Khartoum in fourth day of sustained attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/24/rsf-drones-target-sudans-khartoum-in-fourth-day-of-sustained-attacks |access-date=2025-10-24 |website=Al Jazeera}}</ref> * 26 кастрычніка — мяцежнікі заявілі, што яны цалкам узялі пад свой кантроль базу 6-й пяхотнай дывізіі, галоўную базу УСС у Эль-Маджэйры.<ref>{{cite news |title=Sudan’s RSF says it seized key army base in El Fasher |url=https://sudantribune.com/article/306424 |access-date=26 October 2025 |work=[[Sudan Tribune]] |date=26 October 2025}}</ref> * 28 кастрычніка — генерал Аль-Бурхан пацвердзіў, што УСС вывелі войскі з Эль-Фашыра. Горад перайшоў пад кантроль войск Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-10-30 |title=Sudan war: US senators press Trump for action after RSF 'horrors' in Al Fasher |url=https://www.trtafrika.com/english/article/bed56904c81c|access-date=2025-10-31 |work=TRT Afrika |language=en-AU}}</ref> * 30 кастрычнік — брыгадны генерал САП [[Абу Лулу|Аль-Фатэх Абдула Ідрыс]] быў арыштаваны сваім кіраўніцтвам за тое, што здымаў пакаранні мірных жыхароў і выхваляўся забойствам больш за 2000 чалавек.<ref>{{Cite news |last=Ahmed |first=Kaamil |date=2025-10-31 |title=Sudan's RSF accused of 'PR stunt' after arresting fighters behind civilian killings |url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/31/sudan-rsf-accused-pr-stunt-after-arresting-fighters-behind-civilian-killings |access-date=2025-11-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> * 31 кастрычніка — у выніку ўдараў беспілотнікаў САП па цэнтры бежанцаў Колба ў Кадуглі загінулі пяць чалавек і чацвёра атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2025-10-31 |title=Five killed in RSF drone attack on Kadugli displacement camp |url=https://sudantribune.com/article/306680 |access-date=2025-11-02 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> ===Лістапад=== * 1 лістапада — сем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка войск Дагала па лагеры ўнутрана перамешчаных асоб у Абасіі Тагалі, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2025-11-01 |title=Seven killed in RSF drone strike on South Kordofan shelter, doctors say |url=https://sudantribune.com/article/306700 |access-date=2025-11-03 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 3 лістапада — у Эль-Абейдзе ў выніку ўдару беспілотніка САП па пахаванні загінула 40 мірных жыхароў.<ref>{{Cite news|title=RSF drone strike kills 40 civilians at Sudan funeral, official says|date=3 November 2025|url=https://sudantribune.com/article/306782|access-date=4 November 2025|website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> Таксама дрон мяцежнікаў ударыў па бальніцы ў Корне, Паўночны Дарфур.<ref>{{Cite news|title=MSF withdraws from North Darfur, fears safety after drone strikes |date=6 November 2025 |url=https://sudantribune.com/article/306882 |access-date=9 November 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 4 лістапада — прыхільнікі Бурхана заявілі, што збілі варожы беспілотнік у раёне Бабанусы. У той жа час паўстанцы заявілі, што збілі самалёт Іл над тым жа горадам. Урадавыя сілы прызналі страту ў горадзе грузавога самалёта разам з усім яго экіпажам, але патлумачылі інцыдэнт тэхнічнай няспраўнасцю.<ref>{{Cite news|title=Military plane crashes due to technical fault in Kordofan; drone destroyed |date=5 November 2025|url=https://sudantribune.com/article/306815 |access-date=5 November 2025|website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 6 лістапада — САП пагадзіліся на трохмесячнае гуманітарнае перамір’е, прапанаванае ЗША, Саудаўскай Аравіяф, ААЭ і Егіпетам.<ref>{{Cite news|title=RSF agrees to Quad-proposed humanitarian truce |date=6 November 2025 |url=https://sudantribune.com/article/306873 |access-date=9 November 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> Тым часам войскі Бурхана адхілілі гуманітарнае перамір’е, спаслаўшыся на злачынствы праціўніка супраць мірных жыхароў у Эль-Фашыры, а таксама заявіўшы, што гэта хітрасць, якая дазваляе САП кансалідаваць кантроль над Дарфурам і часткамі Кардафана.<ref>{{Cite web |date=2025-11-06 |title=Sudanese army rejects US ceasefire proposal, vows to continue fighting |url=https://www.middleeastmonitor.com/20251106-sudanese-army-rejects-us-ceasefire-proposal-vows-to-continue-fighting/ |access-date=2025-11-10 |website=Middle East Monitor}}</ref> * 7 лістапада — дроны паўстанцаў ударылі па Амдурмане, Атбары, Эль-Абейду і Далангу.<ref>{{Cite news|title=RSF launches drone attacks on four Sudanese cities |date=7 November 2025 |url=https://sudantribune.com/article/306891 |access-date=9 November 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 8 лістапада — УСС збілі варожы дрон над Эль-Абейдам.<ref>{{Cite web |last=Sio |first=Mohammad |title=Sudanese army shoots down RSF drone in North Kordofan |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/sudanese-army-shoots-down-rsf-drone-in-north-kordofan/3738351 |date=8 November 2025 |access-date=10 November 2025 |website=[[Anadolu Agency]]}}</ref> * 11 лістапада — Сетка лекараў Судана паведаміла, што прыхільнікі Дагала затрымалі сем сем’яў мірных жыхароў у раёне Бабанусы. У САП адмаўлялі гэта абвінавачванне.<ref>{{cite news |title=RSF detains women, children in West Kordofan, accusing relatives of army ties |url=https://sudantribune.com/article/307057 |access-date=12 November 2025 |work=[[Sudan Tribune]] |date=11 November 2025}}</ref> * 12 лістапада — САП заявілі, што акружылі штаб-кватэру 22-й дывізіі УСС у Бабанусе.<ref>{{cite news |title=Fierce clashes erupt in West Kordofan as RSF claims gains |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-clashes-erupt-in-west-kordofan-as-rsf-claims-gains |access-date=14 November 2025 |work=[[Radio Dabanga]] |date=13 November 2025}}</ref> * 13 лістапада — дроны паўстанцаў атакавалі Мерове.<ref>{{cite news |title=RSF drones attack Merowe airport, dam, army command |url=https://sudantribune.com/article/307102 |access-date=13 November 2025 |work=[[Sudan Tribune]] |date=13 November 2025}}</ref> * 15 лістапада — УСС адбілі ў САП Ум-Дам-Хадж-Ахмед і Казгейл у Паўночным Кардафане.<ref>{{cite news |title=Sudanese army recaptures Kazgail, Um Dam Haj Ahmed in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307198 |access-date=17 November 2025 |work=[[Sudan Tribune]] |date=15 November 2025}}</ref> Адзін чалавек загінуў у выніку меркаванай атакі беспілотнікаў паўстанцаў на нафтаперапрацоўчую станцыю Башаер у Эль-Джабалайне, штат Белы Ніл.<ref>{{cite news |title=One engineer killed in drone attack on Bashayer oil station |url=https://sudantribune.com/article/307205 |access-date=17 November 2025 |work=[[Sudan Tribune]] |date=15 November 2025}}</ref> * 16 лістапада — дзесяць чалавек загінулі і 42 атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка ВПС Судана па шахце Такру, на поўнач ад Аль-Мальхі.<ref>{{cite web|title=10 killed in suspected army drone strike on North Darfur mine|url=https://sudantribune.com/article/307236|date=16 November 2025|access-date=18 November 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 17 лістапада — УСС адбілі Барах пасля двухтыднёвай аблогі.<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref> * 18 лістапада — САП вызвалілі міністра аховы здароўя Паўночнага Дарфура Хадыджу Мусу, які быў затрыманы пасля падзення Эль-Фашыра, разам з 25 медыцынскімі работнікамі.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=RSF releases North Darfur health minister, 25 medical staff|url=https://sudantribune.com/article/307312 |access-date=2025-11-19 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 24 лістапада — САП абвясцілі аднабаковае трохмесячнае гуманітарнае спыненне агню.<ref>{{Cite web |date=2025-11-24 |title=Sudan's RSF declares truce after army rejects US plan |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251124-sudan-s-rsf-declares-truce-after-army-rejects-us-plan |access-date=2025-11-25 |website=France 24}}</ref> * 25 лістапада — прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі напад мяцежнікаў на штаб 22-й пяхотнай дывізіі ў Бабанусе.<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 29 лістапада — Народна-вызваленчы рух Судана заявіў, што ў выніку ўдару ўрадавага беспілотніка па вёсцы Кума ў нубійскіх гарах Паўднёвага Кардафана загінула 45 чалавек.<ref>{{Cite web |date=2025-11-29 |title=SPLM-N says Sudan army drone strike kills 45 civilians in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307621 |access-date=2025-12-01 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 30 лістапада — урадавыя сілы адбілі ў баевікоў Аль-Хілу вёскі Табаса, Аль-Даміра, Аль-Шавая, Аль-Джубайлат, Аль-Санадра, Гурдуд і Джам ў Паўднёвым Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2025-11-30 |title=Sudan army seizes villages from SPLM-N rebels in first gains since 2023 |url=https://sudantribune.com/article/307648 |access-date=2025-12-01 |website=Sudan Tribune}}</ref> === Снежань === * 1 снежня — прыхільнікі Дагала захапілі штаб 22-й пяхотнай дывізіі ў Бабанусе і заявілі аб поўным кантролі над горадам.<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref> Атрады аль-Хілу заявілі, што адваявалі горад Кардуд Нама ў Паўднёвым Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2025-12-01 |title=SPLM-N claims recapture of South Kordofan town from Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article/307693 |access-date=2025-12-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 2 снежня — камандзір 22-й пяхотнай дывізіі генерал-маёр Абдэльмаджыд Аль-Хадж і неапазнаны брыгадны генерал, які камандаваў 170-й артылерыйскай брыгадай, былі забітыя ў засадзе мяцежнікаў пры адступленні з Бабанусы ў напрамку Хегліга.<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307721 |title=Sudan army division deputy killed in RSF ambush, military sources say |website=[[Sudan Tribune]] |date=2 December 2025 |access-date=3 December 2025}}</ref> Урадавыя войскі адваявалі горад Мабсута ў Паўднёвым Кардафане войск аль-Хілу.<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307718 |title=Sudan army seizes SPLM-N stronghold, advances toward key town |website=[[Sudan Tribune]] |date=2 December 2025 |access-date=3 December 2025}}</ref> * 4 снежня — па меншай меры 116 чалавек, у тым ліку 43 дзяцей, загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па Калозе, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307817 |title=Death toll from drone strike in Sudan's South Kordofan rises to 79 |website=[[Sudan Tribune]] |date=6 December 2025 |access-date=7 December 2025}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/5/rsf-kills-dozens-mostly-children-in-war-torn-sudans-kalogi-saf-sources |title=RSF kills 116 people in Sudan's Kalogi, including 46 children |website=[[Al Jazeera]] |date=6 December 2025 |access-date=7 December 2025}}</ref> У Хамрат-Эль-Шэйху, Паўночны Кардафан, калона УСС падвергнулася нападу, у выніку чаго быў пашкоджаны грузавік, а яго кіроўца атрымаў раненні.<ref>{{Cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-convoy-attacked-in-north-kordofan |title=WFP convoy attacked in North Kordofan |website=[[Radio Dabanga]] |date=6 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref> * 5 снежня — Сілы аператыўнай падтрымкі абвінавацілі праціўніка ў здзяйсненні паветранага нападу на рынак у Адыконе, недалёка ад памежнага пераходу Адрэ, у выніку якога загінулі 20 чалавек, у асноўным гандляры з Чада.<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/rsf-alleges-saf-forces-struck-crucial-border-crossing-near-chad |title=RSF alleges SAF forces struck crucial border crossing in Sudan near Chad |website=[[Al Jazeera]] |date=6 December 2025 |access-date=7 December 2025}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-bound-aid-destroyed-20-civilians-dead-as-drones-hit-eastern-chad-market |title=Darfur-bound aid destroyed, 20 civilians dead as drones hit eastern Chad market |website=[[Radio Dabanga]] |date=7 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref> * 6 снежня — дрон САП ударыў па электрападстанцыі ў Ад-Дамазіне<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307904 |title=RSF drone strike hits Blue Nile power station, causing widespread blackouts |website=[[Sudan Tribune]] |date=7 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. * 8 снежня — САП усталявалі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. * 9 снежня — у выніку ўдару беспілотніка УСС па Хеглігу загінулі сем членаў дэлегацыі племя Місерыя і некалькі дзясяткаў байцоў Дагала.<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307975 |title=Sudanese army drone strike kills tribal leaders, RSF fighters near oil field |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref> Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. * 10 снежня — Сілы народнай абароны Паўднёвага Судана накіравалі кантынгент для забеспячэння бяспекі нафтавага радовішча Хегліг пасля трохбаковага пагаднення з удзелам прэзідэнта Паўднёвага Судана Сальвы Кііра, генералаў Аль-Бурхана і Дагала аб абароне жыццёва важнай энергетычнай інфраструктуры ў гэтым раёне.<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref> * 12 снежня — Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. * 13 снежня — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па плошчы, размешчанай побач з паліцэйскім участкам у раёне Тайба горада Эль-Абейд.<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/13/rsf-drone-strike-kills-at-least-three-in-central-sudan-injures-several |title=RSF drone strike kills at least three in central Sudan, injures several atrocities |website=[[Al Jazeera]] |date=13 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref> Шэсць бангладэшскіх міратворцаў ААН загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па іх базе ў Кадуглі.<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308125 |title=Six UN peacekeepers killed in drone attack in Sudan's Kadugli |website=[[Sudan Tribune]] |date=13 December 2025 |access-date=14 December 2025}}</ref> * 17 снежня — у выніку абстрэлу Даланга з боку атрадаў аль-Хілу загінулі сем чалавек.<ref>{{Cite news|title=Seven killed in SPLM-N shelling on Dilling, South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/308310 |access-date=2025-12-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> Адначасова баевікі абвінавацілі УСС у нанясенні ўдару беспілотнікам па Аль-Натэлю, у выніку якога таксама загінулі сем чалавек.<ref>{{Cite news|title=SPLM-N accuses Sudanese army of killing seven civilians in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/308383 |access-date=2025-12-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 18 снежня — у выніку ўдару беспілотніка па трансфарматарнай падстанцыі Аль-Магран у Атбары загінулі два супрацоўнікі грамадзянскай абароны.<ref>{{Cite news|title=Two civil defence members killed in drone attack on Atbara power station |url=https://sudantribune.com/article/308332 |access-date=2025-12-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 19 снежня — САП заявілі, што захапілі вёску Борна на поўнач ад Кадуглі.<ref>{{Cite news |date=20 December 2025 |title=The Rapid Support Forces announce their control over the village of Borno, north of Kadugli, the capital of South Kordofan. |url=https://sudan.liveuamap.com/en/2025/19-december-15-the-rapid-support-forces-announce-their-control |access-date=21 December 2025 |work=Sudan Livemap}}</ref> * 20 снежня — у выніку ўдару беспілотніка па Аль-Мальзе загінулі дзесяць чалавек.<ref>{{Cite news |date=20 December 2025 |title=Ten killed in drone strike on North Darfur's Malha market |url=https://sudantribune.com/article/308441 |access-date=21 December 2025 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 22 снежня — УСС адбілі ў праціўніка вёску Алуба, размешчаную на паўднёвы захад ад Эр-Рахада.<ref>{{Cite news |date=22 December 2025 |title=Sudanese army regains strategic North Kordofan area |url=https://sudantribune.com/article/308520 |access-date=23 December 2025 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 24 снежня — прыхільнікі Дагала захапілі гарады Абу-Камра, Амбара<ref>{{Cite news|title=RSF takes control of Abu Qamra, Ambara in North Darfur|url=https://sudantribune.com/article/308593|access-date=2025-12-25|website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> і Алуба<ref>{{Cite news|title=Arab League welcomes Sudanese gov't peace plan presented at UN|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/arab-league-welcomes-sudanese-govt-peace-plan-presented-at-un|access-date=2025-12-25|website=[[Al-Jazeera]]}}</ref>. * 25 снежня — САП заявілі, што ўзялі Карнай, што было аспрэчана праўрадавымі сіламі<ref>{{Cite news|title=Sudan joint force, RSF clash in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/308639 |access-date=2025-12-26 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. Мяцежнікі абвінавацілі войскі Бурхана ў нападзе на паліўны рынак у Ньяле<ref>{{Cite news|title=RSF official accuses army of targeting Nyala fuel market |url=https://sudantribune.com/article/308636 |access-date=2025-12-26 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 26 снежня — прынамсі 17 чалавек загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў УСС па Генейне<ref>{{Cite news|title=Drone strike kills 17 in West Darfur capital |url=https://sudantribune.com/article/308684 |access-date=2025-12-27 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> і яшчэ дванаццаць чалавек па Біях Джалду ў Паўднёвым Кардафане<ref>{{Cite news|title=Twelve killed, 19 wounded in army drone strike on South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/308689 |access-date=2025-12-27 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. Двое чадскіх салдат загінулі пры нападзе дрона на памежны лагер<ref>{{Cite news|title=Two Chadian soldiers killed in drone strike near Sudan border |url=https://sudantribune.com/article/308679 |access-date=2025-12-27 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. Улады Судана і Чада абвінавацілі ў нападзе САП<ref>{{Cite news|title=Sudan, Chad accuse RSF of cross-border drone attack |url=https://sudantribune.com/article/308715 |access-date=2025-12-28 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. * 30 снежня — у выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу загінулі трыццаць пяць чалавек.<ref>{{Cite news|title=RSF drone strike kills 35 in South Kordofan as siege tightens |url=https://sudantribune.com/article/308860 |access-date=2026-01-01 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> Прыхільнікі Дагала і аль-Хілу захапілі скрыжаванне Аль-Такату ў Паўднёвым Кардафане, фактычна перакрыўшы галоўную аўтамагістраль паміж Кадуглі і Далангам. Абедзве фракцыі таксама захапілі гарнізоны УСС у Аль-Такату, Аль-Бальфе і Хаджар-Далібе.<ref>{{Cite news|title=SPLM-N and RSF cut key South Kordofan road, threaten Kadugli |url=https://sudantribune.com/article/308829 |access-date=2025-12-31 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 31 снежня — урадавыя войскі адбілі Аль-Раяш, Казгайл, Аль-Хаммадзі і Эд Дубейбат на поўдзень ад Эль-Абейда, у той час як мяцежнікі захапілі Аль-Кувайк, размешчаны за 18 км на захад ад Кадуглі.<ref>{{Cite news|title=Sudanese army advances in Kordofan as RSF nears Kadugli |url=https://sudantribune.com/article/308851 |access-date=2026-01-01 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Храналогіі]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] 1lolun0towg4to436c1heq5bxc6avli 0 788739 5193420 5003064 2026-09-05T23:54:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193420 wikitext text/x-wiki {{Персона |імя = Фрыдрых Іозеф Фенц |выява = |апісанне выявы = |род дзейнасці = ваенны, дзеяч нацысцкага рэжыму |дата нараджэння = 5.12.1892 |месца нараджэння = |дата смерці = 17.2.1943 |месца смерці = |бацька = |маці = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = [[Жалезны крыж]] 2 класа (1914)<br/>[[Крыж «За ваенныя заслугі» (Аўстра-Венгрыя)|Крыж «За ваенныя заслугі»]] 3 класа з мячамі |сайт = |вікісховішча = }} '''Фрыдрых Ёзэф Фенц''' ({{lang-de|Friedrich Josef Fenz}}, {{Дата нараджэння|5|12|1892}}, [[Газен]], [[Аўстра-Венгрыя]] — {{Дата смерці|17|02|1943}}, [[Беларусь]]) — адзін з кіраўнікоў германскага акупацыйнага рэжыму ў [[Беларусь|Беларусі]], [[групенфюрар]] [[Штурмавыя атрады|СА]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 снежня 1892 года ў [[Газен]]е, [[Аўстра-Венгрыя]]. З 1 верасня 1912 года [[Фельдфебель|фенрых]] 4-га пяхотнага палка «Гох-унд-Дойчмейстэр» [[Узброеныя сілы Аўстра-Венгрыі|Аўстра-Венгерскай арміі]]. Удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Улетку 1914 года ўзведзены ў лейтэнанты, 1 ліпеня 1915 года ў обер-лейтэнанты. Пасля дэмабілізацыі ў 1918 годзе ўступіў у [[Фрайкор|добраахвотніцкі корпус]]. 1 лютага 1928 года ўступіў у [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] (квіток № 81 622). З канца 1933 года камандзір групы СА «Зюдмарк» у [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. У 1934 годзе быў арыштаваны і высланы ў Югаславію. З красавіка 1934 года ў [[Мюнхен]]е знаходзіўся ў падраздзяленні Hilfswerks Nordwest, якое складалася з аўстрыйскіх членаў НСДАП<ref>{{cite web |author= |authorlink= |datepublished= |url=http://verwaltungshandbuch.bayerische-landesbibliothek-online.de/fenz-friedrich |title=Fenz, Friedrich |format= |work= |publisher=Bayerische Landesbibliothek Online |accessdate=2016-01-29 |lang=de |description= |archive-date=2016-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206203446/http://verwaltungshandbuch.bayerische-landesbibliothek-online.de/fenz-friedrich |deadlink=no }}</ref>. З 1936 года брыгадэфюрар СА, намеснік камандзіра і начальнік штаба групы СА «Курпфальц» (са штаб-кватэрай у [[Мангейм]]е). З 1 студзеня 1937 года камандзір групы СА «Курпфальц»<ref>{{Cite web |url=http://freepages.family.rootsweb.ancestry.com/~dettweiler/webdocs/e055.htm |title=Der Gau Hessen-Nassau der NSDAP — Freepages — Ancestry.com |access-date=2012-03-18 |archive-date=2012-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204020413/http://freepages.family.rootsweb.ancestry.com/~dettweiler/webdocs/e055.htm |deadlink=no }}</ref>. З 1 снежня 1939 года ў чыне капітана праходзіў ваенную службу ў [[Грац]]ы. З 1941 года [[гаўпткамісар]] [[Галоўная акруга Баранавічы|галоўнай акругі Баранавічы]]. Як піша [[Егуда Баўэр|Егуда Баўэр]], «нягледзячы на сваю высокую пасаду, ён практычна ніколі не згадваецца» ў сведчаннях, звязаных з забойствам яўрэяў. Тым не менш, 4 ліпеня 1942 года па прамым загадзе Фенца немцы расстралялі 13 яўрэйскіх урачоў і дантыстаў, якія абслугоўвалі не толькі яўрэйскае, але і беларускае насельніцтва<ref>{{Кніга:Урокі Халакоста: гісторыя і сучаснасць. В. 3|[[Іегуда Баўэр|Бауэр И.]]|Еврейские Барановичи в период Холокоста|http://jewishfreedom.org/page557.html|117-140}}</ref>. 17 лютага 1943 года Фенц з некаторымі іншымі высокапастаўленымі нацыстамі адправіўся на паляванне на кабаноў у [[Машукоўскі лес]]. Група партызан пад камандаваннем [[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Кірыла Арлоўскага]] арганізавала засаду. У баі з партызанамі Фенц быў забіты. За гэту аперацыю Кірылу Арлоўскаму было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref>{{cite web |author= |authorlink= |datepublished= |url=http://mvd.gov.by/main.aspx?guid=135823 |title=Высокий полёт «сокола» Григория Ивашкевича |format= |work= |publisher=mvd.gov.by |accessdate=2016-01-29 |lang= |description= |archive-date=2016-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203015932/http://mvd.gov.by/main.aspx?guid=135823 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |author= |authorlink= |datepublished= |url=http://minsk-old-new.com/minsk-3387.htm |title="Охотничьи рассказы" К. Орловского о бое в Машуковском лесу, ч.3 |format= |work= |publisher=minsk-old-new.com |accessdate=2016-01-29 |lang= |description= |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803071933/http://minsk-old-new.com/minsk-3387.htm |deadlink=no }}</ref>. == Узнагароды == * [[Жалезны крыж]] 2-га класа (1914) * [[Крыж Ваенных заслуг (Аўстра-Венгрыя)]] 3-га класа з мячамі * [[Сілезскі арол]] * [[Ганаровы крыж ветэрана вайны]] * [[Крыж Ваенных заслуг (Германія)|Крыж ваенных заслуг]] 2-й ступені з мячамі * [[Залаты партыйны знак НСДАП]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * ''Ермаков А. М.'' [http://www.e-reading.mobi/chapter.php/1007051/55/Ermakov._-_Vermaht_protiv_evreev._Voyna_na_unichtozhenie.html Вермахт против евреев. Война на уничтожение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305143632/http://www.e-reading.mobi/chapter.php/1007051/55/Ermakov._-_Vermaht_protiv_evreev._Voyna_na_unichtozhenie.html |date=5 сакавіка 2016 }}. {{М.}}, 2009. 416 с * Erich Stockhorst: ''Fünftausend Köpfe''. Blick + Bild Verlag, 1967 * [[Christian Gerlach]]: ''Kalkulierte Morde''. Hamburger Edition, 1999. ISBN 3-930908-54-9 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)]] [[Катэгорыя:Члены фрайкора]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Афіцэры СА]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі акупацыйнага рэжыму нацысцкай Германіі]] [[Катэгорыя:Постаці Халакоста ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынцы Халакоста]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Другой сусветнай вайны]] 3ax65lflw072mvq584bmlpqwib7i0d1 0 789787 5193526 5172899 2026-09-06T09:44:27Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193526 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Ланцуговая піла''' — партатыўны рэжучы [[інструмент]], від [[Піла|пілы]], у якой зубцы прымацаваныя да замкнутага [[ланцуг]]а, які абарочваецца уздоўж кіруючай паласы. Сучасныя ланцуговыя пілы звычайна маюць [[бензапіла|бензінавы]] або электрычны рухавік і выкарыстоўваюцца ў наступных відах дзейнасці: валка, распілоўка і абрэзка дрэў, нарыхтоўка дроў, рэзка бетону і лёду. Першыя ланцуговыя пілы выкарыстоўваліся ў хірургіі для рэзкі костак. == Гісторыя == === У хірургіі === Гнуткая піла, якая складалася з тонкага зубчастага ланцуга, замацаванага паміж двума драўлянымі ручкамі, была прапанавана ў канцы 18 стагоддзя (прыкладна ў 1783—1785 гадах) двума шатландскімі лекарамі, Джонам Эйткенам і Джэймсам Джэфры, для разразання [[Лагвовая косць|лагвовай косці]] падчас [[Роды ў чалавека|родаў]]. Гэта было праілюстравана ў другім выданні кнігі Эйткена ''«Прынцыпы акушэрства, або пасляродавая медыцына»'' (1785). У 1806 годзе Джэфры апублікаваў ''працу «Выпадкі выдалення карыёзных суставаў»'', у якой паведамляў, што ідэю пілы «з суставамі, падобнымі да гадзіннікавага ланцужка» ён прыдумаў самастойна, але не мог яе вырабіць да 1790 года. Джэфры тлумачыў, што такая піла дазваляе зрабіць рану меншай і абараніць мышцы, нервы і вены. На працягу значнай часткі 19 стагоддзя ручная ланцуговая піла была карысным хірургічным інструментам, але ў 1894 годзе яе замяніла піла Джыльі, якая была таннейшай у вытворчасці і стварала вузейшы разрэз без рызыкі паломкі ў костцы. [[Файл:Bernhard_Heine's_Osteotome.jpg|міні|Гістарычная медыцынская ланцуговая піла для рэзкі костак]] Больш падобным да сучаснай ланцуговай пілы быў іншы медыцынскі інструмент, распрацаваны каля 1830 года нямецкім механікам і [[Артапедыя|артапедам]] Бернхардам Гейнэ. Гэты інструмент меў ланцуг з дробнымі зубцамі, які перамяшчаўся вакол кіравальнага ляза з паваротам зорачкі. Інструмент выкарыстоўваўся таксама для разразання костак. === Для рэзкі дрэва === [[Файл:Meßkluppen_im_Waldmuseum_Zwiesel.JPG|міні| Прыклад адной з ранніх бензапіл]] [[Файл:Electric-chainsaw.jpg|справа|міні| Электрычная ланцуговая піла]] Адзін з самых ранніх патэнтаў на «бясконцую ланцуговую пілу» быў выдадзены Фрэдэрыку Мага з Флэтлендса, штат Нью-Ёрк, у 1883 годзе з мэтай вырабу дошак з дапамогай ланцуга, расцянутага паміж двума барабанамі. Першую партатыўную ланцуговую пілу распрацаваў і запатэнтаваў у 1918 годзе канадскі цясляр Джэймс Шэнд. У 1930 годзе ён адмовіўся ад правоў на патэнт і яго вынаходніцтва развіла нямецкая кампанія Festo (цяпер [[Festool]]) ў 1933 годзе. Іншым важным суаўтарам сучаснай бензапілы з’яўляецца Андрэас Штыль: ён распрацаваў і запатэнтаваў электрычную ланцуговую пілу для выкарыстання на лясных пляцоўках у 1926 годзе і бензапілу ў 1929 годзе, а таксама заснаваў кампанію па іх масавай вытворчасці. У 1927 годзе Эміль Лерп, заснавальнік кампаніі Dolmar, распрацаваў першую ў свеце бензінавую ланцуговую пілу, якая патрабавала двух аператараў, і пачаў яе масава вырабляць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hankeringforhistory.com/the-history-of-the-chainsaw-guest-post/|title=The History of the Chainsaw (Guest Post)|author=bravodeluxe|website=Hankering for History|date=2013-02-05|access-date=2024-11-28}}</ref> Першую бензапілу, якой мог карыстацца адзін чалавек, прэзентавалі ў 1950 годзе, аднак яна была даволі цяжкай. У 1959 годзе сярэдняя вага бензапілы складала каля 12 кг, сучасныя бензапілы звычайна важаць прыблізна 5 кг.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.waldwissen.net/en/learning-and-teaching/forest-history/the-history-of-the-chainsaw|title=The History of the Chainsaw|author=WSL (EN)|first=Swiss Federal Research Institute WSL-|website=www.waldwissen.net|access-date=2024-12-28}}</ref> Нягледзячы на тое, што ў сучасных лесанарыхтоўчых работах выкарыстоўваецца разнастайная спецыялізаваная тэхніка, ручная валка лесу таксама працягвае выкарыстоўвацца.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://northernwoodlands.org/articles/article/three-logging-systems-matching-equipment-to-the-job|title=Three Logging Systems: Matching Equipment to… {{!}} Autumn 2011 {{!}}|author=Long|first=Stephen|website=northernwoodlands.org|date=2011-08-26|access-date=2025-02-03}}</ref> [[Файл:Chainsaw1.jpg|міні|Прафесійны лесаруб абразае паваленае дрэва]] На пачатку 21-га стагоддзя бензапілы заставаліся найбольш распаўсюджаным тыпам ланцуговай пілы, аднак з канца 2010-х гадоў яны сутыкнуліся з канкурэнцыяй з боку бесправадных піл з літыевымі акумулятарамі.<ref>{{Cite web|url=https://www.standard.co.uk/shopping/esbest/home-garden/best-chainsaws-b958719.html|title=Best chainsaws to trim trees, slice logs and prune triffid-like bushes into shape|author=Hinson|first=Tamara|website=Evening Standard|date=October 7, 2021}}</ref> Большасць акумулятарных ланцуговых піл невялікія і падыходзяць толькі для абрэзкі жывой агароджы і догляду за дрэвамі,<ref>{{Cite web|url=https://www.popularmechanics.com/home/tools/g36008865/best-mini-chainsaws/|title=Become a Landscaping and Lawn Care Pro With These Mini Chainsaws|website=Popular Mechanics|date=March 28, 2023}}</ref> аднак [[Husqvarna]] і [[Stihl]] ужо пачалі вырабляць поўнаразмерныя акумулятарныя пілы для распілоўвання бярвення.<ref>{{Cite web|url=https://www.popularmechanics.com/home/tools/a28522787/battery-powered-chainsaws/|title=The 14 Best Electric Chainsaws in 2023|website=Popular Mechanics|date=October 2, 2023}}</ref> == Гл. таксама == * [[Ручная піла]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дрэваапрацоўчыя інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] 77ubu8dtg9ghqmmirbzg425yfxvpuz7 0 790319 5193428 5142530 2026-09-06T01:31:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193428 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта}} '''Фізіка-матэматычны факультэт БДУ''' — колішні факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], які існаваў у 1933—1958 гадах. Рэарганізаваны ў [[фізічны факультэт БДУ]] і [[матэматычны факультэт БДУ]]. == Гісторыя == * У 1922 годзе на [[педагагічны факультэт БДУ|педагагічным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] было адкрыта фізіка-матэматычнае аддзяленне. * У 1933 годзе фізіка-матэматычнае аддзяленне было ператворана ў фізіка-матэматычны факультэт. * У 1934 годзе факультэт уключаў у сябе кафедры матэматыкі, фізікі, механікі.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1934-god/ 1934 год — Мехмат БГУ]</ref> * 1 студзеня 1936 года замест кафедры матэматыкі арганізаваны дзве: кафедра геаметрыі і кафедра аналізу.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1936-god/ 1936 год — Мехмат БГУ]</ref> * У 1937 годзе створана кафедра тэарэтычнай механікі.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1937-god/ 1937 год — Мехмат БГУ]</ref> * У 1938 годзе замест кафедры фізікі створаны наступныя кафедры: агульнай фізікі (загадчык — [[дацэнт]] І. Г. Некрашэвіч), тэарэтычнай фізікі (загадчык — дацэнт [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Ф. І. Фёдараў]]), рэнтгенафізікі (загадчык — дацэнт І. П. Шапіра), электрамагнітных ваганняў (загадчык — прафесар [[Яўген Васілевіч Сняткоў|Я. В. Сняткоў]]).<ref>[https://web.archive.org/web/20010410173924/http://ifanbel.bas-net.by/iphist/as-hist.html Основные этапы в развитии высшего образования и научных исследований по физике в Беларуси]</ref> Створаны кафедры дыферэнцыяльных ураўненняў, вышэйшай алгебры, тэорыі функцый.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1938-god/ 1938 год — Мехмат БГУ]</ref> * На 1 студзеня 1941 года фізіка-матэматычны факультэт меў наступныя кафедры: вышэйшай алгебры, вышэйшай геаметрыі, матэматычнага аналізу, дыферэнцыяльных ураўненняў, тэорыі функцый, тэарэтычнай механікі, агульнай фізікі, тэарэтычнай фізікі, металафізікі.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1941-god/ 1941 год — Мехмат БГУ]</ref> З-за [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] і акупацыі [[Мінск]]а фізіка-матэматычны факультэт спыніў працу. * З верасня 1943 года па лета [[1944]] года факультэт функцыянаваў на станцыі Сходня [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. 1 жніўня 1943 прафесар І. М. Гельфанд прызначаны выконваючым абавязкі загадчыка кафедры матэматычнага аналізу. 4 верасня 1943 праф. М. Я. Набокаў прыступіў да выканання абавязкаў загадчыка кафедры тэарэтычнай механікі і астраноміі. 12 верасня 1943 дацэнт Ф. І. Фёдараў залічаны выконваючым абавязкі загадчыка кафедры агульнай фізікі. 24 верасня 1943 А. М. Нахімаўская прыступіла да выканання абавязкаў дацэнта кафедры матэматыкі. 1 кастрычніка 1943 пачаліся заняткі на фізіка-матэматычным факультэце. 20 кастрычніка 1943 праф. А. М. Лопшыц залічаны на пасаду загадчыка кафедры геаметрыі.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1943-god/ 1943 год — Мехмат БГУ]</ref> * 11 жніўня 1944 ў Мінск са ст. Сходня прыбыла першая група студэнтаў універсітэта — 26 чалавек. Пачаліся работы па аднаўленні БДУ. 1 кастрычніка 1944 залічаны загадчыкамі кафедр: І. М. Гельфанд (кафедра матэматычнага аналізу), А. М. Лопшыц (кафедра геаметрыі), Н. У. Ламбін (кафедра тэорыі функцый).<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1944-god/ 1944 год — Мехмат БГУ]</ref> * У 1947 годзе на факультэце існавалі дзве матэматычныя кафедры: алгебры і геаметрыі, матэматычнага аналізу.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1947-god/ 1947 год — Мехмат БГУ]</ref> * У 1953 годзе арганізаваны кафедра спектральнага аналізу<ref>{{Cite web |url=https://physics.bsu.by/o-fakultete/kafedry/kafedra-lazernoi-fiziki-i-spektroskopii |title=Кафедра лазерной физики и спектроскопии |access-date=27 ліпеня 2025 |archive-date=3 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803110801/http://physics.bsu.by/o-fakultete/kafedry/kafedra-lazernoi-fiziki-i-spektroskopii |url-status=dead }}</ref> і кафедра фізічнай оптыкі.<ref>{{Cite web |url=https://physics.bsu.by/o-fakultete/kafedry/kafedra-fizicheskoi-optiki-i-prikladnoi-informatiki |title=Кафедра физической оптики и прикладной информатики |access-date=27 ліпеня 2025 |archive-date=3 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803110824/http://physics.bsu.by/o-fakultete/kafedry/kafedra-fizicheskoi-optiki-i-prikladnoi-informatiki |url-status=dead }}</ref> * У 1957 годзе створаны кафедра вылічальнай матэматыкі<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1957-god/ 1957 год — Мехмат БГУ]</ref> і кафедра фізікі цвёрдага цела.<ref>{{Cite web |url=https://physics.bsu.by/o-fakultete/kafedry/kafedra-fiziki-tverdogo-tela-i-nanotehnologii |title=Кафедра физики твердого тела и нанотехнологий |access-date=27 ліпеня 2025 |archive-date=3 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803110822/http://physics.bsu.by/o-fakultete/kafedry/kafedra-fiziki-tverdogo-tela-i-nanotehnologii |url-status=dead }}</ref> * У кастрычніку [[1958]] года фізіка-матэматычны факультэт БДУ быў падзелены на два самастойныя факультэты — [[фізічны факультэт БДУ|фізічны]] і [[матэматычны факультэт БДУ|матэматычны]]. == Выпускнікі == === Лаўрэаты [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] і [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] === ==== Выпускнікі фізіка-матэматычнага аддзялення педагагічнага факультэта БДУ ==== * [[Леў Андрэевіч Арцымовіч|Л. А. Арцымовіч]] * [[Антон Нічыпаравіч Сеўчанка|А. Н. Сеўчанка]] * [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Ф. І. Фёдараў]] ==== Выпускнікі фізіка-матэматычнага факультэта БДУ ==== * [[Мікалай Аляксандравіч Барысевіч|М. А. Барысевіч]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Рубанаў|А. С. Рубанаў]] === Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі === * [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Ф. І. Фёдараў]] * [[Леанід Іванавіч Кісялеўскі|Л. І. Кісялеўскі]] * [[Барыс Барысавіч Бойка|Б. Б. Бойка]] * [[Барыс Васільевіч Бокуць|Б. В. Бокуць]] * [[Уладзімір Антонавіч Піліповіч|У. А. Піліповіч]] * [[Леанід Вікенцьевіч Валадзько|Л. В. Валадзько]] * [[Павел Андрэевіч Апанасевіч|П. А. Апанасевіч]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Рубанаў|А. С. Рубанаў]] * [[Віктар Сямёнавіч Буракоў|В. С. Буракоў]] * [[Андрэй Маркавіч Ганчарэнка|А. М. Ганчарэнка]] * [[Георгій Паўлавіч Гурыновіч|Г. П. Гурыновіч]] * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. С. Шушкевіч]] == Дэканы == === Педагагічны факультэт === * [[1922]]—[[1924]] — [[Іосіф Сцяпанавіч Пятосін]], загадчык фізіка-матэматычнага і прыродазнаўчага аддзяленняў * [[1924]]—[[1931]] — [[Яўген Канстанцінавіч Успенскі]], загадчык фізіка-матэматычнага і прыродазнаўчага аддзяленняў === Фізіка-матэматычны факультэт === * [[1931]]—[[1935]] — [[Яўген Канстанцінавіч Успенскі]] * [[1935]]—[[1936]] — [[Арон Вульфавіч Гельфанд]]<ref>[https://scientby.nlb.by/ru/documents/172734 Гельфанд Арон Вульфович, кандидат физико-математических наук, математика]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[1936]]—[[1939]] — [[Іосіф Пінхусавіч Шапіра]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-334185&strq=l_siz=10 Шапіра, Іосіф Пінхусавіч (кандыдат фізіка-матэматычных навук ; 1900—)]</ref> * [[1939]]—[[1941]] — [[Рыгор Наумавіч Сагаловіч]]<ref>[https://scientby.nlb.by/ru/documents/171794 Сагалович Григорий Наумович, кандидат педагогических наук]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[1943]]—[[1950]] — [[Фёдар Іванавіч Фёдараў]] * [[1950]]—[[1951]] — [[Станіслаў Антонавіч Пахута]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-335021&strq=l_siz=20 Пахуто, Станислав Антонович (кандидат физико-математических наук ; 1914—)]</ref> * [[1951]]—[[1957]] — [[Міхаіл Панцялеевіч Халімановіч]]<ref>[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar775702&strq=l_siz=2 Халімановіч, Міхаіл Панцялеевіч (кандыдат фізіка-матэматычных навук; механіка ; 1918—1981)]</ref> * [[1957]]—[[1958]] — [[Дзмітрый Аляксеевіч Супруненка]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20010410173924/http://ifanbel.bas-net.by/iphist/as-hist.html Основные этапы в развитии высшего образования и научных исследований по физике в Беларуси] * [https://obm.bsu.by/istoriya/zarozhdenie-i-stanovlenie-belgosuniversiteta-i-belorusskoj-matematiki/5-2/ Создание физико-математического факультета в БГУ (1933 г.)] * [https://obm.bsu.by/istoriya/razvitie-matematiki-v-pervye-desyatiletiya-poslevoennogo-vremeni/vozrozhdenie-matematicheskoj-nauki/ Возрождение математической науки] * [https://web.archive.org/web/20080916190211/http://www.physics.bsu.by/menu/about/ История физического факультета] * [https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/ История механико-математического факультета] == Гл. таксама == * [[:Катэгорыя:Выпускнікі фізіка-матэматычнага факультэта БДУ]] {{Факультэты БДУ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фізіка-матэматычны}} [[Катэгорыя:Факультэты БДУ]] [[Катэгорыя:1933 год у Мінску]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Фізічныя факультэты]] [[Катэгорыя:Матэматычныя факультэты]] [[Катэгорыя:Фізіка-матэматычны факультэт БДУ]] fl81st7c8laz87m5f85qwiiixo5552g 0 795028 5193344 5171123 2026-09-05T14:06:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193344 wikitext text/x-wiki {{ДД}} [[Файл:Lithunia_Upita_Church.jpg|міні|300x300пкс|Касцёл ва Упіце з 1878 года, дзе пахаваны Уладзіслаў Сіцінскі.]] '''Уладзіслаў Віктарын Сіцінскі''' або '''Сыцінскі''', '''Сіцынскі''' ({{lang-pl|Władysław Wiktoryn Siciński}}; {{ВДП}}) — [[шляхта|шляхціц]], якога лічаць першым, хто сарваў работу [[Сойм Рэчы Паспалітай|вальнага сойма]] выкарыстаўшы права ''[[liberum veto]]''. [[Пасол соймавы|Соймавы пасол]] Сіцінскі 9 сакавіка 1652 года не дазволіў працягваць працу пасля заканчэння адведзенага для сейма часу, заявіўшы: «''Я не дазваляю пралангаты!''», — і пакінуў залу пасяджэнняў. Кажуць, ён зрабіў гэта загадам свайго патрона, вялікалітоўскага [[магнат]]а, вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=http://www.muzhp.pl/kalendarium/140/zerwanie-sejmu-przez-wladyslawa-sicinskiego-wywiad-1652-3-9.html|title=Zerwanie sejmu przez Władysława Sicińskiego (wywiad z prof. Janem Dzięgielewskim)|website=Muzeum Historii Polski|date=|access-date=15 снежня 2025|archive-date=5 верасня 2012|archive-url=https://archive.today/20120905195905/http://www.muzhp.pl/kalendarium/140/zerwanie-sejmu-przez-wladyslawa-sicinskiego-wywiad-1652-3-9.html|url-status=dead}}</ref>, бо той не хацеў каб войскі ВКЛ прыцягнулі да ратавання палякаў ад [[Паўстанне Хмяльніцкага|казакаў на Украіне]], або дзейнічаў з уласнай ініцыятывы і з абурэння, выкліканага каралеўскім дэкрэтам па справе [[Шавельская эканомія|Шавельскай эканоміі]]. == Біяграфія == Са шляхецкага роду {{нп5|Сіцінскія|Сіцінскіх|lt|Sicinskiai}} герба «[[Праўдзіц]]», які паходзіў з ваколіц Перамышля. Сын Яна Сіцінскага (1560—1621), ротмістра ўпіцкага і маршалка ўпіцкага сойміка, і Ізабэлы з Млодаўскіх. Ян Сіцінскі служыў [[Радзівілы|Радзівілам]], быў старостам [[Біржы|біржанскім]]. Уладзіслаў таксама служыў біржанскім Радзівілам меў 6 вёсак ва [[Упіцкі павет|Упіцкім павеце]], на Жамойці, купіў яшчэ 6 і камяніцу на Замкавай вуліцы ў Вільні. Быў упіцкім падсудкам, стольнікам і [[Пасол на сойм|паслом на сейм]] ад Упіцкага павета [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]. У пятніцу, 9 сакавіка 1652 года, Уладзіслаў адмовіўся працягнуць абрады і аднавіць пасяджэнні сойма ў панядзелак, 11 сакавіка, і пакінуў залу пасяджэнняў пасля выказвання свайго пратэсту. Паводле легенды, расчараваныя дэпутаты прыйшлі да высновы, што без згоды ўсіх паслоў будзе парушаны прынцып аднагалосся прыняцця рашэнняў, а таму — далейшыя абмеркаванні немагчымыя. Аднак было вырашана падоўжыць пасяджэнні сойма да панядзелка пры ўмове, што дэпутат Сіцінскі вернецца ў залу і адкліча свой пратэст. У панядзелак, 11 сакавіка, маршалак двойчы выклікаў паслоў ад [[Упіцкі павет|Упіцкага павета]], але Уладзіслава Сіцінскага ў залі сойма не было. Калі маршалак абвясціў сенатарам і каралю пра роспуск вальнага сойма, кажуць, што [[Якуб Шчавінскі (ваявода брэсцка-куяўскі)|Якуб Шчавінскі]], ваявода брэсцка-куяўскі, крыкнуў: «''Бадай бы прапаў!''», — на што ўся палата Сената хорам адказала: «''Амэн''»<ref name="TI">{{Cite web|lang=pl|url=http://www.bilp.uw.edu.pl/ti/1859/foto/n118.htm|title=Trup upickiego posła|first=Władysław|last=Maleszewski|website=[[Tygodnik Ilustrowany]]|date=7-01-1860|pages=118-121|year=1860}}</ref>. Вакол Сіцінскага ўзнікла шмат легенд. Адна з іх кажа, што яго забіла маланка, нібыта пакаранне вышэйшых сіл за зрыў сесіі сойма. Гэта гісторыя не мае гістарычнага грунту, бо, хоць маланка сапраўды забіла некаторых членаў яго сям’і, сам ён выжыў. Паводле [[Аляксандр Брукнер|Аляксандра Брукнера]], да канца XIX стагоддзя муміфікаванае цела Сіцінскага, апранутае ў белую кашулю, было выстаўлена ва Упіце ў шафе ў касцельнай рызніцы. За яго дзеянні асвячоная зямля на могілках адмовілася яго прыняць<ref name="TI"/>. Ёсць таксама гісторыя, што віленскі генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Мураўёў]] загадаў пахаваць цела Уладзіслава Сіцінскага пад парогам касцёла ва Упіце, але, паводле іншай версіі, пахаванне здзейснілі мясцовыя жыхары<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XII|813|Upita}}</ref>. Уладзіслаў Сіцінскі падпісаў [[Кейданская унія|Кейданскае пагадненне]] 20 кастрычніка 1655 года. Як пасол на сейм 1659 года, быў дэпутатам [[Скарбовы Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Скарбовага трыбунала Вялікага княства Літоўскага]]. У «Herbarz Polski» Каспера Нясецкага (wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1839—1845) у томе 8, старонка 327 «Siciński herbu Pomian» згаданы «''Władysław stolnik Upitski, poseł na sejm 1659. Constit. 1661. fol. 59''». == Сям’я == Быў малодшым з трох братоў: старэйшыя — Гектар Давыд Сіцінскі (1589—1632), Казімір Сіцінскі (1612 — пасля 1699). У Гектара Давыда была дачка Канстанцыя і сын Аляксандр (памёр у 1694). Пра іншых дзяцей роду пэўна не вядома. Шматлікія Сіцінскія ў Польшчы, імаверна, паходзяць ад ліній роду, які не эмігрававалі ў ВКЛ. Быў жанаты з Хленай-Святаславай з Давойнаў-Салагубаў, якой у 1664 годзе перапісаў упіцкія маёнткі. == У культуры == Уладзіслаў Сіцінскі — герой літаратурных твораў, у тым ліку: * паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] ''Popas w Upicie (zdarzenie prawdziwe)'' * драмы [[Костас Астраўскас|Костаса Астраўскаса]] ''Čičinskas'' * паэмы [[Ёнас Майроніс|Ёнаса Майроніса]] ''Čičinskas'' == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=pl|url=http://literat.ug.edu.pl/amwiersz/0087.htm|title=Popas w Upicie (zdarzenie prawdziwe)|first=Adam|last=Mickiewicz|website=|date=|pages=|year=|access-date=21 лістапада 2025|archive-date=12 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260212115836/https://literat.ug.edu.pl/amwiersz/0087.htm|url-status=dead}} * {{Cite web|lang=pl|url=http://www.bilp.uw.edu.pl/ti/1859/foto/n118.htm|title=Trup upickiego posła|first=Władysław (autor za hasłem [[:pl:s:Encyklopedia staropolska/Upicki poseł|''Upicki poseł'' w Encyklopedii Zygmunta Glogera]], w ''Tygodniku Ilustrowanym'' nr 15 z 7-01-1860 nie podano autora artykułu)|last=Maleszewski|website=[[Tygodnik Ilustrowany]]|date=7-01-1860|pages=118-121|year=1860}} * {{Cite web|lang=pl|url=https://cyfrowa.chbpchelm.pl/dlibra/docmetadata?id=9910|title=Liberum Veto (hasło w:)|first=Aleksander|last=Brückner|website=Encyklopedia Staropolska|date=|pages=771 (202)|year=|url-status=dead}} * Michał Dankowski: [https://www.academia.edu/98183086/Czy_Sici%C5%84ski_dzia%C5%82a%C5%82_sam_Nowe_spojrzenie_na_przyczyny_zerwania_sejmu_1652_r Czy Siciński działał sam?] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стольнікі ўпіцкія]] [[Катэгорыя:Liberum veto]] [[Катэгорыя:Вальны сойм Рэчы Паспалітай]] 61zuyjdo7n900dj5yf5zmhwmgb8llqj 0 796117 5193563 5161456 2026-09-06T11:35:46Z Ілля Касакоў 21245 5193563 wikitext text/x-wiki {{Часопіс}}'''לעבען און וויסענשאפט'''<ref>Арыгінальнае напісанне было з дыякрытыкай</ref>, што значыць «Жыццё і веды», — грамадска-літаратурны і навукова-папулярны часопіс на [[Ідыш|яўрэйскай мове]], які выдаваў Шмуіл Гурвіч ([[Алеф Літвін|А. Літвін]]) у [[Вільня|Вільні]], выходзіў ад [[Май|мая]] [[1909]] года да канца [[1912]] года раз на месяц. Галоўная мэта часопіса — асвятляць найважнейшыя надзённыя пытанні яўрэйскага і чужога жыцця, абуджаць моладзь да актыўнай працы для асабістага прагрэсу і дабрабыту народа. Часопіс публікаваў, акрамя іншага, артыкулы пра гісторыю, даследаванні фальклору, літаратуразнаўчыя артыкулы пра вядомых пісьменнікаў, сярод якіх [[Айзік-Меер Дзік|Дзік]], [[Іцхак Бэр Левінзон|Левінзон]], [[Шомер]], [[Іцхак Ёіл Лінецкі|Лінецкі]], [[Мапу]], [[Чарлз Дзікенс|Дзікенс]], [[Леў Талстой|Талстой]], [[М. Някрасаў|Някрасаў]], змяшчаў пераклады з [[Бялік]]а, [[Байран]]а, [[Персі Біш Шэлі|Шэлі]], [[Генры Лангфела|Лангфела]] і інш. У часопісе друкавалі свае творы [[Давід Эйнхорн|Эйнхорн]], [[Шмуэль Нігер|Нігер]], [[Лейб Найдус|Найдус]], [[Прылуцкі]], [[Алмі]], [[Мойша Авігал]], [[Шлойма Бастомскі]], [[Біньёмен Беластоцкі]], [[Гірш Блаштэйн]], [[Яфім Блюмштэйн]], [[Мордка Вейнгер]], [[Шыман Добін]], [[Цодзік Даўгапольскі]], [[Элі-Янкаў Голдшміт]], [[Шмар'я Гарэлік]], [[Габрыель Графштэйн]], [[Ёйсіф Хэфтман]], [[Фалк Гальперын]], [[Юдл Ёфэ]], [[Ёйсіф Камянецкі]], [[Шлойма Лямперт]], [[Мордка Орлін]], [[Лейба Яхновіч]], [[Людвік Заменгоф]], [[Малка Хаймсон]] і іншыя Выйшлі зборнікі выбранага «Штралэн» (1909), «Лэбм ун вісншафт» (1911). == Заўвагі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.nli.org.il/he/newspapers/lebenunvisenshaft Часопіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221212024014/https://www.nli.org.il/he/newspapers/lebenunvisenshaft |date=12 снежня 2022 }} у нацыянальнай бібліятэцы Ізраіля * [https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_011476788/ Нумары часопіса] ў расійскай бібліятэцы НЭБ [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1909 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, закрытыя ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:Часопісы Вільні]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты і часопісы на ідышы]] 0u4rozmlqh6x8bwgyscuu0jiixrbccd 0 799402 5193554 5127496 2026-09-06T10:31:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193554 wikitext text/x-wiki {{Картка навуковай арганізацыі |назва = Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта |скарачэнне = SEW UW |эмблема = |выява = |арыгінал = {{lang-pl|Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego}} |міжназва = Centre for East European Studies |ранейшае = Цэнтр даследаванняў праблем нацыянальнасцей СССР і Цэнтральна-Усходняй Еўропы |дэвіз = |заснаваны = 1990 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = навучальна-даследчае падраздзяленне |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |дырэктар = [[Ян Маліцкі]] |супрацоўнікі = 53 (на 2025 год) |навуковыя супрацоўнікі = 41 (на 2025 год) |нобелеўскія лаўрэаты = |акадэмікі = |члены-карэспандэнты = |дактары навук = |кандыдаты навук = |дактарантура = |аспірантура = ёсць |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Польшча}}: [[Варшава]] |метро = |адрас = вуліца [[Кракаўскае прадмесце (Варшава)|Кракаўскае прадмесце]], 26/28 ([[Палац Тышкевічаў (Варшава)|Палац Тышкевічаў-Патоцкіх]]) |сайт = [https://studium.uw.edu.pl/ studium.uw.edu.pl] |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 14 |lat_sec = 26 |lon_dir = E |lon_deg = 21 |lon_min = 01 |lon_sec = 01 |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы''' (ЦДУЕ; {{lang-pl|Studium Europy Wschodniej}}, скарочана ''SEW'') — даследча-навучальнае падраздзяленне [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] (Польшча), заснаванае ў 1990 годзе. Першапачаткова дзейнічала як ''Цэнтр даследаванняў праблем нацыянальнасцей Савецкага Саюза і Цэнтральна-Усходняй Еўропы''. З’яўляецца адной з вядучых устаноў Польшчы ў галіне ўсходазнаўства. Цэнтр рыхтуе бакалаўраў і магістраў, мае аспірантуру, вядзе шырокую выдавецкую дзейнасць і адмініструе шэраг стыпендыяльных праграм, у тым ліку для беларусаў<ref name="about">{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/o-studiach-wschodnich/|title=Пра ўсходазнаўства|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя ўстановы сягае каранямі ў падпольную дзейнасць часоў [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]]. У 1981 годзе навуковы супрацоўнік Гістарычнага інстытута Варшаўскага ўніверсітэта [[Ежы Таргальскі]] заснаваў падпольны часопіс «[[Обоз (часопіс)|Obóz]]» («Лагер»), прысвечаны праблемам народаў камуністычнага лагера<ref name="history">{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/historia/|title=Гісторыя і сучаснасць|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-03}}</ref>. Увосень 1983 года дактарант Гістарычнага інстытута [[Ян Маліцкі]] стварыў падпольны ''Інстытут Усходняй Еўропы''. У маі 1985 года, пасля арышту Яна Маліцкага падчас [[Ваеннае становішча ў Польшчы (1981—1983)|ваеннага становішча]], дзейнасць інстытута была прыпынена да 1989 года<ref name="history"/>. У 1990 годзе ў Варшаўскім універсітэце быў афіцыйна створаны ''Цэнтр даследаванняў праблем нацыянальнасцей [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] і Цэнтральна-Усходняй Еўропы''. Яго першым кіраўніком стаў прафесар-цюркюлог [[Тадэвуш Майда]], а сузаснавальнікамі — [[Анджэй Ананіч]] і Ян Маліцкі. У 1991 годзе была заснавана Усходняя летняя школа. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] у 1991 годзе назву ўстановы змянілі на ''Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы і Цэнтральнай Азіі''<ref name="history"/>. Пасля 1998 года ўстанова атрымала сучасную назву — ''Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы'' (SEW). 26 кастрычніка 1998 года прэм’ер-міністр Польшчы [[Ежы Бузэк]] урачыста адкрыў магістратуру па спецыяльнасці «Усходнія даследаванні»<ref name="history"/>. У сакавіку 2004 года ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]] была арганізавана першая Усходняя зімовая школа<ref>{{Cite web|url=https://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=126573|title=Ва Уроцлаве пачалася сёмая „Ўсходняя зімовая школа”|author=Юры Ліхтаровіч|publisher=[[Беларуская служба Польскага радыё]]|date=2010-03-01|accessdate=2025-07-07}}</ref>. У 2006 годзе Цэнтр стаў ініцыятарам стварэння Узнагароды імя Льва Сапегі і [[Стыпендыяльная праграма імя Кастуся Каліноўскага|Стыпендыяльнай праграмы імя Кастуся Каліноўскага]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/polsca-adnavila-nabor-na-prahramu-kalinouskaha/28537961.html|title=Польшча аднавіла набор на праграму Каліноўскага|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2017-06-09|accessdate=2025-07-07}}</ref>. 14 лістапада 2015 года пры Цэнтры быў адкрыты Цэнтр беларускіх даследаванняў, дзе пачалі працаваць навукоўцы, звольненыя з ВНУ Беларусі па палітычных матывах<ref name="svaboda">{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/27355083.html|title=У Польшчы заснаваны цэнтар, дзе будуць працаваць звольненыя ў Беларусі навукоўцы|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2015-11-10|accessdate=2025-07-07}}</ref>. == Структура і кіраванне == Цэнтр месціцца ў [[Варшава|Варшаве]] на вуліцы [[Кракаўскае прадмесце (Варшава)|Кракаўскае прадмесце]] ў [[Палац Тышкевічаў (Варшава)|палацы Тышкевічаў-Патоцкіх]] (дом № 32), дзе таксама знаходзяцца Цэнтр польскай мовы і культуры для замежнікаў, Інстытут музыкалогіі і Музей Варшаўскага ўніверсітэта<ref>{{Кніга |аўтар=Ганна Каржэква-Юзэфовіч [і інш.] |загаловак=Uniwersytet Warszawski, miejsca, fakty, liczby |месца=Варшава |выдавецтва=[[Варшаўскі ўніверсітэт]] |год=2018 |старонак=87 |isbn=978-83-235-3014-5}}</ref>. Па стане на 2025 год у Цэнтры працаваў 41 выкладчык (сярод іх 12 беларускіх навукоўцаў) і 12 супрацоўнікаў адміністрацыі<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/kadra/wykladowcy/|title=Выкладчыкі|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/kadra/pracownicy-administracyjni/|title=Адміністрацыйныя супрацоўнікі|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. Кіраўнікі Цэнтра: * [[Тадэвуш Майда]] (1990—1998)<ref name="kadra">{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/kadra/|title=Кадры|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-03}}</ref>; * [[Ян Маліцкі]] (з 1998 года)<ref name="kadra"/>. Намеснікамі дырэктара з’яўляюцца [[Алена Красоўская]] і [[Адам Эберхарт]]<ref name="leadership">{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/kierownictwo/|title=Кіраўніцтва|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. Цэнтр мае замежныя прадстаўніцтвы (станцыі): у [[Тбіліскі дзяржаўны ўніверсітэт|Тбілісі]] (з 2006 года), [[Кіеў|Кіеве]] (на базе [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіева-Магілянскай акадэміі]], з 2015 года) і [[Вільнюс]]е (з 2022 года)<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/struktura/stacja-wilenska-sew-uw/|title=Віленская станцыя|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. === Цэнтр беларускіх даследаванняў === Пры ЦДУЕ дзейнічае Цэнтр беларускіх даследаванняў (ЦБД). У яго склад уваходзіць Беларуская аналітычная майстэрня пад кіраўніцтвам сацыёлага [[Андрэй Вардамацкі|Андрэя Вардамацкага]]. У ЦБД працуюць: дактары навук [[Тадэвуш Гавін]], [[Аляксандр Краўцэвіч]], [[Генадзь Сагановіч]], [[Аляксандр Смалянчук]], [[Іна Соркіна]], [[Сяргей Токць]], [[Андрэй Чарнякевіч]], а таксама [[Таццяна Касатая]] і [[Ігар Кузьмініч]]<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/struktura/centrum-studiow-bialoruskich-przy-sew-uw/|title=Цэнтр беларускіх даследаванняў|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. == Навучальны працэс == Навучанне вядзецца ў галіне гуманітарных (гісторыя, культуралогія, лінгвістыка) і грамадскіх навук (сацыялогія, паліталогія, геаграфія). Падрыхтоўка ажыццяўляецца па шасці рэгіянальных кірунках: [[Усходняя Еўропа]], Расія, [[Цэнтральная Азія]], Каўказ, [[Цэнтральная Еўропа]] і [[Балканы]]<ref name="about"/>. Праграма ўключае: * Бакалаўрыят (3 гады). * Магістратуру (2 гады). Уключае абавязковую паездку па краінах рэгіёна, што вывучаецца<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/o-studiach-wschodnich/magisterskie-studia-wschodnie/|title=Магістратура ўсходазнаўства|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Аспірантуру (паслядыпломнае навучанне). Праграмай кіруе [[Усходазнаўчы факультэт Варшаўскага ўніверсітэта]]. Даследаванні ахопліваюць такія тэмы, як усходняя палітыка Польшчы, саветалогія, нацыянальныя пытанні, геапалітыка, энергетычная бяспека, спецслужбы СССР і Расіі. Кіраўніком аспірантуры з’яўляецца [[Павел Коваль]]<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/o-studiach-wschodnich/podyplomowe-studia-wschodnie/|title=Аспірантура ўсходазнаўства|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. Пры Цэнтры з 1999 года дзейнічае Школа ўсходніх моў, якая прапануе навучанне 27 мовам (у тым ліку беларускай). Курс разлічаны на 2 гады (240 гадзін) і завяршаецца экзаменам. Школу ўзначальвае Інга Катанская<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/o-szkole/|title=Школа ўсходніх моў|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. == Стыпендыяльныя праграмы == Цэнтр адміністраваў наступныя праграмы: * [[Стыпендыяльная праграма імя Кастуся Каліноўскага]] (з 2006 года) — для рэпрэсаваных беларусаў<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/program-im-kalinowskiego/|title=Стыпендыяльная праграма Урада Рэспублікі Польшча імя Кастуся Каліноўскага|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Усходняя стыпендыя (з 2001 года) — для даследчыкаў з краін рэгіёна<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/programy-stypendialne/stypendia-wschodnie/|title=Усходняя стыпендыя|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07|archive-date=6 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206180333/https://studium.uw.edu.pl/programy-stypendialne/stypendia-wschodnie/|url-status=dead}}</ref>. * Праграма для маладых навукоўцаў (з 2003 года) — 9-месячнае стажаванне для выпускнікоў з краін СНД<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/programy-stypendialne/program-rzadu-rp-dla-mlodych-naukowcow/|title=Праграма Урада Польшчы для маладых навукоўцаў|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Праграма імя Лэйна Кіркланда (з 2000 года)<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/programy-stypendialne/program-im-lane-kirklanda/|title=Праграма імя Лэйна Кіркланда|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Стыпендыя дыпламатыі<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/programy-stypendialne/studium-dyplomatyczne/|title=Праграма дыпламатыі|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Стыпендыя Вольнага беларускага ўніверсітэта (з 2020 года) — анлайн-аспірантура для беларускіх выкладчыкаў<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/programy-stypendialne/wolny-uniwersytet-bialoruski/|title=Вольны беларускі ўніверсітэт|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. == Усходнія школы і канферэнцыі == Цэнтр рэгулярна арганізуе: * Усходняя летняя школа (з 1991 года) — трохтыднёвая праграма для маладых даследчыкаў<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/szkoly/wschodnia-szkola-letnia/|title=Усходняя летняя школа|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Усходняя зімовая школа (з 2004 года) — для студэнтаў апошніх курсаў з краін былога СССР<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/szkoly/wschodnia-szkola-zimowa/|title=Усходняя зімовая школа|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Варшаўская ўсходнееўрапейская канферэнцыя (Warsaw East European Conference) — штогадовы міжнародны форум, які праводзіцца з 2004 года<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/konferencje/warsaw-east-european-conference/|title=Варшаўская ўсходнееўрапейская нарада|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Каўказазнаўчая канферэнцыя імя Святога Рыгора Перадзэ (з 2002 года)<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/konferencje/sesja-kaukazologiczna-im-sw-g-peradze/|title=Каўказазнаўчая сесія імя Святога Рыгора Перадзэ|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Праметэйская канферэнцыя (з 2011 года)<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/konferencje/konferencja-prometejska/|title=Праметэйская нарада|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Канферэнцыя «Каўказ пасля 1991 года» (з 2013 года)<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/konferencje/konferencja-kaukaz-po-1991-roku/|title=Нарада «Каўказ пасля 1991 года»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Каўказазнаўчая канферэнцыя імя Тадэвуша Свентахоўскага<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/konferencje/konferencja-seminarium-kaukaskiego/|title=Каўказазнаўчая сесія для маладых навукоўцаў імя Тадэвуша Свентахоўскага|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Студэнцкая канферэнцыя (з 2001 года)<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/konferencje/konferencja-studencka/|title=Студэнцкая нарада|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. == Узнагароды == Цэнтр уручае некалькі прэстыжных узнагарод за ўклад у развіццё навукі і грамадзянскай супольнасці: * Узнагарода імя [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] — заснавана ў 2006 годзе. Прысуджаецца грамадзянам Беларусі за заслугі ў развіцці грамадзянскай супольнасці і будаўніцтве незалежнай, дэмакратычнай Беларусі. Лаўрэат атрымлівае магчымасць гадавога стажавання ў пяці польскіх універсітэтах. Сярод лаўрэатаў: [[Валянцін Голубеў]], [[Язэп Янушкевіч]], [[Сяргей Токць]], [[Алесь Жлутка]], [[Уладзімір Ляхоўскі]], [[Алесь Лагвінец]], [[Пётр Рудкоўскі]], [[Іна Соркіна]], [[Аляксандр Смалянчук]], [[Артур Клінаў]], [[Аляксандр Фядута]], [[Ігар Мельнікаў]], [[Кацярына Крывічаніна]], [[Мікола Волкаў]], [[Максім Макараў]], [[Андрэй Скурко]]<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/nagrodystaze/nagroda-im-lwa-sapiehy/|title=Узнагарода імя Льва Сапегі|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/nagrodystaze/nagroda-im-lwa-sapiehy/laureaci-nagrody-im-lwa-sapiehy/|title=Лаўрэаты ўзнагароды імя Льва Сапегі|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Узнагарода імя [[Іван Выгоўскі|Івана Выгоўскага]] (з 2014 года) — для грамадзян Украіны<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/nagrodystaze/nagroda-im-iwana-wyhowskiego/|title=Узнагарода імя Івана Выгоўскага|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Узнагарода імя [[Юльюш Бардах|Юльюша Бардаха]] — за даследаванні спадчыны ВКЛ<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/nagrodystaze/nagroda-im-juliusza-bardacha/|title=Узнагарода імя Юльюша Бардаха|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Узнагарода «Усходняга агляду» (з 1994 года) — за лепшую навуковую кнігу пра Усходнюю Еўропу<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/nagrodystaze/nagroda-przegladu-wschodniego/|title=Узнагарода «Усходняга агляду»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Узнагарода імя Тытуса Філіповіча (з 2018 года) — для даследчыкаў з краін Каўказа<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/nagrodystaze/nagroda-im-tytusa-filipowicza/|title=Узнагарода імя Тытуса Філіповіча|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Узнагарода імя Святога Рыгора Перадзэ (з 2010 года)<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/nagrodystaze/nagroda-im-sw-grzegorza-peradze/|title=Узнагарода імя Святога Рыгора Перадзэ|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Узнагарода імя Ядвігі і Збігнева Крушэўскіх — за доктарскія дысертацыі пра межы Польшчы ў ХХ стагоддзі<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/nagrodystaze/nagroda-im-jadwigi-i-zbigniewa-kruszewskich/|title=Узнагарода імя Ядвігі і Збігнева Крушэўскіх|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. == Выдавецкая дзейнасць == Цэнтр выдае шэраг перыядычных выданняў і кніжных серый: * Часопіс «[[Obóz (часопіс)|Obóz]]» (''Лагер'') — заснаваны ў 1981 годзе як падпольнае выданне<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/wydawnictwa/oboz/|title=«Obóz»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Часопіс «[[Przegląd Wschodni]]» (''Усходні агляд'') — выдаецца з 1991 года<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/wydawnictwa/przeglad-wschodni/|title=«Przegląd Wschodni»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Часопіс «[[Pro Georgia]]» (''Про Грузія'') — штогоднік, выходзіць з 1991 года<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/wydawnictwa/pro-georgia/|title=«Pro Georgia»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Часопіс «[[Nowy Prometeusz]]» (''Новы Праметэй'') — прысвечаны праблематыцы краін былога СССР<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/wydawnictwa/nowy-prometeusz/|title=«Nowy Prometeusz»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * «[[Warsaw East European Review]]» (''Варшаўскі ўсходнееўрапейскі агляд'') — штогоднік з матэрыяламі канферэнцый<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/wydawnictwa/warsaw-east-european-review/|title=«Warsaw East European Review»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * «Штогоднік Цэнтра ўкраінскіх даследаванняў»<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/rocznik-centrum-studiow-nad-ukraina/|title=«Штогоднік Цэнтра ўкраінскіх даследаванняў»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * «Гадавік Цэнтра беларускіх даследаванняў»<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/wydawnictwa/rocznik-centrum-studiow-bialoruskich/|title=«Гадавік Цэнтра беларускіх даследаванняў»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Аналітыка «Беларусь і Украіна ў рэгіёне»<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/wydawnictwa/grupa-analityczna-bialorus-ukraina-region/|title=Аналітычная група «Беларусь і Украіна ў рэгіёне»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Кніжная серыя «Бібліятэка Усходняй Еўропы» (да 1998 года — «Бібліятэка „Обоза“»)<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/wydawnictwa/seria-bibliotheca-europae-orientalis/|title=Серыя «Бібліятэка Усходняй Еўропы»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. * Інфармацыйны бюлетэнь «Oboz» («Вывучэнне»)<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/wydawnictwa/o-bis/|title=Інфармацыйны бюлетэнь «Вывучэнне»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. == Міжнароднае супрацоўніцтва == Цэнтр актыўна супрацоўнічае з універсітэтамі Украіны і Грузіі. У 2006 годзе быў створаны кансорцыум з украінскімі ВНУ (уключаючы [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіева-Магілянскую акадэмію]], Украінскі каталіцкі ўніверсітэт і інш.), які дазваляе рэалізоўваць сумесныя магістэрскія праграмы і абмен студэнтамі<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/wspolpraca/konsorcjum-uniwersytetu-warszawskiego-i-uniwersytetow-ukrainskich/|title=Кансорцыум Варшаўскага ўніверсітэта з украінскімі ўніверсітэтамі|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. У Грузіі з 2007 года дзейнічае Каўказская станцыя Варшаўскага ўніверсітэта пры Тбіліскім дзяржаўным універсітэце, а таксама наладжана супрацоўніцтва з універсітэтам у Горы<ref>{{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/wspolpraca/wspolpraca-z-gruzinskimi-uczelniami/|title=Супрацоўніцтва з грузінскімі ВНУ|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=pl|accessdate=2025-07-07}}</ref>. Таксама Цэнтр удзельнічае ў праграме «Erasmus Mundus» для абмену з краінамі Еўрасаюза<ref>{{Cite web|url=https://english.studium.uw.edu.pl/erasmus/|title=Міжнародны абмен праз «Erasmus»|publisher=Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы|date=2025|lang=en|accessdate=2025-07-07}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/|title=Афіцыйны сайт Цэнтра даследаванняў Усходняй Еўропы|lang=pl}} * {{Cite web|url=https://studium.uw.edu.pl/category/bis/bialorus-i-panstwa-baltyckie/|title=Навіны пра Беларусь і балтыйскія дзяржавы на сайце Цэнтра|lang=pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта}} [[Катэгорыя:Варшаўскі ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1990 годзе]] [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] cu8asax3z9hjiavvnxh0bsacpusdpdq 0 806845 5193555 5192467 2026-09-06T10:32:13Z Siarhei V 122587 5193555 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Доўгі час лічылася, што ўрадам разглядаюцца толькі тры асноўныя магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка: [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай.<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref> Аднак у канцы жніўня 2026 года арганізацыя BELPOL апублікавала змест унутранай закрытай дакументацыі праекта, паводле якога кола пошукаў было куды шырэйшым і ахоплівала ў розныя перыяды восем патэнцыйных пляцовак. Згодна са злітымі данымі, спачатку выбар ішоў паміж дзвюма зонамі ў Астравецкім раёне, а таксама на тэрыторыі [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага]] і яшчэ аднаго суседняга раёнаў на ўсходзе. Пазней камісія дадаткова ўключыла ў даследчы цыкл яшчэ чатыры ўчасткі, гэтым разам максімальна сканцэнтраваўшыся непасрэдна на глыбокай чарнобыльскай зоне адчужэння — пашырыўшы кола інтарэсу ўладнай сістэмы на [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскі]] і [[Брагінскі раён|Брагінскі раёны]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belpol.pro/hranilishhe-radioaktivnyh-othodov-v-belarusi-sistema-rassmatrivaet-novye-ploshhadki/|title=Хранилище радиоактивных отходов в Беларуси: система рассматривает новые площадки - BelPol|last=BelPol|website=BelPol|date=2026-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903161215/https://belpol.pro/hranilishhe-radioaktivnyh-othodov-v-belarusi-sistema-rassmatrivaet-novye-ploshhadki/|archive-date=2026-09-03|access-date=2026-09-03}}</ref> Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04|archive-date=4 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704154435/https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|url-status=dead}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. Звяртаецца ўвага на высокую імавернасць узнікнення ў праектуемых прыпаверхневых умовах «эфекту ванны» ({{lang-en|bathtubbing}}). Выкарыстанне мелкаўзроўневай ізаляцыі з ніжнім гідраізалюючым бар'ерам з гліны (асноўнага элементу ПЗРА) у спалучэнні з кліматам з высокай колькасцю ападкаў непазбежна ператворыць інжынерны аб'ект у замкнёны басейн. Беручы пад увагу гістарычны вопыт радыяцыйнай катастрофы падобнага магільніка траншэйнага тыпу ў [[Кентукі]] (Сховішча Maxey Flat, ЗША), спецыялісты акцэнтуюць, што назапашванне вады катастрафічна паскарае карозію металёвых бочак і немінуча прыводзіць да вылівання высокаактыўнай сумесі з ізатопамі стронцыю і плутонію ў глебы наваколля.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|title=Беларуси грозит радиологическая катастрофа. Эксперт подтвердил, что ядерный могильник начали строить втихую, не дожидаясь общественных обсуждений|website=Флагшток|date=2026-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260819130220/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|archive-date=2026-08-19|access-date=2026-08-19}}</ref> У жніўні 2026 года сумесная камісія, якая складалася з прадстаўнікоў экалагічнай арганізацыі «Экадом», амерыканскай экспертнай супольнасці «Solutions for Resilient Communities Inc.», незалежных даследчыкаў Андрэя Ажароўскага і Сяргея Бесараба, падрыхтавала афіцыйную разгорнутую незалежную справаздачу з крытыкай інжынернага складніка дакументацыі АУНА.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/eksperty-nazvali-praekt-punkta-pakhavannya-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi-nebyaspechnym|title=Эксперты назвалі праект пункта пахавання радыёактыўных адходаў у Беларусі небяспечным {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906103112/https://euroradio.fm/eksperty-nazvali-praekt-punkta-pakhavannya-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi-nebyaspechnym|archive-date=2026-09-06|access-date=2026-09-06}}</ref> Галоўная выснова экспертнай камісіі звялася да таго, што рашэнні па абыходжанні з адкідамі ўжо былі прынятыя дзяржавай на карысць небяспечных і састарэлых расійскіх тэхналогій, якія прапануюцца беларускаму грамадству шляхам «сляпога запазычання» без усякага аналізу існуючых у свеце альтэрнатыў.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/95136792/proekt-belarusskogo-hranilischa-radioaktivnyh-othodov-opasnym|title=Эксперты назвали проект беларусского хранилища радиоактивных отходов опасным|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903154626/https://ru.belsat.eu/95136792/proekt-belarusskogo-hranilischa-radioaktivnyh-othodov-opasnym|archive-date=https://ru.belsat.eu/95136792/proekt-belarusskogo-hranilischa-radioaktivnyh-othodov-opasnym|access-date=2026-09-03}}</ref> Эксперты падкрэслілі, што ў прапанаваным выглядзе дзяржаўны праект магільніка лічыцца крытычна небяспечным і зусім не павінен быць рэалізаваны.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ecohome.ngo/nezavisimye-eksperty-raskritikovali-proekt-ovos-belarusskogo-punkta-zahoroneniya-radioaktivnyh-othodov/|title=Эксперты раскритиковали проект ОВОС беларусского пункта захоронения радиоактивных отходов — Экодом {{!}} Ecohome|date=2026-08-27|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/eksperty-belaruski-praekt-shoviszcza-radyeaktyuny|title=Эксперты: беларускі праект сховішча радыеактыўных адходаў не даказвае яго доўгатэрміновую бяспеку|first=Пераклад|last=НЧ|website=Новы Час|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/mogilnik-razlichany-na-300-gado-mozha-ne-vytrymac-i-sta-pjac-galo-nyh-ryzyk-belaruskaga-shovishcha-radyeakty-nyh-adkida/|title=5 рызык беларускага сховішча радыеактыўных адкідаў|last=|website=Homeldays|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/135676.html|title=Радиоактивные отходы в Беларуси планируют хранить в специальных ангарах 600−700 лет|website=Зеркало|date=2026-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903081325/news.zerkalo.io/life/135676.html|archive-date=http://news.zerkalo.io/life/135676.html|access-date=2026-09-03|quote=Напомним, члены неправительственных организаций «Экодом», Solutions for Resilient Communities Inc. (USA), эксперт международной программы «Безопасность радиоактивных отходов» Андрей Ожаровский и специалист по радиационной безопасности и технологическим рискам Сергей Бесараб ранее представили предварительные результаты обзора Отчета об оценке воздействия на окружающую среду (ОВОС) проекта «Возведение пункта захоронения и временного хранения радиоактивных отходов» в Беларуси. Главный их вывод: решения по обращению с радиоактивными отходами в проекте приняты «в пользу опасных и устаревших российских технологий», без анализа существующих в мире альтернатив, пишет «Экодом». Качество и полнота документации не позволяют объективно оценить его воздействие на окружающую среду. Пока это не исправлено, проект не может быть реализован», — отметил в своем телеграм-канале Сергей Бесараб.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/31-08-2026/nezavisimye-eksperty-kommentiruyut-pzro|title=Беларусский пункт захоронения отходов: почему эксперты бьют тревогу из-за опасных технологий {{!}} greenbelarus.info|website=greenbelarus.info|date=2026-09-03|access-date=2026-09-03}}</ref> == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сведчаннем фіктыўнасці заяўленых працэдур грамадскага і экспертнага ўзгаднення стаў і факт папярэдняга пачатку работ да іх юрыдычнага зацвярджэння. Журналісцкія расследаванні, падмацаваныя аналізам спадарожнікавых здымкаў, выявілі датэрміновую фізічную падрыхтоўку адной з пляцовак у Мсціслаўскім раёне. Земляныя работы — маштабная высечка драўняна-хмызняковай расліннасці і пракопванне сістэмы тэхналагічных траншэй з абваляваннем грунту — праводзіліся там яшчэ ў кастрычніку 2025 года. Фактычнае ажыццяўленне змяненняў рэльефу пад патрэбы аб'екта за шмат месяцаў да публікацыі АУНА і абвяшчэння грамадскіх абмеркаванняў дэ-факта з'яўляецца грубым парушэннем экалагічнага заканадаўства, якое ліквідуе юрыдычную вагу наступных экспертыз і даказвае перадвызначанасць урадавых рашэнняў.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|title=Радиоактивный могильник в Беларуси уже начали строить? Что показывают спутниковые снимки|website=Флагшток|date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818130638/https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|archive-date=2026-08-18|access-date=2026-08-18}}</ref> Правядзенне слуханняў у закрытым фармаце на фоне ўжо распачатых датэрміновых работ характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.<ref name=":3" /> Пазней незалежны аналіз дакументацыі, праведзены прадстаўнікамі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]], паказаў факт навуковай нелегітымнасці аднаго з галоўных разліковых дакументаў АУНА. Згодна са справаздачай расследавальнікаў, блок матэматычнага аналізу імавернасці здарэнняў на аб'екце (напрыклад, рызыкі пажару і вытрымкі кантэйнераў пры падзенні 400-тоннага авіялайнера) выдаваўся за аўтарытэтныя разлікі спецыялістаў «ТВЭЛ» (Расатам) і беларускага дзяржаўнага інстытута «БелНДПІЭнергапрам». Аднак на справе ўся гэтая частка дакумента апынулася простым скапіяваным тэкстам са студэнцкай дыпломнай працы выпускніка [[Томскі політэхнічны ўніверсітэт|Томскага політэхнічнага ўніверсітэта]] (выдання 2019 года), захаваўшы грубыя ўнутраныя метадалагічныя памылкі зыходнага аўтара-студэнта.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|title=Радыёактыўная катастрофа на маршы: аналізуем кавалкі АУНА. І гэта – зусім ня жарты|author=Станіслаў Красулін|last=|website=https://www.ucpb.eu|date=2026-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805115939/https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|archive-date=2026-08-05|access-date=2026-08-05}}</ref> == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru|url=https://ecohome.ngo/wp-content/uploads/2026/08/Kommentarii-_k_dokumentu_Ekodom.pdf|title=Предварительные результаты независимого экспертного обзора Отчета об оценке воздействия на окружающую среду (ОВОС) проекта «Возведение пункта захоронения и временного хранения радиоактивных отходов» в Беларуси.|website=ecohome.ngo|date=2026-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903163912/https://ecohome.ngo/wp-content/uploads/2026/08/Kommentarii-_k_dokumentu_Ekodom.pdf|archive-date=2026-09-03}} == Зноскі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] 27k7c1ezyyy1gmhh4520rmzax5u6001 0 807553 5193457 5178385 2026-09-06T07:11:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193457 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hortus_Deliciarum,_Das_Gebäude_der_Kirche_mit_den_Gläubigen.JPG|міні|Сярэднявечная ілюстрацыя Эклесіі з манускрыпта «[[Hortus deliciarum]]» [[Герада Ландсбергская|Герады Ландсбергскай]], XII стагоддзе.]] '''Хрысція́нская царква́''' (праз {{lang-de|Kirche}}; ад {{lang-el|κυριακός}} — «[Дом] Божы»<ref>{{Фасмер|Церковь}}</ref><ref>{{Крыніцы/Рэлігія і царква на Беларусі|аўтар=[[А. У. Верашчагіна]], [[Г. А. Лаўрэцкі]]|артыкул=Царква|старонкі=349-350}}</ref>; у Новым Запавеце — {{lang-grc|ἐκκλησία}}<ref>{{cite web |url=https://biblehub.com/greek/1577.htm |title=Словарь Стронга G1577 |access-date=2023-09-11 |archive-date=2023-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922155540/https://biblehub.com/greek/1577.htm |url-status=live }}</ref> (''ekklêsia''), што азначае «сход», утворана ад дзеяслова ''ekkaleô'', «я прызываю»{{sfn|L’Église Chrétienne — Larousse}}; {{lang-la|ecclesia}}, {{lang-syc|ܥܕܬܐ}}, {{lang-de|Gemeinde}}; ''дом Гасподні'', ад {{lang-el|Κυριακόν}}{{sfn|Леонов|2022}}) — рэлігійная абшчына, заснаваная [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]], ці арыгінальная інстытуцыя, якую разумеюць розныя [[Хрысціянская канфесія|хрысціянскія канфесіі]] як сапраўднае цела хрысціян<ref name="OCA2021">{{cite web |title=The Original Christian Church |url=https://www.oca.org/questions/history/the-original-christian-church |publisher=[[Orthodox Church in America]] |access-date=2021-06-27 |lang=en}}</ref><ref name="Weaver1900">{{кніга |аўтар=Weaver, Jonathan |загаловак=Christian Theology: A Concise and Practical View of the Cardinal Doctrines and Institutions of Christianity |год=1900 |выдавецтва=United Brethren Publishing House |старонак=245 |lang=en}}</ref><ref name="Lansing2021">{{cite web |title=What do Catholics believe? |url=https://www.dioceseoflansing.org/general/what-do-catholics-believe |publisher=Roman Catholic Diocese of Lansing |access-date=2021-06-29 |lang=en |quote=We are the original Christian Church, which began when Jesus himself when he said to the Apostle Peter, "You are the rock on which I will build my church. The gates of hell will not prevail against it." Every pope since then has been part of an unbroken line of succession since Peter, the first pope.}}</ref>. У [[Хрысціянскае багаслоўе|хрысціянскім багаслоўі]] Царква — створаны Ісусам Хрыстом духоўны саюз верных яму людзей, якія аб’яднаны хрысціянскай верай, прынцыпамі духоўнага жыцця і вядуць адзінае [[Хрысціянскае богаслужэнне|богаслужэбнае]] жыццё пад кіраўніцтвам свяшчэннаслужыцеляў, якія захоўваюць [[Апостальская пераемнасць|апостальскую пераемнасць]]. Згодна з [[Евангелле]]м, Ісус Хрыстос сказаў: «Я збудую Царкву Маю, і брамы пякельныя не адолеюць яе» ({{bible.by|Мф|16|18}}), таму Царква — гэта «Царква Бога жывога, стоўп і аснова ісьціны» ({{bible.by|1Цім|3|15}}). Паводле хрысціянскага вучэння, Царква была створана Хрыстом для выратавання людзей і перамянення ўсяго свету. Апостал Павел называў Царкву «целам Хрыстовым», у якім галава — Хрыстос, а кожны хрысціянін з’яўляецца яе членам{{sfn|Леонов|2022}}. Таксама тэрмін часта выкарыстоўваецца ў навуцы як сінонім самога [[хрысціянства]], нягледзячы на тое, што яно складаецца з мноства розных цэркваў і дэнамінацый, многія з якіх дагматычна прэтэндуюць на тое, каб быць [[Адзіная сапраўдная царква|адзінай сапраўднай царквой]]<ref>{{cite web |title=Eastern Orthodox Church |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/subdivisions/easternorthodox_1.shtml |publisher=BBC |access-date=2021-06-27 |lang=en |date=2008-06-11}}</ref><ref name="Ehrman2018">{{cite web | first = Bart D. | last = Ehrman |title=Inside the Conversion Tactics of the Early Christian Church |url=https://www.history.com/news/inside-the-conversion-tactics-of-the-early-christian-church |publisher=History |access-date=2021-06-27 |lang=en |date=2018-05-29}}</ref><ref>{{кніга|загаловак=The Oxford Dictionary of the Christian Church|год=1997|выдавецтва=Oxford University Press|рэдактар=F. L. Cross, Elizabeth A. Livingstone|isbn=0-19-211655-X|выданне=3rd|месца=New York}}</ref>. Акрамя таго, царквой называюць канкрэтны [[Царква (збудаванне)|храм]], у якім рэгулярна праводзяцца набажэнствы{{sfn|Леонов|2022}}. Чатыры ўласцівасці Царквы, упершыню сфармуляваныя ў [[Нікеа-Цараградскі сімвал веры|Нікеа-Цараградскім Сімвале веры]] (381 год), заключаюцца ў тым, што Царква з’яўляецца адзінай, святой, саборнай (кафалічнай) і апостальскай<ref>Louis Berkhof, ''Systematic Theology'' (London: Banner of Truth, 1949), 572.</ref>. == Этымалогія == [[Файл:La goélette à quatre mâts Santa Maria Manuela (50).JPG|міні|злева|150px|[[Звон (інструмент)|Звон]], гукам якога склікаюць людзей быць разам для агульнай справы.]] У грэчаскай хрысціянскай традыцыі, уключаючы новазапаветную і святаайцоўскую, царкву абазначаюць словам ''эклесія'' ({{lang-grc|ἐκκλησία}} — «сход»). Гэта прамы пераклад на грэчаскую мову яўрэйскага слова ''кагал'' ({{lang-he|קהל}}). У Старажытнай Грэцыі гэтае слова азначала скліканы народны сход грамадзян поліса ([[Эклесія|эклесію]]), а ў хрысціянстве яно пачало азначаць хрысціянскую абшчыну на зямлі і тых, хто выратаваўся на нябёсах. Большасць [[Раманскія мовы|раманскіх]] і [[Кельцкія мовы|кельцкіх]] моў выкарыстоўваюць вытворныя ад гэтага слова, атрыманыя ў спадчыну або запазычаныя з лацінскай формы ''ecclesia''. Ад слова ''ἐκκλησία'' таксама паходзіць назва дысцыпліны «[[эклезіялогія]]» — раздзела хрысціянскага багаслоўя, які асвятляе пытанні, звязаныя з Царквой. У [[Беларуская мова|беларускай мове]], як і ў большасці славянскіх моў (рускае ''церковь'', балгарскае ''църква'', славенскае ''cerkev''), тэрмін узыходзіць да грэчаскага прыметніка ''Κυριακόν'' («Гасподняе, тое, што належыць Госпаду»), ад якога таксама паходзіць назва царквы ў германскіх мовах (англійскае ''church'', нямецкае ''Kirche''). Згодна з этымалагічным слоўнікам Макса Фасмера, перш чым трапіць у [[славянскія мовы]], слова прайшло праз германскія дыялекты<ref>{{Фасмер|Церковь}}</ref>. Хрысціянскія храмы часам называлі ''kuriakon'' на грэчаскай мове пачынаючы з IV стагоддзя, але словы ''ekklēsia'' і ''basilikē'' ([[базіліка]]) былі больш распаўсюджанымі<ref>{{cite encyclopedia|last=Harper |first=Douglas |encyclopedia=Online Etymology Dictionary |title=church |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=church |access-date=2008-01-18 |year=2001 |quote=Gk. kyriakon (adj.) "of the Lord" was used of houses of Christian worship since c. 300, especially in the East, though it was less common in this sense than ekklesia or basilike.}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Сашэсце Святога Духа на Апосталаў.jpg|міні|Беларускі абраз, які адлюстроўвае [[сашэсце Святога Духа]]. Дзень Пяцідзесятніцы лічыцца «днём нараджэння Царквы».]] Хрысціянская царква зарадзілася ў рымскай [[Іўдзея|Іўдзеі]] ў першым стагоддзі нашай эры, грунтуючыся на вучэнні [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], які сабраў вакол сябе першых вучняў. Гэтыя вучні пазней сталі вядомымі як «хрысціяне». Згодна са Свяшчэнным Пісаннем, Ісус загадаў ім распаўсюджваць яго вучэнне па ўсім свеце. Для большасці хрысціян свята [[Пяцідзесятніца|Пяцідзесятніцы]] ўяўляе сабой дзень нараджэння Царквы<ref>{{cite web|title=Pentecost {{!}} Christianity|url=https://www.britannica.com/topic/Pentecost-Christianity|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=2016-11-04}}</ref><ref>{{cite web|title=Religions - Christianity: Pentecost|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/pentecost.shtml|publisher=BBC|access-date=2016-11-04}}</ref>, што азначалася [[Сашэсце Святога Духа|сашэсцем Святога Духа]] на сабраных вучняў<ref>Дзеянні 2</ref><ref>[http://www.newadvent.org/cathen/15614b.htm «Pentecost (Whitsunday)»]. ''Catholic Encyclopedia''. Accessed on 4 November 2016.</ref>. З самых ранніх дзён хрысціяне прымалі неіўдзеяў (язычнікаў) без патрабавання поўнага прыняцця іўдзейскіх звычаяў (такіх як [[абразанне]])<ref>Дзеянні 10—15</ref><ref>«Church as an Institution», ''Dictionary of the History of Ideas'', University of Virginia Library[http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024081839/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50|date=2006-10-24}}</ref>. Некаторыя гісторыкі лічаць, што канфлікт з іўдзейскімі рэлігійнымі ўладамі хутка прывёў да выгнання хрысціян з сінагог у [[Іерусалім]]е<ref>''An Overview of Christian History'', Catholic Resources for Bible, Liturgy, and More[http://catholic-resources.org/Bible/History-Christian.htm]</ref>. [[Файл:Spread of Christianity to AD 600 - Atlas of World History.png|міні|Распаўсюджванне хрысціянства. Сінім колерам пазначаны пераважна хрысціянскія рэгіёны да 325 года, блакітным — да 600 года.]] Існуе меркаванне, што называць [[ранняе хрысціянства]] «асобнай рэлігійнай традыцыяй» некарэктна, бо да сярэдзіны II стагоддзя рух паслядоўнікаў Ісуса лічыўся адным з напрамкаў іўдаізму{{sfn|Армстронг|2016|с=34}}. Вучэнні розных груп ранніх хрысціян значна адрозніваліся, ажно да адрознення ад сучаснага хрысціянства ў асноўных пастулатах пра Бога і Ісуса. Напрыклад, частка ранніх хрысціян бачыла ў Ісусе толькі прарока{{sfn|Ehrman|2015|с=7}}{{sfn|Иудеохристиане — ЭЕЭ}}. Паколькі большасць хрысціян сёння згодныя з вучэннем [[Нікейскі сімвал веры|Нікейскага Сімвала веры]], сучасныя хрысціянскія багасловы схільныя лічыць, што спрэчкі ў раннім хрысціянстве адлюстроўвалі канфлікт адзінай артадаксальнай пазіцыі з меншасцю ератыкоў. Іншыя навукоўцы лічаць, што ранняе хрысціянства было фрагментарным, з адначасова існуючымі канкуруючымі плынямі{{sfn|Simon|1979|с=107}}. Калі да канца III стагоддзя адна з груп, умоўна «[[паўліяне]]», паслядоўнікі [[Апостал Паўла|апостала Паўла]], стала дастаткова моцнай, яна здушыла іншыя групы і заявіла, што яе вучэнне заўсёды было пазіцыяй большасці, а яе сапернікі былі «ератыкамі». На думку гэтых навукоўцаў, дадзеная група і стала цяперашняй Хрысціянскай царквой{{sfn|Ehrman|2015|с=7}}{{sfn|Христианство — ЭЕЭ}}. Царква паступова распаўсюджвалася па [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і за яе межамі, набываючы буйныя цэнтры ў такіх гарадах, як [[Іерусалім]], [[Антыёхія]] і [[Эдэса]]<ref>{{cite web |title=Catholic Encyclopedia: Acts of the Apostles |url=http://www.newadvent.org/cathen/01116b.htm}}</ref>. Рымскія ўлады пераследавалі царкву, таму што хрысціяне адмаўляліся прыносіць ахвяры рымскім багам і аспрэчвалі імперскі культ<ref>Sophie Lunn-Rockliffe, ''Christianity and the Roman Empire: Reasons for persecution'', Ancient History: Romans, BBC Home, retrieved May 10, 2007[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_02.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825193458/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_02.shtml|date=2009-08-25}}</ref>. Царква была легалізавана ў 313 годзе ([[Міланскі эдыкт]]), а потым прасоўвалася імператарамі [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцінам I]] і [[Феадосій I Вялікі|Феадосіем I]] у IV стагоддзі як дзяржаўная царква Рымскай імперыі. Пасля таго, як імператар Канстанцін Вялікі надаў хрысціянству афіцыйны статус, гэтая царква стала «царквой, якая перамагае» ({{lang-la|ecclesia triumphans}}). У поўнай меры гэты статус замацаваўся ў 380 годзе, калі Феадосій Вялікі зрабіў хрысціянства адзінай афіцыйнай і [[Дзяржаўная рэлігія|дзяржаўнай рэлігіяй]]{{sfn|Elstad, Store norske leksikon}}. У тым жа годзе ён пастанавіў, што толькі паслядоўнікі трынітарнага хрысціянства маюць права называцца каталіцкімі хрысціянамі, у той час як усе іншыя лічацца ератыкамі<ref name="TheodosiusDecree">{{cite web |title=Theodosian Code XVI.i.2 |url=http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html |work=Medieval Sourcebook: Banning of Other Religions |first=Paul |last=Halsall |date=June 1997 |publisher=Fordham University |access-date=2006-11-23 |archive-date=2007-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227120555/http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Nicaea icon.jpg|міні|злева|Ікона з выявай [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна I Вялікага]], у суправаджэнні епіскапаў [[Першы Нікейскі сабор|Першага Нікейскага сабора]] (325 год), якія трымаюць Нікеа-Цараградскі Сімвал веры 381 года.]] Нават пасля [[Падзел Рымскай імперыі|расколу Рымскай імперыі]] Царква заставалася адносна адзінай інстытуцыяй, акрамя [[Старажытнаўсходнія цэрквы|Старажытнаўсходніх цэркваў]], якія аддзяліліся раней. Яна стала цэнтральнай установай імперыі, асабліва на Усходзе ([[Візантыя|Візантыйская імперыя]]), дзе [[Канстанцінопаль]] пачаў разглядацца як цэнтр хрысціянскага свету дзякуючы сваёй эканамічнай і палітычнай магутнасці<ref>{{cite encyclopedia |title=MSN Encarta: Orthodox Church, retrieved May 12, 2007 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572657_6/Orthodox_Church.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028211131/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572657_6/Orthodox_Church.html |archive-date=2009-10-28 |url-status=dead }}</ref>. З [[Распад Заходняй імперыі|распаду Заходняй імперыі]] ў V стагоддзі рымская царква стала для [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] галоўным сувязным звяном з рымскай цывілізацыяй. У той час як на Захадзе артадаксальная царква канкурыравала з [[Арыянства|арыянскімі]] і [[Язычніцтва|язычніцкімі]] вераваннямі германскіх кіраўнікоў, пашыраючыся на [[Ірландыя|Ірландыю]], [[Германія|Германію]] і [[Скандынавія|Скандынавію]], на Усходзе хрысціянства распаўсюджвалася сярод [[Славяне|славян]]<ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY">''CHRISTIANITY IN HISTORY'', Dictionary of the History of Ideas, University of Virginia Library[http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909175126/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49|date=2006-09-09}}</ref>. [[Вялікая схізма|Вялікаму царкоўнаму расколу 1054 года]], які падзяліў адзіную Хрысціянскую царкву на [[Праваслаўная царква|Праваслаўную]] і [[Каталіцкая царква|Каталіцкую]], папярэднічалі некалькі стагоддзяў дагматычных і іерархічных спрэчак. Нягледзячы на працяглыя трэнні паміж [[Папа Рымскі|Епіскапам Рыма]] і ўсходнімі патрыярхамі, змена лаяльнасці Рыма з Канстанцінопаля на франкскага караля Карла Вялікага накіравала царкву да канчатковага падзелу<ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY" />. У XVI стагоддзі ў Еўропе пачаўся рух [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], падчас якога лютэране і рэфармацкія паслядоўнікі [[Жан Кальвін|Кальвіна]] і [[Ульрых Цвінглі|Цвінглі]] аддзяліліся ад Каталіцкай царквы. У гэты ж час шэраг нетэалагічных спрэчак прывёў да [[Англійская Рэфармацыя|Англійскай Рэфармацыі]] і незалежнасці [[Царква Англіі|Царквы Англіі]]. У [[Эпоха геаграфічных адкрыццяў|эпоху геаграфічных адкрыццяў]] і імперыялізму Заходняя Еўропа распаўсюдзіла каталіцкія і пратэстанцкія цэрквы па ўсім свеце, асабліва ў [[Амерыка|Амерыцы]]<ref>[https://www.britannica.com/eb/article-67632/Christianity ''Christianity and world religions'', Encyclopædia Britannica]</ref>. Па стане на 2022 год агульная колькасць людзей, ахрышчаных у той ці іншай хрысціянскай царкве, складае больш за 2,5 мільярда чалавек. == Багаслоўе і межы Царквы == Існаванне Хрыстовай царквы як пэўнага наўменальнага прынцыпу не з’яўляецца ўсеагульнай відавочнасцю, таму ад хрысціяніна патрабуецца вера ў яе. Аб гэтым прама кажа Нікеа-Цараградскі Сімвал веры: ''«Веру ў Адзіную, Святую, Саборную і Апостальскую царкву»'', які прызнаецца ў гістарычных цэрквах і большасці пратэстанцкіх канфесій. Асаблівасцю дагматыкі большасці хрысціянскіх канфесій з’яўляецца тэзіс аб немагчымасці выратавання вернікаў па-за Царквой ({{lang-la|Extra Ecclesiam nulla salus}} — «па-за Царквой няма выратавання»), хаця межы Царквы ў розных канфесіях вызначаюцца па-рознаму. У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] змяшчаецца шэраг вобразаў, якія раскрываюць хрысціянскае разуменне Царквы і яе ролі. Сярод іх вылучаюцца вобраз вінаградніка і вінаграднай лазы з яе галінамі, вобразы пастыра і стада, рыбалоўнага невада і засеянага поля. Таксама прысутнічаюць вобразы будынка, які ўзводзіцца, дома і града Божага. Акрамя таго, Царква параўноўваецца з шлюбным саюзам, нявестай Хрыстовай, маці вернікаў, а таксама з целам, дзе галавой з’яўляецца Хрыстос. Усе гэтыя вобразы раскрываюць розныя бакі сусветнага аб’яднання вернікаў, якое прайшло скрозь стагоддзі. === Каталіцызм === Каталіцкая царква лічыць сябе сапраўднай Царквой Хрыстовай. У канстытуцыі [[Другі Ватыканскі сабор|Другога Ватыканскага сабору]] «[[Lumen Gentium]]» (1964) запісана: «Гэта і ёсць адзіная Царква Хрыстова, якую мы вызнаём у Сімвале веры як адзіную, святую, кафалічную і апостальскую… Гэтая царква, усталяваная і ўладкаваная ў свеце гэтым як грамадства, знаходзіцца ў Каталіцкай царквы, якая кіруецца пераемнікам Пятра і Епіскапамі ў зносінах з ім»<ref name="vd">{{Cite web |url=http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt063.html |title=Lumen Gentium |access-date=2013-08-15 |archive-date=2017-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170520215528/http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt063.html |url-status=live }}</ref>. У дакуменце 2007 года [[Кангрэгацыя Веравучэння|Кангрэгацыі веравучэння]] тлумачыцца, што «знаходзіцца» (subsists) азначае гістарычную бесперапыннасць і сталасць усіх элементаў, устаноўленых Хрыстом у Каталіцкай царкве, у якой канкрэтна знаходзіцца Царква Хрыста на зямлі. Разам з тым, Каталіцкая царква заклікае да павагі спадчыны іншых хрысціянскіх цэркваў, лічачы, што ў іх можна знайсці элементы асвячэння і ісціны, галоўнымі з якіх з’яўляюцца сапраўдныя таінствы і апостальская пераемнасць<ref name="responses">{{Cite web|url=https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html|title=Responses to Some Questions Regarding Certain Aspects of the Doctrine on the Church|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813100622/https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html|archive-date=August 13, 2013|publisher=Congregation for the Doctrine of the Faith|date=29 June 2007}}</ref>. Католікі вераць, што толькі карпаратыўныя аб’яднанні хрысціян, якія кіруюцца епіскапамі з сапраўднымі святымі пасвячэннямі, могуць быць прызнаны «цэрквамі» ў поўным сэнсе гэтага слова. === Праваслаўе === [[Файл:Mor-mattai.png|міні|[[Манастыр Мар-Матай]] (заснаваны ў 363 годзе), які належыць да [[Дыяфізіцтва|дахалкідонскай]] Сірыйскай праваслаўнай царквы.]] Згодна з праваслаўным катэхізісам мітрапаліта [[Філарэт (Драздоў)|Філарэта (Драздова)]], «Царква ёсць ад Бога ўсталяванае грамадства людзей, злучаных праваслаўнай верай, законам Божым, свяшчэннаначаллем і таінствамі»<ref>[http://www.pravoslavieto.com/books/catechism_sv_filaret/ Пространный христианский катехизис Православной Кафолической Восточной Церкви (адаптированная редакция)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190117005358/http://www.pravoslavieto.com/books/catechism_sv_filaret/ |date=17 студзеня 2019 }} // О девятом члене Символа веры (§ 250)</ref>. Найбольш распаўсюджаны пункт гледжання заключаецца ў тым, што сусветная Царква супадае з межамі сусветнага праваславія, а тыя, хто знаходзіцца па-за яе кананічнымі межамі, могуць належаць да яе «нябачна»<ref>{{Cite web |url=http://www.mitras.ru/church/ch_04.htm |title=Митрополит Сурожский Антоний. По поводу выражения «Неразделенная церковь» |access-date=2015-05-19 |archive-date=2018-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180806214522/http://www.mitras.ru/church/ch_04.htm |url-status=live }}</ref>. У афіцыйных дакументах [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] падкрэсліваецца, што хаця выратаванне можа быць здабыта толькі ў Царкве Хрыстовай, супольнасці, якія адпалі ад адзінства з праваслаўем, ніколі не разглядаліся як цалкам пазбаўленыя ласкі Божай<ref>{{Cite web |url=https://mospat.ru/ru/documents/attitude-to-the-non-orthodox/i/ |title=1. Единство Церкви и грех человеческих разделений |access-date=2015-05-19 |archive-date=2020-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708014002/https://mospat.ru/ru/documents/attitude-to-the-non-orthodox/i/ |url-status=dead }}</ref>. Дыскусійным з’яўляецца пытанне аб наяўнасці ў іншаслаўных канфесіях сапраўднага свяшчэнства і лагоднасці таінстваў. Адсутнасць у Праваслаўнай царкве адзінага органа настаўніцтва робіць магчымым суіснаванне розных пунктаў гледжання — ад экуменістычных да строгіх, якія адмаўляюць усялякую далучанасць да Царквы неправаслаўных. Практыка называць сябе «кафалічнымі» і «сусветнымі» абсалютна чужая духу [[Старажытнаўсходнія праваслаўныя цэрквы|Старажытнаўсходніх праваслаўных цэркваў]] (дахалкідонскіх), якія лічаць, што сапраўдная ўніверсальнасць можа існаваць толькі ў сходзе ўсіх цэркваў, згуртаваных у імя прынцыпу неабходнасці асноў хрысціянства. Усе такія цэрквы захоўваюць паміж сабой зносіны ў духу, што дае найвышэйшае яднанне веры і міласэрнасці<ref>{{кніга |аўтар=Архиепископ Магакия (Орманян) |загаловак=Армянская Церковь |адказны=Епископ Езрас Нерсисян |год=2006 |выданне=Издано тиражом 10 000 экземпляров в рамках альманаха "Великая Армения" |месца=Финляндия |выдавецтва=Арман Джилавян, Армен Джилавян |старонкі=105—107 |старонак=208}}</ref>. === Пратэстанцкія традыцыі === [[Файл:Camp meeting of the Methodists in N. America J. Milbert del M. Dubourg sculp (cropped).jpg|міні|Метадысцкія прапаведнікі праводзяць служэнне пад адкрытым небам у Паўночнай Амерыцы.]] У евангельскім пратэстантызме царкоўную ідэнтычнасць вызначаюць выключна вернасцю вучэнню, апісанаму ў Новым Запавеце. Традыцыйнае разуменне зводзіцца да таго, што ні таінствы, ні гістарычнасць рукапакладанняў не з’яўляюцца гарантыяй «хрысціянскасці» якой-небудзь царквы; толькі вернае захаванне паслушэнства Слову Божаму робіць людзей дзецьмі Божымі<ref>{{Cite web |url=http://www.rusbaptist.stunda.org/tainstva.htm |title=Виктор Шленкин Таинства евангельских христиан-баптистов |access-date=2013-04-26 |archive-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221160830/http://rusbaptist.stunda.org/tainstva.htm |url-status=live }}</ref>. Для многіх пратэстантаў Хрысціянская царква мае два кампаненты: бачную царкву, у якой прапаведуецца Слова Божае, і нябачную царкву, якая ўключае ўсіх, хто сапраўды выратаваны<ref name="McGrath2016">{{cite book |last1=McGrath |first1=Alister E. |title=Christian Theology: An Introduction |date=4 August 2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-87443-1 |page=362 |language=en}}</ref>. Паняцце «апостальскай пераемнасці» тлумачыцца як бесперапынная пераемнасць пропаведзі і вучэння, а не абавязковага рукапакладання. [[Лютэранства|Лютэранскія цэрквы]] традыцыйна лічаць, што іх традыцыя прадстаўляе сапраўдную бачную Царкву, аднак вучаць, што ёсць сапраўдныя хрысціяне і ў іншых канфесіях, якія прапаведуюць Слова Божае, хоць і з дамешкам памылак<ref name="Frey1918">{{cite magazine|last=Frey|first=H.|title=Is One Church as Good as Another?|volume=37|year=1918|magazine=The Lutheran Witness|language=en|pages=82–83}}</ref>. Аўгсбургскае вызнанне вучыць, што вера, якую вызнаваў Лютэр, не з’яўляецца чымсьці новым, а ёсць сапраўднай каталіцкай верай<ref name="Ludwig2016">{{cite magazine|title=Luther's Catholic Reformation|last=Ludwig|first=Alan|date=12 September 2016|magazine=The Lutheran Witness|language=en}}</ref>. [[Англіканства|Англікане]] звычайна разумеюць сваю традыцыю як галіну гістарычнай каталіцкай Царквы і як сярэдні шлях («via media») паміж рымскім каталіцызмам і рэфармацкім хрысціянствам<ref>{{cite book|title=Anglican and Episcopal History|year=2003|publisher=Historical Society of the Episcopal Church|language=en|page=15}}</ref>. У сваю чаргу, [[Рэфармацтва|рэфармацкая]] тэалогія таксама вызначае Царкву як нябачную і бачную, дзе апошняя з’яўляецца ўстановай для выраратавальнай дзейнасці Бога, якую [[Жан Кальвін]] называў «нашай маці»<ref name="McKim2001">{{cite book|last=McKim|first=Donald K.|title=The Westminster Handbook to Reformed Theology|url=https://archive.org/details/westminsterhandb0000unse|date=1 January 2001|publisher=Westminster John Knox Press|language=en|isbn=9780664224301|page=[https://archive.org/details/westminsterhandb0000unse/page/34 34]}}</ref>. [[Баптызм|Баптысты]] настойваюць на тым, што толькі баптысцкія цэрквы могуць прасачыць свой радавод бесперапынна да часоў Новага Запавету, і таму толькі яны з’яўляюцца сапраўднымі цэрквамі, якія могуць законна здзяйсняць таінствы хрышчэння і еўхарыстыі<ref name="Shurden1993">{{cite book|last=Shurden|first=Walter B.|title=The Struggle for the Soul of the SBC: Moderate Responses to the Fundamentalist Movement|url=https://archive.org/details/struggleforsoulo0000unse_e2d1|year=1993|publisher=Mercer University Press|isbn=9780865544246|page=[https://archive.org/details/struggleforsoulo0000unse_e2d1/page/103 103]}}</ref>. == Царква і дзяржаўная ўлада == [[Файл:Siemiradzki Christian Dirce.jpg|міні|Хрысціянка прымае пакутніцкую смерць пры імператары Нероне. Карціна [[Генрых Іпалітавіч Семірадскі|Генрыха Семірадскага]].]] Новы Запавет прадпісвае вернікам ставіцца да дзяржаўнай улады як да Божага ўстанаўлення: «дык аддайце кесару кесаравае, а Божае Богу» ({{bible.by|Лк|20|25}}). Разам з тым у багаслоўі застаецца дыскусійным пытанне, ці варта расцэньваць як Божае ўстанаўленне любую персону ў дзяржаўнай іерархіі, бо ў гісторыі было нямала выпадкаў ганенняў на Царкву з боку ўладаў. Так, паводле шэрагу тэорый, пад «[[Лік звера|лікам звера]]» ў [[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсісе]] зашыфравана імя імператара [[Нерон]]а, які арганізоўваў жорсткія пераследы. На думку шэрагу пратэстанцкіх багасловаў, Новы Запавет зацвярджае прынцып аддзялення Царквы ад дзяржавы, бо ўмяшанне дзяржавы ў справы царквы пазбаўляе хрысціянства духоўнай прыгажосці<ref>{{Cite web |url=http://rellib.narod.ru/barclay_wilyam_003.htm |title=Баркли Уильям — Толкование на Евангелие от Луки, глава 20 |access-date=2013-04-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221820/http://rellib.narod.ru/barclay_wilyam_003.htm |url-status=live }}</ref>. Гістарычна сфарміраваліся два асноўныя тыпы адносін паміж царквой і свецкімі ўладамі на працягу сярэднявечча. Першым тыпам з’яўляецца прымат свецкай улады над духоўнай ([[цэзарапапізм]]), які існаваў на практыцы ў [[Візантыя|Візантыі]]. Нягледзячы на афіцыйны прынцып «[[Сімфонія (тэорыя)|сімфоніі]]», імператар фактычна кантраляваў абранне патрыярхаў і ўмешваўся ў дагматычныя спрэчкі. Другім тыпам стаў прымат духоўнай улады над свецкай ([[папацэзарызм]]), які пачаў афармляцца ў [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] пасля яе [[Падзенне Заходняй Рымскай імперыі|распаду]], дзе сцвярджалася, што духоўная ўлада важнейшая за свецкую. У Расіі ўзаемаадносіны ўладаў таксама мяняліся: патрыяршае кіраванне было скасавана [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]] і заменена [[Свяцейшы сінод|Свяцейшым Сінодам]], які падпарадкоўваўся непасрэдна манарху. Сёння ў большасці канстытуцый свету дэкларуецца свабода сумлення і аддзяленне царквы ад дзяржавы, аднак ёсць краіны з афіцыйнай дзяржаўнай рэлігіяй ([[Данія]], [[Нарвегія]], [[Грэцыя]]) або з заключанымі [[Канкардат|канкардатамі]] з Каталіцкай царквой ([[Польшча]], [[Партугалія]]). == Сусветнае хрысціянства == [[Файл:St. Andrews Church situated in Darjeeling.jpg|міні|Царква Святога Андрэя ў [[Дарджылінг]]у, Індыя.]] Шэраг гісторыкаў адзначае «глабальны зрух» хрысціянства ў XX стагоддзі: з рэлігіі, якая ў значнай ступені існавала ў Еўропе і Амерыцы, яна ператварылася ў рэлігію, прадстаўленую пераважна на глабальным Поўдні<ref name="Walls2015">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hNq6BwAAQBAJ|title=Missionary Movement in Christian History: Studies in the Transmission of Faith|date=1996|publisher=Orbis Books|isbn=978-1-60833-106-2|author=Andrew F. Walls}}</ref>. Каб перадаць глабальную прыроду хрысціянскай рэлігіі, выкарыстоўваюцца тэрміны «сусветнае хрысціянства» або «глабальнае хрысціянства». Аднак тэрмін часта факусуецца менавіта на «незаходнім хрысціянстве», якое ахоплівае выпадкі хрысціянскай веры ў [[Азія|Азіі]], [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]], а таксама дыяспарныя формы ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]<ref name="Hanciles2008">{{cite book|author=Jehu Hanciles|title=Beyond Christendom: Globalization, African Migration, and the Transformation of the West|url=https://books.google.com/books?id=vmCDAwAAQBAJ|year=2008|publisher=Orbis Books|isbn=978-1-60833-103-1}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Гісторыя хрысціянства]] * [[Царкоўная архітэктура]] * [[Экуменізм]] * [[Спіс хрысціянскіх канфесій]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул |аўтар=Леонов В. А. |загаловак=Церковь |выданне=Большая российская энциклопедия |год=2022 |спасылка=https://bigenc.ru/c/tserkov-392a3c/?v=3806397 |ref=Леонов |archive-date=18 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240618205953/https://bigenc.ru/c/tserkov-392a3c?v=3806397 }} * {{Артыкул |загаловак=Христианство |выданне=Электронная еврейская энциклопедия |спасылка=https://eleven.co.il/article/14563 |ref=Христианство — ЭЕЭ}} * {{Артыкул |загаловак=Иудеохристиане |выданне=Электронная еврейская энциклопедия |спасылка=https://eleven.co.il/article/11885 |ref=Иудеохристиане — ЭЕЭ}} * {{кніга |аўтар=[[Карэн Армстранг|Армстронг К.]] |загаловак=Святой Павел. Апостол, которого мы любим ненавидеть |арыгінал =St. Paul: The Apostle We Love to Hate (Icons) |месца=М. |выдавецтва=[[Альпина нон-фикшн]] |год=2016 |старонак=250 |isbn=978-5-91671-601-6 |ref=Армстронг}} * {{кніга |аўтар=[[Барт Эрман|Ehrman, Bart D.]] |загаловак=The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings |выданне=6th |выдавецтва=Oxford University Press |год=2015 |isbn=978-0190203825 |мова=en |ref=Ehrman}} * {{Артыкул |аўтар=Simon M. |загаловак=From Greek Hairesis to Christian Heresy |выданне=Early Christian Literature and the Classical Intellectual Tradition. In honorem Robert M. Grant |год=1979 |старонкі=101—115 |мова=en |ref=Simon}} * {{cite web |title=L’Église Chrétienne |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/%C3%89glise/45994 |publisher=Larousse |lang=fr |ref=L’Église Chrétienne — Larousse}} * {{cite web |author=Elstad, Hallgeir |title=Ecclesia triumphans |url=https://snl.no/ecclesia_triumphans |publisher=Store norske leksikon |lang=no |ref=Elstad, Store norske leksikon}} * {{кніга |аўтар=Elwell, W., Comfort, P. W. |загаловак=Tyndale Bible Dictionary |выдавецтва=Tyndale House Publishers |год=2001 |isbn=0-8423-7089-7 |мова=en |ref=Elwell}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эклезiялогія]] [[Катэгорыя:Хрысціянскае багаслоўе]] [[Катэгорыя:Хрысціянства]] rt9p14imrbe44n7x1x14dzewnyajul2 0 807655 5193385 5142286 2026-09-05T16:56:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193385 wikitext text/x-wiki {{Сайт |назва = Усходняя літаратура |лагатып = Vostlit.jpg |url = http://www.vostlit.info |камерцыйны = не |тып = [[электронная бібліятэка]] |заснаваны = 2001 }} '''«Усхо́дняя літарату́ра»''' ({{lang-ru|Восточная литература}})&nbsp;— некамерцыйны [[Вэб-сайт|сайт]], які змяшчае публікацыі на [[Руская мова|рускай мове]] першакрыніц&nbsp;— [[Летапіс|летапісаў]], [[Хроніка (гістарыяграфія)|хронік]], [[Мемуары|мемуараў]], дакументаў, апісанняў падарожжаў і іншага. Сайт утрымліваецца на асабістыя сродкі энтузіястаў<ref name="vostlit_main">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/|title=Галоўная старонка|publisher=Сайт «Усходняя літаратура»|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref><ref name="caravan">{{cite web|author=Ляхаў А.|url=http://www.caravan.kz/article/10987/print|title=Гісторыя — навука?|publisher=Рэспубліканская газета «Караван» (Казахстан)|date=28 лістапада 2008|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>. З’яўляецца самай буйной у [[Расія|Расіі]] электроннай калекцыяй сістэматызаваных сярэдневяковых гістарычных крыніц Усходу і Захаду{{sfn|Мягкоў, Нядашкоўская, Нядашкоўскі|2008|с=21}}. Крыніцы сістэматызаваны, пошук тэкстаў магчымы па [[алфавіт]]ным і [[Храналогія|храналагічным]] прынцыпах, пошук дакументаў&nbsp;— па геаграфічным прынцыпе. Асобнымі спісамі прыводзяцца табліцы і [[Геаграфічная карта|карты]] (ёсць калекцыя карт [[Кіеўская Русь|Старажытнай Русі]], сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропы]] і [[Візантыя|Візантыі]]). Бібліяграфія ў некаторых выпадках ахоплівае перыяд па цяперашні час. Прадстаўлены бібліяграфічныя паказальнікі рускіх перыядычных гістарычных выданняў XIX—XX стагоддзяў, у тым ліку паказальнікі выданняў [[Археаграфічная камісія|Археаграфічнай камісіі]], Зборніка [[Рускае геаграфічнае таварыства|Імператарскага рускага геаграфічнага таварыства]], Зборніка [[Рускае гістарычнае таварыства|Імператарскага рускага гістарычнага таварыства]], выдання «[[Средние века (часопіс)|Средние века]]»<ref name="srednieveka">{{cite web|url=http://www.srednieveka.ru/|title=Пра часопіс|publisher=Сярэднія вякі|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}} — акадэмічнае перыядычнае выданне па гісторыі Сярэднявечча і ранняга Новага часу ў Заходняй Еўропе. У 1942—2006 гадах штогоднік, выпускі 1—67; пачынаючы з 2007 года штоквартальнік.</ref> (з 1942 года па цяперашні час) і іншых. == Храналагічныя рамкі першакрыніц == На сайце выкладзены матэрыялы, якія адносяцца да [[Еўропа|Еўропы]], [[Расія|Расіі]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] за перыяд з IV стагоддзя па 1800 год, а таксама матэрыялы, што адносяцца да [[Афрыка|Афрыкі]] і [[Азія|Азіі]], уключаючы [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]], азіяцкую частку Расіі, [[Каўказ]] і [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] за перыяд з IV стагоддзя да 1914 года. Да выключэнняў адносяцца матэрыялы па [[Крымская вайна|Крымскай]], [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай 1877—1878 гадоў]] і [[Руска-японская вайна|руска-японскай]] войнах, паколькі па іх у [[Інтэрнэт|інтэрнэце]] ўжо прадстаўлена вялікая колькасць матэрыялаў. == Гісторыя развіцця сайта == Ідэя стварэння [[Электронная бібліятэка|сайта — электроннай бібліятэкі]] першакрыніц з’явілася ў маі 2001 года першапачаткова як ''vostlit.narod.ru''<ref name="history">{{cite web|url=http://www.vostlit.narod.ru/stimme.htm|title=Крыху гісторыі|publisher=Усходняя літаратура|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>. Меркавалася публікацыя гістарычных тэкстаў сярэдневяковага [[Усход]]у ў інтэрнэце, часцей за ўсё вельмі малатыражных, ад чаго і паходзіць назва сайта<ref name="history"/>. Да гэтага напрамку вельмі хутка дадаліся і публікацыі тэкстаў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. З часам пашыраліся і часавыя рамкі, ахопліваючы не толькі перыяд [[Сярэднявечча]], але таксама і [[Новы час]]. Затым было запушчана люстэрка на ''vostlit.by.ru'', аднак у сярэдзіне 2004 года аб’ём матэрыялаў сайта перапоўніў вылучаную квоту<ref name="history"/>. 5 ліпеня 2005 года быў запушчаны цяперашні сайт ''vostlit.info''<ref name="informer">{{cite web|url=http://website.informer.com/vostlit.info|title=vostlit.info at Website Informer. Visit Vostlit|publisher=Website Informer|lang=en|accessdate=11 мая 2026}}</ref>. У працэсе працы над сайтам стала ясна, наколькі малая колькасць такіх тэкстаў перакладзена на рускую мову, таму было вырашана таксама заняцца і ўласна перакладамі. У лік упершыню і цалкам перакладзеных трапілі «[[Кёльнская каралеўская хроніка]]» (''Chronica Regia Coloniensis''), «Гісторыя Англіі» [[Вільям Ньюбургскі|Вільяма Ньюбургскага]] (''Historia rerum anglicarum''), «Пра Літву» [[Пій II|Энея Сільвія Пікаламіні]] (''De Lituania''), «[[Хроніка Людовіка IV]]», «Выманне з прускіх спраў» [[Самбійскі канонік|Самбійскага каноніка]] (''Canonici Sambiensis Epitome Gestorum Prussie''), «[[Кароткія прускія аналы]]», «[[Ілюстраваная хроніка пра імператара Генрыха VII і курфюрста Балдуіна Люксембургскага|Ілюстраваная хроніка пра імператара Генрыха VII і курфюрста Балдуіна Люксембургскага 1308—1313 гадоў]]», «[[Хроніка пра герцагаў Баварыі]]» (''Chronica De Ducibus Bavariae''), «[[Аналы Кальмара|Вялікія і малыя аналы Кальмара]]» (''Annales Colmarienses Maiores/Minores''), «[[Канстанцінопальскае спусташэнне]]» (''Devastatio Constantinopolitana''), «[[Лацінская хроніка каралёў Кастыліі]]» (''Chronica Latina Regum Castellae''), «[[Пельплінскія аналы]]» (''Annales Pelplinenses''), «Хроніка каралёў Леона» аўтарства [[Пелаё з Аўеда]] (''Cronicon Regnum Legionensium''), Працяг [[Рэгінон Прумскі|Рэгінона Прумскага]] аўтарства [[Адальберт Магдэбургскі|Адальберта Магдэбургскага]] (''Adalberti Continuatio Reginonis''), «[[Хроніка Альфонса III]]» (''Chronica De Alfonso III''), «[[Аналы святога Аманда]]» (''Annales Sancti Amandi''), «[[Тыліянскія аналы]]» (''Annales Tiliani''), «[[Петавіянскія аналы]]» (''Annales Petaviani''), «[[Лобскія аналы]]» (''Annales Laubachenses'') і многія іншыя творы. Новым этапам у развіцці сайта стаў пачатак публікацыі крыніц па [[Каўказская вайна|Каўказскіх войнах]] XIX стагоддзя. Адпаведна, часавая мяжа выстаўленых крыніц была паднятая да пачатку XX стагоддзя. == Уключэнне аднаго з праектаў «Усходняй літаратуры» ў НЭС == Гістарычны гласарый з праекта «[[Егішэ|Елішэ]]. Слова пра вайну Армянскую»<ref name="elishe">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus/Elische/vved.phtml?id=477|title=Егішэ. Слова пра вайну Армянскую|publisher=Усходняя літаратура|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref> сайта «Усходняя літаратура» быў уключаны ў якасці крыніцы ў праект [[Віктар Платонавіч Коркія|Віктара Коркія]] «Нацыянальная Энцыклапедычная Служба»<ref name="encyclica">{{cite web|url=http://encyclica.narod.ru/nes.htm|title=Нацыянальная Энцыклапедычная Служба|publisher=Encyclica. Энцыклапедыя Энцыклапедый|author=Коркія В. П.|date=2007|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>, а менавіта ў Нацыянальную Гістарычную Энцыклапедыю<ref name="interpretive">{{cite web|url=http://interpretive.ru/dictionary/552|title=Егішэ — слова пра вайну Армянскую. Гістарычны гласарый (праект Vostlit)|publisher=Нацыянальная Гістарычная Энцыклапедыя|lang=ru|accessdate=11 мая 2026|archive-date=24 чэрвеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624030516/http://interpretive.ru/dictionary/552|url-status=dead}}</ref>. == Сайт у метадычнай літаратуры ВНУ == Дзякуючы электронным публікацыям гістарычных крыніц сайт «Усходняя літаратура» стаў уключацца ў метадычныя даведнікі гістарычных і іншых факультэтаў розных ВНУ: у [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|Томскім дзяржаўным універсітэце]]{{sfn|Вопросы истории|2010}}, [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]<ref name="mgu_prog">{{cite web|url=http://old.philos.msu.ru/fac/dep/edu/method/itmk/kultura_yaponii_vvedenie_v_spe.pdf|title=Праграма курса «Японская культура і рэлігіі Японіі: уводзіны ў спецыяльнасць»|publisher=МДУ. Філасофскі факультэт. Кафедра гісторыі і тэорыі сусветнай культуры|location=Масква|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>{{sfn|Информационные технологии для историков|2006|с=213}}, [[Армавірская дзяржаўная педагагічная акадэмія|Армавірскай дзяржаўнай педагагічнай акадэміі]]<ref name="agpu">{{cite web|url=http://www.agpu.net/facult/hist/useful_links.php|title=Карысныя спасылкі. Гістарычныя крыніцы|publisher=Армавірская дзяржаўная педагагічная акадэмія|lang=ru|accessdate=11 мая 2026|archive-date=11 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110911100554/http://www.agpu.net/facult/hist/useful_links.php|url-status=dead}}</ref>, [[Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пермскім дзяржаўным універсітэце]]<ref name="psu">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/|title=Партал «Усходняя літаратура». Сярэдневяковыя гістарычныя крыніцы Усходу і Захаду|publisher=Гісторыка-паліталагічны факультэт ПДУ|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>, Чарнаморскай гуманітарнай акадэміі<ref name="chga">{{cite web|url=http://www.chga-sochi.ru/page/jekonomika.html|title=Даведнік па рэсурсах інтэрнэту|publisher=Чарнаморская гуманітарная акадэмія|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>, [[Інстытут філасофіі РАН|Інстытуце філасофіі РАН]]<ref name="ifran">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/A.phtml|title=Сярэдневяковыя гістарычныя крыніцы Усходу і Захаду|publisher=Інстытут філасофіі РАН|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>, [[Інстытут усходніх рукапісаў РАН|Інстытуце ўсходніх рукапісаў РАН]]<ref name="ivran">{{cite web|url=http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_content&task=view&id=46&Itemid=82|title=Гадавая справаздача Сектара Сярэдняга Усходу за 2010 г.|publisher=Інстытут усходніх рукапісаў РАН|author=Хісматулін А. А.|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref> і іншых навучальных ды навуковых установах. == Удзельнікі праекта == «Усходняя літаратура» таксама актыўна супрацоўнічае з перакладчыкамі і публікуе іх працы, тым самым павялічваючы базу даных перакладзеных крыніц і робячы свой рэсурс унікальным у сваім родзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Мягков Г. П., Недашковская Н. И., Недашковский Л. Ф. |загаловак=Пространство сети Интернет для исследователей истории Средневековья: информационно-справочные ресурсы, научные центры, коммуникация, источники: Учебное пособие для студентов-историков |месца=Казань |выдавецтва=Институт истории АН РТ |год=2008 |старонак=56 |спасылка=http://www.ksu.ru/f4/bin_files/2008___4!167.pdf |ref=Мягкоў, Нядашкоўская, Нядашкоўскі |archive-date=7 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120707221322/http://www.ksu.ru/f4/bin_files/2008___4!167.pdf }} * {{кніга |загаловак=Информационные технологии для историков. Учебное пособие кафедры исторической информатики исторического факультета МГУ |месца=М. |выдавецтва= |год=2006 |старонак= |спасылка=http://www.hist.msu.ru/Labs/HisLab/BOOKS/p5_Inet.pdf |ref=Информационные технологии для историков}} * {{кніга |загаловак=Вопросы истории, международных отношений и документоведения |выпуск=6 |адказнасць=Пад рэд. к.г.н. П. П. Румянцава |месца=Томск |выдавецтва=Издательство Томского университета |год=2010 |старонак=160 |спасылка=http://ias.tsu.ru/smu/contair/sb6.doc |ref=Вопросы истории}} == Спасылкі == * [http://www.vostlit.info Сайт «Усходняя літаратура»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя сайты]] [[Катэгорыя:Медыевістыка]] [[Катэгорыя:Электронныя бібліятэкі Расіі]] [[Катэгорыя:Крыніцы па гісторыі Еўропы]] [[Катэгорыя:Крыніцы па гісторыі Афрыкі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2001 годзе]] 4oriwuf21mam7enbx4z12c8udi9bg45 0 808330 5193447 5183195 2026-09-06T06:25:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193447 wikitext text/x-wiki {{Партыя | назва партыі = Хопіць баяцца! | лагатып = | шырыня лагатыпа = | подпіс = | лідар = [[Таццяна Мартынава]] | дата заснавання = 2024 | ідэалогія = [[Антыаўтарытарызм]];<br>падтрымка [[Украіна|Украіны]];<br>санкцыйны ціск на ўлады Беларусі | афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/hopic-bayacca Старонка фракцыі на сайце Каардынацыйнай рады]] | персаналіі = }} '''«Хопіць баяцца!»''' — фракцыя [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]], звязаная з аднайменнай ініцыятывай [[Таццяна Мартынава|Таццяны Мартынавай]]. Упершыню прайшла ў Каардынацыйную раду на [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах 2024 года]], атрымаўшы 3 мандаты. На [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|выбарах 2026 года]] спіс палепшыў вынік і атрымаў 5 мандатаў. Фракцыя выступае за захаванне і ўзмацненне ціску на ўлады Беларусі і падтрымку Украіны. == Гісторыя == === Паходжанне === Назва «Хопіць баяцца!» паходзіць ад суполкі з расійскамоўнай назвай «Хватит бояться», якую Таццяна Мартынава стварыла ў [[Facebook]] у 2020 годзе. Пазней ініцыятыва перарасла ў сетку каналаў і медыйных пляцовак. Мартынава, якая да 2020 года працавала радыёвядоўцай, пакінула Беларусь яшчэ да прэзідэнцкіх выбараў 2020 года праз пагрозу зняволення<ref name="belsat-profile-2026">{{cite web|language=be|url=https://belsat.eu/92944607/chopic-bajacca-kr|title=Хочуць замацаваць Беларусь на баку Украіны. З чым «Хопіць баяцца» ідзе на выбары ў КР|author=Алесь Наваборскі|work=Белсат|date=2026-04-28|access-date=2026-05-23}}</ref>. У медыйнай прасторы яна стала вядомай рэзкім стылем выказванняў, іранічнай падачай і ўвагай да тэмаў вайны Расіі супраць Украіны<ref name="belsat-profile-2026" />. === Каардынацыйная рада 3-га склікання === На выбарах у Каардынацыйную раду III склікання ў 2024 годзе спіс пераадолеў прахадны бар’ер і атрымаў 226 галасоў (3,36 %), што дало яму 3 мандаты<ref name="belsat-results-2026">{{cite web|language=be|url=https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach|title=Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары – у лічбах|author=Алесь Наваборскі|work=Белсат|date=2026-05-19|access-date=2026-05-23}}</ref>. У склад фракцыі ўваходзілі Таццяна Мартынава, [[Міхаіл Рубін]] і [[Яўген Анкудзінаў]]<ref name="rada-faction">{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/faction/hopic-bayacca|title=«Хопіць баяцца!»|work=Каардынацыйная рада Беларусі|access-date=2026-05-23|archive-date=19 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419234210/https://rada.vision/faction/hopic-bayacca|url-status=dead}}</ref><ref name="members-3">{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/members-3|title=Сябры Каардынацыйнай Рады III складу|work=Каардынацыйная рада Беларусі|access-date=2026-05-23|archive-date=30 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430171958/https://rada.vision/members-3|url-status=dead}}</ref>. З фракцыяй у III скліканні быў звязаны публічны канфлікт вакол былой дэлегаткі Вольгі Карпушонак. Яна абвінаваціла [[Павел Латушка|Паўла Латушку]] ў [[Харасмент|харасменце]], але не адказвала на пытанні паплечнікаў. [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаны пераходны кабінет]] выказваў падазрэнне, што яе заявы маглі рабіцца пад ціскам або пад уплывам спецслужбаў. У 2026 годзе Карпушонак ужо не балатавалася ад «Хопіць баяцца!»<ref name="belsat-profile-2026" />. === Каардынацыйная рада 4-га склікання === У 2026 годзе «Хопіць баяцца!» зноў удзельнічаў у выбарах. Лідаркай спісу засталася Таццяна Мартынава. У першую пяцёрку таксама ўваходзілі Міхаіл Рубін, [[Наталля Галаўчук]], [[Аляксандр Ракіцкі]] і Яўген Анкудзінаў<ref name="belsat-profile-2026" />. Усяго ў спісе было 13 кандыдатаў<ref name="belsat-profile-2026" />. Падчас прэзентацыі спісаў Мартынава тлумачыла ўдзел у выбарах тым, што права «легітымнага голасу» ў дэмакратычных структурах дае менавіта выбарчая працэдура<ref name="belsat-presentation">{{cite web|language=be|url=https://belsat.eu/92987437/kaardynacyjnaja-rada-prezentacyi-spisau|title=Выбары ў КР: прэзентацыя спісаў «Хопіць баяцца!», «Еўрапейскі выбар» і Аб'яднанай грамадзянскай платформы|author=Вітаўт Сіўчык; Алесь Наваборскі|work=Белсат|date=2026-04-30|access-date=2026-05-23}}</ref>. На выбарах 2026 года спіс атрымаў 134 галасы (6,34 %) і 5 мандатаў<ref name="belsat-results-2026" />. У раду прайшлі Таццяна Мартынава, Міхаіл Рубін, Наталля Галаўчук, Аляксандр Ракіцкі і Яўген Анкудзінаў<ref name="nn-members-2026">{{cite web|language=be|url=https://nashaniva.com/395574|title=Латушка, Курэйчык, Пракопчык, Краўцоў. Поўны спіс тых, хто трапіў у Каардынацыйную раду|work=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=2026-05-23}}</ref>. == Праграма і пазіцыі == У праграме 2026 года «Хопіць баяцца!» сцвярджаў, што Беларусь ужо ўцягнутая ў вайну Расіі супраць Украіны, а таксама што без перамогі Украіны не будзе вольнай Беларусі. Спіс выступаў за санкцыі супраць беларускіх уладаў, супастаўныя з санкцыямі супраць Расіі, і за прадухіленне іх абыходу<ref name="program-2026">{{cite web|language=ru|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Hvatit-Boyatsya.pdf|title=Декларация принципов фракции «Хватит Бояться!»|work=Каардынацыйная рада Беларусі|date=2026|format=PDF|access-date=2026-05-23|archive-date=14 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260414110838/https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Hvatit-Boyatsya.pdf|url-status=dead}}</ref>. Асобнымі кірункамі праграмы былі падтрымка беларусаў унутры краіны, дапамога беларусам за мяжой, пытанні легалізацыі, падтрымка праекта новага нацыянальнага пашпарта Беларусі і ўмацаванне сувязяў з Украінай. Фракцыя заяўляла, што яе мэта на найбліжэйшыя два гады — «выстаяць», захаваць сябе як палітычную сілу і ў будучыні вярнуць Беларусь<ref name="program-2026" />. Сярод прынцыпаў таксама былі пазначаныя працяг супраціву і ціску на рэжым, дапамога беларусам у Беларусі і за мяжой, умацаванне сувязяў з Украінай і стратэгічная мэта вяртання дадому<ref name="rada-faction" />. У перадвыбарчай праграме спіс не абяцаў хуткай перамогі. Ягоная лінія апісвалася як больш абаронча-палітычная: не дапусціць нармалізацыі адносін з уладамі Беларусі без зменаў унутры краіны, падтрымліваць Украіну і беларусаў, а таксама захоўваць палітычную прысутнасць да моманту, калі з’явіцца магчымасць вяртання<ref name="belsat-profile-2026" />. == Пераслед з боку беларускіх уладаў == 16 красавіка 2026 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларусі]] прызнаў «Хопіць баяцца!» адным з «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкіх фарміраванняў]]»<ref name="polradio-extremist">{{cite web|language=be|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3677713,%C2%AB%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%86%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%96-%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D0%BC%D1%96%C2%BB-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83-%D1%88%D1%8D%D1%81%D1%86%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8B%D0%B9-%D1%8F%D0%BA%D1%96%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8E%D1%86%D1%86%D0%B0-%D1%9E-%D0%BA%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D1%83%D1%8E-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83|title=«Экстрэмісцкімі фармаваннямі» прызнаныя адразу шэсць кааліцый, якія балатуюцца ў Каардынацыйную раду|work=Польскае радыё|date=2026-04-23|access-date=2026-05-23}}</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class="wikitable" ! colspan="6" |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- !Выбары !Лідар !Галасоў !% !Колькасць мандатаў !Статус |- ![[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | rowspan="2" |[[Таццяна Мартынава]] |226 |3,36 |{{Партыя/Месцы|3|80|#05dcf1}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |- ![[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] |134 |6,34 |{{Партыя/Месцы|5|80|#05dcf1}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] m9e4ak1ugwo1qeilzb0fzruvrh3sdko 0 808396 5193421 5151890 2026-09-05T23:56:04Z Pabojnia 135280 афармленне 5193421 wikitext text/x-wiki [[Файл:Babylonian tablet recording Halley's comet.jpg|міні|Вавілонская таблічка з запісам пра [[Камета Галея|камету Галея]], 164 г. да н.э.]] '''Вавілонская астраномія''' — сістэма назіранняў, вылічэнняў і рэгістрацыі [[Нябеснае цела|нябесных цел]], якая развівалася ў [[Старажытная Месапатамія|Старажытнай Месапатаміі]]. Гэтая навуковая традыцыя ахоплівае велізарны гістарычны перыяд: ад пачатку II тысячагоддзя да н.э. (перыяд [[Старававілонскае царства|Старававілонскага царства]]){{Пераход|Старававілонская астраномія}} і аж да I стагоддзя н.э. ([[Элінізм|эліністычная]] і [[Парфянскае царства|парфянская]] эпохі){{Пераход|Новававілонская астраномія}}, калі [[клінапіс]]ная культура пачала знікаць. Фундаментальнай асаблівасцю вавілонскай астраноміі было выкарыстанне [[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|шасцідзесятковай сістэмы злічэння]]. Яна значна спрашчала вылічэнне і запіс надзвычай вялікіх лікаў і малых дробаў{{sfn|Friberg|2019}} (менавіта з гэтай сістэмы бярэ пачатак сучасны падзел гадзіны на 60 хвілін, а круга — на 360 градусаў). Свайго сапраўднага росквіту навука дасягнула на працягу VIII—VII стагоддзяў да н.э., калі вавілонскія астраномы распрацавалі новы [[Эмпірызм|эмпірычны падыход]]. Яны пачалі ўжываць строгую [[Несупярэчлівасць|ўнутраную логіку]] і матэматыку для стварэння планетных мадэляў і прадказанняў{{Пераход|Арыфметычныя і геаметрычныя метады}}. Гэта стала настолькі важным укладам у [[Філасофія навукі|філасофію навукі]], што некаторыя сучасныя даследчыкі называюць такі падыход першай навуковай рэвалюцыяй{{sfn|Brown|2000|pp=5–6}}. Пазней гэтыя дасягненні перанялі і працягнулі развіваць у [[Старажытнагрэчаская астраномія|старажытнагрэчаскай]] і [[Эліністычная астралогія|эліністычнай]] астраноміі і астралогіі. Класічныя антычныя крыніцы часта называюць «халдзеямі» вавілонскіх філосафаў — [[Жрэцтва|жрацоў]]-пісцаў, якія спецыялізаваліся на вывучэнні [[Зорнае неба|зорнага неба]] і [[Варажба|варажбе]]{{Пераход|Знаменні і касмалогія}}. Вавілонская традыцыя праклала шлях для антычнай навукі і паспрыяла яе распаўсюджванню па ўсёй грэка-рымскай прасторы{{Пераход|Уплыў на антычную і эліністычную астраномію}}, а самі вавілоняне першымі ў гісторыі пачалі выкарыстоўваць матэматычны [[задыяк]] для адсочвання [[Праходжанне (астраномія)|руху планет]] уздоўж [[Экліптыка|экліптыкі]]{{Пераход|Вынаходства задыяка}}. Ад вавілонскай астраноміі захаваліся толькі фрагменты — пераважна гліняныя таблічкі з [[Вавілонскія астранамічныя дзённікі|астранамічнымі дзённікамі]], [[эфемерыда]]мі і працэдурнымі тэкстамі{{Пераход|Эмпірычная база}}, таму сённяшнія веды пра вавілонскую планетную тэорыю даволі ўрыўкавыя{{sfn|Aaboe|1958|p=209}}. Тым не менш, ацалелыя дакументы сведчаць, што вавілонская астраномія была першай «паспяховай спробай даць дакладнае матэматычнае апісанне астранамічных з’яў» і што «ўсе пазнейшыя формы навуковай астраноміі ў [[Элінізм|эліністычным свеце]], [[Індыйская астраномія|Індыі]], [[Астраномія ісламскага Сярэднявечча|ісламскіх краінах]] і на Захадзе <…> вырашальным і фундаментальным чынам грунтуюцца на вавілонскай астраноміі»{{sfn|Aaboe|1974|p=21}}. == Перадумовы і гістарычнае развіццё == Яшчэ да росквіту вавілонскай астраноміі дзяржавы [[Шумер]]а і [[Акад]]а, што папярэднічалі Вавілону, дасягнулі вялікіх поспехаў у вывучэнні неба, аднак значная частка іхніх ведаў не дайшла да нашых дзён. Вавілоняне выкарысталі гэтыя дасягненні як падмурак для ўласнай навукі{{sfn|Авдиев|1953}}. У пачатку XX стагоддзя сярод вучоных панавала тэорыя «[[панвавіланізм]]у», вылучаная [[Гуга Вінклер|Гугам Вінклерам]]. Паводле яе, вавілоняне развілі астраномію яшчэ ў самыя раннія перыяды сваёй гісторыі (3000-2000 гады да н.э.), аднак пазней гэтая гіпотэза была прызнана памылковай{{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне|с=30}}. Сёння лічыцца, што першапачаткова вавілоняне назіралі выключна за [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцам]] дзеля вызначэння пачатку новага месяца і для рытуальных мэт, і толькі пазней пачалі сістэматычна сачыць за зоркамі{{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне|с=31}}. Спрыяльныя ўмовы для далейшага развіцця астраноміі склаліся пасля захопу Вавілона [[Асірыя]]й. У гэты перыяд пачалі паступова збірацца даныя пра заканамернасці зацьменняў і руху планет{{sfn|Тураев|1935}}. На працягу ўсяго часу ад заваявання Вавілона [[Ашурбаніпал]]ам да падзення [[Персідская імперыя|Персідскай імперыі]] пад уціскам [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]], горад заставаўся буйным гандлёвым і культурным цэнтрам [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], што надзвычай моцна паспрыяла развіццю навукі (у прыватнасці, пры падтрымцы цара [[Хамурапі]]{{sfn|Коэн|2013}}){{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 5. Новая вавилонская наука|с=50}}. === Абсерваторыі і прылады === Шумера-акадскія і вавілонскія астраномы, якія адначасова з’яўляліся жрацамі{{sfn|Тураев|1935}}, назіралі за небам з дапамогай спецыяльных веж-абсерваторый. Як правіла, яны размяшчаліся на вяршынях [[зікурат]]аў. Руіны такіх веж знойдзеныя практычна ва ўсіх шумера-акадскіх і вавілонскіх гарадах{{sfn|Авдиев|1953}}. Вавілоняне карысталіся [[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|шасцідзесятковай сістэмай злічэння]], якая значна спрашчала запіс надзвычай вялікіх і малых лікаў{{sfn|Friberg|2019}}. Для вымярэнняў выкарыстоўваліся [[Вадзяны гадзіннік|вадзяныя гадзіннікі]], [[гноман]]ы, а таксама, верагодна, іншыя інструменты для вылічэння адлегласцей паміж нябеснымі целамі, якія не захаваліся да нашага часу. == Каляндар і вылічэнне часу == {{Асноўны артыкул|Вавілонскі каляндар}} [[Файл:Tablet of Shamash relief.jpg|міні|«[[Таблічка Шамаша]]». Сцэна глыбокай пашаны вавілонскаму богу Сонца, чыім імем быў названы адзін з дзён тыдня.]] Вывучэнне зорнага неба паспрыяла стварэнню дакладнага [[Каляндар|календара]] і развіццю складаных матэматычных вылічэнняў у месапатамскім грамадстве. Аднак вавілоняне не былі адзінай высокаразвітой цывілізацыяй таго часу, якая дайшла да такой інавацыі: напрыклад, паралельна з імі ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] распрацавалі ўласную сістэму вылічэння часу. Калі егіпецкі каляндар быў сонечным, то вавілонскі — [[Месяцава-сонечны каляндар|месяцава-сонечным]]. Дзеля вызначэння першага дня месяца вавілонянам патрабавалася назіраць за [[маладзік]]ом, а для цырыманіяльных мэт жрацы таксама сачылі за [[Поўня (фаза Месяца)|поўняй]]{{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне|с=31}}. У вавілонскім годзе было 12 [[Месяц (каляндарны)|месяцаў]]. Год пачынаўся з [[Вясна|вясны]], а першым месяцам быў ''[[нісан]]'' ({{lang-akk|nissāni}}). Каб каляндар лепш супадаў з сельскагаспадарчымі сезонамі, вавілоняне ўвялі практыку ўстаўкі трынаццатага, дадатковага месяца{{sfn|Olmstead|1938}}. Часам даводзілася рабіць гэта два гады запар, а ў крайніх выпадках год мог мець нават два ўстаўныя месяцы{{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне|с=30–31}}. Вавілоняне надавалі асаблівае значэнне ліку сем (па колькасці бачных свяціл і фаз Месяца). Менавіта гэтая традыцыя лягла ў аснову сучаснага сямідзённага [[Тыдзень|тыдня]], дзе кожны дзень адпавядаў аднаму са свяціл і быў прысвечаны пэўнаму богу: # сонечнаму богу [[Шамаш (міфалогія)|Шамаш]]у # месяцаваму богу [[Сін (міфалогія)|Сіну]] # [[Хтанічныя бажаствы|хтанічнаму]] богу [[Нергал]]у # богу мудрасці [[Набу]] # вярхоўнаму богу [[Мардук]]у # багіні ўрадлівасці і кахання [[Іштар]] # богу вайны [[Нінурта|Нінурце]] Акрамя таго, вавілоняне дзялілі суткі на 12 (падвойных) гадзін, а кожную гадзіну — на 30 хвілін. Дзякуючы шматвяковым назіранням, яны змаглі вылічыць працягласць года ў 365 дзён з высокай дакладнасцю{{sfn|Тураев|1935}}{{sfn|Авдиев|1953}}. == Старававілонская астраномія == Ад старававілонскай астраноміі захаваліся пераважна фрагменты гліняных таблічак з раннімі зорнымі спісамі і тэкстамі з астралагічнымі знаменнямі. Сярод руін [[Ніневія|Ніневіі]] быў знойдзены артэфакт, вядомы як «прызма са слановай косці». Спачатку лічылася, што на ім запісаны правілы гульні, але пазней высветлілася, што гэта быў канвертар велічынь для вылічэння руху нябесных цел і [[Сузор’е|сузор’яў]]{{sfn|van der Waerden|1951}}. === Асноўныя аб’екты даследаванняў === [[Файл:Kudurru Melishipak Louvre Sb23 n02.jpg|міні|справа|[[Барэльеф]] на межавым камені ([[кудуру]]) цара [[Мелі-Шыпак II|Мелі-Шыпака II]]. Наверсе выяўлена святая астранамічная трыяда: зорка Венеры ([[Іштар]]), месяцавы серп ([[Сін (міфалогія)|Сін]]) і сонечны дыск ([[Шамаш (міфалогія)|Шамаш]]).]] ==== Зоркі і сузор’і ==== {{Гл. таксама|Вавілонскія зорныя каталогі}} Усе вядомыя зоркі яны падзялялі на тры «шляхі»: Энліля (33 зоркі), Ану (23 зоркі) і Эа (15 зорак) — разам ім была вядомая 71 зорка. Цікава, што многія вавілонскія назвы сузор’яў супадаюць або вельмі блізкія да сучасных (грэкі запазычылі іх менавіта адсюль). Напрыклад: Каза-рыба ([[Казярог (сузор’е)|Казярог]]), Бык ([[Цялец (сузор’е)|Цялец]]), [[Блізняты (сузор’е)|Блізняты]], Алул ([[Рак (сузор’е)|Рак]]), [[Леў (сузор’е)|Леў]], [[Шалі (сузор’е)|Шалі]], Гір-таб ([[Скарпіён (сузор’е)|Скарпіён]]), Лучнік (Пабільсаг, або [[Стралец (сузор’е)|Стралец]]), [[Воран (сузор’е)|Воран]], [[Воўк (сузор’е)|Воўк]] і Гідра ([[Змяя (сузор’е)|Змяя]]). Аднак частка назваў адрознівалася: Дзік (суч. [[Цэнтаўр (сузор’е)|Цэнтаўр]]), Пантэра ([[Лебедзь (сузор’е)|Лебедзь]]), Пастух ([[Арыён (сузор’е)|Арыён]] разам з [[Сірыус]]ам), Воз ([[Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)|Вялікая Мядзведзіца]]), Наёмны работнік ([[Авен (сузор’е)|Авен]]), Баразна ([[Дзева (сузор’е)|Дзева]], якую ў старажытнасці таксама называлі ''Шэруа'') і Волат ([[Вадаліў (сузор’е)|Вадаліў]]). Межы сузор’яў таксама часта не супадалі з сучаснымі. Часцей за ўсё ў тэкстах згадваліся зоркі ''Цар'' (''Лугаль'', або [[Рэгул]]), ''Лі'' ([[Альдэбаран]]) і ''Каксіды'' ([[Сірыус]]). Сярод найбольш змястоўных вавілонскіх тэкстаў, якія апісваюць зоркі і сузор’і, з’яўляюцца зорны каталог «[[MUL.APIN]]» і тэкст «GU». Другі групуе зоркі ў «ніткі», якія ляжаць уздоўж кругоў схілення і такім чынам вызначаюць прамыя ўзыходжанні або інтэрвалы часу. У ім таксама выкарыстоўваюцца зенітныя зоркі, падзеленыя паміж сабой зададзенымі інтэрваламі прамога ўзыходжання{{sfn|Pingree|1998}}{{sfn|Rochberg|2004}}{{sfn|Evans|1998|pp=296–297}}. ==== Месяц ==== Паколькі старажытныя вавілоняне зрабілі велізарную колькасць назіранняў за [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцам]], ён стаў для іх галоўным аб’ектам, на якім пазней выбудоўваліся складаныя тэарэтычныя вылічэнні. На таблічках з [[Бібліятэка Ашурбаніпала|бібліятэкі Ашурбаніпала]] фіксаваліся дакладныя інтэрвалы часу паміж заходам Сонца і заходам/узыходам Месяца ў розныя дні. Менавіта жрацам, такім як [[Набурыманну]] (першы вядомы па імені вавілонскі астраном), прыпісваюць стварэнне складаных матэматычных табліц для вылічэння [[Фазы Месяца|месяцавых фаз]] і [[Арбітальная скорасць|хуткасцей арбітальнага руху]]. Пазней ягоныя працы актыўна выкарыстоўвалі астраномы эпохі [[Селеўкіды|Селеўкідаў]]{{sfn|Olmstead|1938}}. ==== Планеты ==== Вавілоняне былі першай вядомай цывілізацыяй, якая стварыла дзейную матэматычную мадэль руху планет{{sfn|Evans|1998|pp=296–297}}. Найбольшая ўвага ўдзялялася [[Венера (планета)|Венеры]] (''Нін-дар-ана'', «пані нябёсаў»; ''Дыльбат''; ''[[Іштар]]''). Разам з Месяцам і Сонцам яна складала святую «трыяду». Верагодна, такая ўвага тлумачылася тым, што Венера з’яўляецца самым яркім зоркападобным аб’ектам на небе і выступае ў дзіўнай для старажытных падвойнай ролі — як Ранішняя і Вячэрняя зорка. У рэлігійных і астралагічных мэтах жрацы ўважліва фіксавалі перыяды яе з’яўлення і знікнення, а з сярэдзіны II тысячагоддзя да н.э. (сярэдневавіланскі (касітскі) перыяд) нават спрабавалі выкарыстаць гэтыя перыядычныя з’явы для прадказанняў. Самы старажытны планетны тэкст, што дайшоў да нас, — «[[Таблічка Венеры Амі-цадукі]]» (копія VII ст. да н.э., зробленая з назіранняў II тысячагоддзя да н.э.)<ref>{{cite book |year=1992 |title=Astrological reports to Assyrian kings |editor-last=Hunger |editor-first=Hermann |series=State Archives of Assyria |publisher=Helsinki University Press |volume=8 |isbn=978-951-570-130-5}}</ref>{{sfn|Lambert|1987|p=93}}. Акрамя Венеры, вавілонянам былі вядомыя [[Меркурый]] (''Набу''), [[Марс]] (''[[Нергал]]''), [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]] (''[[Мардук]]'') і [[Сатурн (планета)|Сатурн]] (''[[Нінурта]]'', або ''Кайману''). === Астралябіі === [[Файл:British Museum Cuneiform planisphere K8538.jpg|міні|Асірыйская круглая клінапісная планісфера з [[Ніневія|Ніневіі]], якая адлюстроўвае зорную карту і сузор'і (каля VII ст. да н.э.).]] Астралябіі (не блытаць з больш познімі [[Астралябія|аднайменнымі вымяральнымі прыборамі]]) — адны з самых ранніх задакументаваных клінапісных таблічак, дзе абмяркоўваецца астраномія. Яны належаць да часоў [[Старававілонскае царства|Старававілонскага царства]] і ўяўляюць сабой спіс з 36 зорак, прывязаных да месяцаў года{{Sfn|Rochberg-Halton|1983}}. Сучасная навука датуе іх перыядам паміж 1800 і 1100 гадамі да н.э. І хоць цалкам захаваных тэкстаў не знойдзена, існуе сучасная [[Кампіляцыя (літаратура)|кампіляцыя]] [[Тэафілус Голдрыдж Пінчэс|Тэафілуса Пінчэса]], сабраная з фрагментаў, што захоўваюцца ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]] (гісторыкі-спецыялісты высока ацэньваюць яе якасць). Варта таксама згадаць яшчэ два тэксты — Брусельскую і Берлінскую кампіляцыі. Яны ўтрымліваюць інфармацыю, падобную да анталогіі Пінчэса, але маюць паміж сабой пэўныя адрозненні{{sfn|van der Waerden|1949}}. Адной з самых вядомых і поўных крыніц гэтага тыпу з’яўляецца так званая «Астралябія Б» ({{lang-en2|Astrolabe B}}) — двухмоўны шумера-акадскі тэкст са спісам 36 зорак, які пазней стаў базай для больш складаных зорных каталогаў. Мяркуецца, што трыццаць шэсць зорак вавілонскіх астралябій бяруць пачатак у астранамічных традыцыях трох месапатамскіх гістарычных абласцей: [[Элам]]а, [[Акад]]а і [[Амуру (царства)|Амуру]]. Зоркі, за якімі назіралі (і якія, магчыма, наносілі на карты) у гэтых рэгіёнах, цалкам супадаюць з зоркамі ў астралябіях. Кожны рэгіён меў свой набор з дванаццаці зорак, што ў суме і дае лічбу трыццаць шэсць. Дванаццаць зорак кожнага рэгіёна таксама адпавядалі дванаццаці месяцам года. Гэта пацвярджаецца двума вялікімі клінапіснымі зорнымі спісамі — «K 250» і «K 8067» (абедзве таблічкі былі перакладзеныя і транскрыбаваныя {{iw|Эрнст Фрыдрых Вайднер|Вайднерам|de|Ernst Friedrich Weidner}}, захоўваюцца ў калекцыі Куюнджык [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]]). Падчас кіравання [[Хамурапі]] гэтыя тры асобныя традыцыі аб’ядналіся{{sfn|Ричард Коэн|2013}}. Па меры таго як сувязь з першакрыніцамі слабела, гэтае зліццё паклала пачатак больш навуковаму падыходу да астраноміі. Пра гэта сведчыць тое, што веды з трох рэгіёнаў былі сістэматызаваныя ў адпаведнасці са шляхамі зорак [[Эа]], [[Ану]] і [[Энліль|Энліля]] — астранамічнай сістэмай, якая падрабязна разглядаецца ў тэксце «[[MUL.APIN]]»{{sfn|van der Waerden|1949}}. === MUL.APIN === {{Асноўны артыкул|MUL.APIN}} [[Файл:MulApin-BritishMuseum.jpg|міні|<center>Клінапісная таблічка «[[MUL.APIN]]»</center>]] Своеасаблівай вяршыняй сістэматызацыі стаў тэкст «MUL.APIN» ({{lang-sux|𒀯𒀳}} — «сузор’е Плуг»), што быў знойдзены ў [[Бібліятэка Ашурбаніпала|бібліятэцы Ашурбаніпала]] і расшыфраваны {{iw|Франц Ксавер Куглер|Францам Куглерам|de|Franz Xaver Kugler}} у 1911 годзе. Гэты зборнік з дзвюх клінапісных таблічак утрымлівае каталогі зорак, схемы для прадказання [[Геліякічны ўзыход|геліякічных узыходаў]] і заходаў, а таксама запісы пра [[Сонцастаянне|сонцастаянні]] і [[Зацьменне|зацьменні]]{{sfn|van der Waerden|1951|pp=20–34}}. Першая таблічка тэксту прысвечана выключна дакладным астранамічным даным і зорным спісам. Другая ж таблічка апісвае рух планет і змяшчае розныя астралагічныя знаменні. Апроч таго, яна тлумачыць правілы [[Інтэркаляцыя|інтэркаляцыі]] (устаўкі дадатковых месяцаў) і апісвае спосабы вылічэння працягласці светлавога дня з дапамогай [[Вадзяны гадзіннік|вадзянога гадзінніка]], [[гноман]]а і даўжыні [[Цень|ценю]]. Кожная з таблічак падзяляецца на драбнейшыя часткі — так званыя «спісы». Гэты помнік быў створаны прыкладна ў той жа гістарычны перыяд, што і астралябіі, а таксама «[[Энума Ану Энліль]]». На гэта паказвае відавочнае падабенства тэм, матэматычных прынцыпаў і апісаных з’яў{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=57–65}}. Змест першай таблічкі шмат у чым пераклікаецца са звесткамі з «астралябіі Б» ({{lang-en2|Astrolabe B}}). Такое падабенства сведчыць пра тое, што аўтары, прынамсі ў пэўнай частцы тэкстаў, абапіраліся на адну і тую ж крыніцу. На гэтай таблічцы прыведзены шэсць зорных спісаў, што ахопліваюць шэсцьдзесят сузор’яў, размеркаваных па «шляхах» трох вавілонскіх зорных груп: Эа, Ану і Энліля. Акрамя таго, тут прысутнічаюць дапаўненні да шляхоў Ану і Энліля, якіх няма ў «астралябіі Б»{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=57–65}}. === Знаменні і касмалогія === {{Гл. таксама|Касмалогія Старажытнага Блізкага Усходу}} У Месапатаміі была распаўсюджана вера ў тое, што багі могуць паказваць людзям будучыню праз знаменні. Часам іх шукалі ў вантробах жывёл, але часцей за ўсё лічылася, што прадвесці можна прачытаць праз астраномію і астралогію. Паколькі знаменні ад планет з’яўляліся без усялякага чалавечага ўмяшання, яны надзяляліся найбольшай сілай, а найбольш небяспечнымі лічыліся [[Зацьменне|зацьменні]]. Аднак людзі таксама верылі, што напрарочаных падзей можна пазбегнуць. Стаўленне жыхароў Месапатаміі да знаменняў добра адлюстравана ў «Зборніку знаменняў» ({{lang-la|Omen Compendia}}) — вавілонскім тэксце, які пачалі складаць на пачатку другога тысячагоддзя і працягвалі пазней{{sfn|Hunger|Pingree|1999}}. Гэта асноўная крыніца, якая пацвярджае, што старажытныя жыхары Месапатаміі лічылі знаменні зварачальнымі. Тэкст таксама змяшчае апісанні [[Шумеры|шумерскіх]] абрадаў для адхілення зла — «нам-бур-бі» (тэрмін, які [[акад]]цы пазней запазычылі як «намбурбу», што прыблізна азначае «слабленне зла»). Лічылася, што знаменні пасылае бог [[Энкі]]{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=1–33}}. Класічны тэкст «[[Энума Ану Энліль]]» (VII ст. да н.э.) змяшчае падрабязны спіс нябесных знаменняў, заўважаных вавілонскімі астраномамі. Нябесныя целы, такія як [[Сонца]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], валодалі велізарнай сілай як прадвеснікі. Справаздачы з [[Ніневія|Ніневіі]] і [[Вавілон]]а, датаваныя пераважна II–I тысячагоддзямі да н.э., фіксуюць месяцавыя знаменні. Напрыклад: «Калі месяц знікне, зло абрынецца на зямлю. Калі месяц знікне насуперак разлікам, адбудзецца зацьменне»{{sfn|Thompson|1904|pp=451–460}}. Дакладнасць астранамічных прагнозаў была пытаннем дзяржаўнай бяспекі ў Месапатаміі і асабліва ў [[Асірыя|Асірыі]]. Напрыклад, месяцавае зацьменне лічылася адным з самых страшных знаменняў, якое прадракала хуткую смерць уладара. Каб падмануць лёс і адвесці пагрозу ад сапраўднага манарха, выкарыстоўваўся спецыяльны рытуал «падменнага цара» ({{lang-akk|šar pūhi}}). Калі астраномы прадказвалі небяспечнае зацьменне, сапраўднага цара часова хавалі ў бяспечным месцы, пазбаўляючы ўсіх тытулаў, а на трон саджалі іншага чалавека — звычайна простага селяніна, палоннага або злачынцу. Яго апраналі ў царскія шаты і аддавалі адпаведныя ўшанаванні. Пасля таго, як зацьменне праходзіла, «падменнага цара» забівалі, такім чынам выконваючы прароцтва нябесных цел аб смерці ўладара. Затым сапраўдны цар вяртаўся да ўлады. Гэтая практыка яскрава дэманструе, наколькі цесна навука аб зорках была пераплецена з рэлігійнай і палітычнай сістэмай таго часу{{sfn|Koch|1995|pp=111–113}}{{sfn|Rochberg|2004|pp=78–79}}. Што датычыцца ўласна [[Касмалогія|касмалогіі]], прадстаўленай асабліва ў месапатамскай і асіра-вавілонскай міфалогіі{{sfn|Rochberg|2002|p=679}}, то пра ўяўленні саміх астраномаў вядома мала{{Sfn|Rochberg-Halton|1983}}, бо астраномія і міфалагічная касмалогія ў Вавілоне развіваліся пераважна асобна{{sfn|Rochberg|2002|p=679}}{{sfn|Aaboe|1958}}. Напрыклад, у вавілонян не было ўласцівай для грэкаў абстрактнай «прыхільнасці да ідэальных колаў або сфер»{{sfn|Pingree|1992|p=557}}. == Новававілонская астраномія == Тэрмін «новававілонская астраномія» ахоплівае перыяд развіцця навукі халдзейскімі вучонымі падчас [[Новававілонскае царства|новававілонскага]], [[Дзяржава Ахеменідаў|ахеменідскага]], [[Дзяржава Селеўкідаў|селеўкідскага]] і [[Парфянскае царства|парфянскага]] перыядаў. Свайго максімальнага росквіту вавілонская астраномія пачала дасягаць у VIII–VI стагоддзях да н.э.{{sfn|Авдиев|1953}} У прыватнасці, у эпоху кіравання цара [[Навухаданосар II|Навухаданосара II]] сістэматычныя назіранні за небам набылі беспрэцэдэнтны маштаб, што заклала надзейны падмурак для будучых матэматычных прарываў. === Эмпірычная база === {{Падрабязны артыкул|Вавілонскія астранамічныя дзённікі}} [[Файл:Astronomical diary 141 BC from Babylon.jpg|міні|Астранамічны дзённік 141 г. да н.э. з [[Вавілон]]а. Тэкст згадвае паражэнне [[Дземетрый II Нікатар|Дземетрыя II Нікатара]] з дынастыі [[Селеўкіды|Селеўкідаў]] ад [[Мітрыдат I (цар Парфіі)|Мітрыдата I]] з [[Парфянскае царства|парфянскай]] дынастыі [[Аршакіды (цары Парфіі)|Аршакідаў]]. Астатняя частка тэксту прысвечана рынкавым цэнам і палітычным падзеям таго ж года.]] Пачынаючы прыкладна з VIII стагоддзя да н.э. і аж да I стагоддзя н.э. (эліністычны і парфянскі перыяды), вавілонскія астраномы вялі так званыя «[[Вавілонскія астранамічныя дзённікі|астранамічныя дзённікі]]»{{sfn|Stevens|2019|pp=132–140}}. Гэта была самая доўгая ў гісторыі чалавецтва бесперапынная праграма навуковых назіранняў, якая сістэматычна працягвалася больш за 600 гадоў. Штодзённая фіксацыя становішча планет, зацьменняў, з’яўлення камет, а таксама звязаных з імі змяненняў надвор’я і рынкавых цэн дазволіла назапасіць гіганцкі масіў статыстычных даных{{sfn|Sachs|Hunger|1988|pp=174–179}}{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=139–141, 169–170}}. Менавіта гэтая база даных прывяла да стварэння ''тэкстаў мэтавага года''{{sfn|Sachs|Hunger|1988|pp=174–179}}. Вавілоняне вылічылі перыяды, праз якія планеты вяртаюцца на тыя ж пазіцыі адносна зорак — гэта значыць, перыяды, калі пэўная колькасць [[Сінадычны перыяд|сінадычных цыклаў]] планеты супадае з цэлай колькасцю сонечных гадоў. Напрыклад, такі цыкл складае 8 гадоў для [[Венера (планета)|Венеры]], 71 і 83 гады для [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]]{{sfn|Aaboe|2001|pp=35—40}}. Каб прадказаць становішча планеты ў будучым («мэтавым») годзе, жрацы знаходзілі ў архіве дзённікаў запісы за папярэдні адпаведны цыкл. Далей гэтыя сабраныя гістарычныя выпіскі служылі працоўнай асновай для складання ''альманахаў'' — штогадовых прагнозаў, якія ўжо непасрэдна выкарыстоўваліся ў грамадстве. Такім чынам, іхні метад быў выключна алгебраічным і грунтаваўся на гістарычнай статыстыцы{{sfn|Sachs|Hunger|1988|pp=174—179}}{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=139—141, 169—170}}{{sfn|Stevens|2019|pp=132—140}}. === Вынаходства задыяка === Вынікам сістэматызацыі шматвяковых назіранняў стала адно з найвядомейшых вынаходстваў вавілонскай навукі: прыкладна ў V стагоддзі да н.э. быў распрацаваны матэматычна вылічаны [[задыяк]]{{efn|Самы ранні вядомы клінапісны тэкст, у якім відавочна выкарыстоўваецца матэматычны задыяк, датуецца 419 годам да н.э. — перыяд кіравання [[Дзяржава Ахеменідаў|ахеменідскага]] цара [[Дарый II|Дарыя II]]{{sfn|van der Waerden|1953|p=217}}. У каталогах таблічка часта фігуруе як ''VAT 4924''<ref>{{Cite web |url=https://cdli.earth/artifacts/480215 |title=AfO 16, pl. 18 (P480215) |work=Cuneiform Digital Library Initiative |url-status=live}}</ref>.}}{{sfn|van der Waerden|1953|p=217}}. Астраномы адмовіліся ад старой сістэмы нераўнамерных сузор’яў і трох «шляхоў» (Ану, Энліля і Эа) на карысць строгай [[Сістэма каардынат|сістэмы каардынат]]. Яны абстрактна падзялілі [[Нябесная сфера|нябесную сферу]] ўздоўж [[Экліптыка|экліптыкі]] на 12 роўных сектараў па 30 градусаў, што ўтварала поўны [[круг]] у 360°{{sfn|Rochberg-Halton|1983}}. Гэты стандартны падзел стаў неабходным інструментам і найважнейшым крокам для стварэння складаных арыфметычных мадэляў руху планет. === Арыфметычныя і геаметрычныя метады === Нягледзячы на недахоп ацалелых матэрыялаў па вавілонскай планетнай тэорыі{{sfn|Aaboe|1958}}, відавочна, што большасць халдзейскіх астраномаў прысвячала ўвагу складанню [[Эфемерыда|эфемерыд]], выкарыстоўваючы [[Эмпірызм|эмпірычныя]] і [[Арыфметыка|арыфметычныя]] метады вылічэнняў{{sfn|Aaboe|2001|pp=40–62}}. Раней лічылася, што вавілонскія астраномы звычайна абыходзіліся без геаметрыі, касмалогіі або абстрактнай філасофіі (уласцівых пазнейшым [[Эліністычная астраномія|эліністычным мадэлям]]{{sfn|Sarton|1955}}), хаця ўсё ж цікавіліся філасофскімі пытаннямі наконт ідэальнай будовы ранняга [[сусвет]]у{{sfn|Brown|2000}}. Больш позні аналіз раней неапублікаваных таблічак перыяду 350-50 гг. да н.э. даказаў, што часам вавілоняне звярталіся і да складаных геаметрычных метадаў (напрыклад, для апісання руху Юпітэра ў прасторы{{sfn|Ossendrijver|2016}}). Важнейшым дасягненнем новававілонскай астраноміі стала стварэнне абстрактных матэматычных мадэляў для апісання руху нябесных цел. У адрозненне ад грэчаскіх вучоных, халдзеі не выкарыстоўвалі геаметрычныя мадэлі нябесных сфер{{efn|Маюцца на ўвазе антычныя касмалагічныя тэорыі, якія тлумачылі складаны (у тым ліку [[Рэтраградны рух|петлепадобны]]) рух планет з дапамогай камбінацый раўнамерных кругавых рухаў. Асноўнымі з іх з’яўляліся [[тэорыя гамацэнтрычных сфер]] [[Эўдокс Кнідскі|Эўдокса]] і [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] (дзе нябесныя целы мацаваліся да сістэмы жорсткіх укладзеных сфер, што круціліся з рознай хуткасцю), а таксама больш позняя сістэма [[эпіцыкл]]аў і [[дэферэнт]]аў [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзія Пталамея]]. У адрозненне ад вавілонскіх вылічальных алгарытмаў, грэчаская навука імкнулася пабудаваць наглядную прасторавую карціну сусвету.}}, а абапіраліся выключна на вылічальныя алгарытмы. Гэтыя метады традыцыйна падзяляюць на дзве асноўныя сістэмы: * ''«Сістэма А»'' ({{lang-en2|System А}}): Звязваецца з імем астранома [[Набурыманну]] (каля V ст. да н.э.). Яна грунтавалася на выкарыстанні «ступеньчатых функцый». Згодна з ёй, хуткасць руху Месяца або планеты лічылася пастаяннай на пэўным участку арбіты, а затым скачкападобна змянялася да іншага значэння<ref>{{cite encyclopedia |title=Nabu-rimanni |url=https://www.britannica.com/biography/Nabu-rimanni |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-05-24}}</ref>. * ''«Сістэма Б»'' ({{lang-en2|System B}}): Прыпісваецца выдатнаму астраному [[Кідзіну]] (IV ст. да н.э.). Гэты больш дасканалы метад выкарыстоўваў «зігзагападобныя функцыі», якія мадэлявалі лінейнае нарастанне і спаданне [[Арбітальная скорасць|хуткасці]]. Гэта дазваляла значна дакладней апісваць рэальную арбітальную механіку і анамаліі руху. Даныя і вылічэнні Кідзіну мелі каласальны ўплыў на антычную навуку; лічыцца, што менавіта на іх пасля абапіраўся [[Гіпарх]] пры адкрыцці [[Прэцэсія|прэцэсіі]]<ref>{{cite encyclopedia |last=Evans |first=James |date= |title=Kidinnu |url=https://www.britannica.com/biography/Kidinnu#ref6857 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-05-24}}</ref>. Сістэматычныя запісы ў вавілонскіх астранамічных дзённіках дазволілі халдзеям выявіць «[[сарас]]» — [[Цыкл зацьменняў|цыкл месяцавых зацьменняў]], што паўтараецца кожныя 18 гадоў. Яны таксама выявілі, што рух Сонца ўздоўж [[Экліптыка|экліптыкі]] не з’яўляецца раўнамерным. Хоць яны і не ўсведамлялі прычыны гэтай з’явы, сёння вядома, што гэта звязана з рухам Зямлі вакол Сонца па эліптычнай арбіце: планета рухаецца хутчэй, калі знаходзіцца бліжэй да Сонца ў [[Перыгелій|перыгеліі]], і павольней, калі аддаляецца ад яго ў [[Афелій|афеліі]]{{sfn|Leverington|2003|pp=6–7}}. === Геліяцэнтрычная астраномія === {{Асноўны артыкул|Селеўк з Селеўкіі}} Адзіная вядомая планетная мадэль халдзейскіх астраномаў, якая захавалася да нашых дзён, належыць эліністычнаму вучонаму вавілонскага паходжання [[Селеўк з Селеўкіі|Селеўку з Селеўкіі]] (нар. каля 190 г. да н.э.). Ён заставаўся ўнікальным мысляром для сваёй эпохі: ці не адзіным вядомым паслядоўным прыхільнікам [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай мадэлі]] [[Арыстарх Самоскі|Арыстарха Самоскага]]{{sfn|Sarton|1955|p=169}}. Селеўк сцвярджаў, што Зямля круціцца вакол сваёй восі, адначасова абарачаючыся вакол Сонца<ref>{{cite book |editor=Paul Murdin |year=2001 |chapter=Seleucus of Seleucia (c. 190 BCE?) |title=The Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics |bibcode=2000eaa..bookE3998. |doi=10.1888/0333750888/3998 |isbn=978-0333750889}}</ref>. Антычныя аўтары (напрыклад, [[Плутарх]] і грэчаскі географ [[Страбон]]) пісалі, што Селеўк здолеў абгрунтаваць гэта лагічна, хоць сучасным даследчыкам і невядома, да якіх менавіта аргументаў мысляр звяртаўся{{sfn|van der Waerden|1987}}. На думку даследчыка [[Лучыа Руса]], доказы Селеўка, імаверна, абапіраліся на феномен [[Прылівы і адлівы|прыліваў і адліваў]]<ref>{{cite book |last=Russo |first=Lucio |date=2003 |title=Flussi e riflussi |language=it |publisher=Feltrinelli |location=Milano |isbn=88-07-10349-4 }}</ref>. Старажытны вучоны слушна меркаваў, што гэтая прыродная з’ява выклікаецца Месяцам, аднак памылкова лічыў, што ўзаемадзеянне адбываецца апасродкавана, праз [[Атмасфера Зямлі|зямную атмасферу]]. Ён таксама заўважыў, што час і магутнасць прыліваў адрозніваюцца ў розных частках свету. Паводле Страбона, Селеўк стаў першым, хто заявіў: прылівы ўзнікаюць з-за прыцягнення Месяца, а іхняя вышыня залежыць ад становішча Месяца адносна Сонца<ref>''[[Страбон]]''. «[[Геаграфія (Страбон)|Геаграфія]]» ({{lang-el2|Γεογραφικά}}), Кніга I, раздзел 1, § 9.</ref>. Нідэрландскі матэматык [[Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн]] выказваў меркаванне, што Селеўк мог даказаць праўдзівасць геліяцэнтрычнай тэорыі, вызначыўшы канстанты яе геаметрычнай мадэлі і распрацаваўшы на яе аснове метады вылічэння становішча планет. Цалкам верагодна, што ён выкарыстоўваў ужо даступныя на той час [[Трыганаметрыя|трыганаметрычныя метады]], паколькі быў сучаснікам [[Гіпарх]]а{{sfn|van der Waerden|1987}}. Асноўныя звесткі пра Селеўка дайшлі да нас дзякуючы працам [[Плутарх]]а, [[Аэцый (даксограф)|Аэцыя]], [[Страбон]]а і [[Абу Бакр Мухамад ібн Закарыя ар-Разі|Мухамада ібн Закарыі ар-Разі]]. Страбон уключае Селеўка ў лік чатырох самых уплывовых астраномаў родам з эліністычнай [[Селеўкія-на-Тыгры|Селеўкіі-на-Тыгры]] разам з Кідэнасам ([[Кідзіну]]), Набурыянасам ([[Набурыману|Набурыманну]]) і [[Судзінес]]ам. Усе іхнія працы першапачаткова ствараліся на [[Акадская мова|акадскай мове]] і толькі пазней перакладаліся на грэчаскую{{sfn|van der Waerden|1987}}. Аднак ніводзін з арыгінальных тэкстаў Селеўка або іхніх грэчаскіх перакладаў не захаваўся. Да нас дайшоў толькі ўрывак ягонай працы ў [[Арабская мова|арабскім]] перакладзе, на які пазней спасылаўся персідскі вучоны Мухамад ібн Закарыя ар-Разі<ref>{{cite book |last=Pines |first=Shlomo |author-link=Шлома Пайнс |year=1986 |title=Studies in Arabic versions of Greek texts and in mediaeval science |publisher=Brill Publishers |volume=2 |isbn=978-965-223-626-5 |pages=viii & 201–217 }}</ref>. === Палярныя ззянні === Група навукоўцаў з [[Цукубскі ўніверсітэт|Універсітэта Цукубы]] даследавала асірыйскія клінапісныя таблічкі са згадкамі пра незвычайнае чырвонае неба. Мяркуецца, што гэта маглі быць [[палярныя ззянні]], выкліканыя [[Геамагнітная бура|геамагнітнымі бурамі]] ў перыяд паміж 680 і 650 гадамі да н.э.{{sfn|Hayakawa|Mitsuma|Ebihara|Miyake|2019}} == Уплыў на антычную і эліністычную астраномію == Вылічэнні вавілонскіх астраномаў былі настолькі дакладнымі, што іхнімі данымі і назіраннямі могуць карыстацца нават сучасныя вучоныя. Вавілоняне ўмелі з высокай дакладнасцю прадказваць зацьменні і мелі ўяўленне пра [[апярэджванне раўнадзенстваў]] (прэцэсію). Нягледзячы на гэта, доўгі час дасягненні [[Старажытны Блізкі Усход|старажытнаўсходніх цывілізацый]] заставаліся забытымі, і антычная грэчаская навука лічылася цалкам самастойнай. Толькі пасля маштабных археалагічных адкрыццяў XIX стагоддзя і расшыфроўкі тысячаў [[Клінапісная таблічка|клінапісных таблічак]] стала зразумела, што антычная астраномія развівалася пад каласальным уплывам Вавілона. Многія знойдзеныя астранамічныя таблічкі былі ўпершыню апісаныя аўстрыйскім матэматыкам [[Ота Эдуард Нойгебаўэр|Ота Нойгебаўэрам]], а пазней апублікаваныя супольна з амерыканскім [[Асірыялогія|асірыёлагам]] [[Абрахам Сакс|Абрахамам Саксам]] у фундаментальнай працы «Матэматычныя клінапісныя тэксты» ({{lang-en|Mathematical Cuneiform Texts}}, 1945). === Шляхі перадачы ведаў і ранні ўплыў === Гісторыкі лічаць, што ўжо ў канцы V стагоддзя да н.э. ў Афінах былі добра знаёмыя з вавілонскімі астранамічнымі канцэпцыямі. Напрыклад, [[Ксенафонт]] дакументаваў, што ў коле [[Сакрат]]а студэнтаў вучылі вызначаць начны час па зорках і знаках задыяку (гэты ж навык згадваецца ў паэме [[Арат з Сол|Арата]]){{sfn|van der Waerden|1951}}. Значны аб’ём ведаў грэкі перанялі ад халдзеяў наўпрост. Як пісаў [[Герадот]], менавіта ад вавілонян антычны свет атрымаў [[гноман]] і канцэпцыю падзелу светлавога дня на дзве паловы па 12 гадзін{{sfn|van der Waerden|1949}}. Іншыя крыніцы паказваюць, што грэчаскія парапегмы ({{lang-el|παράπηγμα}}; каменныя пліты з 365–366 адтулінамі для адліку дзён у годзе) таксама маюць вавілонскае паходжанне{{sfn|van der Waerden|1951}}. Пазней, у III стагоддзі да н.э., важным «жывым мостам» паміж дзвюма культурамі стаў вавілонскі жрэц і вучоны [[Берос]], які пераехаў у Грэцыю і заснаваў там уласную астралагічную і астранамічную школу на востраве [[Кос (востраў)|Кос]]<ref>''[[Марк Вітрувій Паліён]]''. «[[Дзесяць кніг пра архітэктуру]]» ({{lang-la2|De architectura}}), Кніга IX, раздзел 6, § 2.</ref>. [[Вітрувій]] таксама прыпісваў Беросу вынаходства ўдасканаленага [[Сонечны гадзіннік|сонечнага гадзінніка]] ў форме чашы (геміцыкла)<ref>''[[Марк Вітрувій Паліён]]''. «[[Дзесяць кніг пра архітэктуру]]» ({{lang-la2|De architectura}}), Кніга IX, раздзел 8, § 1.</ref>. === Уплыў на Гіпарха і Пталамея === Самым яскравым доказам прамога запазычвання вавілонскай матэматыкі стала адкрыццё, якое зрабіў у 1900 годзе нямецкі даследчык Франц Ксавер Куглер. Ён даказаў, што перыяды [[Фазы Месяца|месяцавых фаз]], якія [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзій Пталамей]] у сваім «[[Альмагест|Альмагесце]]» (IV.2) прыпісваў вялікаму грэчаскаму астраному [[Гіпарх]]у, насамрэч былі ўзятыя з вавілонскіх [[Эфемерыда|эфемерыд]]. Гэта была ўжо вядомая даследчыкам «Сістэма Б» (якую часцей за ўсё асацыююць з вавілонскім вучоным [[Кідзіну]]). Высветлілася, што Гіпарх не вылічваў гэтыя перыяды самастойна, а толькі пацвердзіў сапраўднасць даных, атрыманых ад вавілонян, праз уласныя пазнейшыя назіранні. Факт шырокага выкарыстання вавілонскай матэматыкі эліністычнымі вучонымі канчаткова пацвярджаецца знаходкай [[папірус]]а II стагоддзя н.э.: ён утрымлівае 32 радкі складаных вылічэнняў для Месяца, зробленых дакладна па вавілонскай «Сістэме Б», але напісаных па-грэчаску і на папірусе, а не на гліняных таблічках{{sfn|Aaboe|2001|pp=62–65}}. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{крыніцы}} === Літаратура === {{refbegin|30em}} ; англійскай мовай * {{Cite journal |last=Aaboe |first=Asger |date=1958 |title=On Babylonian Planetary Theories |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0498.1958.tb00499.x |journal=Centaurus |volume=5 |issue=3–4 |pages=209–277 |doi=10.1111/j.1600-0498.1958.tb00499.x|url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Aaboe |first=Asger |date=1974 |title=Scientific Astronomy in Antiquity |url=https://www.jstor.org/stable/74272 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences |volume=276 |issue=1257 |pages=21–42 |doi=10.1098/rsta.1974.0007|jstor=74272 |bibcode=1974RSPTA.276...21A |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Aaboe |first=Asger |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4613-0109-7 |title=Episodes From the Early History of Astronomy |date=2001 |publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4613-0109-7 |isbn=978-0-387-95136-2 }} * {{Cite journal |last1=Aaboe |first1=A. |last2=Britton |first2=J.P. |last3=Henderson |first3=J.A. |last4=Neugebauer |first4=O. |last5=Sachs |first5=A.J. |date=1991 |title=Saros Cycle Dates and Related Babylonian Astronomical Texts |url=https://www.jstor.org/stable/1006543 |journal=Transactions of the American Philosophical Society |volume=81 |issue=6 |pages=1–75|doi=10.2307/1006543 |jstor=1006543 |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Brown |first=David |url=https://brill.com/display/title/7384 |title=Mesopotamian Planetary Astronomy-Astrology |date=2000 |publisher=Brill|isbn=978-90-04-45332-6 }} * {{Cite book |last=Evans |first=James |url=https://global.oup.com/academic/product/the-history-and-practice-of-ancient-astronomy-9780195095395 |title=The History and Practice of Ancient Astronomy |date=1998 |publisher=Oxford University Press}} * {{Cite journal |last=Friberg |first=Jöran |date=2019 |title=Three thousand years of sexagesimal numbers in Mesopotamian mathematical texts |journal=Archive for History of Exact Sciences |volume=73 |issue=2 |pages=183–216|doi=10.1007/s00407-019-00221-3 |doi-access=free }} * {{Cite journal |last1=Hayakawa |first1=Hisashi |last2=Mitsuma |first2=Yasuyuki |last3=Ebihara |first3=Yusuke |last4=Miyake |first4=Fusa |date=2019 |title=The Earliest Candidates of Auroral Observations in Assyrian Astrological Reports: Insights on Solar Activity around 660 BCE |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=884 |issue=1 |pages=L18|doi=10.3847/2041-8213/ab42e4 |doi-access=free |arxiv=1909.05498 |bibcode=2019ApJ...884L..18H }} * {{Cite book |last=Hetherington |first=Norris S. |url=https://archive.org/details/cosmologyhistori0000unse/ |title=Cosmology : historical, literary, philosophical, religious, and scientific perspectives |date=1993 |publisher=CRC Press}} * {{Cite book |last=Holden |first=James H. |title=A History of Horoscopic Astrology |date=2006 |publisher=American Federation of Astr}} * {{Cite book |last1=Hunger |first1=Hermann |last2=Pingree |first2=David |date=1999 |title=Astral Sciences in Mesopotamia |url=https://brill.com/display/title/824 |series=Handbook of Oriental Studies. Section 1 The Near and Middle East |location=Leiden |publisher=Brill |volume=44 |isbn=978-90-04-29413-4 }} * {{cite book |last=Koch |first=Ulla Susanne |year=1995 |title=Mesopotamian Astrology: An Introduction to Babylonian and Assyrian Celestial Divination |url=https://archive.org/details/mesopotamianastr0000koch |location=Copenhagen |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8772892870}} * {{Cite journal |last=Lambert |first=W.G. |date=1987 |title=Review: Babylonian Astrological Omens and Their Stars |url=https://www.jstor.org/stable/602955 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=107 |issue=1 |pages=93–96|doi=10.2307/602955 |jstor=602955 |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Leverington |first=David |title=Babylon to Voyager and Beyond: A History of Planetary Astronomy |url=https://archive.org/details/babylontovoyager0000leve |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |bibcode=2003bvb..book.....L }} * {{Cite journal |last=Neugebauer |first=O. |date=1948 |title=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/370729 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=4 |issue=1 |pages=1–38|doi=10.1086/370729 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Olmstead |first=A.T. |date=1938 |title=Babylonian Astronomy: Historical Sketch |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/amerjsemilanglit.55.2.3088090 |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |volume=55 |issue=2 |pages=113–129|doi=10.1086/amerjsemilanglit.55.2.3088090 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Ossendrijver |first=Mathieu |date=2016 |title=Ancient Babylonian astronomers calculated Jupiter's position from the area under a time-velocity graph |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aad8085 |journal=Science |volume=351 |issue=6272 |pages=482–484|doi=10.1126/science.aad8085 |pmid=26823423 |bibcode=2016Sci...351..482O |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Pingree |first=David |date=1992 |title=Hellenophilia versus the History of Science |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/356288 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563|doi=10.1086/356288 |bibcode=1992Isis...83..554P |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Pingree |first=David |url=https://academic.oup.com/book/47229/chapter-abstract/422639186 |title=The Legacy of Mesopotamia |date=1998 |publisher=Oxford University Press |editor-last=Dalley |editor-first=Stephanie |pages=125–137 |chapter=Legacies In Astronomy And Celestial Omens}} * {{Cite journal |last=Rochberg |first=Francesca |date=2002 |title=A consideration of Babylonian astronomy within the historiography of science |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0039368102000225 |journal=Studies in History and Philosophy of Science Part A |volume=33 |issue=4 |pages=661–684|doi=10.1016/S0039-3681(02)00022-5 |bibcode=2002SHPSA..33..661R |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Rochberg |first=Francesca |date=2004 |url=https://www.cambridge.org/core/books/heavenly-writing/9A24735C23CA63EF8E1819B283B39F47 |title=The Heavenly Writing: Divination, Horoscopy, and Astronomy in Mesopotamian Culture |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/CBO9780511617409 |isbn=978-0-521-83010-2 }} * {{Cite journal |last=Rochberg-Halton |first=F. |date=1983 |title=Stellar Distances in Early Babylonian Astronomy: A New Perspective on the Hilprecht Text (HS 229) |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=43 |issue=3 |pages=209–217|doi=10.1086/373020 |jstor=545074 }} * {{Cite journal |last1=Sachs |first1=Abraham J. |last2=Hunger |first2=Hermann |year=1988 |editor-last=Tuman |editor-first=V.S. |title=Astronomical Diaries and Related Texts from Babylonia. Vol. I: Diaries from 652 B.C. to 262 B.C. |journal=Die Welt des Orients |volume=19 |location= |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht GmbH & Co. KG |pages=174–179 |isbn= |jstor=25683303}} * {{Cite journal |last=Sarton |first=George |date=1955 |title=Chaldaean Astronomy of the Last Three Centuries B. C. |url=https://www.jstor.org/stable/595168 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=55 |issue=3 |pages=166–173 |doi=10.2307/595168 |jstor=595168 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Steele |first=John |date=2019 |title=Explaining Babylonian Astronomy |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.1086/703532 |journal=Isis |volume=110 |issue=2 |pages=292–295|doi=10.1086/703532 |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Stevens |first=Kathryn |date=2019 |title=Between Greece and Babylonia: Hellenistic Intellectual History in Cross-Cultural Perspective |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=132–140 |isbn=978-1108419550}} * {{Cite book |last=Thompson |first1=R. Campbell |title=The Reports of the Magicians and Astrologers of Nineveh and Babylon |date=1904 |location=New York |publisher=D. Appleton & Company }} * {{Cite journal |last=van der Waerden |first=B.L. |author-link=Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн |date=1949 |title=Babylonian Astronomy. II. The Thirty-Six Stars |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/370901 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=8 |issue=1 |pages=6–26|doi=10.1086/370901 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=van der Waerden |first=B.L. |author-link=Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн |date=1951 |title=Babylonian Astronomy. III. The Earliest Astronomical Computations |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/371009 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=10 |issue=1 |pages=20–34 |doi=10.1086/371009 |jstor=542419 |s2cid=222450259 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=van der Waerden |first=B.L. |author-link=Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн |date=1953 |title=History of the Zodiac |journal=Archiv für Orientforschung |volume=16 |page=216–230}} * {{Cite journal |last=van der Waerden |first=B.L. |author-link=Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн |date=1987 |title=Babylonian Astronomy. III. The Earliest Astronomical Computations |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |issue=1 |pages=525–545|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x |url-access=subscription }} * {{cite book|last1=Watson|first1=Rita|title=Writing Science Before the Greeks: A Naturalistic Analysis of the Babylonian Astronomical Treatise MUL.APIN|year=2011|publisher=Brill Academic Pub|location=Leiden|isbn=978-90-04-20230-6|author2=Horowitz, Wayne}} ; рускай мовай * {{кніга |аўтар=[[Усевалад Ігаравіч Аўдзіеў|Авдиев, Всеволод Игоревич]] |частка=Астрономия |загаловак=История Древнего Востока |спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/index.shtml |спасылка частка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/st049.shtml |месца=Ленинград |выдавецтва=Госполитиздат |год=1953 |isbn= |ref=Авдиев}} * {{кніга |аўтар=Коэн, Ричард |загаловак=В погоне за Солнцем |спасылка=https://books.google.ru/books?id=AaomAgAAQBAJ&pg=PT116&dq=Вавилонская+астрономия&hl=ru&sa=X&ei=DuiLVMr2MaTpywPs14KACw&ved=0CB8Q6AEwAg#v=onepage&q=Вавилонская%20астрономия&f=false |выдавецтва=АСТ: CORPUS |год=2013 |старонак=12626 |isbn=5457490645 |ref=Коэн}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Панекук|Паннекук, Антон]] |частка=Часть 1. Астрономия в Древнем Мире |загаловак=История астрономии |адказны=Перевод с английского Невской Н. И., под редакцией [[Барыс Васільевіч Кукаркін|Кукаркина Б. В.]] и [[Пётр Рыгоравіч Кулікоўскі|Куликовского П. Г.]] |месца=Москва |выдавецтва=[[Наука (выдавецтва)|Наука]] |год=1966 |старонкі=28–36, 49–65 |ref=Паннекук}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Аляксандравіч Тураеў|Тураев, Борис Александрович]] |частка=Вавилонская религия и культура |загаловак=История Древнего Востока|спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000044/index.shtml|спасылка частка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000044/st011.shtml |адказны=под редакцией [[Васіль Васілевіч Струвэ|В. В. Струве]] и И. П. Снегирева |месца=Ленинград |выдавецтва=[[Мысль (выдавецтва, Масква)|Социально-экономическое]] |год=1935 |том=1 |ref=Тураев}} {{refend}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вавілон]] [[Катэгорыя:Вавілонская астраномія]] [[Катэгорыя:Навука ў Старажытнай Месапатаміі]] czry5ywztotii0fkadthoczs1e9iom4 0 808443 5193448 5146110 2026-09-06T06:29:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193448 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Хорст Ябланоўскі''' ({{lang-de|Horst Jablonowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі [[гісторык]] польскага паходжання. == Біяграфія == У 1932 годзе скончыў Рэфармісцкую гімназію (цяпер [[гімназія Фрыдрыха Энгельса]]) у раёне [[Райнікендорф]], [[Берлін]]. Вывучаў агульную і ўсходнееўрапейскую гісторыю, [[германістыка|германістыку]], [[латынь]], [[славістыка|славістыку]] і [[філасофія|філасофію]] ва ўніверсітэце імя Фрыдрыха Вільгельма (цяпер [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта]]). У 1937 годзе атрымаў [[Доктар навук|доктарскую ступень]], абараніўшы дысертацыю аб знешняй палітыцы караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] служыў у [[Вермахт|нямецкай арміі]], трапіў у палон. Пасля вызвалення стаў асістэнтам [[Ота Хетцш]]а ў Берлінскім універсітэце імя Гумбальта. Аднак у 1949 годзе пакінуў гэтую пасаду па палітычных прычынах і па прапанове славіста [[Макс Васмер|Макса Васмера]] пераехаў у [[Берлінскі вольны ўніверсітэт]] у [[Заходні Берлін|Заходнім Берліне]]. У 1954 годзе абараніў хабілітацыйную дысертацыю па [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]] ў раёне ад [[Вільня|Вільні]] да [[Масква|Масквы]], атрымаў педагагічную кваліфікацыю. У 1960 годзе прыняў пасаду прафесара на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы ў [[Бон]]е. == Працы == * ''Die Außenpolitik Stephan Bathorys (1576–1586)'', phil. Diss., Teildruck in: ''Jahrbücher für Geschichte Osteuropas'' 2 (1937), S. 11–80. * ''Westrußland zwischen Wilna und Moskau'' (= ''Studien zur Geschichte Osteuropas.'' Band 2). Brill, Leiden 1955, 2. Auflage 1961. * ''Die preußische Polenpolitik von 1815 bis 1914'', Holzer, Würzburg 1964. * ''Die Danziger Frage''. In: Erwin Hölzle (Hrsg.): ''Die deutschen Ostgebiete zur Zeit der Weimarer Republik.'' Böhlau, Köln/Wien 1966, S. 65–87. * mit Bernhard Stasiewski: ''Die deutsche Ostgrenze von 1937'', Böhlau, Köln/Wien 1967. * ''Probleme der deutsch-polnischen Beziehungen zwischen den beiden Weltkriegen''. In: ''Jahrbuch der Albertus-Universität zu Königsberg/Pr.'' 19 (1969), S. 27–61. * ''Rußland, Polen und Deutschland. Gesammelte Aufsätze.'' Hrsg. v. Irene Jablonowski u. Friedhelm Kaiser. Böhlau, Köln/Wien 1972 (mit Werkverzeichnis). == Літаратура == * Kurt Forstreuter: ''Horst Jablonowski. 31. Januar 1914 – 23. Januar 1970.'' In: ''Beiträge zur Geschichte Westpreußens'' 3 (1970), S. 4–8. * Walther Hubatsch: ''Horst Jablonowski †.'' In: ''Preußenland'' 8 (1970), S. 26–28. * Gotthold Rhode: ''Horst Jablonowski 1914–1970.'' In: Horst Jablonowski: ''Rußland, Polen und Deutschland'', Böhlau, Köln/Wien 1972, S. 441–453. == Спасылкі == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=117028428 Literatur von und über Horst Jablonowski] im Katalog der Deutschen Nationalbibliothek * [https://kulturportal-west-ost.eu/biographien/jablonowski-horst-2 Eintrag] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210414173146/https://kulturportal-west-ost.eu/biographien/jablonowski-horst-2 |date=14 красавіка 2021 }} im Kulturportal West-Ost {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Германіі]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Германіі]][[Катэгорыя:Ваенныя Трэцяга рэйха]][[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] btkt4i6ynokd557hjxniif55egwves0 0 808664 5193558 5172256 2026-09-06T10:47:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193558 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Упраўленне ўнутраных спраў адміністрацыі Цэнтральнага раёна г. Мінска |скарачэнне = Цэнтральнае РУУС г. Мінска |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |юрысдыкцыя = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] ([[Мінск]]) |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = 12 жніўня 1969 |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]] |штаб-кватэра = г. Мінск, вул. Арлоўская, 58, к. 1 |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]] |пасада главы1 = Начальнік РУУС |імя главы2 = [[Яўген Мікалаевіч Арцёмчык]] |пасада главы2 = Першы намеснік начальніка (начальнік МГБ) |імя главы3 = [[Уладзімір Іванавіч Кубракоў]] |пасада главы3 = Намеснік начальніка (начальнік КМ) |імя главы4 = [[Арцём Уладзіміравіч Кавалёў]] |пасада главы4 = Намеснік начальніка па ідэалагічнай рабоце і кадравым забеспячэнні |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]] |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = Аддзел па грамадзянстве і міграцыі |падведамны орган2 = Аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Упраўле́нне ўну́траных спраў адміністра́цыі Цэнтра́льнага раё́на г. Мі́нска''' ('''Цэнтра́льнае РУУС г. Мі́нска''') — тэрытарыяльны орган выканаўчай улады ў структуры [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]]. Падпарадкоўваецца [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнаму ўпраўленню ўнутраных спраў Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]. Размяшчаецца па адрасе [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўская вуліца]], 58, корпус 1<ref name="ruvd">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd|title=Цэнтральнае РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026|url-status=dead}}</ref>. == Прававы статус == Згодна з Законам Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2007 года «[[Аб органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]», Цэнтральнае РУУС уваходзіць у сістэму тэрытарыяльных органаў унутраных спраў. Упраўленне з’яўляецца юрыдычнай асобай, мае ўласнае найменне і пячатку з выявай [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь]]. Начальнік раённага ўпраўлення ўнутраных спраў прызначаецца на пасаду і вызваляецца ад яе непасрэдна [[Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністрам унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] па ўзгадненні з кіраўніком мясцовага выканаўчага і распарадчага органа<ref name="zakon_263_Z">{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10700263|title=Закон Республики Беларусь от 17 июля 2007 г. № 263-З «Об органах внутренних дел Республики Беларусь»|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2007-07-17|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя фарміравання ўпраўлення шчыльна звязана з развіццём мінскай міліцыі. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]], да сярэдзіны сакавіка 1917 года, у Мінску было створана пяць участкаў гарадской міліцыі ў адпаведнасці з тагачаснай колькасцю раёнаў. У 1921 годзе гарадская тэрыторыя падзялялася на [[Аляксандраўскі раён (Мінск)|Аляксандраўскі]] (які стаў прататыпам сучаснага Кастрычніцкага), [[Ляхаўскі раён (Мінск)|Ляхаўскі]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] раёны. Менавіта ў Цэнтральным раёне размяшчаліся першае і другое аддзяленні міліцыі. Такое адміністрацыйнае дзяленне праіснавала каля сямнаццаці гадоў. У сакавіку 1938 года пастановай Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага выканаўчага камітэта БССР]] тэрыторыя горада была падзелена паміж новымі раёнамі: [[Сталінскі раён (Мінск)|Сталінскім]], [[Варашылаўскі раён (Мінск)|Варашылаўскім]] і [[Кагановіцкі раён (Мінск)|Кагановіцкім]], паміж якімі раўнамерна размеркавалі тэрыторыю Цэнтральнага раёна<ref name="hist">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/istoriya-central-nogo-ruvd-g-minska|title=Гісторыя Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026|url-status=dead}}</ref>. Зноў Цэнтральны раён быў утвораны 22 чэрвеня 1969 года ўказам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. Неўзабаве, загадам [[МУС БССР]] ад 12 жніўня таго ж года, быў створаны раённы аддзел унутраных спраў і абвешчаны яго першы штат у колькасці 152 чалавек. Гэтая дата лічыцца афіцыйным зыходным пунктам у дзейнасці Цэнтральнага РУУС. Першапачаткова аддзел размяшчаўся ў цэнтры горада на [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|вуліцы Інтэрнацыянальнай]], 14, а ў 1997 годзе пераехаў у будынак на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вуліцы Арлоўскай]]<ref name="hist"/>. == Структура і кіраўніцтва == У адпаведнасці з заканадаўствам, функцыянальна ўпраўленне падзяляецца на крымінальную міліцыю, міліцыю грамадскай бяспекі, падраздзяленні па грамадзянстве і міграцыі і іншыя дапаможныя службы. Агульнае кіраўніцтва ўпраўленнем ажыццяўляе начальнік РУУС<ref name="ruvd"/>. Кірунак міліцыі грамадскай бяспекі, якая вырашае задачы па ахове грамадскага парадку, прафілактыцы правапарушэнняў і забеспячэнні асабістай бяспекі грамадзян, узначальвае першы намеснік начальніка РУУС<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. У структуру гэтага блока таксама ўваходзіць аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі (АДАІ) Цэнтральнага РУУС<ref name="ogai">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogai-central-nogo-ruvd|title=АДАІ Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026|url-status=dead}}</ref>. Крымінальнай міліцыяй, у абавязкі якой уваходзіць вышук асоб, прафілактыка і раскрыццё злачынстваў, кіруе адпаведны намеснік начальніка РУУС (увесну 2021 года гэтую пасаду заняў Уладзімір Кубракоў, сын тагачаснага Міністра ўнутраных спраў [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Івана Кубракова]], які сам раней пачынаў службу ў гэтым упраўленні<ref name="nn_kubrakov">{{cite web|url=https://nashaniva.com/275817|title=Сын міністра Кубракова пайшоў па ягонай сцежцы: працуе ў Цэнтральным РУУС|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=27 ліпеня 2021|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>). За ідэалагічную работу і кадравае забеспячэнне ва ўпраўленні таксама адказвае асобны намеснік начальніка<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. Асобным структурным падраздзяленнем органаў унутраных спраў з’яўляецца аддзел па грамадзянстве і міграцыі (АГіМ), які размяшчаецца на вуліцы Ціміразева, 114. АГіМ выконвае шырокі спектр адміністрацыйных працэдур: афармленне пашпартоў, біяметрычных дакументаў, рэгістрацыю па месцы жыхарства, вядзенне рэгістра насельніцтва, а таксама вырашэнне пытанняў, звязаных са знаходжаннем і пражываннем замежных грамадзян у Рэспубліцы Беларусь<ref name="ogim">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogim-central-nogo-ruvd-g-minska|title=АГІМ Цэнтральнага РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026|url-status=dead}}</ref>. == Дзейнасць падчас пратэстаў (2020) == Цэнтральнае РУУС адыграла прыкметную ролю падчас задушэння [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]. Паводле дадзеных [[Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі|Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі]], у перыяд з 9 па 13 жніўня 2020 года на тэрыторыі ўпраўлення адбываліся [[Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)|масавыя катаванні і жорсткае абыходжанне з затрыманымі]]. Людзей, схопленых на вуліцах Мінска, у тым ліку непаўналетніх, дастаўлялі ў РУУС, дзе яны падвяргаліся сістэматычнаму фізічнаму і псіхалагічнаму гвалту з боку супрацоўнікаў міліцыі і байцоў [[Атрад міліцыі асобага прызначэння (Беларусь)|АМАПа]]. Затрыманых прымушалі гадзінамі стаяць у ненатуральных позах (на «[[Расцяжка (поза)|расцяжках]]»), жорстка збівалі [[Дубінка|дубінкамі]], абмяжоўвалі ў вадзе і медыцынскай дапамозе. Расследавальнікі задакументавалі дзясяткі выпадкаў цяжкіх траўмаў ([[пералом]]ы, [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавыя траўмы]], пашкоджанні ўнутраных органаў), атрыманых грамадзянамі ў гэты перыяд, кваліфікуючы дзеянні сілавікоў як [[злачынствы супраць чалавечнасці]]<ref name="tortures">{{cite web|url=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/ruvd-centralnogo-rajona-minsk.pdf|title=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года|publisher=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі|date=2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026|url-status=dead}}</ref><ref name="racyja">{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/vyjsla-rassledavanne-pa-katavannjach-u-centralnym-ruus-menska-u-2020-hodze/|title=Выйшла расследаванне па катаваннях у Цэнтральным РУУС Менска ў 2020 годзе|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]]|date=16 лютага 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У кастрычніку 2020 года тагачасны начальнік ГУУС Мінгарвыканкама [[Іван Кубракоў]] заявіў, што падчас аднаго з нядзельных маршаў пратэстоўцы нібыта здзейснілі напад на Цэнтральнае РУУС, закідваючы будынак і супрацоўнікаў камянямі<ref name="svaboda_kubrakov">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30912001.html|title=Начальнік менскай міліцыі: Пратэстоўцы напалі на Цэнтральнае РУУС|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]]|date=25 кастрычніка 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У лістападзе 2020 года менавіта ў Цэнтральнае РУУС невядомымі ў цывільным быў дастаўлены 31-гадовы мінчук [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], схоплены на «[[Плошча Перамен (Мінск)|Плошчы Перамен]]». З будынка ўпраўлення ён быў шпіталізаваны ўжо ў непрытомным стане з цяжкімі чэрапна-мазгавымі траўмамі, ад якіх пазней памёр у бальніцы<ref name="nn_bondarenko">{{cite web|url=https://nashaniva.com/262312|title=Памёр Раман Бандарэнка, якога хуткая забрала непрытомным з Цэнтральнага РУУС|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=12 лістапада 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У гэты перыяд упраўленнем кіраваў [[Артур Шахлай]], на якога, як стала вядома са злітай базы даносаў, падначаленыя скардзіліся ў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] за [[Карупцыя|карупцыю]] і збор грошай са сталічных кавярняў за права працаваць у начны час<ref name="nn_shahlay">{{cite web|url=https://nashaniva.com/341775|title=Супрацоўніца Цэнтральнага РУУС Мінска напісала данос на начальніка. А яго ўзялі і павысілі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=29 красавіка 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Начальнікі == * [[Анатоль Сямёнавіч Мацвеенка]] (1969—1971) * [[Г. В. Сівіцкі|Г.&nbsp;В.&nbsp;Сівіцкі]] (1972—1980) * [[В. С. Палоўнік|В.&nbsp;С.&nbsp;Палоўнік]] (1980—1985) * [[В. А. Пяхота|В.&nbsp;А.&nbsp;Пяхота]] (1985—1988) * [[В. Л. Русак|В.&nbsp;Л.&nbsp;Русак]] (1988—1996) * [[А. Ф. Зыль|А.&nbsp;Ф.&nbsp;Зыль]] (1996—2001) * [[С. К. Дубаневіч|С.&nbsp;К.&nbsp;Дубаневіч]] (2001—2003) * [[В. Ф. Яромкін|В.&nbsp;Ф.&nbsp;Яромкін]] (люты — ліпень 2003) * [[С. М. Статуеў|С.&nbsp;М.&nbsp;Статуеў]] (2003—2004) * [[Л. А. Абрамюк|Л.&nbsp;А.&nbsp;Абрамюк]] (2004—2006) * [[В. А. Сінякоў|В.&nbsp;А.&nbsp;Сінякоў]] (2006—2009) * [[Віктар Вітальевіч Радзевіч]] (2009—2014) * [[Артур Уладзіміравіч Шахлай]] (2014—2021)<ref name="history_50_let">{{cite web|url=https://centr.minsk.gov.by/sfery-deyatelnosti/zakonnost-i-pravoporyadok/pravookhranitelnye-organy/ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/novosti-ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/6461-tsentralnomu-ruvd-g-minska-50-let|title=Центральному РУВД г.Минска – 50 лет|publisher=Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|date=2019|lang=ru|accessdate=28 мая 2026|archive-date=13 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113153025/https://centr.minsk.gov.by/sfery-deyatelnosti/zakonnost-i-pravoporyadok/pravookhranitelnye-organy/ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/novosti-ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/6461-tsentralnomu-ruvd-g-minska-50-let|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Міліцыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] o4ei5vjbb9f1zxnal57qx65bu0y29s7 0 808854 5193346 5177362 2026-09-05T14:18:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193346 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | род дзейнасці = [[доктар]], [[гісторык]] }}'''Уладзіслаў Загорскі''' (нар. [[19 верасня]] ([[1 кастрычніка]]) [[1858|1858,]] [[Свянцяны]] - [[24 жніўня]] [[1927|1927,]] [[Вільня]]) — польскі лекар, грамадскі дзеяч, публіцыст, даследчык гісторыі [[Вільня|Вільні]].<ref>''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Wstęp, Zahorski W. ''Moje wspomnienia'', T. 1. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2018. Ss. 7-24.</ref><ref>''[https://polona.pl/item/almanach-literacki-1926,MTEwNzkzMDc2/55/ Almanach Literacki 1926]'', Wilno: nakładem Wil. Oddz. Polsk. Białego Krzyża, s. 54.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і лекара Браніслава і Марыі, народжанай Заслаўскай. Род Загорскіх выводзіўся з Ашмяншчыны. Дзяцінства правёў у Свянцянах (1858–1863), некалькі школьных гадоў у Вільні (1867–1872), затым жыў з бацькамі на [[Уральскія горы|Урале]] — ва [[Уфа|Уфе]] і [[Перм|Пермі]]. У 1883 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]]. Пасля вучобы працаваў участковым урачом у [[Екацярынбург|Екацярынбургу]], а затым у [[Чалябінск|Чэлябінску]]. Адначасова служыў турэмным урачом у гэтых гарадах. З 1892 года жыў у Вільні. Працаваў урачом у [[Кейданы|Кейданах]], [[Бірштаны|Бірштанах]] і Вільні. Разам з графам [[Уладзіслаў Тышкевіч (1865-1936)|Уладзіславам Тышкевічам]] заснавалі ў Вільні Таварыства хуткай медыцынскай дапамогі. Некалькі гадоў быў пастаянным карэспандэнтам з Вільні і супрацоўнікам познаньскай газеты “''Nowiny Lekarskie''”. Публікаваў артыкулы і даследаванні, між іншым, у «''Gazeta Lekarska''», «''Przegląd Lekarski''», «''Krytyka Lekarska''», «''Medycyna''[[Tygodnik Ilustrowany|», «''Tygodnik Illustrowany''»]], «''Ziemia''», [[Kurier Litewski (1759)|«''Kurjer Litewski''»,]] «''Kwartalnik Litewski''» і [[Rzeczpospolita (газета)|«''Rzeczypospolita''».]] У 1905 г. быў намеснікам рэдактара заснаваных у Вільні разам з Севярынам Гоўвальдам газет «''Zorza''» і «''Jutrzenka''», а ў 1906 г. быў старшынёй рэдкалегіі і праўлення газеты «''Dziennik Wileński''». Узначальваў рэдакцыйны камітэт калектыўнай кнігі прысвечанай памяці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Томаша Зана]] ў 50-ю гадавіну іх смерці, выдадзенай у Вільні пад назвай ''[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/273978/edition/245667/content «З-над Віллі і Нёмана»]'' . Акрамя медыцынскай працы, вывучаў гісторыю Вільні. Яшчэ ў 1904 годзе высунуў версію, што пакараныя смерцю паўстанцы 1863-64 гадоў пахаваныя на Гедзімінавай гары, што пазней спраўдзілася археалагічнымі даследаваннямі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28285034.html|title=Знойдзеныя парэшткі Кастуся Каліноўскага?|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-11-20|access-date=2026-06-01}}</ref> Разам з [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] праводзіў даследаванні па вызначэнню дакладнай лакалізацыі "цэлі Канрада".<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%B7%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Вязьніца Адама Міцкевіча — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-06-01}}</ref> У 1904 годзе быў адным з заснавальнікаў Таварыства сяброў Палангі. У 1906 годзе быў сярод арганізатараў [[Віленскае таварыства сяброў навук|Віленскага таварыства сяброў навук]], спачатку быў віцэ-прэзідэнтам, а з 1916 года да сваёй смерці — прэзідэнтам. Таксама быў членам мастацкага таварыства «Лютня». Загорскі спрычыніўся да адкрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэта Стэфана Баторыя]] ў 1919 годзе, узначальваў арганізацыйны камітэт і быў узнагароджаны ганаровай ступенню за заслугі перад універсітэтам. Пахінуў шмат фотаздымкаў гістарычных помнікаў Вільні і [[Гродна|Гародні]], а таксама сялянскага жыцця [[Манькавічы (Пастаўскі раён)|Манькавічаў]].<ref>{{Cite web|url=https://www.postawy.by/2022/10/blagodarya-vrachu-vladislavu-zagorskomu-sohranilis-snimki-mankovich-konca-xix-veka/|title=Благодаря врачу Владиславу Загорскому сохранились снимки Манькович конца XIX века — Новости в Поставах|website=www.postawy.by|access-date=2026-06-01|archive-date=27 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127215156/https://www.postawy.by/2022/10/blagodarya-vrachu-vladislavu-zagorskomu-sohranilis-snimki-mankovich-konca-xix-veka/|url-status=dead}}</ref> Быў мужам Антаніны, народжанай Бакшэвіч, з якой меў дачок Яніну і Галіну і сына Уладзіслава-малодшага. Жыў у Вільні ў здымнай кватэры ў Палацы Бжастоўскіх (Dominikonų, 18 / Universiteto, 2)'''''.'''''<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/belaruskiya-myastsiny-vilni-palatsy.html|title=Будзьма беларусамі! » Беларускія мясціны Вільні: Палацы славутых родаў (ФОТА)|website=budzma.org|access-date=2026-06-01}}</ref> Памёр у Вільні і пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]. == Працы == * [https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/3559/edition/16946 ''Zarys dziejów Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie: (1805–1897)'', Warszawa 1898] * [https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/32424/edition/30721/troki-i-zamek-trocki-zahorski-wladyslaw-1858-1927 ''Troki i zamek trocki'', Wilno 1902] * [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/1828/edition/1625?language=pl ''Katedra wileńska z planami i licznemi ilustracjami'', Wilno 1904] * [https://elibrary.mab.lt/items/b1780739-da49-4235-b75d-4a140e7136d7 ''Kościół św. Anny w Wilnie'', Wilno 1905] * [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/276599/edition/245680?language=pl ''Szymon Konarski. Jego życie i czyny'', Wilno 1907] * ''Przewodnik po Wilnie ilustrowany i z planami'', Wilno 1910 (kolejne wydania w 1921, 1923, [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/14797/edition/14108?language=pl 1927] i 1935) * [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/32160/content ''Kościół św. Michał w Wilnie'', Wilno 1911] * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Podania_i_legendy_wile%C5%84skie_%281925%29.pdf ''Podania i legendy wileńskie'' Wilno 1925] (wydanie powojenne w 1991) * == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927 г.) == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Загорскі Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1858 годзе]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянах]] <references /> [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыкі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы]] bxth7cgl87x11s5w8l7o5yhglwxvrwu 0 809193 5193423 5171790 2026-09-06T00:25:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193423 wikitext text/x-wiki [[Файл:1970s_fanzines_(21224199545).jpg|міні|250x250пкс|Брытанскія панк- і пост-панк-фэнзіны 1970-х гадоў]] '''Фэнзін''' (ад ''[[Заўзятар|fan]]'' і ''[[Часопіс|magazine]]'', часам '''фанзін''') — непрафесійнае і неафіцыйнае выданне'','' якое ствараецца энтузіястамі пэўнай культурнай з'явы (напрыклад, літаратурнага або музычнага жанру) для задавальнення іншых, хто падзяляе іх інтарэсы. Тэрмін прыдумаў ў кастрычніку 1940 года Луі Расэл Шавенэ і спачатку ён стаў папулярным сярод фандома навуковай фантастыкі, а адтуль быў прыняты іншымі супольнасцямі. Звычайна выдаўцы, рэдактары, пісьменнікі і іншыя аўтары [[Артыкул (публікацыя)|артыкулаў]] або [[Ілюстрацыя|ілюстрацый]] для фэнзінаў не атрымліваюць грошай за сваю працу. Фэнзіны традыцыйна распаўсюджваюцца бясплатна або за намінальную плату, каб пакрыць траты на вытворчасць. Копіі часта прапануюцца ў абмен на іншыя падобныя выданні або на ўнёсак у выглядзе мастацкіх твораў, артыкулаў або лістоў з каментарыямі, якія затым публікуюцца. Фэнзіны часта друкуюцца і капіююцца аматарамі з выкарыстаннем звычайнай хатняй тэхнікі. Некаторыя фэнзіны ператвараюцца ў прафесійныя выданні (часам вядомыя як «празіны»), і многія прафесійныя аўтары ўпершыню публікаваліся ў фэнзінах; некаторыя працягваюць пісаць для іх пасля таго, як атрымалі прафесійную рэпутацыю. Тэрмін фэнзін часам блытаюць з «часопісам для фанатаў» (фанацкім часопісам), але апошні тэрмін часцей за ўсё адносіцца да камерцыйна вырабленых выданняў ''для'' фанатаў, а не створаных фанатамі. == Паходжанне == Паходжанне аматарскіх фанацкіх выданняў невядомае, але яго можна прасачыць прынамсі да літаратурных груп XIX стагоддзя ў ЗША, якія стваралі ''асацыяцыі аматарскай прэсы'' для публікацыі зборнікаў аматарскай мастацкай літаратуры, паэзіі і каментарыяў, такіх як «''United Amateur''» (''Аб'яднаныя аматары'') [[Говард Філіпс Лаўкрафт|Г. Ф. Лаўкрафта]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Myawoc_PbF4C&q=hp+lovecraft+united+amateur+amateur+press+association&pg=PA4|title=An H. P. Lovecraft Encyclopedia|last=Schultz|first=David E.|publisher=Hippocampus Press|year=2001|access-date=13 October 2019|isbn=9780313315787}}</ref> Па меры развіцця прафесійных тэхналогій друку развівалася і тэхналогія фэнзінаў. Раннія фэнзіны друкаваліся ўручную або набіраліся на ручной друкарскай машынцы і друкаваліся з выкарыстаннем прымітыўных метадаў рэпрадукцыі (напрыклад, спіртавога дублікатара або нават [[Гектограф|гектографа]]). Адначасова можна было зрабіць толькі вельмі невялікую колькасць копій, таму тыраж быў надзвычай абмежаваны. Выкарыстанне мімеографаў дазволіла павялічыць наклады, а капіравальны апарат зноў павялічыў хуткасць і спрасціў публікацыю. Сёння, дзякуючы з'яўленню камп'ютэрнай выдавецкай тэхнікі і самвыдата, часта мала што адрозніваецца ў выглядзе фэнзінаў і прафесійных часопісаў. Фэнзіны ўзніклі як частка навукова-фантастычнай фанатскай супольнасці, але пазней з'явіліяся і фэнзіны ў іншых напрамках: музыка і кіно розных жанраў, мода, субкультуры, відэагульні, настольныя гульні. == Жанры == === Навуковая фантастыка === {{Асноўны артыкул|Навукова-фантастычныя фэнзіны}} Калі ў 1926 годзе Х’юга Гернсбэк публікаваў першы навукова-фантастычны часопіс «''[[Amazing Stories]]''», там вялася вялікая рубрыка, у якой друкаваліся лісты ад чытачоў. К 1927 году чытачы, часта маладыя людзі, пачалі пісаць адзін аднаму, абыходзячы часопіс.<ref>{{Cite book|last=Ashley|first=Mike|title=Time Machines|year=2000|isbn=978-0853238553|location=Liverpool University Press|pages=53–54|language=en}}</ref> Фанаты стваралі клубы, каб лягчэй знаходзіць людзей з аднолькавымі інтарэсамі. У 1934 годзе Гернсбэк заснаваў ''Лігу навуковай фантастыкі'', дзе гэтыя клубы маглі рэкламавацца і шукаць новых удзельнікаў.<ref>{{Cite web|url=https://projectshadow.com/blog/tag/Science+Correspondence+Club|title=SCIENCE CORRESPONDENCE CLUB: Fandom as Culture|author=Dorsett|first=Charlie|website=Project Shadow|date=February 12, 2009|access-date=8 чэрвеня 2026|archive-date=18 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918031847/https://projectshadow.com/blog/tag/Science+Correspondence+Club|url-status=dead}}</ref> Першы навукова-фантастычны фанзін ''«[[:en:The_Comet_(fanzine)|The Comet]]''» (''«''Камета») быў апублікаваны ў 1930 годзе ''Клубам навуковай карэспандэнцыі'' ў Чыкага пад рэдакцыяй Рэйманда А. Палмера і Уолтэра Дэніса.<ref name="moskowitz">{{cite book|first1=Sam|last1=Moskowitz|author-link1=Sam Moskowitz|first2=Joe|last2=Sanders|author-link2=Joe Sanders|chapter=The Origins of Science Fiction Fandom: A Reconstruction|title=Science Fiction Fandom|pages=17–36|publisher=Greenwood Press|year=1994|location=Westport, CT}}</ref> Тэрмін «фэнзін» быў прыдуманы Расам Шавенэ ў кастрычніцкім выданні яго фанзіна ''«Detours»'' за 1940 год. «Фэнзіны» адрозніваліся ад «празінаў» (тэрмін, які таксама вынайшаў Шовенэ), гэта значыць усіх прафесійных часопісаў. Да гэтага фан-выданні былі вядомыя як «фанмэгі».<ref>{{Cite web|url=https://fancyclopedia.org/Detours|title=Detours|website=Fancyclopedia}}</ref> == Сучасны стан == З ростам даступнасці Інтэрнэту ў канцы 20-га і пачатку 21-га стагоддзя традыцыйныя папяровыя зіны пачалі саступаць месца ''вэб-зінам'' (ці «электронным зінам»), якія лягчэй ствараць і якія выкарыстоўваюць патэнцыял Інтэрнэту для ахопу ўсё большай, магчыма, глабальнай, аўдыторыі. Тым не менш, друкаваныя фанзіны ўсё яшчэ выпускаюцца, альбо з-за пераваг фармату, альбо для таго, каб ахапіць людзей, якія не маюць зручнага доступу да Інтэрнэту. Інтэрнэт-версіі прыблізна 200 навукова-фантастычных фанзінаў можна знайсці на вэб-сайце Біла Бернса ''eFanzines'', а таксама спасылкі на іншыя сайты навукова фантастычных фэнзінаў.<ref>{{Cite web|url=http://www.eFanzines.com|title=eFanzines.com|website=efanzines.com|access-date=14 March 2018}}</ref> Акрамя таго, штогод праходзяць фестывалі фэнзінаў у амерыканскіх гарадах, такіх як Лос-Анджэлес,<ref>{{Cite web|url=https://boingboing.net/2012/02/10/la-zine-fest-feb-19.html|title=LA Zine Fest: Feb 19|date=11 February 2012}}</ref> Чыкага, <ref>[https://www.chicagotribune.com/2013/03/23/the-zine-scene/ "The Zine Scene," ''Chicago Tribune'']</ref> і Бруклін,<ref>{{Cite web|url=http://www.wnyc.org/articles/wnyc-news/2012/apr/16/micropolis-brooklyn-zine-fest|title=Micropolis: The Brooklyn Zine Fest|website=WNYC}}</ref> а таксама на міжнародным узроўні ў такіх гарадах, як Мельбурн, Аўстралія<ref>{{Cite web|url=http://www.stickyinstitute.com/fotp2016|title=Sticky Institute|website=stickyinstitute.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206200648/http://www.stickyinstitute.com/fotp2016|archive-date=6 February 2016|access-date=18 April 2016|url-status=dead}}</ref> і Глазга, Вялікабрытанія.<ref>{{Cite web|url=http://glasgowzinefest.com/|title=Glasgow Zine Fest|website=glasgowzinefest.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801142748/http://glasgowzinefest.com/|archive-date=1 August 2015|access-date=18 April 2016|url-status=usurped}}</ref> == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat|Fanzines}} * {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2009/feb/02/fanzine-simon-reynolds-blog|title=How the fanzine refused to die|website=The Guardian|date=2 February 2009}} * {{Cite web|url=http://www.jessesword.com/sf/view/186|title=Citations for "fanzine" collected by the Oxford English Dictionary}} * {{Спасылка|url=https://zinefest.noblogs.org/post/2008/10/09/samvydat_zhybul/|загаловак=Самвыдат – таксама выдатна!..|аўтар=[[Віктар Жыбуль]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251115132058/https://zinefest.noblogs.org/post/2008/10/09/samvydat_zhybul/|archivedate=15 лістапада 2025|access-date=8 чэрвеня 2026|url-status=live}} — артыкул пра беларускія фэнзіны 1990-ых і 2000-ых гадоў {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-08}} [[Катэгорыя:Часопісы]] [[Катэгорыя:Фанаты]] [[Катэгорыя:Фэндам]] 00zgknivki25qmlobc9dk78k82fgo5x 0 809679 5193368 5155971 2026-09-05T15:43:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193368 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ураджай (значэнні)}} {{Стадыён |назва = Ураджай |лагатып = |выява = |каментарый = |катэгорыя = |поўная назва = |арыгінальная назва = {{lang-ru|Урожай}} |былыя назвы = |неафіцыйная назва = |месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Нясвіж]], вул. Карла Маркса, 36а |закладзены = |пабудаваны = |адкрыты = 1979 |рэканструяваны = 1998, 2020 |закрыты = |разбураны = |кошт пабудовы = |кошт рэканструкцыі = |архітэктар = |уладальнік = |кіравальная кампанія = ДУ «Фізкультурна-аздараўленчы цэнтр Нясвіжскага раёна» (ФАК «Нясвіж») |забудоўшчык = |каманда = «[[Нясвіж (футбольны клуб)|Нясвіж]]» (у мінулым — дубль ФК «[[Гарадзея (футбольны клуб)|Гарадзея]]») |умяшчальнасць = 1963 |габарыты = 105 × 68 м |пакрыццё = [[Штучнае пакрыццё|штучнае]] |даўжыня = |матэрыял = |сайт = |вікісховішча = }} '''«Ураджа́й»''' ({{lang-ru|Урожай}}) — спартыўны [[стадыён]] у горадзе [[Нясвіж]]ы ([[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]), размешчаны ў цэнтры горада па [[Вуліца Карла Маркса (Нясвіж)|вуліцы Карла Маркса]], 36а. З’яўляецца структурным падраздзяленнем [[Фізкультурна-аздараўленчы цэнтр Нясвіжскага раёна|Фізкультурна-аздараўленчага цэнтра Нясвіжскага раёна]]. Выкарыстоўваецца ў якасці хатняй арэны для мясцовага футбольнага клуба «[[Нясвіж (футбольны клуб)|Нясвіж]]». == Гісторыя == Стадыён быў уведзены ў эксплуатацыю ў 1979 годзе. Першая маштабная рэканструкцыя спартыўнага аб’екта адбылася ў 1998 годзе падчас падрыхтоўкі Нясвіжа да правядзення рэспубліканскага фестывалю-кірмашу працаўнікоў сяла «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]». За наступныя два дзесяцігоддзі натуральны [[газон]] і інфраструктура арэны значна знасіліся<ref name="mlyn">{{cite web|url=https://usitmoik.gov.by/ru/novosti/item/1660-stadion-staryy-pokrytie-novoe-futbolnuyu-polyanu-s-sintetikoy-otkryli-v-nesvizhe|title=Стадион старый, покрытие новое. Футбольную поляну с «синтетикой» открыли в Несвиже|author=Станислав Лобатый|publisher=Минская правда (МЛЫН.BY)|date=10 верасня 2020|lang=ru|accessdate=19 чэрвеня 2026|url-status=dead}}</ref><ref name="nesvizh_gov">{{cite web|url=https://nesvizh.gov.by/soczialnaya-sfera/fizkultura-i-sport/gu-fizkulturno-ozdorovitelnyj-czentr-nesvizhskogo-rajona/|title=ГУ «Физкультурно-оздоровительный центр Несвижского района»|publisher=Несвижский районный исполнительный комитет|lang=ru|accessdate=19 чэрвеня 2026|archive-date=29 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729214658/https://nesvizh.gov.by/soczialnaya-sfera/fizkultura-i-sport/gu-fizkulturno-ozdorovitelnyj-czentr-nesvizhskogo-rajona/|url-status=dead}}</ref>. Увесну 2020 года на стадыёне пачаліся новыя будаўнічыя працы. Мадэрнізацыя ажыццяўлялася ў рамках праграмы «ФІФА Форвард 2.0» («FIFA Forward 2.0»), дзякуючы якой [[Беларуская федэрацыя футбола|Асацыяцыя «Беларуская федэрацыя футбола»]] (АБФФ) на бязвыплатнай аснове перадала гораду сучаснае сінтэтычнае пакрыццё апошняга пакалення<ref name="abff">{{cite web|url=https://abff.by/news/id/1138|title=АБФФ обновила поле на стадионе «Урожай» в Несвиже|publisher=АБФФ|date=10 верасня 2020|lang=ru|accessdate=19 чэрвеня 2026}}</ref>. Будаўнічы працэс быў арганізаваны па максімальна бюджэтным варыянце за кошт мясцовых улад: працоўныя знялі ўвесь чарназём, панізілі ўзровень грунту на 50 сантыметраў, пасля чаго завезлі шчэбневую і пясчана-гравійную аснову, а таксама гранітны адсеў, якія былі ўшчыльнены грэйдарамі. Вакол поля ўманціравалі ліўневую каналізацыю, уклалі [[штучнае пакрыццё]] і засыпалі яго гумовай крошкай<ref name="mlyn"/>. Урачыстае адкрыццё абноўленай футбольнай пляцоўкі адбылося 10 верасня 2020 года пры ўдзеле намесніка міністра спорту і турызму Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Баравуля|Аляксандра Баравулі]] і старшыні АБФФ [[Уладзімір Базанаў|Уладзіміра Базанава]]<ref name="mlyn"/><ref name="abff"/>. == Характарыстыка і інфраструктура == Спартыўны комплекс размешчаны ў гістарычным цэнтры горада. З яго тэрыторыі адкрываецца від на мясцовы [[Касцёл Цела Гасподняга (Нясвіж)|касцёл]] і [[Бернардзінская сажалка (Нясвіж)|Бернардзінскую сажалку]]. Стадыён знаходзіцца на балансе і ўваходзіць у склад фізкультурна-аздараўленчага комплексу «Нясвіж» (ФАК «Нясвіж»)<ref name="mlyn"/><ref name="nesvizh_gov"/>. Глядацкія [[Трыбуна (архітэктура)|трыбуны]] стадыёна здольныя ўмясціць 1963 чалавекі (паводле іншых гістарычных дадзеных — да 2500 гледачоў). Асноўнае [[футбольнае поле]] мае стандартныя памеры 105 × 68 метраў. Штучны газон не абсталяваны сістэмай падагравання, аднак дзякуючы ўладкаванаму дрэнажу ён хутка высыхае ад вільгаці, што дазваляе праводзіць трэніроўкі круглы год. Вакол футбольнага поля пракладзены шэсць [[Бегавая дарожка (спорт)|бегавых дарожак]]. У адміністрацыйных будынках ФАК «Нясвіж», якія прылягаюць да арэны, функцыянуюць дзве [[распранальня|распранальні]], [[Спартыўная зала|спартыўная]] і [[Трэнажорная зала|трэнажорная залы]], а таксама стралковы цір<ref name="mlyn"/><ref name="nesvizh_gov"/><ref>{{cite web|url=https://soccer365.ru/stadiums/2796/|title=Стадион Урожай|publisher=Soccer365.ru|lang=ru|accessdate=19 чэрвеня 2026}}</ref>. == Выкарыстанне == Да расфарміравання на стадыёне свае хатнія матчы праводзіў дублюючы склад футбольнага клуба «[[Гарадзея (футбольны клуб)|Гарадзея]]»<ref name="abff"/>. Сёння арэна з’яўляецца хатняй для мясцовай аматарскай каманды «[[Нясвіж (футбольны клуб)|Нясвіж]]», якая выступае ў чэмпіянаце Мінскай вобласці<ref name="mlyn"/>. Таксама аб’ект актыўна выкарыстоўваецца для штодзённых трэніровак дзіцячых груп і выхаванцаў мясцовай дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы (ДЮСШ). Адкрыццё штучнага поля ў 2020 годзе вырашыла значную лагістычную праблему для дзяцей, якія раней (да рэканструкцыі цэнтральнага стадыёна) былі вымушаны ездзіць на трэніроўкі па [[футбол]]е ў суседнюю вёску [[Рудаўка (Нясвіжскі раён)|Рудаўка]], размешчаную за два кіламетры ад Нясвіжа<ref name="mlyn"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Нясвіжы]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Нясвіжа]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1979 годзе]] b2bwe7z8lkx9j7rml2wjz8hdf75c813 0 809920 5193383 5158213 2026-09-05T16:46:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193383 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24|archive-date=8 чэрвеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260608115230/https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|url-status=dead}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі [[Перабудова|перабудовы]], якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (таварыства)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Р.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], [[духавенства]]<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Дубінка|В.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[А. Я. Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і [[Сцяг Літвы|жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы]] ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]] hk6wx78cn9h6j5p7l94ffa2wnu833rc 0 810834 5193388 5171407 2026-09-05T17:33:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5193388 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уільям Джэймс Сайдзіс''' ({{Lang-en|William James Sidis}} ; {{ВД-Прэамбула}}) — эксцэнтрычны [[вундэркінд]], знакаміты ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], валодаў незвычайнымі матэматычнымі, лінгвістычнымі і разумовымі здольнасцямі. == Біяграфія == === Бацькі і выхаванне (1898—1909) === Нарадзіўся 1 красавіка 1898 года ў Нью-Ёрку, вырас у сям’і яўрэяў-імігрантаў з горада [[Бярдзічаў]] (у той час уваходзіў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цяпер знаходзіцца на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]]). Уільям быў названы ў гонар свайго хроснага бацькі, [[Уільям Джэймс|Уільяма Джэймса]], амерыканскага філосафа, з якім сябраваў яго бацька [[Барыс Сайдзіс]] . На радзіме Барыс падвяргаўся пераследу па палітычных матывах і правёў 2 гады ў адзіночным зняволенні. У 1887 годзе ён эміграваў у ЗША, дзе атрымаў навуковую ступень доктара медыцыны ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]], выкладаў там [[Псіхалогія|псіхалогію]], апублікаваў шэраг кніг і артыкулаў. Акрамя таго, з’яўляўся адным з найзначнейшых псіхіятраў і псіхолагаў ЗША свайго часу. Вядомы тым, што заснаваў такі кірунак, як [[псіхапаталогія]], займаўся пытаннямі гіпнозу і групавой псіхатэрапіі, напісаў кнігу «Псіхалогія гіпнозу», якая і дагэтуль лічыцца аўтарытэтным выданнем. Крытыкаваў дзейнасць [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]] і быў катэгарычна супраць «вар’яцкай эпідэміі фрэйдызму, якая ўварвалася ў дадзены час у Амерыку». Сайдзіс крытыкаваў папулярную ў тыя гады еўгеніку і выступаў супраць Першай сусветнай вайны. Быў паліглотам і змог прывіць гэтую якасць Уільяму ў раннім узросце<ref>{{Cite web|url=http://jewishnews.com.ua/ru/publication?id=3609|title=Еврейская Украина: 10 фактов о евреях Житомира|archive-date=2016-10-26|access-date=2016-10-19|url-status=dead}}</ref>. Маці Уільяма — Сара Сайдзіс (Мандэльбаўм) — скончыла медыцынскі факультэт Бостанскага ўніверсітэта ў 1897 годзе<ref>[http://www.homeoint.org/history/king/3-05.htm History of homoeopathy and its institutions in American] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260413233649/http://homeoint.org/history/king/3-05.htm |date=13 красавіка 2026 }}{{In lang|en}} By William Harvey King, M. D., LL. D. Presented by Sylvain Cazalet</ref>, але кінула сваю кар’еру для выхавання Уільяма. Бацькі хацелі «зрабіць» са свайго сына генія, выкарыстоўваючы ўласныя метады навучання, за якія іх крытыкавалі. Ва ўзросце 18 месяцаў Уільям змог прачытаць газету «[[The New York Times|Нью-Ёрк Таймс]]», у 6 гадоў ён стаў [[Атэізм|атэістам]]. Да свайго васьмігоддзя напісаў чатыры кнігі. Яго [[Каэфіцыент інтэлекту|IQ]] ацэньваўся ў раёне ад 250 да 300 (найвышэйшы зафіксаваны IQ у гісторыі)<ref>{{артыкул|спасылка=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0003-066X.32.4.265|аўтар=Kathleen Montour|загаловак=William James Sidis, the broken twig.|год=1977-04|мова=en|выданне=American Psychologist|том=32|выпуск=4|старонкі=265–279|issn=1935-990X|doi=10.1037/0003-066X.32.4.265}}</ref>. === Гарвард і жыццё ў каледжы (1905—1915) === З першай спробы аддаць дзіця вучыцца ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвард]] Барысу не ўдалося — у 1905 годзе кіраўніцтва універсітэта не захацела прымаць такога маладога студэнта. Але праз чатыры гады, калі Уільяму споўнілася 11 гадоў, ён паступіў у Гарвард на эксперыментальнае аддзяленне для адораных дзяцей, стаўшы самым маладым студэнтам. У яго групе вучыліся такія вядомыя асобы, як бацька [[Кібернетыка|кібернетыкі]] [[Норберт Вінер]], інжынер-вынаходнік [[Рычард Бакмінстэр Фулер]] і кампазітар [[Роджэр Сешнс]]. На пачатку 1910 года веды Сайдзіса ў галіне вышэйшай матэматыкі былі настолькі глыбокія, што яго запрашалі чытаць лекцыі па чатырохмернай прасторы ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Гарвардскім матэматычным клубе]]. Прафесар [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] Дэніэл Ф. Комстак прадказваў Сайдзісу грандыёзную кар’еру вучонага-матэматыка і прадракаў яго будучае лідарства ў гэтай галіне. Пазней Уільям паступіў у Гарвардскую вышэйшую школу мастацтваў і навук. Па заканчэнні інстытута ў інтэрв’ю журналісту газеты «Бостан Геральд» ён распавёў, што хацеў бы жыць пустэльнікам, застаючыся халасцяком; жанчынамі, паводле яго слоў, ён не цікавіцца. Аднак пазней у яго з’явілася моцная прыхільнасць да маладой Марты Фолі . === Выкладчыцкая дзейнасць і далейшае навучанне (1915—1919) === Пасля таго як група гарвардскіх студэнтаў стала пагражаць Сайдзісу фізічнай расправай, бацькі, каб абараніць яго, знайшлі сыну пасаду памочніка выкладчыка матэматыкі ва [[Універсітэт імя У. М. Райса|Універсітэце Райса]] ў Х’юстане, Тэхас. Уільям пачаў працу ў снежні 1915 года ў 17-гадовым узросце. Ён вёў курс [[Эўклідава геаметрыя|эўклідавай геаметрыі]], неэўклідавай геаметрыі і [[Трыганаметрыя|трыганаметрыі]] (па эўклідавай геаметрыі ён сам напісаў падручнік на грэцкай мове). Але не прайшло і года, як расчараваны сваёй працай і дрэнным стаўленнем да яго студэнтаў, якія былі старэйшыя за яго, Уільям вярнуўся ў [[Новая Англія|Новую Англію]]. У верасні 1916 года Сайдзіс паступіў у Гарвардскую школу права, але не скончыў яе, перапыніўшы навучанне на апошнім годзе ў сакавіку 1919 года. === Палітыка і арышт (1919—1921) === У 1919 годзе, неўзабаве пасля таго, як Сайдзіс пакінуў юрыдычны факультэт, ён быў арыштаваны за ўдзел у першамайскай дэманстрацыі ў [[Бостан]]е і прыгавораны да 18 месяцаў турмы. Арышт аднаго з самых юных выпускнікоў Гарварда шырока асвятляўся ў прэсе і хутка зрабіў Сайдзіса мясцовай знакамітасцю. Падчас судовага працэсу Сайдзіс называў сябе сацыялістам і заяўляў, што адмовіўся ад прызыву на [[ЗША ў Першай сусветнай вайне|Першую сусветную вайну]] па ідэйных меркаваннях (пазней ён развіў уласную квазі-ліберальную тэорыю, заснаваную на індывідуальных правах і «амерыканскай грамадскай цэласнасці»). Але айцу Сайдзіса ўдалося пераканаць акруговага пракурора не адпраўляць Уільяма адбываць пакаранне. Замест гэтага бацькі змясцілі яго ў сваю псіхіятрычную клініку ў Нью-Гэмпшыры на год, а на наступны год забралі з сабой у Каліфорнію. Яны сталі настойваць, каб ён змяніўся, а інакш пагражалі адправіць сына ў звычайны псіхіятрычны шпіталь. === Познія гады (1921—1944) === Пражываў у Нью-Ёрку асобна ад бацькоў, доўга баяўся вярнуцца ў Масачусэтс з-за магчымага арышту. Працаваў і займаўся [[Калекцыяніраванне|калекцыянаваннем]]. Судзіўся з газетамі, якія публікавалі артыкулы пра яго жыццё. Сайдзіс памёр ад унутрымазгавога кровазліцця ў 1944 годзе ва ўзросце 46 гадоў у [[Бостан]]е<ref>[http://www.sidis.net/smithletter.htm Shirley Smith’s Letter to the Editor] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110617003328/http://www.sidis.net/smithletter.htm |date=17 чэрвеня 2011 }}{{In lang|en}}</ref>. Яго бацька памёр ад той жа хваробы ва ўзросце 56 гадоў у 1923 годзе . == Публікацыі і тэмы даследаванняў == Галіны ведаў, па якіх засталіся працы Сайдзіса, уключаюць амерыканскую [[Гісторыя|гісторыю]], [[Касмалогія|касмалогію]] і [[Псіхалогія|псіхалогію]]. Сайдзіс быў збіральнікам чыгуначных білетаў і быў пагружаны ў вывучэнне транспартных сістэм. Пад псеўданімам «Франк Фалупа» ён напісаў трактат пра чыгуначныя білеты, у якім ідэнтыфікаваў спосабы павелічэння прапускной здольнасці транспартнай сеткі. У 1930 годзе атрымаў патэнт на нязменны бясконцы [[каляндар]], які ўлічваў [[Высакосны год|высакосныя гады]]. Сайдзіс стварыў штучную мову, названую ім Vendergood у сваёй другой кнізе, азагалоўленай «Book of Vendergood», якую ён напісаў ва ўзросце васьмі гадоў. Мова ў большай частцы заснавана на [[Лацінская мова|лацінскай]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай]], таксама яна грунтавалася на [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Французская мова|французскай]] і іншых [[Раманскія мовы|раманскіх мовах]]. === Спіс прац === ''Кнігі:'' * Passaconaway in the White Mountains. — Boston: Badger, 1916.[http://www.sidis.net/PassContents.htm] * The Animate and the Inanimate. — Boston: Badger, 1925.[http://www.sidis.net/ANIMContents.htm] * Notes on the Collection of Transfers. — Philadelphia: Dorrance & Comp., 1926.[http://www.sidis.net/TransfersContents.htm] * The Tribes and the States. — Wampanoag Nation, 1982 (1935).[http://www.sidis.net/TSContents.htm] ''Артыкулы:'' * Appendix IV. Unconscious Intelligence // Sidis, Boris. Symptomatology, Psychognosis, and Diagnosis of Psychopathic Diseases. — Boston: Badger, 1914. — P. 432—439. [http://www.sidis.net/Unconscious%20Intelligence.htm][https://www.academia.edu/33997616/Уильям_Джеймс_Сайдис._БЕССОЗНАТЕЛЬНОЕ_МЫШЛЕНИЕ_1914_пер._с_англ._] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231128034927/https://www.academia.edu/33997616/%D0%A3%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BC_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B8%D1%81._%D0%91%D0%95%D0%A1%D0%A1%D0%9E%D0%97%D0%9D%D0%90%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%9E%D0%95_%D0%9C%D0%AB%D0%A8%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95_1914_%D0%BF%D0%B5%D1%80._%D1%81_%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%BB._ |date=28 лістапада 2023 }} * A Remark on the Occurrence of Revolutions // Journal of Abnormal Psychology. — 1918. — Vol. 13. — P. 213—228. [http://www.sidis.net/Revolution.htm] == Ацэнка == У. Дж. Сайдзіс ацэньваецца некаторымі біёграфамі як самы адораны чалавек на Зямлі. Моманты з біяграфіі, якія спарадзілі гэтае меркаванне: * На чацвёртым годзе жыцця ён прачытаў [[Гамер]]а ў арыгінале. * У шэсць гадоў вывучыў арыстоцелеўскую логіку. * Паміж 4 і 8 гадамі напісаў 4 кнігі, у тым ліку адну манаграфію па [[Анатомія|анатоміі]]. * У сем гадоў здаў іспыт Гарвардскай медыцынскай школы па анатоміі. * Да 8 гадоў Уільям ведаў 8 моў — англійскую, латынь, грэцкую, рускую, іўрыт, французскую, нямецкую і яшчэ адну, якую ён вынайшаў сам. * У сталым жыцці Уільям свабодна валодаў 40 мовамі (па сцвярджэннях некаторых аўтараў, гэты лік дасягаў 200). * У 11 гадоў паступіў у Гарвардскі ўніверсітэт і неўзабаве ўжо чытаў лекцыі ў матэматычным клубе Гарварда. * У 16 гадоў скончыў Гарвард з адзнакай. Некаторыя крытыкі выкарыстоўваюць У. Дж. Сайдзіса як найбольш паказальны прыклад таго, што вундэркінды рызыкуюць не дасягнуць поспеху ў сталым узросце. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Wallace, Amy, ''The Prodigy: Biography of William James Sidis, American Greatest Child Prodigy'', New York: EP Dutton & Co. 1986. ISBN 0-525-24404-2 == Спасылкі == * [http://www.sidis.net Sidis Archives website] * [http://www.quantonics.com/The_Prodigy_Review.html Details and outline of his life] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160402182347/http://www.quantonics.com/The_Prodigy_Review.html |date=2 красавіка 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20050907154703/http://www.daveslater.telinco.co.uk/sidis.htm Biographical outline, and assessment] {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} {{DEFAULTSORT:Сайдзіс Уільям Джэймс}} [[Катэгорыя:Памерлі ад унутрымазгавога кровазліцця]] [[Катэгорыя:Паліглоты]] [[Катэгорыя:Сацыялісты ЗША]] [[Катэгорыя:Стваральнікі і прапагандысты моў]] [[Катэгорыя:Антраполагі ЗША]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Матэматыкі ЗША]] bpjiryik7i5f6v7jorq4zkorwa8xxz9 0 810940 5193356 5166481 2026-09-05T15:06:31Z Pabojnia 135280 афармленне 5193356 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = П'ер-Жан дэ Беранжэ | арыгінал імя = Pierre-Jean de Béranger | выява = Pierre-Jean Béranger.jpg | апісанне выявы = П'ер-Жан дэ Беранжэ | дата нараджэння = 19.8.1780 | месца нараджэння = [[Парыж]], [[Каралеўства Францыя]] | дата смерці = 16.7.1857 | месца смерці = [[Парыж]], [[Другая Французская імперыя]] | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Францыя}} | род дзейнасці = [[паэт]], аўтар песень | мова твораў = [[французская мова|французская]] }} '''П’е́р-Жан дэ Беранжэ́''' ({{lang-fr|Pierre-Jean de Béranger}}, [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[pjɛʁ ʒɑ̃ də beʁɑ̃ʒe]]]; [[19 жніўня]] [[1780]], [[Парыж]] — [[16 ліпеня]] [[1857]], [[Парыж]]) — французскі паэт і аўтар песень, адзін з найбольш вядомых прадстаўнікоў французскай песеннай паэзіі XIX стагоддзя. Развіваў традыцыі французскай народнай песні. У яго творчасці спалучаліся лірычныя, бытавыя, сацыяльныя і палітычныя матывы.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|3|Беранжэ|Малюковіч С. Д.|106}}</ref><ref name="BnF">{{cite web|language=fr|url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12013421f|title=Béranger, Pierre-Jean de (1780—1857)|website=Catalogue général de la Bibliothèque nationale de France|access-date=2026-07-15}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 19 жніўня 1780 года ў Парыжы, у доме дзеда на вуліцы [[Мантаргей]]. Частку дзяцінства правёў у [[Перон (Сома)|Пероне]], дзе вучыўся ў школе, заснаванай на прынцыпах [[Жан-Жак Русо|Русо]], і працаваў у друкарні. У юнацтве займаўся самаадукацыяй, спрабаваў пісаць вершы ў розных жанрах. Пасля вяртання ў Парыж некаторы час жыў у цяжкіх матэрыяльных умовах.<ref name="Выбраныя">{{кніга|аўтар=Беранжэ П'ер Жан|загаловак=Выбраныя песні|адказны=Пераклад з французскай мовы Эдзі Агняцвет|год=1960|месца=Мінск|выдавецтва=Дзяржаўнае выдавецтва БССР, Рэдакцыя мастацкай літаратуры|старонак=122}}</ref> У пачатку XIX стагоддзя Беранжэ дасылаў свае творы [[Люсьен Банапарт|Люсьену Банапарту]], які аказаў яму матэрыяльную падтрымку. Пазней паэт атрымаў месца ў канцылярыі, пры Парыжскім універсітэце. У 1813 годзе далучыўся да вядомага таварыства аўтараў і песеннікаў [[Каверна Мадэрн|Caveau Moderne]].<ref name="Выбраныя" /> У 1815 годзе выйшаў зборнік «Песні маральныя і іншыя». У гэты час Беранжэ ўжо быў вядомы ў парыжскіх песенных таварыствах. Яго творы пашыраліся сярод гарадской публікі і набывалі грамадскае і палітычнае гучанне.<ref name="БелЭн" /><ref name="Выбраныя" /> Пасля [[Рэстаўрацыя Бурбонаў|Рэстаўрацыі Бурбонаў]] у песнях Беранжэ ўзмацніліся сатырычныя, антыдваранскія і антыклерыкальныя матывы. За творы, надрукаваныя ў двухтомным выданні 1821 года, паэт быў прыцягнуты да суда, аштрафаваны на 500 франкаў і зняволены на тры месяцы ў турме [[Сент-Пелажы (турма)|Сент-Пелажы]]. Паўторна ён быў асуджаны пасля выхаду зборніка 1828 года — на гэты раз на дзевяць месяцаў.<ref name="БелЭн" /> Пасля [[Ліпеньская рэвалюцыя 1830 года|Ліпеньскай рэвалюцыі 1830 года]] Беранжэ не прыняў дзяржаўнай пасады і працягваў жыць як незалежны літаратар. У творах 1830—1840-х гадоў ён звяртаўся да рэвалюцыйных падзей, становішча простых людзей і крытыкі [[Ліпеньская манархія|Ліпеньскай манархіі]].<ref name="БелЭн" /> Падчас [[Французская рэвалюцыя 1848 года|рэвалюцыі 1848 года]] Беранжэ быў выбраны ва Устаноўчы сход, аднак неўзабаве адмовіўся ад дэпутацкага мандата. Апошнія гады жыў пераважна адасоблена. Памёр 16 ліпеня 1857 года ў Парыжы.<ref name="BnF" /> Пахаваны на могілках [[Пер-Лашэз]]. [[Файл:Pierre-Jean_de_Béranger_1847.jpg|злева|міні|П'ер-Жан дэ Беранжэ, 1847]] == Творчасць == Раннія творы Беранжэ вылучаліся весялосцю, жыццялюбствам і пачуццёвасцю. У іх паэт звяртаўся да бытавых сюжэтаў, сяброўства, кахання і радасцей паўсядзённага жыцця. Разам з тым ужо ў ранняй творчасці з'явіліся палітычная сатыра і крытычнае стаўленне да ўлады.<ref name="БелЭн" /> У песні «Кароль Івето» Беранжэ высмеяў напалеонаўскія войны і раскошу імператарскага двара. Яе герой — сціплы і міралюбны правіцель — супрацьпастаўлены манарху, які вядзе войны і абцяжарвае народ падаткамі.<ref name="БелЭн" /> У перыяд Рэстаўрацыі Бурбонаў Беранжэ стварыў шэраг антыдваранскіх і антыклерыкальных песень. У «Маркізе дэ Караба» ён высмейваў прэтэнзіі дваранства на высокае паходжанне і прывілеі, а ў «Святых айцах» — палітычны ўплыў духавенства. Публікацыя такіх твораў стала прычынай судовага пераследу паэта.<ref name="БелЭн" /> Песні 1830—1840-х гадоў прысвечаны рэвалюцыйнай барацьбе, грамадскай няроўнасці і становішчу простых людзей. Барацьба і гераізм удзельнікаў рэвалюцый адлюстраваны ў «Ліпеньскіх магілах», а буржуазная манархія [[Луі-Філіп I|Луі-Філіпа]] выкрываецца ў песні «Бандзі».<ref name="БелЭн" /> Пад уплывам ідэй [[Утапічны сацыялізм|утапічнага сацыялізму]] Беранжэ выказваў спадзяванне на мірнае пераўтварэнне грамадства і дасягненне хрысціянскай ідэі роўнасці. Гэтыя погляды знайшлі адлюстраванне ў песнях «Вар'яты» і «Чатыры эпохі». У «Вар'ятах» паэт услаўляў мысліцеляў і рэфарматараў, якіх сучаснікі лічылі непрактычнымі летуценнікамі.<ref name="БелЭн" /> Значнае месца ў творчасці Беранжэ займаюць вобразы людзей з народа. Да такіх твораў належаць «Прыдворны фрак», «Разбітая скрыпка» і «Рыжая Жанна». У іх сацыяльная праблематыка спалучаецца з лірычным або гумарыстычным пачаткам.<ref name="БелЭн" /> [[Файл:Pierre_Jean_de_Béranger_(1780–1857)_MET_30697.jpg|міні|Бюст Беранжэ работы [[Давід д'Анжэ|Давіда д'Анжэ]], 1828]] Песні Беранжэ жанрава разнастайныя, простыя паводле зместу, злабадзённыя паводле тэматыкі, дасціпныя і іранічныя. Важную кампазіцыйную ролю ў іх адыгрывае [[рэфрэн]], які часта становіцца сэнсавай і эмацыянальнай кульмінацыяй твора.<ref name="БелЭн" /> Паэт звычайна пісаў тэксты на ўжо вядомыя мелодыі, часта — на народныя напевы. Гэта аблягчала іх выкананне і пашырэнне сярод слухачоў. Песня стала формай непасрэднага водгуку на палітычныя падзеі і грамадскія настроі.<ref name="Выбраныя" /> Беранжэ таксама працаваў над кнігай успамінаў «Мая біяграфія» ({{lang-fr|Ma biographie}}). Яна засталася незавершанай і была выдадзена пасмяротна ў 1861 годзе.<ref name="БелЭн" /> == Пераклады на беларускую мову == Творы Беранжэ перакладалі на беларускую мову [[Эдзі Агняцвет]], [[Алесь Дудар]], [[Аляксей Зарыцкі]], [[Ніна Мацяш]].<ref name="БелЭн" /> У 1960 годзе ў Мінску выйшла асобная кніга «Выбраныя песні» ў перакладзе Эдзі Агняцвет з французскай мовы. У яе ўвайшлі творы розных перыядаў, у тым ліку палітычныя, сатырычныя, філасофскія і лірычныя песні.<ref name="Выбраныя" /> Алесь Дудар пераклаў песню Беранжэ «Белая кукарда», надрукаваную ў 1933 годзе ў часопісе «Полымя рэвалюцыі». [[Файл:Tombe_Manuel.jpg|міні|Магіла П'ера-Жана дэ Беранжэ на могілках [[Пер-Лашэз]]]] == Выбраныя творы == * «Кароль Івето» ({{lang-fr|Le Roi d'Yvetot}}); * «Маркіз дэ Караба» ({{lang-fr|Le Marquis de Carabas}}); * «Святыя айцы»; * «Прыдворны фрак»; * «Разбітая скрыпка»; * «Рыжая Жанна»; * «Ліпеньскія магілы»; * «Бандзі»; * «Вар'яты» ({{lang-fr|Les Fous}}); * «Чатыры эпохі»; * «Мая біяграфія» ({{lang-fr|Ma biographie}}, выдадзена пасмяротна ў 1861 годзе). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Беранжэ|Малюковіч С. Д.|106}} * Беранжэ П'ер Жан. Выбраныя песні / пераклад з французскай мовы Эдзі Агняцвет. — Мінск: Дзяржаўнае выдавецтва БССР, Рэдакцыя мастацкай літаратуры, 1960. — 121, [1] с. * Барычэўскі Я. Песні Беранжэ: да сямідзесяціпяцігоддзя з часу яго смерці // Маладняк. — 1932. — № 7. * Данилин Ю. Беранже и его песни. — 2-е изд. — Москва: Художественная литература, 1973. * Муравьёва Н. И. Беранже. — Москва: Молодая гвардия, 1965. {{Commonscat|Pierre-Jean de Béranger}}{{Вікікрыніцы|Аўтар:П'ер-Жан дэ Беранжэ}} klzi83opu5u05ozd69a39sn12f50aw5 0 812697 5193337 5181347 2026-09-05T13:34:11Z Ciepiersia 162280 афармленне 5193337 wikitext text/x-wiki [[Файл:Earlyoilfield.jpg|міні| Ранняя эксплуатацыя нафтавых радовішчаў у [[Пенсільванія|Пенсільваніі]], каля 1862 года]] [[Файл:Galicja1881.jpg|справа|міні| [[Галічына|Галісійскія]] нафтавыя свідравіны, каля 1881 г.]] '''Нафтавая свідравіна''' — свідравіна, [[Бурэнне|якая прасвідроўваецца]] ў [[Зямля|Зямлі]] і прызначана для здабычы [[Вуглевадароды|вуглевадародаў]] [[Нафта|нафты]] на паверхню. Звычайна разам з нафтай вылучаецца і некаторая колькасць [[Прыродны газ|прыроднага газу]] ў выглядзе ''спадарожнага нафтавага газу''. Свідравіну, якая прызначана для здабычы толькі газу, можна назваць '''газавай свідравінай'''. Свідравіны ствараюцца шляхам бурэння ў радовішчы нафты або газу і пры неабходнасці абсталёўваюцца здабывальнымі прыладамі, такімі як насосы. Стварэнне свідравін можа быць дарагім працэсам, які каштуе як мінімум сотні тысяч долараў, і значна даражэй, калі яны знаходзяцца ў цяжкадаступных месцах, напрыклад, [[Нафтавая платформа|на моры]]. Працэс сучаснага бурэння свідравін упершыню пачаўся ў 19 стагоддзі, але стаў больш эфектыўным з развіццём нафтавых буравых установак і тэхналогій у 20 стагоддзі. {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вынаходніцтвы Расіі]] [[Катэгорыя:Бурэнне]] [[Катэгорыя:Вынаходніцтвы ЗША]] [[Катэгорыя:Свідравіны]] [[Катэгорыя:Нафтаздабыча]] 0pj4lnrmzs4xvba3uam5vnt98456onb 0 813641 5193403 5191719 2026-09-05T20:35:29Z Źmicier Dzikański 45422 дапаўненне 5193403 wikitext text/x-wiki '''Беларуская жэставая мова''', таксама '''жэставая мова Рэспублікі Беларусь''' — [[жэставая мова]], самастойная моўная сістэма, якая ўжываецца чуючымі і нячуючымі жыхарамі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] як сродак камунікацыі{{sfn|Русакович|2023|p=4}}. == Праблема назвы == Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}{{sfn|Трофимович (б)|2024|pp=140-141}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без вызначэння нацыянальнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}. Так, напрыклад, згодна з вучэбна-праграмнай дакументацыяй, у спецыяльных школах для дзяцей з парушэннямі [[слых]]у вывучаецца вучэбны прадмет «Жэставая мова» і праводзяцца карэкцыйныя заняткі «Развіццё жэставага маўлення»{{sfn|Русакович|2020|pp=219-220}}. Шырока распаўсюджана ўяўленне пра нацыянальную жэставую мову Беларусі як пра дыялект [[руская жэставая мова|рускай жэставай мовы]]{{sfn|Трофимович|2023|p=32}}<ref>{{артыкул|аўтар=Гриф М. Г., Тимофеева М. К.|загаловак=Проблема автоматизации сурдоперевода с позиции прикладной лингвистики|doi=10.17223/18137083/38/28|выданне=Сибирский филологический журнал |тып=часопіс|год=2012 |нумар=1 |старонкі=211-219}}</ref>. У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначыў беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}. Згодна з законам, жэставая мова ў Беларусі з’яўляецца паўнавартаснай лінгвістычнай сістэмай пазнання, развіцця, адукацыі і забеспячэння доступу да інфармацыі, а таксама асноўнай мовай зносін людзей з парушэннямі слыху, у тым ліку ў сферах вуснага ўжывання [[дзяржаўная мова|дзяржаўных моў]] Беларусі{{sfn|Трофимович (б)|2024|p=141}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» на дзяржаўным узроўні зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]<ref name="belta">{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}</ref>. == Лінгвістычная характарыстыка == Беларуская жэставая мова вельмі падобная на іншыя жэставыя мовы [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], што абумоўлена агульным каранямі рускамоўнай адукацыі глухіх і праграмы падрыхтоўкі сурдаперакладчыкаў па сістэме {{нп3|Іосіф Гейльман|Іосіфа Гейльмана|ru|Гейльман, Иосиф Флорианович}}. Носьбіты жэставых моў з Беларусі, Украіны, Расіі, Казахстана і іншых краін звычайна разумеюць адзін аднаго і не зазнаюць аніякіх камунікатыўных бар’ераў{{sfn|Русакович|2020|p=218}}. Тым не менш, асобныя адрозненні паміж беларускай і [[руская жэставая мова|рускай]] жэставымі мовамі назіраюцца на розных моўных узроўнях: некаторыя жэсты ў рускай і беларускіай жэставай мовы патрабуюць розныя складнікі-[[хірэма|хірэмы]]; маюцца адрозненні ў складзе [[фразеалагізм]]аў і [[ідыёма|ідыём]]{{sfn|Русаковіч|2022|p=42}}. Таксама беларуская жэставая мова мае ўласныя жэсты для абазначэння беларускіх гарадоў<ref name="belta" />. Па некаторых ацэнках, каля 9,1 % моўных адзінак беларускай жэставай мовы адрозніваюцца ад адпаведнікаў у блізкароднасных жэставых мовах{{sfn|Трофимович|2023|p=33}}. Напрыклад, жэст «кошт» у беларускай жэставай мове [[этымалогія|этымалагічна]] звязаны з жэстам «грошы», а ў руская жэставай мове — з жэстам «каштаваць»{{sfn|Русакович|2025|p=13}}. Адзначаецца, што беларуская жэставая мова мае [[дыялект|рэгіянальныя варыянты]], якія адрозніваюцца асобнымі жэстамі<ref name="belta" />. == Гісторыя вывучэння == Навуковае асэнсаванне феномена беларускай жэставай мовы і вызначэнне асноўных адрозненняў паміж беларускай і рускай жэставымі мовамі застаецца прадметам фундаментальных навуковых даследаванняў, у тым ліку ў рамках навукова-даследчай працы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] «Навукова абгрунтаваць феномен беларускай жэставай мовы і распрацаваць канцэптуальныя асновы стварэння тэматычных слоўнікаў жэставай мовы» № ГР 20211511 ад 24 траўня 2021 года{{sfn|Русаковіч|2022|p=41}}. У кастрычніку 2016 года Беларусь стала 26-й краінай, якая далучылася да міжнароднага праекту «{{нп3|Spreadthesign|Распаўсюдзім жэст|en|Spreadthesign}}» ({{lang-en|Spread the Sign}}){{sfn|Русакович|2019|pp=17-18}}, у рамках якога быў створаны самы вялікі ў свеце міжнародны слоўнік нацыянальных жэставых моў{{sfn|Русакович|2019|p=17}}. Падчас працы над слоўнікам на беларускую мову былі перакладзены каля 15000 слоў і выразаў{{sfn|Русакович|2019|p=18}}. Беларуская жэставая мова атрымала абазначэнне BelSL{{sfn|Русакович|2020|p=219}}. Значным рэсурсам для назірання за функцыяваннем беларускай жэставай мовы стаў праект «Ажыўшыя карціны», які зладзіў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] разам з Інстытутам інклюзіўнай адукацыі [[БДПУ]] і Беларускім таварыствам глухіх. Вынікам праекту стала распрацоўка сурдагідаў для мастацкіх твораў пастаяннай экспазіцыі музею{{sfn|Трофимович (б)|2024|p=141}}. Падрыхтаваныя сурдагіды прадстаўлены на афіцыйным [[YouTube]]-канале музею пад загалоўкам «Экскурсія на беларускай жэставай мове» ({{lang-ru|Экскурсия на белорусском жестовом языке}}){{sfn|Трофимович (б)|2024|p=142}}. == Супольнасць == Колькасць носьбітаў беларускай жэставай мовы ацэньваецца ў 10000 чалавек{{sfn|Трофимович|2023|p=32}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К., Мелеховец, В. Ф.|загаловак=Международный образовательный проект «Распространим жест»: опыт разработки в Республике Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/98f69a80-16f7-49ea-917e-898706de721d |выданне=Весці БДПУ. Серыя 1 |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2019 |нумар=1 |старонкі=15-21|ref=Русакович}} * {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К.|загаловак=Лингвистический анализ белорусского жестового языка в контексте совершенствования образовательной политики и системы |выданне=Актуальні питання корекційної освіти (педагогічні науки) |тып=часопіс |месца=[[Камянец-Падольскі]] |выдавецтва=[[Камянец-Падольскі нацыянальны ўніверсітэт|Кам’янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка]] |год=2020|том=2 |нумар=16 |старонкі=213-229|ref=Русакович}} * {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}} * {{кніга|аўтар = Русакович, И. К.|загаловак = Жестовый язык и развитие жестовой речи: теория и практика: учебно-методическое пособие|месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] | год = 2023|старонак = 204|isbn = 978-985-29-0321-9|ref=Русакович}} * {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К., Мелеховец, В. Ф.|загаловак=Этимология жестов: исследования и использование в образовании|спасылка=https://elib.bspu.by/items/36a89da6-b4e1-4e9a-867a-27c688b07fdc |выданне=Спецыяльная адукацыя|тып=часопіс|нумар=1|год=2025|старонкі=7-16|ref=Русакович}} * {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К.|загаловак=Национальный компонент наименований родства в словесных и жестовых языках Беларуси и России|спасылка=https://elib.bspu.by/items/038d4851-21cd-4d83-8732-b413b1ea43a5 |выданне=Язык и динамическая картина мира|тып=материалы Междунар. науч. конф., Минск, 7-9 апр. 2022 г.|месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2023|старонкі=29-34|ref=Трофимович}} * {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович (а)}} * {{артыкул|аўтар=Трофимович Т. Г., Русакович И. К.|загаловак=Возможности речевого развития лиц со слуховой депривацией в условиях белорусско-русского словесного двуязычия|спасылка=https://elib.bspu.by/items/13f1f5a6-3a1a-4673-9b80-9abfbddcdfd9 |выданне=Проблемы онтолингвистики - 2024: языковое взаимодействие взрослого и ребенка |тып=материалы ежегод. Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 4-6 марта 2024 г. |месца=[[Санкт-Пецярбург]] |выдавецтва=[[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна]] |год=2024 |старонкі=139-144|ref=Трофимович (б)}} == Спасылкі == * [https://www.spreadthesign.com/be.by/search/ Беларуская жэставая мова] ў праекце Spread the Sign. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLDEMmB0df-hrfVwvdAU2XRwhzaEGYoNCn Экскурсія на беларускай жэставай мове] на YouTube-канале Нацыянальнага мастацкага музею Рэспублікі Беларусь {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}} [[Катэгорыя:Жэставыя мовы]] dhs51azknubq1af9i5uv7n96yqw54fm 0 813707 5193381 5193140 2026-09-05T16:35:09Z M.L.Bot 261 /* Біяргафія */ 5193381 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref> («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 8bpr2nvlvhb8vtb1k13zrs5ioikxcsv 0 813854 5193343 5192228 2026-09-05T13:47:50Z Siarhei V 122587 5193343 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flipper Zero electronic multitool with active display held in girl hand.jpg|міні|Уключаны Flipper Zero ў дзявочых руках]] '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/flipper-zero-tamagotchi-hacking-game-175949581.html|title=Flipper Zero turns hacking into a Tamagotchi-style game|first=Kris|last=Holt|website=Engadget|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч даляраў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў даляраў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hackaday.com/2020/09/02/flipper-zero-blasts-past-funding-goal-and-into-our-hearts/|title=Flipper Zero Blasts Past Funding Goal And Into Our Hearts|last=By|website=Hackaday|date=2020-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == [[Файл:Flipper Zero main board 2 side.png|міні|Асноўная плата Flipper Zero]] Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. На дадатак Flipper прапануе фірменную праграму пашырэння магчымасцяў, напрыклад вонкава падлучаная "Wi-Fi Devboard" (спраектаваная на чыпе ESP32) здольная забяспечыць эфектыўную працу для пэнтэстынгу Wi-Fi-трафіку. Праграмнае забеспячэнне абнаўляецца як пры падлучэнні праз кабель (пры дапамозе крос-платформенага ўтыліты <nowiki>''</nowiki>qFlipper<nowiki>''</nowiki>), так і па пратаколу Bluetooth LE праз мабільную праграму пад Android / iOS, дзе з лета 2023 года рэалізаваны асабісты App Store каталаг карыстальніцкіх праграм (генератары пароляў, метраномы, сніферы эфіру).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2023/7/24/23803600/flipper-zero-app-store-launch|title=Flip the world! Flipper Zero has an app store now|first=Nathan|last=Edwards|website=The Verge|date=2023-07-24|access-date=2026-09-02}}</ref> == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fr.cnet.com/|title=CNET France : actu IA, les technos du futur et les meilleurs tests produits|website=CNET France : actu IA, les technos du futur et les meilleurs tests produits|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах.<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/brazil-seizing-flipper-zero-shipments-to-prevent-use-in-crime/|title=Brazil seizing Flipper Zero shipments to prevent use in crime|first=Bill|last=Toulas|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|title=EXCLUSIVE: Hacking tool Flipper Zero tracked by intelligence agencies, which fear white nationalists may deploy it against power grid|author=Mikael Thalen|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803003534/https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|archive-date=2023-08-03}}</ref> * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Flipper One]] * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] [[Катэгорыя:Мабільныя камп’ютары]] jkkkw8cemkom3zxujhjs4t4tantrsjs 5193373 5193343 2026-09-05T16:17:04Z Siarhei V 122587 5193373 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flipper Zero electronic multitool with active display held in girl hand.jpg|міні|Уключаны Flipper Zero ў дзявочых руках]] '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/flipper-zero-tamagotchi-hacking-game-175949581.html|title=Flipper Zero turns hacking into a Tamagotchi-style game|first=Kris|last=Holt|website=Engadget|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч даляраў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў даляраў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hackaday.com/2020/09/02/flipper-zero-blasts-past-funding-goal-and-into-our-hearts/|title=Flipper Zero Blasts Past Funding Goal And Into Our Hearts|last=By|website=Hackaday|date=2020-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == [[Файл:Flipper Zero main board 2 side.png|міні|Асноўная плата Flipper Zero]] Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. Праграмнае забеспячэнне абнаўляецца як пры падлучэнні праз кабель (пры дапамозе крос-платформенага ўтыліты <nowiki>''</nowiki>qFlipper<nowiki>''</nowiki>), так і па пратаколу Bluetooth LE праз мабільную праграму пад Android / iOS, дзе з лета 2023 года рэалізаваны асабісты App Store каталаг карыстальніцкіх праграм (генератары пароляў, метраномы, сніферы эфіру).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2023/7/24/23803600/flipper-zero-app-store-launch|title=Flip the world! Flipper Zero has an app store now|first=Nathan|last=Edwards|website=The Verge|date=2023-07-24|access-date=2026-09-02}}</ref> [[Файл:Flipper Zero orange backlight enabled with active WiFi Dev Board.jpg|міні|Плата WiFi Dev Board падключаная да Flipper Zero]] Афіцыйная экасістэма праекта прадугледжвае пашырэнне базавага функцыяналу прылады праз зменныя вонкавыя модулі, якія падлучаюцца непасрэдна ў порты GPIO. Да ліку базавых дадаткаў адносіцца плата «Wi-Fi Devboard», спраектаваная на мікракантролеры ESP32, якая здольная забяспечыць эфектыўную працу для маніторынгу і пэнтэстынгу трафіку бесправадных сетак стандарту Wi-Fi. [[Файл:Flipper Zero multitool assembled with Video Game Module outdoors.jpg|міні|Модуль Video Game Module на базе чыпа RP2040, падключаны да Flipper Zero]] У супрацоўніцтве са стваральнікамі Raspberry Pi быў выпушчаны дадатковы модуль «Video Game Module» (VGM) на базе магутнага чыпа RP2040. Гэты кампанент уключае інтэграваныя гіраскоп, акселерометр і порт відэавываду (стандарту DVI), што дазваляе аўтаномна трансляваць дадзеныя, інтэрфейс або візуальныя аналізатары спектра частот на знешнія маніторы з частатой 60 Гц, а таксама выконваць праграмы на мовах C, C++ ці MicroPython, выкарыстоўваючы прасторавае кіраванне нахіламі прылады. [[Файл:Flipper Zero Prototyping Boards set with pin headers and sticker.jpg|міні|Камплект Flipper Zero Prototyping Boards]] Для інжынерных задач выпускаюцца макетныя платы «Prototyping Boards», якія ўяўляюць сабой пустую друкаваную аснову. Яны прызначаныя для самастойных даследаванняў: на гэтых платах карыстальнікі ўласнаручна збіраюць схемы і прыпайваюць дадатковыя інтэрфейсы і мікрасхемы (напрыклад трансіверы кантролера CAN-шыны ці датчыкі экасістэмы Zigbee), канструюючы кастамныя вектары для тэставання апаратных уразлівасцей. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fr.cnet.com/|title=CNET France : actu IA, les technos du futur et les meilleurs tests produits|website=CNET France : actu IA, les technos du futur et les meilleurs tests produits|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах.<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/brazil-seizing-flipper-zero-shipments-to-prevent-use-in-crime/|title=Brazil seizing Flipper Zero shipments to prevent use in crime|first=Bill|last=Toulas|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|title=EXCLUSIVE: Hacking tool Flipper Zero tracked by intelligence agencies, which fear white nationalists may deploy it against power grid|author=Mikael Thalen|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803003534/https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|archive-date=2023-08-03}}</ref> * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Flipper One]] * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] [[Катэгорыя:Мабільныя камп’ютары]] 7l9ng7spy0w0e6btvurtrddkkjxxcts 5193375 5193373 2026-09-05T16:19:40Z Siarhei V 122587 5193375 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flipper Zero electronic multitool with active display held in girl hand.jpg|міні|Уключаны Flipper Zero ў дзявочых руках]] '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/flipper-zero-tamagotchi-hacking-game-175949581.html|title=Flipper Zero turns hacking into a Tamagotchi-style game|first=Kris|last=Holt|website=Engadget|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч даляраў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў даляраў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hackaday.com/2020/09/02/flipper-zero-blasts-past-funding-goal-and-into-our-hearts/|title=Flipper Zero Blasts Past Funding Goal And Into Our Hearts|last=By|website=Hackaday|date=2020-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == [[Файл:Flipper Zero main board 2 side.png|міні|Асноўная плата Flipper Zero]] Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. Праграмнае забеспячэнне абнаўляецца як пры падлучэнні праз кабель (пры дапамозе крос-платформенага ўтыліты <nowiki>''</nowiki>qFlipper<nowiki>''</nowiki>), так і па пратаколу Bluetooth LE праз мабільную праграму пад Android / iOS, дзе з лета 2023 года рэалізаваны асабісты App Store каталаг карыстальніцкіх праграм (генератары пароляў, метраномы, сніферы эфіру).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2023/7/24/23803600/flipper-zero-app-store-launch|title=Flip the world! Flipper Zero has an app store now|first=Nathan|last=Edwards|website=The Verge|date=2023-07-24|access-date=2026-09-02}}</ref> [[Файл:Flipper Zero orange backlight enabled with active WiFi Dev Board.jpg|міні|Плата WiFi Dev Board падключаная да Flipper Zero]] Афіцыйная экасістэма праекта прадугледжвае пашырэнне базавага функцыяналу прылады праз зменныя вонкавыя модулі, якія падлучаюцца непасрэдна ў порты GPIO. Да ліку базавых дадаткаў адносіцца плата «Wi-Fi Devboard», спраектаваная на мікракантролеры ESP32, якая здольная забяспечыць эфектыўную працу для маніторынгу і пэнтэстынгу трафіку бесправадных сетак стандарту Wi-Fi. [[Файл:Flipper Zero multitool assembled with Video Game Module outdoors.jpg|міні|Модуль Video Game Module на базе чыпа RP2040, падключаны да Flipper Zero]] У супрацоўніцтве са стваральнікамі [[Raspberry Pi]] быў выпушчаны дадатковы модуль «Video Game Module» (VGM) на базе магутнага чыпа RP2040. Гэты кампанент уключае інтэграваныя гіраскоп, акселерометр і [[HDMI]] порт відэавываду (стандарту DVI), што дазваляе аўтаномна трансляваць дадзеныя, інтэрфейс або візуальныя аналізатары спектра частот на знешнія маніторы з частатой 60 Гц, а таксама выконваць праграмы на мовах C, C++ ці MicroPython, выкарыстоўваючы прасторавае кіраванне нахіламі прылады. [[Файл:Flipper Zero Prototyping Boards set with pin headers and sticker.jpg|міні|Камплект Flipper Zero Prototyping Boards]] Для інжынерных задач выпускаюцца макетныя платы «Prototyping Boards», якія ўяўляюць сабой пустую друкаваную аснову. Яны прызначаныя для самастойных даследаванняў: на гэтых платах карыстальнікі ўласнаручна збіраюць схемы і прыпайваюць дадатковыя інтэрфейсы і мікрасхемы (напрыклад трансіверы кантролера CAN-шыны ці датчыкі экасістэмы Zigbee), канструюючы кастамныя вектары для тэставання апаратных уразлівасцей. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fr.cnet.com/|title=CNET France : actu IA, les technos du futur et les meilleurs tests produits|website=CNET France : actu IA, les technos du futur et les meilleurs tests produits|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах.<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/brazil-seizing-flipper-zero-shipments-to-prevent-use-in-crime/|title=Brazil seizing Flipper Zero shipments to prevent use in crime|first=Bill|last=Toulas|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|title=EXCLUSIVE: Hacking tool Flipper Zero tracked by intelligence agencies, which fear white nationalists may deploy it against power grid|author=Mikael Thalen|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803003534/https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|archive-date=2023-08-03}}</ref> * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Flipper One]] * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] [[Катэгорыя:Мабільныя камп’ютары]] beh0dqw9be1bqwjk9225e9nxncqk1hk 5193379 5193375 2026-09-05T16:27:25Z Siarhei V 122587 5193379 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flipper Zero electronic multitool with active display held in girl hand.jpg|міні|Уключаны Flipper Zero ў дзявочых руках]] '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/flipper-zero-tamagotchi-hacking-game-175949581.html|title=Flipper Zero turns hacking into a Tamagotchi-style game|first=Kris|last=Holt|website=Engadget|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч даляраў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў даляраў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hackaday.com/2020/09/02/flipper-zero-blasts-past-funding-goal-and-into-our-hearts/|title=Flipper Zero Blasts Past Funding Goal And Into Our Hearts|last=By|website=Hackaday|date=2020-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == [[Файл:Flipper Zero main board 2 side.png|міні|Асноўная плата Flipper Zero]] Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. Праграмнае забеспячэнне абнаўляецца як пры падлучэнні праз кабель (пры дапамозе крос-платформенага ўтыліты <nowiki>''</nowiki>qFlipper<nowiki>''</nowiki>), так і па пратаколу Bluetooth LE праз мабільную праграму пад Android / iOS, дзе з лета 2023 года рэалізаваны асабісты App Store каталаг карыстальніцкіх праграм (генератары пароляў, метраномы, сніферы эфіру).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2023/7/24/23803600/flipper-zero-app-store-launch|title=Flip the world! Flipper Zero has an app store now|first=Nathan|last=Edwards|website=The Verge|date=2023-07-24|access-date=2026-09-02}}</ref> [[Файл:Flipper Zero orange backlight enabled with active WiFi Dev Board.jpg|міні|Плата WiFi Dev Board падключаная да Flipper Zero]] Афіцыйная экасістэма праекта прадугледжвае пашырэнне базавага функцыяналу прылады праз зменныя вонкавыя модулі, якія падлучаюцца непасрэдна ў порты GPIO. Да ліку базавых дадаткаў адносіцца плата «Wi-Fi Devboard», спраектаваная на мікракантролеры ESP32, якая здольная забяспечыць эфектыўную працу для маніторынгу і пэнтэстынгу трафіку бесправадных сетак стандарту Wi-Fi. [[Файл:Flipper Zero multitool assembled with Video Game Module outdoors.jpg|міні|Модуль Video Game Module на базе чыпа RP2040, падключаны да Flipper Zero]] У супрацоўніцтве са стваральнікамі [[Raspberry Pi]] быў выпушчаны дадатковы модуль «Video Game Module» (VGM) на базе магутнага чыпа RP2040. Гэты кампанент уключае інтэграваныя гіраскоп, акселерометр і [[HDMI]] порт відэавываду (стандарту DVI), што дазваляе аўтаномна трансляваць дадзеныя, інтэрфейс або візуальныя аналізатары спектра частот на знешнія маніторы з частатой 60 Гц, а таксама выконваць праграмы на мовах C, C++ ці MicroPython, выкарыстоўваючы прасторавае кіраванне нахіламі прылады. [[Файл:Flipper Zero Prototyping Boards set with pin headers and sticker.jpg|міні|Камплект Flipper Zero Prototyping Boards]] Для інжынерных задач выпускаюцца макетныя платы «Prototyping Boards», якія ўяўляюць сабой пустую друкаваную аснову. Яны прызначаныя для самастойных даследаванняў: на гэтых платах карыстальнікі ўласнаручна збіраюць схемы і прыпайваюць дадатковыя інтэрфейсы і мікрасхемы (напрыклад трансіверы кантролера CAN-шыны ці датчыкі экасістэмы Zigbee), канструюючы кастамныя вектары для тэставання апаратных уразлівасцей. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fr.cnet.com/|title=CNET France : actu IA, les technos du futur et les meilleurs tests produits|website=CNET France : actu IA, les technos du futur et les meilleurs tests produits|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах.<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/brazil-seizing-flipper-zero-shipments-to-prevent-use-in-crime/|title=Brazil seizing Flipper Zero shipments to prevent use in crime|first=Bill|last=Toulas|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|title=EXCLUSIVE: Hacking tool Flipper Zero tracked by intelligence agencies, which fear white nationalists may deploy it against power grid|author=Mikael Thalen|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803003534/https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|archive-date=2023-08-03}}</ref> * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Flipper One]] * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Галерэя фота == <gallery mode="packed" heights="200px"> File:Flipper Zero accessories flat lay size comparison with lighter.jpg | Flipper Zero з аксэсуарамі File:Flipper Zero device size comparison with AA battery.jpg | Параўнанне Flipper Zero з батарэяй АА File:Flipper Zero displaying tamagotchi interface on granite surface.jpg | Flipper Zero на вуліцы File:Flipper Zero electronic multitool unboxing kit contents.jpg | Retail-камплект Flipper Zero File:Flipper Zero in bumper size comparison with BIC lighter.jpg | Параўнанне памераў Flipper Zero з запальніцай BIC </gallery> == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] [[Катэгорыя:Мабільныя камп’ютары]] 0n0yazurnbf8uruv2d21nj1zh4exjq9 5193380 5193379 2026-09-05T16:27:58Z Siarhei V 122587 5193380 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flipper Zero electronic multitool with active display held in girl hand.jpg|міні|Уключаны Flipper Zero ў дзявочых руках]] '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/flipper-zero-tamagotchi-hacking-game-175949581.html|title=Flipper Zero turns hacking into a Tamagotchi-style game|first=Kris|last=Holt|website=Engadget|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч даляраў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў даляраў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hackaday.com/2020/09/02/flipper-zero-blasts-past-funding-goal-and-into-our-hearts/|title=Flipper Zero Blasts Past Funding Goal And Into Our Hearts|last=By|website=Hackaday|date=2020-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == [[Файл:Flipper Zero main board 2 side.png|міні|Асноўная плата Flipper Zero]] Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. Праграмнае забеспячэнне абнаўляецца як пры падлучэнні праз кабель (пры дапамозе крос-платформенага ўтыліты <nowiki>''</nowiki>qFlipper<nowiki>''</nowiki>), так і па пратаколу Bluetooth LE праз мабільную праграму пад Android / iOS, дзе з лета 2023 года рэалізаваны асабісты App Store каталаг карыстальніцкіх праграм (генератары пароляў, метраномы, сніферы эфіру).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2023/7/24/23803600/flipper-zero-app-store-launch|title=Flip the world! Flipper Zero has an app store now|first=Nathan|last=Edwards|website=The Verge|date=2023-07-24|access-date=2026-09-02}}</ref> [[Файл:Flipper Zero orange backlight enabled with active WiFi Dev Board.jpg|міні|Плата WiFi Dev Board падключаная да Flipper Zero]] Афіцыйная экасістэма праекта прадугледжвае пашырэнне базавага функцыяналу прылады праз зменныя вонкавыя модулі, якія падлучаюцца непасрэдна ў порты GPIO. Да ліку базавых дадаткаў адносіцца плата «Wi-Fi Devboard», спраектаваная на мікракантролеры ESP32, якая здольная забяспечыць эфектыўную працу для маніторынгу і пэнтэстынгу трафіку бесправадных сетак стандарту Wi-Fi. [[Файл:Flipper Zero multitool assembled with Video Game Module outdoors.jpg|міні|Модуль Video Game Module на базе чыпа RP2040, падключаны да Flipper Zero]] У супрацоўніцтве са стваральнікамі [[Raspberry Pi]] быў выпушчаны дадатковы модуль «Video Game Module» (VGM) на базе магутнага чыпа RP2040. Гэты кампанент уключае інтэграваныя гіраскоп, акселерометр і [[HDMI]] порт відэавываду (стандарту DVI), што дазваляе аўтаномна трансляваць дадзеныя, інтэрфейс або візуальныя аналізатары спектра частот на знешнія маніторы з частатой 60 Гц, а таксама выконваць праграмы на мовах C, C++ ці MicroPython, выкарыстоўваючы прасторавае кіраванне нахіламі прылады. [[Файл:Flipper Zero Prototyping Boards set with pin headers and sticker.jpg|міні|Камплект Flipper Zero Prototyping Boards]] Для інжынерных задач выпускаюцца макетныя платы «Prototyping Boards», якія ўяўляюць сабой пустую друкаваную аснову. Яны прызначаныя для самастойных даследаванняў: на гэтых платах карыстальнікі ўласнаручна збіраюць схемы і прыпайваюць дадатковыя інтэрфейсы і мікрасхемы (напрыклад трансіверы кантролера CAN-шыны ці датчыкі экасістэмы Zigbee), канструюючы кастамныя вектары для тэставання апаратных уразлівасцей. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fr.cnet.com/|title=CNET France : actu IA, les technos du futur et les meilleurs tests produits|website=CNET France : actu IA, les technos du futur et les meilleurs tests produits|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах.<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/brazil-seizing-flipper-zero-shipments-to-prevent-use-in-crime/|title=Brazil seizing Flipper Zero shipments to prevent use in crime|first=Bill|last=Toulas|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|title=EXCLUSIVE: Hacking tool Flipper Zero tracked by intelligence agencies, which fear white nationalists may deploy it against power grid|author=Mikael Thalen|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803003534/https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|archive-date=2023-08-03}}</ref> * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Flipper One]] * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Галерэя фота == <gallery mode="packed" heights="200px"> File:Flipper Zero accessories flat lay size comparison with lighter.jpg | Flipper Zero з аксэсуарамі File:Flipper Zero device size comparison with AA battery.jpg | Параўнанне Flipper Zero з батарэяй АА File:Flipper Zero displaying tamagotchi interface on granite surface.jpg | Flipper Zero на вуліцы File:Flipper Zero electronic multitool unboxing kit contents.jpg | Retail-камплект Flipper Zero File:Flipper Zero in bumper size comparison with BIC lighter.jpg | Параўнанне памераў Flipper Zero з запальніцай BIC </gallery> == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] [[Катэгорыя:Мабільныя камп’ютары]] 4qhrk7djuxgn0jf37ms00odjjvlevuq 0 813917 5193358 5193259 2026-09-05T15:07:51Z Аляксандр Белы 46814 удакладненнi дробныя 5193358 wikitext text/x-wiki {{пішу}} [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (з яім яго не варта блытаць) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]). Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна большай ступені, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абарончых) уласцівасцяў. Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithaunica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш" , [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва "Над Нёманам". Напрыклад, жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] супастаўляецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. Крыніцы Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] 2jkr428whj9tfccchv6sgczuze6ou5y 5193359 5193358 2026-09-05T15:08:41Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя == 5193359 wikitext text/x-wiki {{пішу}} [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (з яім яго не варта блытаць) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]). Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна большай ступені, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абарончых) уласцівасцяў. Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithaunica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш" , [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва "Над Нёманам". Напрыклад, жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] супастаўляецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] 5lh2ihi0d8092e3rdfqzep6hyvlr9sc 5193365 5193359 2026-09-05T15:26:35Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненне - “гіпертэкст” 5193365 wikitext text/x-wiki {{пішу}} [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (з яім яго не варта блытаць) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]). Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна большай ступені, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абарончых) уласцівасцяў. Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithaunica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш" , [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва "Над Нёманам". Напрыклад, жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] супастаўляецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. З пункту гледжання сучаснай культурнай антрапалогіі, традыцыйнае зельніцтва можна разглядаць як маштабны комплекс кніжных і фальклорных ведаў і практык, устойлівых культурных вобразаў (стэрэатыпаў), міфаў, шчыльна звязаных паміж сабой у свайго роду “гіпертэкст”, - які, на жаль, у сучаснай Беларусі ў істотнай ступені разбураны. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] pr27vll501ukarcdaxorvpunxpb1ry1 5193366 5193365 2026-09-05T15:30:18Z Аляксандр Белы 46814 [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] 5193366 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (з яім яго не варта блытаць) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]). Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна большай ступені, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абарончых) уласцівасцяў. Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithaunica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш" , [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва "Над Нёманам". Напрыклад, жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] супастаўляецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. З пункту гледжання сучаснай культурнай антрапалогіі, традыцыйнае зельніцтва можна разглядаць як маштабны комплекс кніжных і фальклорных ведаў і практык, устойлівых культурных вобразаў (стэрэатыпаў), міфаў, шчыльна звязаных паміж сабой у свайго роду “гіпертэкст”, – які, на жаль, у сучаснай Беларусі ў істотнай ступені разбураны. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] bvfzh715z1jngahj31zs8pt2dlxvh6o 5193371 5193366 2026-09-05T16:15:46Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненні пра сакральны характар, ілюстрацыя з Канута Русецкага 5193371 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (але не зводзілася да яго і не было яму тоесным) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]). Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна большай ступені, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абарончых) уласцівасцяў. Зёлкі ў навуковай і мастацкай літаратуры Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithaunica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш" , [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва "Над Нёманам". Напрыклад, жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] супастаўляецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. Сакральны сімвалізм зёлак Зёлкі складалі важную частку асартыменту тавараў на віленскіх кірмашах на “Казюкі” (4 сакавіка), Юраўскім (каля дня святога Юр’я, 6 мая па юліянскім календары, праводзіўся ў 1827–1914 гадах як афіцыёзна-праваслаўная альтэрнатыва Казюкам), і да дня святога Яна (24 чэрвеня). Шэраг зёлак, асабліва з доўгімі жорсткімі сцёбламі (святаяннік, [[Цмен пясчаны|цмен,]] [[цыкорыя]]), насушанымі мінулым летам, ужываліся разам з галінкамі вербаў у вырабе “віленскіх пальмаў” – дэкаратыўных кампазіцый з каляровымі стужкамі, папяровымі кветкамі і г.д., атрыбутам святкавання “Казюкаў” і Пальмовай (Вербнай) Нядзелі. [[Файл:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|міні|Канут Русецкі. Літвінка з вербамі (1847)]] На святога Яна, а таксама на Тройцу (6-я нядзеля пасля Вялікадня), на свята Божага Цела (“Дзявятнік”, чацвер дзявятага тыдня пасля Вялікадня), і асабліва на дзень Маці Божай Зельнай (15 жніўня) зёлкі абавязкова прыносілі асвячаць у касцёл – што сведчыць пра даўняе змаганне каталіцкай царквы ў Літве і на Русі з паганскімі культамі зёлак і звязаных з імі бостваў. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. З пункту гледжання сучаснай культурнай антрапалогіі, традыцыйнае зельніцтва можна разглядаць як маштабны комплекс кніжных і фальклорных ведаў і практык, устойлівых культурных вобразаў (стэрэатыпаў), міфаў, шчыльна звязаных паміж сабой у свайго роду “гіпертэкст”, – які, на жаль, у сучаснай Беларусі ў істотнай ступені разбураны. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 Алесь Белы. Нашы Зёлкі (рукапіс кнігі, 2026). {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] rmirpcdpyywfp4ebe35r1693ym0dimy 5193374 5193371 2026-09-05T16:18:34Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя == 5193374 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (але не зводзілася да яго і не было яму тоесным) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. == Архаічны характар зельніцтва ў Літве == Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]). Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна большай ступені, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абарончых) уласцівасцяў. == Зёлкі ў навуковай і мастацкай літаратуры == Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithaunica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш" , [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва "Над Нёманам". Напрыклад, жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] супастаўляецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. == Сакральны сімвалізм зёлак == Зёлкі складалі важную частку асартыменту тавараў на віленскіх кірмашах на “Казюкі” (4 сакавіка), Юраўскім (каля дня святога Юр’я, 6 мая па юліянскім календары, праводзіўся ў 1827–1914 гадах як афіцыёзна-праваслаўная альтэрнатыва Казюкам), і да дня святога Яна (24 чэрвеня). Шэраг зёлак, асабліва з доўгімі жорсткімі сцёбламі (святаяннік, [[Цмен пясчаны|цмен,]] [[цыкорыя]]), насушанымі мінулым летам, ужываліся разам з галінкамі вербаў у вырабе “віленскіх пальмаў” – дэкаратыўных кампазіцый з каляровымі стужкамі, папяровымі кветкамі і г.д., атрыбутам святкавання “Казюкаў” і Пальмовай (Вербнай) Нядзелі. [[Файл:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|міні|Канут Русецкі. Літвінка з вербамі (1847)]] На святога Яна, а таксама на Тройцу (6-я нядзеля пасля Вялікадня), на свята Божага Цела (“Дзявятнік”, чацвер дзявятага тыдня пасля Вялікадня), і асабліва на дзень Маці Божай Зельнай (15 жніўня) зёлкі абавязкова прыносілі асвячаць у касцёл – што сведчыць пра даўняе змаганне каталіцкай царквы ў Літве і на Русі з паганскімі культамі зёлак і звязаных з імі бостваў. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. З пункту гледжання сучаснай культурнай антрапалогіі, традыцыйнае зельніцтва можна разглядаць як маштабны комплекс кніжных і фальклорных ведаў і практык, устойлівых культурных вобразаў (стэрэатыпаў), міфаў, шчыльна звязаных паміж сабой у свайго роду “гіпертэкст”, – які, на жаль, у сучаснай Беларусі ў істотнай ступені разбураны. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 Алесь Белы. Нашы Зёлкі (рукапіс кнігі, 2026). {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] 3t53xlfqqpv9xivcmg65skms41labz6 5193376 5193374 2026-09-05T16:20:10Z Аляксандр Белы 46814 удакладненне дробнае 5193376 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (але не зводзілася да яго і не было яму тоесным) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. == Архаічны характар зельніцтва ў Літве і Беларусі == Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]). Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна большай ступені, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абаронча-магічных) уласцівасцяў. == Зёлкі ў навуковай і мастацкай літаратуры == Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithaunica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш" , [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва "Над Нёманам". Напрыклад, жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] супастаўляецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. == Сакральны сімвалізм зёлак == Зёлкі складалі важную частку асартыменту тавараў на віленскіх кірмашах на “Казюкі” (4 сакавіка), Юраўскім (каля дня святога Юр’я, 6 мая па юліянскім календары, праводзіўся ў 1827–1914 гадах як афіцыёзна-праваслаўная альтэрнатыва Казюкам), і да дня святога Яна (24 чэрвеня). Шэраг зёлак, асабліва з доўгімі жорсткімі сцёбламі (святаяннік, [[Цмен пясчаны|цмен,]] [[цыкорыя]]), насушанымі мінулым летам, ужываліся разам з галінкамі вербаў у вырабе “віленскіх пальмаў” – дэкаратыўных кампазіцый з каляровымі стужкамі, папяровымі кветкамі і г.д., атрыбутам святкавання “Казюкаў” і Пальмовай (Вербнай) Нядзелі. [[Файл:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|міні|Канут Русецкі. Літвінка з вербамі (1847)]] На святога Яна, а таксама на Тройцу (6-я нядзеля пасля Вялікадня), на свята Божага Цела (“Дзявятнік”, чацвер дзявятага тыдня пасля Вялікадня), і асабліва на дзень Маці Божай Зельнай (15 жніўня) зёлкі абавязкова прыносілі асвячаць у касцёл – што сведчыць пра даўняе змаганне каталіцкай царквы ў Літве і на Русі з паганскімі культамі зёлак і звязаных з імі бостваў. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. З пункту гледжання сучаснай культурнай антрапалогіі, традыцыйнае зельніцтва можна разглядаць як маштабны комплекс кніжных і фальклорных ведаў і практык, устойлівых культурных вобразаў (стэрэатыпаў), міфаў, шчыльна звязаных паміж сабой у свайго роду “гіпертэкст”, – які, на жаль, у сучаснай Беларусі ў істотнай ступені разбураны. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 Алесь Белы. Нашы Зёлкі (рукапіс кнігі, 2026). {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] et56qed0zy3lfih3cwro6kjt443kwsf 5193382 5193376 2026-09-05T16:37:49Z Аляксандр Белы 46814 /* Архаічны характар зельніцтва ў Літве і Беларусі */ удакладненне дробнае 5193382 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (але не зводзілася да яго і не было яму тоесным) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. == Архаічны характар зельніцтва ў Літве і Беларусі == Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва да пачатку XX стагоддзя традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]) і балотаў. Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі шырока ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна шырэй і даўжэй, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абаронча-магічных) уласцівасцяў. == Зёлкі ў навуковай і мастацкай літаратуры == Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithaunica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш" , [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва "Над Нёманам". Напрыклад, жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] супастаўляецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. == Сакральны сімвалізм зёлак == Зёлкі складалі важную частку асартыменту тавараў на віленскіх кірмашах на “Казюкі” (4 сакавіка), Юраўскім (каля дня святога Юр’я, 6 мая па юліянскім календары, праводзіўся ў 1827–1914 гадах як афіцыёзна-праваслаўная альтэрнатыва Казюкам), і да дня святога Яна (24 чэрвеня). Шэраг зёлак, асабліва з доўгімі жорсткімі сцёбламі (святаяннік, [[Цмен пясчаны|цмен,]] [[цыкорыя]]), насушанымі мінулым летам, ужываліся разам з галінкамі вербаў у вырабе “віленскіх пальмаў” – дэкаратыўных кампазіцый з каляровымі стужкамі, папяровымі кветкамі і г.д., атрыбутам святкавання “Казюкаў” і Пальмовай (Вербнай) Нядзелі. [[Файл:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|міні|Канут Русецкі. Літвінка з вербамі (1847)]] На святога Яна, а таксама на Тройцу (6-я нядзеля пасля Вялікадня), на свята Божага Цела (“Дзявятнік”, чацвер дзявятага тыдня пасля Вялікадня), і асабліва на дзень Маці Божай Зельнай (15 жніўня) зёлкі абавязкова прыносілі асвячаць у касцёл – што сведчыць пра даўняе змаганне каталіцкай царквы ў Літве і на Русі з паганскімі культамі зёлак і звязаных з імі бостваў. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. З пункту гледжання сучаснай культурнай антрапалогіі, традыцыйнае зельніцтва можна разглядаць як маштабны комплекс кніжных і фальклорных ведаў і практык, устойлівых культурных вобразаў (стэрэатыпаў), міфаў, шчыльна звязаных паміж сабой у свайго роду “гіпертэкст”, – які, на жаль, у сучаснай Беларусі ў істотнай ступені разбураны. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 Алесь Белы. Нашы Зёлкі (рукапіс кнігі, 2026). {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] if2oi13ko7nuac1w1rfnvg0xi85o88p 5193397 5193382 2026-09-05T18:25:00Z Аляксандр Белы 46814 арфаграфія + дапаўненне 5193397 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (але не зводзілася да яго і не было яму тоесным) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. == Архаічны характар зельніцтва ў Літве і Беларусі == Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва да пачатку XX стагоддзя традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]) і балотаў. Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі шырока ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна шырэй і даўжэй, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абаронча-магічных) уласцівасцяў. == Зёлкі ў навуковай і мастацкай літаратуры == Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithaunica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш" , [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва раман [[Над Нёманам|"Над Нёманам"]]. Напрыклад, жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] у ім атаясамлівецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. == Сакральны сімвалізм зёлак == Зёлкі складалі важную частку асартыменту тавараў на віленскіх кірмашах на “Казюкі” (4 сакавіка), Юраўскім (каля дня святога Юр’я, 6 мая па юліянскім календары, праводзіўся ў 1827–1914 гадах як афіцыёзна-праваслаўная альтэрнатыва Казюкам), і да дня святога Яна (24 чэрвеня). Шэраг зёлак, асабліва з доўгімі жорсткімі сцёбламі (святаяннік, [[Цмен пясчаны|цмен,]] [[цыкорыя]]), насушанымі мінулым летам, ужываліся разам з галінкамі вербаў у вырабе “віленскіх пальмаў” – дэкаратыўных кампазіцый з каляровымі стужкамі, папяровымі кветкамі і г.д., атрыбутам святкавання “Казюкаў” і Пальмовай (Вербнай) Нядзелі. [[Файл:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|міні|Канут Русецкі. Літвінка з вербамі (1847)]] На святога Яна, а таксама на Тройцу (6-я нядзеля пасля Вялікадня), на свята Божага Цела (“Дзявятнік”, чацвер дзявятага тыдня пасля Вялікадня), і асабліва на дзень Маці Божай Зельнай (15 жніўня) зёлкі абавязкова прыносілі асвячаць у касцёл – што сведчыць пра даўняе змаганне каталіцкай царквы ў Літве і на Русі з паганскімі культамі зёлак і звязаных з імі бостваў. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. З пункту гледжання сучаснай культурнай антрапалогіі, традыцыйнае зельніцтва можна разглядаць як маштабны комплекс кніжных і фальклорных ведаў і практык, устойлівых культурных вобразаў (стэрэатыпаў), міфаў, шчыльна звязаных паміж сабой у свайго роду “гіпертэкст”, – які, на жаль, у сучаснай Беларусі ў істотнай ступені разбураны. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 Алесь Белы. Нашы Зёлкі (рукапіс кнігі, 2026). {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] g7lcqkgekgyxzc26nyisjfkrbk7kh6z 5193401 5193397 2026-09-05T19:48:59Z Аляксандр Белы 46814 удакладненне 5193401 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (але не зводзілася да яго і не было яму тоесным) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. == Архаічны характар зельніцтва ў Літве і Беларусі == Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва да пачатку XX стагоддзя традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]) і балотаў. Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі шырока ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна шырэй і даўжэй, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абаронча-магічных) уласцівасцяў. == Зёлкі ў навуковай і мастацкай літаратуры == Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithuanica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, бернардына Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш" , [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва раман [[Над Нёманам|"Над Нёманам"]]. Напрыклад, жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] у ім атаясамлівецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе праца "Людзі і кветкі над Нёманам" фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. == Сакральны сімвалізм зёлак == Зёлкі складалі важную частку асартыменту тавараў на віленскіх кірмашах на “Казюкі” (4 сакавіка), Юраўскім (каля дня святога Юр’я, 6 мая па юліянскім календары, праводзіўся ў 1827–1914 гадах як афіцыёзна-праваслаўная альтэрнатыва Казюкам), і да дня святога Яна (24 чэрвеня). Шэраг зёлак, асабліва з доўгімі жорсткімі сцёбламі (святаяннік, [[Цмен пясчаны|цмен,]] [[цыкорыя]]), насушанымі мінулым летам, ужываліся разам з галінкамі вербаў у вырабе “віленскіх пальмаў” – дэкаратыўных кампазіцый з каляровымі стужкамі, папяровымі кветкамі і г.д., атрыбутам святкавання “Казюкаў” і Пальмовай (Вербнай) Нядзелі. [[Файл:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|міні|Канут Русецкі. Літвінка з вербамі (1847)]] На святога Яна, а таксама на Тройцу (6-я нядзеля пасля Вялікадня), на свята Божага Цела (“Дзявятнік”, чацвер дзявятага тыдня пасля Вялікадня), і асабліва на дзень Маці Божай Зельнай (15 жніўня) зёлкі абавязкова прыносілі асвячаць у касцёл – што сведчыць пра даўняе змаганне каталіцкай царквы ў Літве і на Русі з паганскімі культамі зёлак і звязаных з імі бостваў. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. З пункту гледжання сучаснай культурнай антрапалогіі, традыцыйнае зельніцтва можна разглядаць як маштабны комплекс кніжных і фальклорных ведаў і практык, устойлівых культурных вобразаў (стэрэатыпаў), міфаў, шчыльна звязаных паміж сабой у свайго роду “гіпертэкст”, – які, на жаль, у сучаснай Беларусі ў істотнай ступені разбураны. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 Алесь Белы. Нашы Зёлкі (рукапіс кнігі, 2026). {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] babi5o85srurcs2dp5gbpupj1s1daeu 5193478 5193401 2026-09-06T08:18:10Z Аляксандр Белы 46814 Спасылкi дадаў, будзе працяг 5193478 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (але не зводзілася да яго і не было яму тоесным) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. == Архаічны характар зельніцтва ў Літве і Беларусі == Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва да пачатку XX стагоддзя традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]) і балотаў. Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі шырока ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна шырэй і даўжэй, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абаронча-магічных) уласцівасцяў. == Зёлкі ў навуковай і мастацкай літаратуры == Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithuanica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, [[Бернардынцы|бернардына]] Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу ці лекавыя сродкі, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш", [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"<ref>Władysław Syrokomla. [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/213443/edition/258219?language=pl Chatka w lesie: dziwactwo dramatyczne w dwu częściach]. Wilno, 1856.</ref>). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва раман [[Над Нёманам|"Над Нёманам"]]. Напрыклад, жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] у ім атаясамлівецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе этнаграфічная праца "Людзі і кветкі над Нёманам"<ref>Эліза Ажэшка. [https://knihi.com/Eliza_Azeska/Ludzi_i_kvietki_nad_Niomanam.html Людзі і кветкі над Нёманам] // Беларуская палічка</ref> фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. == Сакральны сімвалізм зёлак == Зёлкі складалі важную частку асартыменту тавараў на віленскіх кірмашах на “Казюкі” (4 сакавіка), Юраўскім (каля дня святога Юр’я, 6 мая па юліянскім календары, праводзіўся ў 1827–1914 гадах як афіцыёзна-праваслаўная альтэрнатыва Казюкам), і да дня святога Яна (24 чэрвеня). Шэраг зёлак, асабліва з доўгімі жорсткімі сцёбламі (святаяннік, [[Цмен пясчаны|цмен,]] [[цыкорыя]]), насушанымі мінулым летам, ужываліся разам з галінкамі вербаў у вырабе “віленскіх пальмаў” – дэкаратыўных кампазіцый з каляровымі стужкамі, папяровымі кветкамі і г.д., атрыбутам святкавання “Казюкаў” і Пальмовай (Вербнай) Нядзелі. [[Файл:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|міні|Канут Русецкі. Літвінка з вербамі (1847)]] На святога Яна, а таксама на Тройцу (6-я нядзеля пасля Вялікадня), на свята Божага Цела (“Дзявятнік”, чацвер дзявятага тыдня пасля Вялікадня), і асабліва на дзень Маці Божай Зельнай (15 жніўня) зёлкі абавязкова прыносілі асвячаць у касцёл – што сведчыць пра даўняе змаганне каталіцкай царквы ў Літве і на Русі з паганскімі культамі зёлак і звязаных з імі бостваў. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. З пункту гледжання сучаснай культурнай антрапалогіі, традыцыйнае зельніцтва можна разглядаць як маштабны комплекс кніжных і фальклорных ведаў і практык, устойлівых культурных вобразаў (стэрэатыпаў), міфаў, шчыльна звязаных паміж сабой у свайго роду “гіпертэкст”, – які, на жаль, у сучаснай Беларусі ў істотнай ступені разбураны. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 Алесь Белы. Нашы Зёлкі (рукапіс кнігі, 2026). {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] 4b2m1510hlnobsxed44e5w2qd8h4drz 5193484 5193478 2026-09-06T08:27:51Z Аляксандр Белы 46814 Барбара з Маеўскіх да замужжа была паннай аптэчковай у маёнтку Чомбраў. 5193484 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (але не зводзілася да яго і не было яму тоесным) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. == Архаічны характар зельніцтва ў Літве і Беларусі == Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва да пачатку XX стагоддзя традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]) і балотаў. Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі шырока ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна шырэй і даўжэй, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абаронча-магічных) уласцівасцяў. == Зёлкі ў навуковай і мастацкай літаратуры == Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithuanica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, [[Бернардынцы|бернардына]] Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу ці лекавыя сродкі, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш", [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"<ref>Władysław Syrokomla. [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/213443/edition/258219?language=pl Chatka w lesie: dziwactwo dramatyczne w dwu częściach]. Wilno, 1856.</ref>). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Хутчэй за ўсё, шырокія веды пра зельніцтва паэт атрымаў ад маці, Барбары з Маеўскіх, якая да замужжа была паннай аптэчковай у маёнтку [[Чомбраў]]. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва раман [[Над Нёманам|"Над Нёманам"]]. Напрыклад, надзвычайная жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] у ім атаясамлівецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе этнаграфічная праца "Людзі і кветкі над Нёманам"<ref>Эліза Ажэшка. [https://knihi.com/Eliza_Azeska/Ludzi_i_kvietki_nad_Niomanam.html Людзі і кветкі над Нёманам] // Беларуская палічка</ref> фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. == Сакральны сімвалізм зёлак == Зёлкі складалі важную частку асартыменту тавараў на віленскіх кірмашах на “Казюкі” (4 сакавіка), Юраўскім (каля дня святога Юр’я, 6 мая па юліянскім календары, праводзіўся ў 1827–1914 гадах як афіцыёзна-праваслаўная альтэрнатыва Казюкам), і да дня святога Яна (24 чэрвеня). Шэраг зёлак, асабліва з доўгімі жорсткімі сцёбламі (святаяннік, [[Цмен пясчаны|цмен,]] [[цыкорыя]]), насушанымі мінулым летам, ужываліся разам з галінкамі вербаў у вырабе “віленскіх пальмаў” – дэкаратыўных кампазіцый з каляровымі стужкамі, папяровымі кветкамі і г.д., атрыбутам святкавання “Казюкаў” і Пальмовай (Вербнай) Нядзелі. [[Файл:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|міні|Канут Русецкі. Літвінка з вербамі (1847)]] На святога Яна, а таксама на Тройцу (6-я нядзеля пасля Вялікадня), на свята Божага Цела (“Дзявятнік”, чацвер дзявятага тыдня пасля Вялікадня), і асабліва на дзень Маці Божай Зельнай (15 жніўня) зёлкі абавязкова прыносілі асвячаць у касцёл – што сведчыць пра даўняе змаганне каталіцкай царквы ў Літве і на Русі з паганскімі культамі зёлак і звязаных з імі бостваў. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. З пункту гледжання сучаснай культурнай антрапалогіі, традыцыйнае зельніцтва можна разглядаць як маштабны комплекс кніжных і фальклорных ведаў і практык, устойлівых культурных вобразаў (стэрэатыпаў), міфаў, шчыльна звязаных паміж сабой у свайго роду “гіпертэкст”, – які, на жаль, у сучаснай Беларусі ў істотнай ступені разбураны. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 Алесь Белы. Нашы Зёлкі (рукапіс кнігі, 2026). {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] 7mqqqypvb7udyjbbj6axflha3ilcxia 5193487 5193484 2026-09-06T08:28:58Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя == 5193487 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (але не зводзілася да яго і не было яму тоесным) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. == Архаічны характар зельніцтва ў Літве і Беларусі == Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва да пачатку XX стагоддзя традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]) і балотаў. Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі шырока ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна шырэй і даўжэй, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абаронча-магічных) уласцівасцяў. == Зёлкі ў навуковай і мастацкай літаратуры == Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithuanica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, [[Бернардынцы|бернардына]] Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу ці лекавыя сродкі, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш", [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"<ref>Władysław Syrokomla. [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/213443/edition/258219?language=pl Chatka w lesie: dziwactwo dramatyczne w dwu częściach]. Wilno, 1856.</ref>). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Хутчэй за ўсё, шырокія веды пра зельніцтва паэт атрымаў ад маці, Барбары з Маеўскіх, якая да замужжа была паннай аптэчковай у маёнтку [[Чомбраў]]. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва раман [[Над Нёманам|"Над Нёманам"]]. Напрыклад, надзвычайная жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] у ім атаясамлівецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе этнаграфічная праца "Людзі і кветкі над Нёманам"<ref>Эліза Ажэшка. [https://knihi.com/Eliza_Azeska/Ludzi_i_kvietki_nad_Niomanam.html Людзі і кветкі над Нёманам] // Беларуская палічка</ref> фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. == Сакральны сімвалізм зёлак == Зёлкі складалі важную частку асартыменту тавараў на віленскіх кірмашах на “Казюкі” (4 сакавіка), Юраўскім (каля дня святога Юр’я, 6 мая па юліянскім календары, праводзіўся ў 1827–1914 гадах як афіцыёзна-праваслаўная альтэрнатыва Казюкам), і да дня святога Яна (24 чэрвеня). Шэраг зёлак, асабліва з доўгімі жорсткімі сцёбламі (святаяннік, [[Цмен пясчаны|цмен,]] [[цыкорыя]]), насушанымі мінулым летам, ужываліся разам з галінкамі вербаў у вырабе “віленскіх пальмаў” – дэкаратыўных кампазіцый з каляровымі стужкамі, папяровымі кветкамі і г.д., атрыбутам святкавання “Казюкаў” і Пальмовай (Вербнай) Нядзелі. [[Файл:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|міні|Канут Русецкі. Літвінка з вербамі (1847)]] На святога Яна, а таксама на Тройцу (6-я нядзеля пасля Вялікадня), на свята Божага Цела (“Дзявятнік”, чацвер дзявятага тыдня пасля Вялікадня), і асабліва на дзень Маці Божай Зельнай (15 жніўня) зёлкі абавязкова прыносілі асвячаць у касцёл – што сведчыць пра даўняе змаганне каталіцкай царквы ў Літве і на Русі з паганскімі культамі зёлак і звязаных з імі бостваў. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. З пункту гледжання сучаснай культурнай антрапалогіі, традыцыйнае зельніцтва можна разглядаць як маштабны комплекс кніжных і фальклорных ведаў і практык, устойлівых культурных вобразаў (стэрэатыпаў), міфаў, шчыльна звязаных паміж сабой у свайго роду “гіпертэкст”, – які, на жаль, у сучаснай Беларусі ў істотнай ступені разбураны. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 Алесь Белы. Нашы Зёлкі (рукапіс кнігі, 2026). == Спасылкі == {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] essqh2povrlc7f9hmxy05kkk6k8m4dj 5193490 5193487 2026-09-06T08:30:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сакральны сімвалізм зёлак */ 5193490 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (але не зводзілася да яго і не было яму тоесным) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фармацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі прамысловай вытворчасці, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны таксама выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д., а таксама ў розных відах магіі. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану. == Архаічны характар зельніцтва ў Літве і Беларусі == Дзікарослыя зёлкі, асабліва ў часы голаду, актыўна ўжываліся ў ежу. Пераважна вясной і ў пачатку лета, калі буяла маладая флора, шырока ўжывалі ў ежу лугавыя [[шчаўе]] і [[Цыбуля|цыбулю]], [[хрэн]], [[Крапіва|крапіву]], [[Лебяда|лебяду]], [[Кісліца|кісліцу]], [[аер]], кветкі [[Ліпа|ліпы]] і інш. Лісце шчаўя, крапівы, лебяды, [[Баршчэўнік звычайны|баршчэўніку]], [[Снітка|сніткі]] збіралі да іх цвіцення, складвалі ў фаскі і макітры, перасыпалі па слаях [[Соль|соллю]], дадавалі [[Кмен|кмену]] і іншыя духмяныя эёлкі, і квасілі ў запас. 3 іх гатавалі пасля розныя вадкія стравы (варывы). Шчаўе, кісліцу, цыбулю лугавую, маладыя пабегі аеру і інш. ўжывалі таксама «жывымі» без усялякай апрацоўкі. Аер, лісты [[Клён|клёна]] і [[Дуб|дуба]] выкарыстоўвалі пры выпечцы [[Хлеб|хлеба]]. 3 [[Іван-чай|іван-чаю]] (скрыпеню), [[Чабор|чабору]], [[Мацярдушка|мацярдушкі]], [[Зверабой|зверабою]], [[Дзіванна|дзіванны]], кветак і маладых пабегаў ліпы гатавалі адвары. У Літве і Беларусі, у параўнанні з Польшчай, зельніцтва да пачатку XX стагоддзя традыцыйна мела больш масавы і архаічны характар. Гэта было звязана з доўгай цывілізацыйнай адсталасцю, значна меншай шчыльнасцю насельніцтва, горшай транспартнай інфраструктурай, наяўнасцю вялізарных лясных масіваў ([[Пушча|пушчаў]]) і балотаў. Прафесійныя медыцына і фармакалогія былі развітыя значна горш, таму нават прывілеяваныя саслоўі шырока ўжывалі зёлкі як лекавыя і дэзінфікуючыя сродкі, фарбавальнікі і г.д. Пры гэтым народнай свядомасці ў Літве значна шырэй і даўжэй, чым у Польшчы, было ўласціва магічна-сімвалічнае ўспрыняцце зёлак, іх апатрапейных (абаронча-магічных) уласцівасцяў. == Зёлкі ў навуковай і мастацкай літаратуры == Аднак навуковае і літаратурнае апісанне зёлак на землях былога ВКЛ доўгі час істотна адставала ад Польшчы. Калі ў "Кароне" ўжо ў XVI стагоддзі друкаваліся навуковыя зельнікі (Фаліміра, Спічыньскага, Сенніка, Сырэньскага), у Літве не выдавалася такой літаратуры да канца XVIII стагоддзя, калі выйшлі працы [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] ''Flora lithuanica inchoata'' (1781) і ''Opisanie roslin w prowincyi W.&#x20;K.&#x20;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza'' [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] (1791). Пад час кароткай [[Амністыя 1841 года|мікалаеўскай "адлігі" 1841–1848 гадоў]] былі створаныя слоўнік літоўскай тэрміналогіі марфалагічных апісанняў раслін ''Taislius augyminis'' ("Сістэматыка раслін", напісаны ў 1843, выдадзены ў 1900) жамоцкага асветніка, [[Бернардынцы|бернардына]] Юргіса Пабрэжы і двухтомны ''Zielnik ekonomiczno-techniczny czyli opisanie drzew, krzewów i roślin dziko rosnących w kraju'' Юзэфа Геральда Выжыцкага (1845, Вільня). Класікі польскамоўнай літаратуры Літвы часта былі добрымі знаўцамі зёлак і ў сваіх творах згадвалі іх не проста як элементы рамантычнага пейзажу ці лекавыя сродкі, а як сімвалічна важныя элементы светабудовы ([[Адам Міцкевіч]] у паэме "Пан Тадэуш", [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў драме "Хатка ў лесе"<ref>Władysław Syrokomla. [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/213443/edition/258219?language=pl Chatka w lesie: dziwactwo dramatyczne w dwu częściach]. Wilno, 1856.</ref>). Стаўленне да зёлак было не толькі ўтылітарным, іх свет служыў крыніцай розных сімвалаў і асацыяцый – прытым як у паспалітага люду, так і ў адукаванай публікі. Міцкевіч у сваіх творах згадваў каля 30 розных зёлак, а ў адным з ягоных апошніх вершаў "Снілася зіма" (1832–1840) зёлкі, разам з дрэвамі, выступаюць непадкупнымі сведкамі ягоных жыццёвых памылак і грахоў. Хутчэй за ўсё, шырокія веды пра зельніцтва паэт атрымаў ад маці, Барбары з Маеўскіх, якая да замужжа была паннай аптэчковай у маёнтку [[Чомбраў]]. Шмат дэталёвых, сімвалічна насычаных апісанняў зёлак зяшчаюць многія творы [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], асабліва раман [[Над Нёманам|"Над Нёманам"]]. Напрыклад, надзвычайная жыццёвая моц [[Жывакост лекавы|жывакосту]] у ім атаясамлівецца з трываласцю, прывязанасцю да роднай зямлі роду Багатыровічаў. А яе этнаграфічная праца "Людзі і кветкі над Нёманам"<ref>Эліза Ажэшка. [https://knihi.com/Eliza_Azeska/Ludzi_i_kvietki_nad_Niomanam.html Людзі і кветкі над Нёманам] // Беларуская палічка</ref> фіксуе традыцыйныя веды наднёманскіх зялярак канца XIX стагоддзя, для якіх было нормай ведаць і ўжываць на практыцы да некалькіх соцень зёлак. == Сакральны сімвалізм зёлак == Зёлкі складалі важную частку асартыменту тавараў на віленскіх кірмашах на “Казюкі” (4 сакавіка), Юраўскім (каля дня святога Юр’я, 6 мая па юліянскім календары, праводзіўся ў 1827–1914 гадах як афіцыёзна-праваслаўная альтэрнатыва Казюкам), і да дня святога Яна (24 чэрвеня). Шэраг зёлак, асабліва з доўгімі жорсткімі сцёбламі (святаяннік, [[Цмен пясчаны|цмен,]] [[цыкорыя]]), насушанымі мінулым летам, ужываліся разам з галінкамі вербаў у вырабе “[[Віленскія вербы|віленскіх пальмаў]]” – дэкаратыўных кампазіцый з каляровымі стужкамі, папяровымі кветкамі і г.д., атрыбутам святкавання “Казюкаў” і Пальмовай (Вербнай) Нядзелі. [[Файл:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|міні|Канут Русецкі. Літвінка з вербамі (1847)]] На святога Яна, а таксама на Тройцу (6-я нядзеля пасля Вялікадня), на свята Божага Цела (“Дзявятнік”, чацвер дзявятага тыдня пасля Вялікадня), і асабліва на дзень Маці Божай Зельнай (15 жніўня) зёлкі абавязкова прыносілі асвячаць у касцёл – што сведчыць пра даўняе змаганне каталіцкай царквы ў Літве і на Русі з паганскімі культамі зёлак і звязаных з імі бостваў. Некаторыя зёлкі праз прызму мастацкай і мемуарнай літаратуры XIX стагоддзя набылі сімвалічна літоўскі / літвінскі характар: перадусім [[Рута пахучая|рута,]] у пэўнай ступені аер, [[Дзягіль лекавы|дзягіль]],[[незабудка]], палын. З пункту гледжання сучаснай культурнай антрапалогіі, традыцыйнае зельніцтва можна разглядаць як маштабны комплекс кніжных і фальклорных ведаў і практык, устойлівых культурных вобразаў (стэрэатыпаў), міфаў, шчыльна звязаных паміж сабой у свайго роду “гіпертэкст”, – які, на жаль, у сучаснай Беларусі ў істотнай ступені разбураны. == Крыніцы == Алесь Белы. [https://www.patreon.com/verbum1968/posts/tradytsyi-iak-87746423 Традыцыі віленскага зельніцтва як узор для Беларусі] // Patreon, Aug 15, 2023 Алесь Белы. Нашы Зёлкі (рукапіс кнігі, 2026). == Спасылкі == {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] eps1gsmftncmb23mgrje8d8z9yrexxl 0 813932 5193549 5192667 2026-09-06T10:21:05Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5193549 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Архітэўцыс''' (''Architeuthis'') — род гіганцкіх кальмараў атраду дзесяціногіх галаваногіх малюскаў. Каля 10 відаў. Узніклі прыкладна ў познім [[мезазой|мезазоі]], росквіту дасягнулі ў неагене. Самыя вялікія беспазваночныя жывёлы. Найбольш вядомы архітэуцыс — «даўгарукі спрут». Даўжыня са шчупальцамі дасягае 19 м, маса да 1 т і болей. Жывуць пераважна ў трапічных морах і акіянах. Цела верацёнападобнае. На галаве 8 «рук» і 2 шчупальцы. Яйцы адкладваюць на дно ці ў тоўшчу вады. Драпежнікі. Аб’екты промыслу. Мяса смачнае. Выкарыстоўваюцца таксама ў фармацэўтычнай прамысловасці. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Архітэўцыс|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{няма катэгорый|date=2026-09-06}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-06}} pjnzvog6932g26yhcfh18ogxj0xamjb 0 813934 5193548 5192678 2026-09-06T10:21:01Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5193548 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Інга Рыгораўна Артамонава''', па мужу ''Вароніна'' ({{lang-ru|И́нга Григо́рьевна Артамо́нова}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійская спартсменка ([[канькабежны спорт]]). Заслужаны майстар спорту СССР (1962). Чатырохразовая чэмпіёнка свету (1957—58, 1962, 1965), сярэбраны прызёр чэмпіянатаў свету (1963, 1964), неаднаразовая рэкардсменка свету, чэмпіёнка СССР у мнагаборстве (1956, 1958, 1962—64), шматразовая чэмпіёнка СССР (1956—59, 1961—65) на розных дыстанцыях. == Асабістае жыццё і гібель == У 1958 годзе на сусветным першынстве ў Швецыі закахалася ў работніка аргкамітэта, якога звалі Бенгт. Яна спрабавала захаваць іх сувязь у сакрэце, але пасля таго, як не вярнулася начаваць у гатэль, яе на раніцу ўжо чакалі. Яе выклікалі ў КДБ і на некалькі гадоў забаранілі выезд за мяжу. Таксама была пад пастаянным пільным кантролем спецслужбаў, ёй забаранялі кантакты з каханым, пад пагрозай турэмнага тэрміну. У 1959 годзе яна выйшла замуж за савецкага канькабежца Генадзя Вароніна. Ён не быў такім паспяховым, як Інга, што ён успрымаў балюча. Ён адкрыта зайздросціў жонцы. Пазней Варонін пачаў спажываць алкаголь, пачаў абражаць жонку і паднімаць на яе руку. У нейкі момант яна не вытрымала і ў канцы 1965 года заявіла, што мае намер з ім развесціся. Пасля гэтага яна пераехала ў бацькоўскую кватэру. 4 студзеня 1966 года Варонін прыйшоў да яе маці дадому, каб пагаварыць з Інгай. Яго ўпусцілі, ён быў п’яны. Седзячы на ​​кухні, пасля невялікай слоўнай сваркі, мужчына выхапіў нож, які прынёс з сабой, і нанёс удар акурат у сэрца жонкі. Рана аказалася смяротнай, Артамонавай было 29 гадоў. На судзе Вароніну далі тэрмін 10 гадоў, але ўжо праз паўтара года яго перавялі на вольнае пасяленне і праз тры гады ён выйшаў на волю. Пахаваная на [[Ваганькаўскія могілкі|Ваганькаўскіх могілках]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Артамонава Інга Рыгораўна|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-06}} {{DEFAULTSORT:Артамонава}} [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] f6myjctcwddxthfcv7lhk5nebp9qn91 0 813950 5193547 5192821 2026-09-06T10:20:49Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5193547 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ажароўскі}} {{Асоба}} '''Адам Пятровіч Ажароўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, граф. [[Генерал ад кавалерыі]] (1826). Сенатар (1826). Удзельнік [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. == Біяграфія == З 1796 года на расійскай ваеннай службе. Удзельнічаў у кампаніях 1805 і 1807 гадоў супраць Францыі. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] камандзір асобнага кавалерысцкага атрада (6 палкоў) для партызанскіх дзеянняў на паўднёвым флангу праціўніка. Удзельнічаў у [[Бітва пад Красным|баях пад Красным]] (Смаленская вобласць), у заняцці Магілёва, Бярэзінскай аперацыі 1812, у праследаванні французаў у напрамку Валожын—Воранава—Ліда—Ражанка. У замежных паходах расійскай арміі (1812—14) узначальваў асобны кавалерысцкі атрад. З 1814 года ў бліжэйшым акружэнні імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]]. З 1833 года член Дзяржаўнага савета [[Царства Польскае|Царства Польскага]], з 1841 года — прысутны ў Варшаўскіх дэпартаментах Сената. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажароўскі Адам Пятровіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-06}} {{DEFAULTSORT:Ажароўскі}} tsndqq5mz8p4vohsz6pb1p2fo2kcs0s 0 813957 5193546 5193063 2026-09-06T10:20:40Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5193546 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | parent = Trachyspermum | rang = Від | latin = Trachyspermum ammi | author = ([[L.]]) [[Sprague]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Turrill]] | wikispecies = Trachyspermum ammi }} '''Ажгон''' (''Trachyspermum ammi''), '''аяван духмяны''', '''індыйскі кмен''' — аднагадовая травяністая расліна сямейства [[парасонавыя|парасонавых]]; эфіраалейная культура. Пашырана ў [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]], [[Азія|Азіі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. [[Сцябло]] цыліндрычнае, баразнаватае, галінастае, вышынёй да 70—120 см. [[Лісце]] чаргаванае, да ўтварэння сцябла ў разетцы. [[Кветкі]] двухполыя, дробныя, белыя або фіялетавыя. Плады — двухсямянкі, маюць 2,5—10 % [[эфірныя алеі|эфірнага алею]] з [[тымол]]ам (35—40 %), які выкарыстоўваецца ў [[медыцына|медыцыне]], парфумернай і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Святло- і вільгацелюбівая расліна. Лепшыя глебы — [[чарназём]]ы і шэразёмы цёмнага колеру. Размнажаюць насеннем. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ажгон|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-06}} [[Катэгорыя:Парасонавыя]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Спецыі]] jfnaluhjmbuodp1jl3bmtbz5zt2z39d 0 813966 5193545 5192867 2026-09-06T10:20:37Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5193545 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Антафіліт''' — [[мінерал]] з групы рамбічных амфіболаў (Mg,Fe)₇(OH)₂[Si₈O₂₂]. Крышталі слупкаватыя, агрэгаты валакністыя. Колер шэры, зялёны, карычневы. Бляск шкляны. Цвёрдасць 5,5—6. [[Шчыльнасць]] 2,85—3,2 г/см³. Трапляецца ў [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцах]], [[серпенцініт]]ах. Багатая [[жалеза]]м валакністая разнавіднасць выкарыстоўваецца як гатунак [[азбест]]у. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Антафіліт|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-06}} [[Катэгорыя:Мінералы жалеза]] 5i7w299xkiu94imiw71c1gng85k58fk 0 813978 5193544 5192974 2026-09-06T10:20:34Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5193544 wikitext text/x-wiki [[Файл:Involution.svg|міні|Схема інвалюцыі: частка элементаў застаецца на месцы, а астатнія папарна пераходзяць адзін у аднаго]]{{Іншыя значэнні|Інвалюцыя}} '''Інвалю́цыя''' (ад {{lang-la|involutio}} — «згінанне, згортванне») у [[матэматыка|матэматыцы]] — такое адлюстраванне некаторай сукупнасці ў сабе, што пры паўторным яго прымяненні кожны элемент вяртаецца на сваё месца.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%96%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D1%86%D1%8B%D1%8F|title=інвалюцыя - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> Іншымі словамі, гэта [[пераўтварэнне]], якое пры паўторным прымяненні вяртае кожны аб'ект у зыходны стан. Калі пераўтварэнне абазначыць праз <math>f</math>, то гэта ўласцівасць запісваецца як :<math>f(f(x))=x.</math> Інакш кажучы, спачатку <math>f</math> пераводзіць элемент <math>x</math> у некаторы элемент <math>f(x)</math>, а паўторнае прымяненне таго самага пераўтварэння вяртае <math>x</math>. У матэматычнай форме гэта таксама запісваюць як :<math>f^2=f\circ f=\operatorname{id},</math> дзе <math>\operatorname{id}</math> — [[тоесная функцыя|тоеснае пераўтварэнне]]. Таму інвалюцыя з'яўляецца адваротным пераўтварэннем да самой сябе. == Прыклады == [[Файл:Reflection symmetry.svg|міні|Паўторнае выкананне восевай сіметрыі вяртае фігуру ў зыходнае становішча|злева]]Просты геаметрычны прыклад інвалюцыі — [[восевая сіметрыя]]. Калі адлюстраваць пункт адносна зададзенай восі, а затым яшчэ раз выканаць тое самае адлюстраванне, пункт вернецца ў першапачатковае становішча.<ref name="МЭ">{{Кніга |загаловак = Матэматычная энцыклапедыя |адказны = Гал. рэд. В. І. Бернік |спасылка = https://knihi.com/none/Matematycnaja_encyklapiedyja.html |месца = Мінск |выдавецтва = Тэхналогія |год = 2001 |старонак = 496 |isbn = 985-458-059-8 }}</ref> Іншы прыклад — спалучэнне [[комплексны лік|комплексных лікаў]]. Комплексны лік :<math>z=a+bi</math> пераходзіць у спалучаны з ім лік :<math>\overline z=a-bi.</math> Калі выканаць спалучэнне яшчэ раз, атрымаецца зыходны лік: :<math>\overline{\overline z}=z.</math><ref name="МЭ" /> Напрыклад, :<math>3+2i\ \longmapsto\ 3-2i\ \longmapsto\ 3+2i.</math> == Інвалюцыя ў алгебры == [[Файл:Complex conjugate picture.svg|міні|Спалучэнне комплексных лікаў: <math>z</math> і <math>\overline z</math> сіметрычныя адносна рэчаіснай восі]]Паняцце інвалюцыі выкарыстоўваецца таксама для [[алгебра, матэматыка|алгебр]]. Няхай <math>A</math> — алгебра над полем <math>P</math> рэчаісных або комплексных лікаў. Аперацыя :<math>A\to A,\qquad x\mapsto x^*</math> называецца інвалюцыяй алгебры, калі яна задавальняе наступныя ўмовы:<ref name="МЭ" /> :<math>(x^*)^*=x,</math> :<math>(x+y)^*=x^*+y^*,</math> :<math>(\lambda x)^*=\overline{\lambda}x^*,</math> :<math>(xy)^*=y^*x^*,</math> дзе <math>x,y\in A</math>, <math>\lambda\in P</math>, а <math>\overline{\lambda}</math> — комплексна спалучаны з <math>\lambda</math> лік. Першая ўмова выражае асноўную ўласцівасць інвалюцыі: паўторнае прымяненне аперацыі вяртае зыходны элемент. Другая азначае, што інвалюцыя ўзгадняецца са складаннем. Трэцяя ўлічвае спалучэнне комплексных каэфіцыентаў, а чацвёртая паказвае, што пры інвалюцыі здабытку парадак множнікаў мяняецца на адваротны.<ref name="МЭ" /> Для алгебры над [[рэчаісныя лікі|рэчаіснымі лікамі]] трэцяя ўмова спрашчаецца да :<math>(\lambda x)^*=\lambda x^*,</math> бо для рэчаіснага ліку <math>\overline{\lambda}=\lambda</math>. Найпрасцейшы прыклад такой ідэі для комплексных лікаў — звычайнае спалучэнне <math>z\mapsto\overline z</math>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |загаловак = Матэматычная энцыклапедыя |адказны = Гал. рэд. В. І. Бернік |спасылка = https://knihi.com/none/Matematycnaja_encyklapiedyja.html |месца = Мінск |выдавецтва = Тэхналогія |год = 2001 |старонак = 496 |isbn = 985-458-059-8 }} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-06}} [[Катэгорыя:Функцыі]] [[Катэгорыя:Абстрактная алгебра]] aijri92r8upbxywlh5ydsx3hm6zm09j 0 813996 5193273 2026-09-05T12:27:16Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} '''Roshel Senator''' — лёгкі бронеаўтамабіль, які выпускаецца [[Канада|канадскай]] кампаніяй [[Roshel]] на базе шасі [[Ford Super Duty|Ford F-550]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://globalnews.ca/news/9280476/canada-armoured-vehicles-ukraine/|title=Canadian Shield: How Ukrainians are defending their homeland from 8,000 kilometres away|lang=e...» 5193273 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Roshel Senator''' — лёгкі бронеаўтамабіль, які выпускаецца [[Канада|канадскай]] кампаніяй [[Roshel]] на базе шасі [[Ford Super Duty|Ford F-550]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://globalnews.ca/news/9280476/canada-armoured-vehicles-ukraine/|title=Canadian Shield: How Ukrainians are defending their homeland from 8,000 kilometres away|lang=en|author=Brennan Leffler & Mike Drolet|website=globalnews.ca|date=19/11/2022|url-status=live}}</ref> Уяўляе сабой універсальную платформу, адаптаваную для перавозкі асабістага складу, вядзення разведкі і выканання патрульных задач у складзе ваенных і паліцэйскіх фарміраванняў. Сама кампанія Roshel класіфікуе машыну як [[бронетранспарцёр]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.blueline.ca/roshel-starts-production-of-new-armoured-carrier-the-senator-5380/|title="Roshel starts production of new armoured carrier — the Senator"|lang=en|website=Blue Line Magazine|date=23.04.2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122190956/https://www.blueline.ca/roshel-starts-production-of-new-armoured-carrier-the-senator-5380/|archive-date=22.01.2023}}</ref> ==Гісторыя == Серыйны выпуск бронеаўтамабіляў Roshel Senator пачаўся ў красавіку 2018 года. У вопытную эксплуатацыю машыны паступілі ў другой палове таго ж года.<ref name=":1" /> У 2020 годзе, бронеаўтамабілі Senator выкарыстоўваліся для дастаўкі астранаўтаў [[Роберт Бенкен|Боба Бенкена]] і [[Даглас Джэральд Херлі|Дага Херлі]] да месца пасадкі ў рамках выпрабавальнага палёту [[SpaceX DM-2|Crew Dragon Demo-2]].<ref>{{Cite web|url=https://defence-blog.com/nasa-uses-new-senator-armored-vehicles-to-support-historic-mission-to-iss/|title=NASA uses new Senator armored vehicles to support historic mission to ISS|lang=en|author=Dylan Malyasov|website=Defence Blog|date=25.05.2020}}</ref> == У гарачых кропках == === Украіна === У 2022 годзе значная колькасць бронемашын Roshel Senator была пастаўлена Украіне ў складзе пакетаў вайсковай дапамозе.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/ukraine-received-senator-apc-armored-vehicles/|title=Ukraine received Senator APC armored vehicles|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=23.05.2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.joint-forces.com/defence-equipment-news/61400-canadian-donation-of-200-roshel-senators-to-ukraine|title=Canadian Donation Of 200 Roshel Senators To Ukraine|lang=en|website=Joint-forces.com|date=20.01.2023}}</ref> Частка машын паступіла на ўзбраенне [[Дзяржаўная памежная служба Украіны|Дзяржаўнай памежнай службы Украіны]].<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/chernihiv-border-guards-receive-senator-apc-armored-vehicles/|title=Chernihiv border guards receive Senator APC armored vehicles|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=31.12.2022}}</ref> У сувязі з узрослым попытам вытворца абвясціў аб планах павялічыць выпуск да 1000 адзінак у год.<ref name=":0"/> У студзені 2023 года Канада абвясціла аб новым пакеце ваеннай дапамогі Украіне на суму 90 млн [[Канадскі долар|канадскіх долараў]] (каля 67,3 млн [[Долар ЗША|долараў ЗША]]), у які ўваходзіла каля 200 машын Roshel Senator.<ref>{{Cite web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/1949135/canada-don-vehicules-blindes-senator-ukraine|title=Le Canada donne 200 véhicules blindés supplémentaires à l’Ukraine|lang=fr|website=ici.radio-canada.ca|date=18.01.2023}}</ref> Па дадзеных defence-blog.com, да 10 чэрвеня 2023 года ў складзе [[Узброеныя Сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]] налічвалася каля 550 бронеаўтамабіляў Roshel Senator. 21 снежня 2023 года Украіна атрымала чарговую партыю, давёўшы агульную колькасць да 750. Гэтыя машыны ўжываліся ў ходзе [[Баі ў Курскай вобласці (2024)|баёў у Курскай вобласці]]. Да 3 верасня былі візуальна пацверджаныя страты: 16 адзінак знішчана, 10 пашкоджана і 4 захоплена расійскімі войскамі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html|title="Attack on Europe: Documenting Ukrainian Equipment Losses During the Russian Invasion of Ukraine"|lang=en|website=[[Oryx (сайт)|Oryx]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://root-nation.com/en/articles-en/weapons-en/en-apc-senator-armoured-vehicle/|title=Weapons of Ukrainian victory: APC Senator armoured vehicle|lang=en|author=Yuri Svitlyk|website=root-nation.com|date=22/07/2023}}</ref> 21 снежня 2023 года Канада паставіла Украіне тысячны бронеаўтамабіль Senator.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/canadian-firm-roshel-marks-milestone-with-1000th-armored-vehicle-handover-to-ukraine/|title=Canadian Firm Roshel Marks Milestone with 1000th Armored Vehicle Handover to Ukraine|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=21.12.2023}}</ref> Да сакавіка 2025 года агульная колькасць пастаўленых ва Украіну бронеаўтамабіляў дасягнула каля 1700; пры гэтым вытворчасць машын фінансавалася на 90% замежнымі дзяржавамі (уключаючы Украіну), і 10 % — Канадай. Кошт адной машыны складаў каля 600 тыс. долараў ЗША. Вытворчасць вядзецца сіламі 550 супрацоўнікаў пры штомесячным выпуску 120 адзінак.<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/focus-analysis-conflicts/army/defence-security-industry-technology/roshel-delivers-1-700th-senator-armored-vehicle-to-ukrainian-defense-forces|title=Roshel Delivers 1 700th Senator Armored Vehicle to Ukrainian Defense Forces|lang=en|website=Army Recognition|date=12.03.2025}}</ref> Па дадзеных партала [[Oryx (сайт)|Oryx]], па стане на снежань 2025 года задакументавана знішчэнне, пашкоджанне або захоп 176 машын.<ref name=":2" /> Расіскі рэсурс Lost Armour паведамляў пра 188 знішчаных або пашкоджаных і 12 захопленых.<ref>{{Cite web|url=https://lostarmour.info/|title=Потери военной техники в локальных конфликтах XXI века|lang=ru|website=Lost Armour}}</ref> === Гаіці === 8 лістапада 2025 года партыя Roshel Senator была дастаўлена з Канады на [[Гаіці]] для [[Узброеныя сілы Гаіці|Узброеных Сіл]] гэтай краіны ў мэтах [[Вайна банд у Рэспубліцы Гаіці|барацьбы са злачыннымі групоўкамі]].<ref>{{Cite web|url=https://lenouvelliste.com/article/261522/le-gouvernement-remet-sept-vehicules-blindes-aux-forces-armees-dhaiti|title=Le gouvernement remet sept véhicules blindés aux Forces Armées d’Haïti|lang=fr|author=Jean Junior Celestin|website=lenouvelliste.com|date=10.11.2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eGpzF-DENKE|title=Gouvènman an ak KPT a rèmèt yon lo materyèl blennde bay lame a pou ranfòse l|lang=fr|website=[[YouTube]]|date=08/11/2025}}</ref> == Эксплуатанцы == [[Файл:Operators of Roshel Senator.svg|міні|367x367пкс|Карта краін-эксплуатантаў Roshel Senator]] * {{Сцягафікацыя|Боснія і Герцагавіна}} ** Адміністрацыя паліцыі [[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны|федэрацыі]]: 2 адзінкі<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/sarajevska-policija-kupila-tri-nova-oklopna-vozila-katica-objasnio-njihovu-namjenu|title=Sarajevska policija kupila tri nova oklopna vozila, Katica objasnio njihovu namjenu|lang=hr|website=www.klix.ba|date=22.06.2023}}</ref> ** Паліцыя [[тузланскі кантон|Тузланскага кантона]]: 4 бронеаўтамабіля<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/mup-tuzlanskog-kantona-nabavlja-vozila-koja-koriste-vojska-ukrajine-i-nasa/230120023|title=MUP Tuzlanskog kantona nabavlja vozila koja koriste vojska Ukrajine i NASA|lang=hr|website=www.klix.ba|date=20.01.2023}}</ref> ** Паліцыя [[Сараеўскі кантон|Сараеўскага кантона]]: 5 бронеаўтамабіляў<ref name=":3" /> * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} ** [[Ваенная паліцыя Бразілія]]<ref>{{Cite web|url=https://www.infodefensa.com/texto-diario/mostrar/5268427/fuerzas-especiales-policiadel-distrito-federal-reciben-seis-vehiculos-blindados-ruedas-roshel-apc-mrap|title=Las Fuerzas Especiales de la Policía del Distrito Federal brasileño reciben seis vehículos blindados Roshel APC y MRAP|lang=es|author=Roberto Caiafa|website=Infodefensa - Noticias de defensa, industria, armamento y ejércitos|date=29.04.2025}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Канада}} ** Паліцэйская служба [[Атава|Атавы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/OttawaNewsNetwork/posts/the-ottawa-police-service-has-introduced-a-new-roshel-senator-emergency-response/1400026875482321/|title="The Ottawa Police Service has introduced a new Roshel Senator Emergency Response Vehicle (ERV) to support its Tactical Unit during high-risk incidents throughout the city"|lang=en|website=[[Facebook]]|date=13/06/2026}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Коста-Рыка}} ** [[Узброеныя сілы Коста-Рыкі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-intelligence-insights/defence-news/industry/ausa-2023-roshel-details-senator-mrap-vehicle|title=AUSA 2023: Roshel details Senator MRAP vehicle|lang=en|website=Janes.com|date=17/10/2023}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Гаіці}} ** [[Узброеныя сілы Гаіці]]: 7 адзінак (варыянт RAM MRAP)<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/archives/archives-land-defense/defense-news-army-2025/haiti-fields-7-canadian-roshel-senator-armoured-personnel-carriers-for-counter-gang-operations|title=Haïti fields 7 Canadian Roshel Senator armoured personnel carriers for counter gang operations|lang=en|website=armyrecognition.com|date=12.11.2025}}</ref> ** [[Нацыянальная паліцыя Гаіці]] * {{Сцягафікацыя|Казахстан}} ** [[Сухапутныя войскі Казахстана]]<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/04597222.2026.2608517|title=Chapter Four: Russia and Eurasia|lang=en|website=[[The Military Balance]]|date=23.02.2026|pages=160–215|doi=10.1080/04597222.2026.2608517}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Малдова}} ** [[Сухапутныя войскі Малдовы]]: заказана больш за 100 адзінак<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseromania.ro/armata-r-moldova-a-parafat-modernizarea-cu-blindate-de-ultima-generatie-senator-produse-de-compania-canadiana-roshel_646508.html|title=Armata R. Moldova a parafat modernizarea cu blindate de ultimă generație Senator produse de compania canadiană Roshel|lang=ro|website=DefenseRomania|date=30/06/2026}}</ref> ** [[Паліцыя Малдовы]] * {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} ** [[Нацыянальнае агенцтва паліцыі (Рэспубліка Карэя)|Нацыянальнае агенцтва паліцыі]] * {{Сцягафікацыя|Украіна}} ** [[Нацыянальная гвардыя Украіны]]<ref name=":4" /> ** [[Нацыянальная паліцыя Украіны]]<ref name=":4" /> ** [[Дзяржаўная памежная служба Украіны]]: 200 адзінак<ref name=":4" /> ** [[Сухапутныя войскі Украіны]]<ref name=":4" /> * {{Сцягафікацыя|ЗША}} ** [[Іміграцыйная і мытная паліцыя ЗША]]: заказана 20 адзінак<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ice-ordering-vehicles-brampton-roshel-9.7001107|title=ICE ordering fleet of 20 armoured vehicles from Brampton, Ont., firm|lang=en|author=Kyle Duggan|website=cbc.ca|date=02.12.2025}}</ref> ** [[НАСА]]<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/roshel-emergency-response-unit-at-nasa/|title=Roshel Emergency Response Unit at the NASA Historic Mission|lang=en|date=28.05.2020}}</ref> == Варыянты == * '''Senator APS''' — базавая версія, якая выпускаецца з 2018 года. Уяўляе сабой чатырохдзверны бронеаўтамабіль падвышанай праходнасці з аднымі заднямі дзвярыма, разлічаны на перавозку да 10 чалавек. ** '''Senator Special Forces''' — мадыфікацыя для [[Спецпрызн|падраздзяленняў спецыяльнага прызначэння]], аснашчаная сістэмай кругавога відэаназірання і светлавой сігнальнай апаратурай.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-erv/|title=Senator Emergency Response Vehicle|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250318164204/https://roshel.com/products/defense/senator-erv/|archive-date=13.12.2024}}</ref> ** '''Senator Pickup''' — варыянт з кабінай на пяць месцаў і павялічанай грузападымальнасцю, прызначаны для перавозкі грузаў.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-pickup/|title=Senator Pickup|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250306135434/https://roshel.com/products/defense/senator-pickup/|archive-date=06.03.2025}}</ref> ** '''Senator Medical Evacuation Vehicle''' — [[Аўтамабіль хуткай дапамогі|санітарны варыянт]] для эвакуацыі параненых. Адрозніваецца двухстворкавымі заднімі дзвярыма, адсутнасцю мацаванняў для ўзбраення на даху і наяўнасцю сістэмы фільтрацыі паветра.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/roshel-presents-an-ambulance-version-of-the-senator-armored-vehicle/|title=Roshel presents an ambulance version of the Senator armored vehicle|lang=en|author=Кирило Кушніков|website=Militarnyi|date=05.12.2024}}</ref> ** '''Senator Explosive Ordnance Disposal''' — мадыфікацыя для [[размініраванне|размініравання]] і абясшкоджвання выбуховых прылад. Абсталявана узмоцненай задняй рампай для выкатывания робата-сапёра і павялічанай вышынёй даху для ўстаноўкі спецыяльнага абсталявання. * '''Senator MRAP''' — варыянт з [[MRAP|узмоцненай супрацьміннай абаронай]], упершыню прадстаўлены ў 2023 годзе. Месціць да 8 пасажыраў, 2 дзвяры. Корпус абсталяваны V-вобразным дном для павышэння стойкасці да падрываў на мінах і [[самаробнае выбуховае прыстасаванне|самаробных выбуховых прыладах]]. Узровень бронеаховы адпавядае стандарту [[STANAG 4569]], узровень II.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-mrap/|title=Senator MRAP|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220013437/https://roshel.com/products/defense/senator-mrap/|archive-date=20.02.2025}}</ref> ** '''Senator Ram MRAP''' — варыянт, створаны на шасі пікапа [[RAM Pickup|RAM]].<ref>{{Cite web|url=https://defence-blog.com/roshel-builds-new-senator-variant-on-ram-chassis/|title=Roshel builds new Senator variant on Ram chassis|lang=en|author=Dylan Malyasov|website=Defence Blog|date=30.10.2025}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://roshel.com/products/defense/senator-apc/ Roshel Senator на оф. сайте Roshel] {{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бранятэхніка Канады]] 1nza5j0j34horglf0sdxk9jux3nl6yo 5193274 5193273 2026-09-05T12:27:47Z DBatura 73587 5193274 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Roshel Senator''' — лёгкі бронеаўтамабіль, які выпускаецца [[Канада|канадскай]] кампаніяй [[Roshel]] на базе шасі [[Ford Super Duty|Ford F-550]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://globalnews.ca/news/9280476/canada-armoured-vehicles-ukraine/|title=Canadian Shield: How Ukrainians are defending their homeland from 8,000 kilometres away|lang=en|author=Brennan Leffler & Mike Drolet|website=globalnews.ca|date=19/11/2022|url-status=live}}</ref> Уяўляе сабой універсальную платформу, адаптаваную для перавозкі асабовага складу, вядзення разведкі і выканання патрульных задач у складзе ваенных і паліцэйскіх фарміраванняў. Сама кампанія Roshel класіфікуе машыну як [[бронетранспарцёр]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.blueline.ca/roshel-starts-production-of-new-armoured-carrier-the-senator-5380/|title="Roshel starts production of new armoured carrier — the Senator"|lang=en|website=Blue Line Magazine|date=23.04.2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122190956/https://www.blueline.ca/roshel-starts-production-of-new-armoured-carrier-the-senator-5380/|archive-date=22.01.2023}}</ref> ==Гісторыя == Серыйны выпуск бронеаўтамабіляў Roshel Senator пачаўся ў красавіку 2018 года. У вопытную эксплуатацыю машыны паступілі ў другой палове таго ж года.<ref name=":1" /> У 2020 годзе, бронеаўтамабілі Senator выкарыстоўваліся для дастаўкі астранаўтаў [[Роберт Бенкен|Боба Бенкена]] і [[Даглас Джэральд Херлі|Дага Херлі]] да месца пасадкі ў рамках выпрабавальнага палёту [[SpaceX DM-2|Crew Dragon Demo-2]].<ref>{{Cite web|url=https://defence-blog.com/nasa-uses-new-senator-armored-vehicles-to-support-historic-mission-to-iss/|title=NASA uses new Senator armored vehicles to support historic mission to ISS|lang=en|author=Dylan Malyasov|website=Defence Blog|date=25.05.2020}}</ref> == У гарачых кропках == === Украіна === У 2022 годзе значная колькасць бронемашын Roshel Senator была пастаўлена Украіне ў складзе пакетаў вайсковай дапамозе.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/ukraine-received-senator-apc-armored-vehicles/|title=Ukraine received Senator APC armored vehicles|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=23.05.2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.joint-forces.com/defence-equipment-news/61400-canadian-donation-of-200-roshel-senators-to-ukraine|title=Canadian Donation Of 200 Roshel Senators To Ukraine|lang=en|website=Joint-forces.com|date=20.01.2023}}</ref> Частка машын паступіла на ўзбраенне [[Дзяржаўная памежная служба Украіны|Дзяржаўнай памежнай службы Украіны]].<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/chernihiv-border-guards-receive-senator-apc-armored-vehicles/|title=Chernihiv border guards receive Senator APC armored vehicles|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=31.12.2022}}</ref> У сувязі з узрослым попытам вытворца абвясціў аб планах павялічыць выпуск да 1000 адзінак у год.<ref name=":0"/> У студзені 2023 года Канада абвясціла аб новым пакеце ваеннай дапамогі Украіне на суму 90 млн [[Канадскі долар|канадскіх долараў]] (каля 67,3 млн [[Долар ЗША|долараў ЗША]]), у які ўваходзіла каля 200 машын Roshel Senator.<ref>{{Cite web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/1949135/canada-don-vehicules-blindes-senator-ukraine|title=Le Canada donne 200 véhicules blindés supplémentaires à l’Ukraine|lang=fr|website=ici.radio-canada.ca|date=18.01.2023}}</ref> Па дадзеных defence-blog.com, да 10 чэрвеня 2023 года ў складзе [[Узброеныя Сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]] налічвалася каля 550 бронеаўтамабіляў Roshel Senator. 21 снежня 2023 года Украіна атрымала чарговую партыю, давёўшы агульную колькасць да 750. Гэтыя машыны ўжываліся ў ходзе [[Баі ў Курскай вобласці (2024)|баёў у Курскай вобласці]]. Да 3 верасня былі візуальна пацверджаныя страты: 16 адзінак знішчана, 10 пашкоджана і 4 захоплена расійскімі войскамі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html|title="Attack on Europe: Documenting Ukrainian Equipment Losses During the Russian Invasion of Ukraine"|lang=en|website=[[Oryx (сайт)|Oryx]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://root-nation.com/en/articles-en/weapons-en/en-apc-senator-armoured-vehicle/|title=Weapons of Ukrainian victory: APC Senator armoured vehicle|lang=en|author=Yuri Svitlyk|website=root-nation.com|date=22/07/2023}}</ref> 21 снежня 2023 года Канада паставіла Украіне тысячны бронеаўтамабіль Senator.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/canadian-firm-roshel-marks-milestone-with-1000th-armored-vehicle-handover-to-ukraine/|title=Canadian Firm Roshel Marks Milestone with 1000th Armored Vehicle Handover to Ukraine|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=21.12.2023}}</ref> Да сакавіка 2025 года агульная колькасць пастаўленых ва Украіну бронеаўтамабіляў дасягнула каля 1700; пры гэтым вытворчасць машын фінансавалася на 90% замежнымі дзяржавамі (уключаючы Украіну), і 10 % — Канадай. Кошт адной машыны складаў каля 600 тыс. долараў ЗША. Вытворчасць вядзецца сіламі 550 супрацоўнікаў пры штомесячным выпуску 120 адзінак.<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/focus-analysis-conflicts/army/defence-security-industry-technology/roshel-delivers-1-700th-senator-armored-vehicle-to-ukrainian-defense-forces|title=Roshel Delivers 1 700th Senator Armored Vehicle to Ukrainian Defense Forces|lang=en|website=Army Recognition|date=12.03.2025}}</ref> Па дадзеных партала [[Oryx (сайт)|Oryx]], па стане на снежань 2025 года задакументавана знішчэнне, пашкоджанне або захоп 176 машын.<ref name=":2" /> Расіскі рэсурс Lost Armour паведамляў пра 188 знішчаных або пашкоджаных і 12 захопленых.<ref>{{Cite web|url=https://lostarmour.info/|title=Потери военной техники в локальных конфликтах XXI века|lang=ru|website=Lost Armour}}</ref> === Гаіці === 8 лістапада 2025 года партыя Roshel Senator была дастаўлена з Канады на [[Гаіці]] для [[Узброеныя сілы Гаіці|Узброеных Сіл]] гэтай краіны ў мэтах [[Вайна банд у Рэспубліцы Гаіці|барацьбы са злачыннымі групоўкамі]].<ref>{{Cite web|url=https://lenouvelliste.com/article/261522/le-gouvernement-remet-sept-vehicules-blindes-aux-forces-armees-dhaiti|title=Le gouvernement remet sept véhicules blindés aux Forces Armées d’Haïti|lang=fr|author=Jean Junior Celestin|website=lenouvelliste.com|date=10.11.2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eGpzF-DENKE|title=Gouvènman an ak KPT a rèmèt yon lo materyèl blennde bay lame a pou ranfòse l|lang=fr|website=[[YouTube]]|date=08/11/2025}}</ref> == Эксплуатанцы == [[Файл:Operators of Roshel Senator.svg|міні|367x367пкс|Карта краін-эксплуатантаў Roshel Senator]] * {{Сцягафікацыя|Боснія і Герцагавіна}} ** Адміністрацыя паліцыі [[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны|федэрацыі]]: 2 адзінкі<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/sarajevska-policija-kupila-tri-nova-oklopna-vozila-katica-objasnio-njihovu-namjenu|title=Sarajevska policija kupila tri nova oklopna vozila, Katica objasnio njihovu namjenu|lang=hr|website=www.klix.ba|date=22.06.2023}}</ref> ** Паліцыя [[тузланскі кантон|Тузланскага кантона]]: 4 бронеаўтамабіля<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/mup-tuzlanskog-kantona-nabavlja-vozila-koja-koriste-vojska-ukrajine-i-nasa/230120023|title=MUP Tuzlanskog kantona nabavlja vozila koja koriste vojska Ukrajine i NASA|lang=hr|website=www.klix.ba|date=20.01.2023}}</ref> ** Паліцыя [[Сараеўскі кантон|Сараеўскага кантона]]: 5 бронеаўтамабіляў<ref name=":3" /> * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} ** [[Ваенная паліцыя Бразілія]]<ref>{{Cite web|url=https://www.infodefensa.com/texto-diario/mostrar/5268427/fuerzas-especiales-policiadel-distrito-federal-reciben-seis-vehiculos-blindados-ruedas-roshel-apc-mrap|title=Las Fuerzas Especiales de la Policía del Distrito Federal brasileño reciben seis vehículos blindados Roshel APC y MRAP|lang=es|author=Roberto Caiafa|website=Infodefensa - Noticias de defensa, industria, armamento y ejércitos|date=29.04.2025}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Канада}} ** Паліцэйская служба [[Атава|Атавы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/OttawaNewsNetwork/posts/the-ottawa-police-service-has-introduced-a-new-roshel-senator-emergency-response/1400026875482321/|title="The Ottawa Police Service has introduced a new Roshel Senator Emergency Response Vehicle (ERV) to support its Tactical Unit during high-risk incidents throughout the city"|lang=en|website=[[Facebook]]|date=13/06/2026}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Коста-Рыка}} ** [[Узброеныя сілы Коста-Рыкі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-intelligence-insights/defence-news/industry/ausa-2023-roshel-details-senator-mrap-vehicle|title=AUSA 2023: Roshel details Senator MRAP vehicle|lang=en|website=Janes.com|date=17/10/2023}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Гаіці}} ** [[Узброеныя сілы Гаіці]]: 7 адзінак (варыянт RAM MRAP)<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/archives/archives-land-defense/defense-news-army-2025/haiti-fields-7-canadian-roshel-senator-armoured-personnel-carriers-for-counter-gang-operations|title=Haïti fields 7 Canadian Roshel Senator armoured personnel carriers for counter gang operations|lang=en|website=armyrecognition.com|date=12.11.2025}}</ref> ** [[Нацыянальная паліцыя Гаіці]] * {{Сцягафікацыя|Казахстан}} ** [[Сухапутныя войскі Казахстана]]<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/04597222.2026.2608517|title=Chapter Four: Russia and Eurasia|lang=en|website=[[The Military Balance]]|date=23.02.2026|pages=160–215|doi=10.1080/04597222.2026.2608517}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Малдова}} ** [[Сухапутныя войскі Малдовы]]: заказана больш за 100 адзінак<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseromania.ro/armata-r-moldova-a-parafat-modernizarea-cu-blindate-de-ultima-generatie-senator-produse-de-compania-canadiana-roshel_646508.html|title=Armata R. Moldova a parafat modernizarea cu blindate de ultimă generație Senator produse de compania canadiană Roshel|lang=ro|website=DefenseRomania|date=30/06/2026}}</ref> ** [[Паліцыя Малдовы]] * {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} ** [[Нацыянальнае агенцтва паліцыі (Рэспубліка Карэя)|Нацыянальнае агенцтва паліцыі]] * {{Сцягафікацыя|Украіна}} ** [[Нацыянальная гвардыя Украіны]]<ref name=":4" /> ** [[Нацыянальная паліцыя Украіны]]<ref name=":4" /> ** [[Дзяржаўная памежная служба Украіны]]: 200 адзінак<ref name=":4" /> ** [[Сухапутныя войскі Украіны]]<ref name=":4" /> * {{Сцягафікацыя|ЗША}} ** [[Іміграцыйная і мытная паліцыя ЗША]]: заказана 20 адзінак<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ice-ordering-vehicles-brampton-roshel-9.7001107|title=ICE ordering fleet of 20 armoured vehicles from Brampton, Ont., firm|lang=en|author=Kyle Duggan|website=cbc.ca|date=02.12.2025}}</ref> ** [[НАСА]]<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/roshel-emergency-response-unit-at-nasa/|title=Roshel Emergency Response Unit at the NASA Historic Mission|lang=en|date=28.05.2020}}</ref> == Варыянты == * '''Senator APS''' — базавая версія, якая выпускаецца з 2018 года. Уяўляе сабой чатырохдзверны бронеаўтамабіль падвышанай праходнасці з аднымі заднямі дзвярыма, разлічаны на перавозку да 10 чалавек. ** '''Senator Special Forces''' — мадыфікацыя для [[Спецпрызн|падраздзяленняў спецыяльнага прызначэння]], аснашчаная сістэмай кругавога відэаназірання і светлавой сігнальнай апаратурай.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-erv/|title=Senator Emergency Response Vehicle|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250318164204/https://roshel.com/products/defense/senator-erv/|archive-date=13.12.2024}}</ref> ** '''Senator Pickup''' — варыянт з кабінай на пяць месцаў і павялічанай грузападымальнасцю, прызначаны для перавозкі грузаў.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-pickup/|title=Senator Pickup|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250306135434/https://roshel.com/products/defense/senator-pickup/|archive-date=06.03.2025}}</ref> ** '''Senator Medical Evacuation Vehicle''' — [[Аўтамабіль хуткай дапамогі|санітарны варыянт]] для эвакуацыі параненых. Адрозніваецца двухстворкавымі заднімі дзвярыма, адсутнасцю мацаванняў для ўзбраення на даху і наяўнасцю сістэмы фільтрацыі паветра.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/roshel-presents-an-ambulance-version-of-the-senator-armored-vehicle/|title=Roshel presents an ambulance version of the Senator armored vehicle|lang=en|author=Кирило Кушніков|website=Militarnyi|date=05.12.2024}}</ref> ** '''Senator Explosive Ordnance Disposal''' — мадыфікацыя для [[размініраванне|размініравання]] і абясшкоджвання выбуховых прылад. Абсталявана узмоцненай задняй рампай для выкатывания робата-сапёра і павялічанай вышынёй даху для ўстаноўкі спецыяльнага абсталявання. * '''Senator MRAP''' — варыянт з [[MRAP|узмоцненай супрацьміннай абаронай]], упершыню прадстаўлены ў 2023 годзе. Месціць да 8 пасажыраў, 2 дзвяры. Корпус абсталяваны V-вобразным дном для павышэння стойкасці да падрываў на мінах і [[самаробнае выбуховае прыстасаванне|самаробных выбуховых прыладах]]. Узровень бронеаховы адпавядае стандарту [[STANAG 4569]], узровень II.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-mrap/|title=Senator MRAP|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220013437/https://roshel.com/products/defense/senator-mrap/|archive-date=20.02.2025}}</ref> ** '''Senator Ram MRAP''' — варыянт, створаны на шасі пікапа [[RAM Pickup|RAM]].<ref>{{Cite web|url=https://defence-blog.com/roshel-builds-new-senator-variant-on-ram-chassis/|title=Roshel builds new Senator variant on Ram chassis|lang=en|author=Dylan Malyasov|website=Defence Blog|date=30.10.2025}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://roshel.com/products/defense/senator-apc/ Roshel Senator на оф. сайте Roshel] {{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бранятэхніка Канады]] 1h6obhjawisbjnujlcgpi3v28lpb4m7 5193275 5193274 2026-09-05T12:28:07Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5193275 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Roshel Senator''' — лёгкі бронеаўтамабіль, які выпускаецца [[Канада|канадскай]] кампаніяй [[Roshel]] на базе шасі [[Ford Super Duty|Ford F-550]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://globalnews.ca/news/9280476/canada-armoured-vehicles-ukraine/|title=Canadian Shield: How Ukrainians are defending their homeland from 8,000 kilometres away|lang=en|author=Brennan Leffler & Mike Drolet|website=globalnews.ca|date=19/11/2022|url-status=live}}</ref> Уяўляе сабой універсальную платформу, адаптаваную для перавозкі асабовага складу, вядзення разведкі і выканання патрульных задач у складзе ваенных і паліцэйскіх фарміраванняў. Сама кампанія Roshel класіфікуе машыну як [[бронетранспарцёр]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.blueline.ca/roshel-starts-production-of-new-armoured-carrier-the-senator-5380/|title="Roshel starts production of new armoured carrier — the Senator"|lang=en|website=Blue Line Magazine|date=23.04.2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122190956/https://www.blueline.ca/roshel-starts-production-of-new-armoured-carrier-the-senator-5380/|archive-date=22.01.2023}}</ref> ==Гісторыя == Серыйны выпуск бронеаўтамабіляў Roshel Senator пачаўся ў красавіку 2018 года. У вопытную эксплуатацыю машыны паступілі ў другой палове таго ж года.<ref name=":1" /> У 2020 годзе бронеаўтамабілі Senator выкарыстоўваліся для дастаўкі астранаўтаў [[Роберт Бенкен|Боба Бенкена]] і [[Даглас Джэральд Херлі|Дага Херлі]] да месца пасадкі ў рамках выпрабавальнага палёту [[SpaceX DM-2|Crew Dragon Demo-2]].<ref>{{Cite web|url=https://defence-blog.com/nasa-uses-new-senator-armored-vehicles-to-support-historic-mission-to-iss/|title=NASA uses new Senator armored vehicles to support historic mission to ISS|lang=en|author=Dylan Malyasov|website=Defence Blog|date=25.05.2020}}</ref> == У гарачых кропках == === Украіна === У 2022 годзе значная колькасць бронемашын Roshel Senator была пастаўлена Украіне ў складзе пакетаў вайсковай дапамозе.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/ukraine-received-senator-apc-armored-vehicles/|title=Ukraine received Senator APC armored vehicles|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=23.05.2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.joint-forces.com/defence-equipment-news/61400-canadian-donation-of-200-roshel-senators-to-ukraine|title=Canadian Donation Of 200 Roshel Senators To Ukraine|lang=en|website=Joint-forces.com|date=20.01.2023}}</ref> Частка машын паступіла на ўзбраенне [[Дзяржаўная памежная служба Украіны|Дзяржаўнай памежнай службы Украіны]].<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/chernihiv-border-guards-receive-senator-apc-armored-vehicles/|title=Chernihiv border guards receive Senator APC armored vehicles|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=31.12.2022}}</ref> У сувязі з узрослым попытам вытворца абвясціў аб планах павялічыць выпуск да 1000 адзінак у год.<ref name=":0"/> У студзені 2023 года Канада абвясціла аб новым пакеце ваеннай дапамогі Украіне на суму 90 млн [[Канадскі долар|канадскіх долараў]] (каля 67,3 млн [[Долар ЗША|долараў ЗША]]), у які ўваходзіла каля 200 машын Roshel Senator.<ref>{{Cite web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/1949135/canada-don-vehicules-blindes-senator-ukraine|title=Le Canada donne 200 véhicules blindés supplémentaires à l’Ukraine|lang=fr|website=ici.radio-canada.ca|date=18.01.2023}}</ref> Па дадзеных defence-blog.com, да 10 чэрвеня 2023 года ў складзе [[Узброеныя Сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]] налічвалася каля 550 бронеаўтамабіляў Roshel Senator. 21 снежня 2023 года Украіна атрымала чарговую партыю, давёўшы агульную колькасць да 750. Гэтыя машыны ўжываліся ў ходзе [[Баі ў Курскай вобласці (2024)|баёў у Курскай вобласці]]. Да 3 верасня былі візуальна пацверджаныя страты: 16 адзінак знішчана, 10 пашкоджана і 4 захоплена расійскімі войскамі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html|title="Attack on Europe: Documenting Ukrainian Equipment Losses During the Russian Invasion of Ukraine"|lang=en|website=[[Oryx (сайт)|Oryx]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://root-nation.com/en/articles-en/weapons-en/en-apc-senator-armoured-vehicle/|title=Weapons of Ukrainian victory: APC Senator armoured vehicle|lang=en|author=Yuri Svitlyk|website=root-nation.com|date=22/07/2023}}</ref> 21 снежня 2023 года Канада паставіла Украіне тысячны бронеаўтамабіль Senator.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/canadian-firm-roshel-marks-milestone-with-1000th-armored-vehicle-handover-to-ukraine/|title=Canadian Firm Roshel Marks Milestone with 1000th Armored Vehicle Handover to Ukraine|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=21.12.2023}}</ref> Да сакавіка 2025 года агульная колькасць пастаўленых ва Украіну бронеаўтамабіляў дасягнула каля 1700; пры гэтым вытворчасць машын фінансавалася на 90% замежнымі дзяржавамі (уключаючы Украіну), і 10 % — Канадай. Кошт адной машыны складаў каля 600 тыс. долараў ЗША. Вытворчасць вядзецца сіламі 550 супрацоўнікаў пры штомесячным выпуску 120 адзінак.<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/focus-analysis-conflicts/army/defence-security-industry-technology/roshel-delivers-1-700th-senator-armored-vehicle-to-ukrainian-defense-forces|title=Roshel Delivers 1 700th Senator Armored Vehicle to Ukrainian Defense Forces|lang=en|website=Army Recognition|date=12.03.2025}}</ref> Па дадзеных партала [[Oryx (сайт)|Oryx]], па стане на снежань 2025 года задакументавана знішчэнне, пашкоджанне або захоп 176 машын.<ref name=":2" /> Расіскі рэсурс Lost Armour паведамляў пра 188 знішчаных або пашкоджаных і 12 захопленых.<ref>{{Cite web|url=https://lostarmour.info/|title=Потери военной техники в локальных конфликтах XXI века|lang=ru|website=Lost Armour}}</ref> === Гаіці === 8 лістапада 2025 года партыя Roshel Senator была дастаўлена з Канады на [[Гаіці]] для [[Узброеныя сілы Гаіці|Узброеных Сіл]] гэтай краіны ў мэтах [[Вайна банд у Рэспубліцы Гаіці|барацьбы са злачыннымі групоўкамі]].<ref>{{Cite web|url=https://lenouvelliste.com/article/261522/le-gouvernement-remet-sept-vehicules-blindes-aux-forces-armees-dhaiti|title=Le gouvernement remet sept véhicules blindés aux Forces Armées d’Haïti|lang=fr|author=Jean Junior Celestin|website=lenouvelliste.com|date=10.11.2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eGpzF-DENKE|title=Gouvènman an ak KPT a rèmèt yon lo materyèl blennde bay lame a pou ranfòse l|lang=fr|website=[[YouTube]]|date=08/11/2025}}</ref> == Эксплуатанцы == [[Файл:Operators of Roshel Senator.svg|міні|367x367пкс|Карта краін-эксплуатантаў Roshel Senator]] * {{Сцягафікацыя|Боснія і Герцагавіна}} ** Адміністрацыя паліцыі [[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны|федэрацыі]]: 2 адзінкі<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/sarajevska-policija-kupila-tri-nova-oklopna-vozila-katica-objasnio-njihovu-namjenu|title=Sarajevska policija kupila tri nova oklopna vozila, Katica objasnio njihovu namjenu|lang=hr|website=www.klix.ba|date=22.06.2023}}</ref> ** Паліцыя [[тузланскі кантон|Тузланскага кантона]]: 4 бронеаўтамабіля<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/mup-tuzlanskog-kantona-nabavlja-vozila-koja-koriste-vojska-ukrajine-i-nasa/230120023|title=MUP Tuzlanskog kantona nabavlja vozila koja koriste vojska Ukrajine i NASA|lang=hr|website=www.klix.ba|date=20.01.2023}}</ref> ** Паліцыя [[Сараеўскі кантон|Сараеўскага кантона]]: 5 бронеаўтамабіляў<ref name=":3" /> * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} ** [[Ваенная паліцыя Бразілія]]<ref>{{Cite web|url=https://www.infodefensa.com/texto-diario/mostrar/5268427/fuerzas-especiales-policiadel-distrito-federal-reciben-seis-vehiculos-blindados-ruedas-roshel-apc-mrap|title=Las Fuerzas Especiales de la Policía del Distrito Federal brasileño reciben seis vehículos blindados Roshel APC y MRAP|lang=es|author=Roberto Caiafa|website=Infodefensa - Noticias de defensa, industria, armamento y ejércitos|date=29.04.2025}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Канада}} ** Паліцэйская служба [[Атава|Атавы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/OttawaNewsNetwork/posts/the-ottawa-police-service-has-introduced-a-new-roshel-senator-emergency-response/1400026875482321/|title="The Ottawa Police Service has introduced a new Roshel Senator Emergency Response Vehicle (ERV) to support its Tactical Unit during high-risk incidents throughout the city"|lang=en|website=[[Facebook]]|date=13/06/2026}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Коста-Рыка}} ** [[Узброеныя сілы Коста-Рыкі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-intelligence-insights/defence-news/industry/ausa-2023-roshel-details-senator-mrap-vehicle|title=AUSA 2023: Roshel details Senator MRAP vehicle|lang=en|website=Janes.com|date=17/10/2023}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Гаіці}} ** [[Узброеныя сілы Гаіці]]: 7 адзінак (варыянт RAM MRAP)<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/archives/archives-land-defense/defense-news-army-2025/haiti-fields-7-canadian-roshel-senator-armoured-personnel-carriers-for-counter-gang-operations|title=Haïti fields 7 Canadian Roshel Senator armoured personnel carriers for counter gang operations|lang=en|website=armyrecognition.com|date=12.11.2025}}</ref> ** [[Нацыянальная паліцыя Гаіці]] * {{Сцягафікацыя|Казахстан}} ** [[Сухапутныя войскі Казахстана]]<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/04597222.2026.2608517|title=Chapter Four: Russia and Eurasia|lang=en|website=[[The Military Balance]]|date=23.02.2026|pages=160–215|doi=10.1080/04597222.2026.2608517}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Малдова}} ** [[Сухапутныя войскі Малдовы]]: заказана больш за 100 адзінак<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseromania.ro/armata-r-moldova-a-parafat-modernizarea-cu-blindate-de-ultima-generatie-senator-produse-de-compania-canadiana-roshel_646508.html|title=Armata R. Moldova a parafat modernizarea cu blindate de ultimă generație Senator produse de compania canadiană Roshel|lang=ro|website=DefenseRomania|date=30/06/2026}}</ref> ** [[Паліцыя Малдовы]] * {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} ** [[Нацыянальнае агенцтва паліцыі (Рэспубліка Карэя)|Нацыянальнае агенцтва паліцыі]] * {{Сцягафікацыя|Украіна}} ** [[Нацыянальная гвардыя Украіны]]<ref name=":4" /> ** [[Нацыянальная паліцыя Украіны]]<ref name=":4" /> ** [[Дзяржаўная памежная служба Украіны]]: 200 адзінак<ref name=":4" /> ** [[Сухапутныя войскі Украіны]]<ref name=":4" /> * {{Сцягафікацыя|ЗША}} ** [[Іміграцыйная і мытная паліцыя ЗША]]: заказана 20 адзінак<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ice-ordering-vehicles-brampton-roshel-9.7001107|title=ICE ordering fleet of 20 armoured vehicles from Brampton, Ont., firm|lang=en|author=Kyle Duggan|website=cbc.ca|date=02.12.2025}}</ref> ** [[НАСА]]<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/roshel-emergency-response-unit-at-nasa/|title=Roshel Emergency Response Unit at the NASA Historic Mission|lang=en|date=28.05.2020}}</ref> == Варыянты == * '''Senator APS''' — базавая версія, якая выпускаецца з 2018 года. Уяўляе сабой чатырохдзверны бронеаўтамабіль падвышанай праходнасці з аднымі заднямі дзвярыма, разлічаны на перавозку да 10 чалавек. ** '''Senator Special Forces''' — мадыфікацыя для [[Спецпрызн|падраздзяленняў спецыяльнага прызначэння]], аснашчаная сістэмай кругавога відэаназірання і светлавой сігнальнай апаратурай.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-erv/|title=Senator Emergency Response Vehicle|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250318164204/https://roshel.com/products/defense/senator-erv/|archive-date=13.12.2024}}</ref> ** '''Senator Pickup''' — варыянт з кабінай на пяць месцаў і павялічанай грузападымальнасцю, прызначаны для перавозкі грузаў.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-pickup/|title=Senator Pickup|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250306135434/https://roshel.com/products/defense/senator-pickup/|archive-date=06.03.2025}}</ref> ** '''Senator Medical Evacuation Vehicle''' — [[Аўтамабіль хуткай дапамогі|санітарны варыянт]] для эвакуацыі параненых. Адрозніваецца двухстворкавымі заднімі дзвярыма, адсутнасцю мацаванняў для ўзбраення на даху і наяўнасцю сістэмы фільтрацыі паветра.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/roshel-presents-an-ambulance-version-of-the-senator-armored-vehicle/|title=Roshel presents an ambulance version of the Senator armored vehicle|lang=en|author=Кирило Кушніков|website=Militarnyi|date=05.12.2024}}</ref> ** '''Senator Explosive Ordnance Disposal''' — мадыфікацыя для [[размініраванне|размініравання]] і абясшкоджвання выбуховых прылад. Абсталявана узмоцненай задняй рампай для выкатывания робата-сапёра і павялічанай вышынёй даху для ўстаноўкі спецыяльнага абсталявання. * '''Senator MRAP''' — варыянт з [[MRAP|узмоцненай супрацьміннай абаронай]], упершыню прадстаўлены ў 2023 годзе. Месціць да 8 пасажыраў, 2 дзвяры. Корпус абсталяваны V-вобразным дном для павышэння стойкасці да падрываў на мінах і [[самаробнае выбуховае прыстасаванне|самаробных выбуховых прыладах]]. Узровень бронеаховы адпавядае стандарту [[STANAG 4569]], узровень II.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-mrap/|title=Senator MRAP|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220013437/https://roshel.com/products/defense/senator-mrap/|archive-date=20.02.2025}}</ref> ** '''Senator Ram MRAP''' — варыянт, створаны на шасі пікапа [[RAM Pickup|RAM]].<ref>{{Cite web|url=https://defence-blog.com/roshel-builds-new-senator-variant-on-ram-chassis/|title=Roshel builds new Senator variant on Ram chassis|lang=en|author=Dylan Malyasov|website=Defence Blog|date=30.10.2025}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://roshel.com/products/defense/senator-apc/ Roshel Senator на оф. сайте Roshel] {{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бранятэхніка Канады]] 4p5hf6ju0j28ey7bbdslmzrak1ucosn 5193276 5193275 2026-09-05T12:28:27Z DBatura 73587 /* Украіна */ 5193276 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Roshel Senator''' — лёгкі бронеаўтамабіль, які выпускаецца [[Канада|канадскай]] кампаніяй [[Roshel]] на базе шасі [[Ford Super Duty|Ford F-550]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://globalnews.ca/news/9280476/canada-armoured-vehicles-ukraine/|title=Canadian Shield: How Ukrainians are defending their homeland from 8,000 kilometres away|lang=en|author=Brennan Leffler & Mike Drolet|website=globalnews.ca|date=19/11/2022|url-status=live}}</ref> Уяўляе сабой універсальную платформу, адаптаваную для перавозкі асабовага складу, вядзення разведкі і выканання патрульных задач у складзе ваенных і паліцэйскіх фарміраванняў. Сама кампанія Roshel класіфікуе машыну як [[бронетранспарцёр]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.blueline.ca/roshel-starts-production-of-new-armoured-carrier-the-senator-5380/|title="Roshel starts production of new armoured carrier — the Senator"|lang=en|website=Blue Line Magazine|date=23.04.2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122190956/https://www.blueline.ca/roshel-starts-production-of-new-armoured-carrier-the-senator-5380/|archive-date=22.01.2023}}</ref> ==Гісторыя == Серыйны выпуск бронеаўтамабіляў Roshel Senator пачаўся ў красавіку 2018 года. У вопытную эксплуатацыю машыны паступілі ў другой палове таго ж года.<ref name=":1" /> У 2020 годзе бронеаўтамабілі Senator выкарыстоўваліся для дастаўкі астранаўтаў [[Роберт Бенкен|Боба Бенкена]] і [[Даглас Джэральд Херлі|Дага Херлі]] да месца пасадкі ў рамках выпрабавальнага палёту [[SpaceX DM-2|Crew Dragon Demo-2]].<ref>{{Cite web|url=https://defence-blog.com/nasa-uses-new-senator-armored-vehicles-to-support-historic-mission-to-iss/|title=NASA uses new Senator armored vehicles to support historic mission to ISS|lang=en|author=Dylan Malyasov|website=Defence Blog|date=25.05.2020}}</ref> == У гарачых кропках == === Украіна === У 2022 годзе значная колькасць бронемашын Roshel Senator была пастаўлена Украіне ў складзе пакетаў вайсковай дапамогі.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/ukraine-received-senator-apc-armored-vehicles/|title=Ukraine received Senator APC armored vehicles|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=23.05.2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.joint-forces.com/defence-equipment-news/61400-canadian-donation-of-200-roshel-senators-to-ukraine|title=Canadian Donation Of 200 Roshel Senators To Ukraine|lang=en|website=Joint-forces.com|date=20.01.2023}}</ref> Частка машын паступіла на ўзбраенне [[Дзяржаўная памежная служба Украіны|Дзяржаўнай памежнай службы Украіны]].<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/chernihiv-border-guards-receive-senator-apc-armored-vehicles/|title=Chernihiv border guards receive Senator APC armored vehicles|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=31.12.2022}}</ref> У сувязі з узрослым попытам вытворца абвясціў аб планах павялічыць выпуск да 1000 адзінак у год.<ref name=":0"/> У студзені 2023 года Канада абвясціла аб новым пакеце ваеннай дапамогі Украіне на суму 90 млн [[Канадскі долар|канадскіх долараў]] (каля 67,3 млн [[Долар ЗША|долараў ЗША]]), у які ўваходзіла каля 200 машын Roshel Senator.<ref>{{Cite web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/1949135/canada-don-vehicules-blindes-senator-ukraine|title=Le Canada donne 200 véhicules blindés supplémentaires à l’Ukraine|lang=fr|website=ici.radio-canada.ca|date=18.01.2023}}</ref> Па дадзеных defence-blog.com, да 10 чэрвеня 2023 года ў складзе [[Узброеныя Сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]] налічвалася каля 550 бронеаўтамабіляў Roshel Senator. 21 снежня 2023 года Украіна атрымала чарговую партыю, давёўшы агульную колькасць да 750. Гэтыя машыны ўжываліся ў ходзе [[Баі ў Курскай вобласці (2024)|баёў у Курскай вобласці]]. Да 3 верасня былі візуальна пацверджаныя страты: 16 адзінак знішчана, 10 пашкоджана і 4 захоплена расійскімі войскамі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html|title="Attack on Europe: Documenting Ukrainian Equipment Losses During the Russian Invasion of Ukraine"|lang=en|website=[[Oryx (сайт)|Oryx]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://root-nation.com/en/articles-en/weapons-en/en-apc-senator-armoured-vehicle/|title=Weapons of Ukrainian victory: APC Senator armoured vehicle|lang=en|author=Yuri Svitlyk|website=root-nation.com|date=22/07/2023}}</ref> 21 снежня 2023 года Канада паставіла Украіне тысячны бронеаўтамабіль Senator.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/canadian-firm-roshel-marks-milestone-with-1000th-armored-vehicle-handover-to-ukraine/|title=Canadian Firm Roshel Marks Milestone with 1000th Armored Vehicle Handover to Ukraine|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=21.12.2023}}</ref> Да сакавіка 2025 года агульная колькасць пастаўленых ва Украіну бронеаўтамабіляў дасягнула каля 1700; пры гэтым вытворчасць машын фінансавалася на 90% замежнымі дзяржавамі (уключаючы Украіну), і 10 % — Канадай. Кошт адной машыны складаў каля 600 тыс. долараў ЗША. Вытворчасць вядзецца сіламі 550 супрацоўнікаў пры штомесячным выпуску 120 адзінак.<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/focus-analysis-conflicts/army/defence-security-industry-technology/roshel-delivers-1-700th-senator-armored-vehicle-to-ukrainian-defense-forces|title=Roshel Delivers 1 700th Senator Armored Vehicle to Ukrainian Defense Forces|lang=en|website=Army Recognition|date=12.03.2025}}</ref> Па дадзеных партала [[Oryx (сайт)|Oryx]], па стане на снежань 2025 года задакументавана знішчэнне, пашкоджанне або захоп 176 машын.<ref name=":2" /> Расіскі рэсурс Lost Armour паведамляў пра 188 знішчаных або пашкоджаных і 12 захопленых.<ref>{{Cite web|url=https://lostarmour.info/|title=Потери военной техники в локальных конфликтах XXI века|lang=ru|website=Lost Armour}}</ref> === Гаіці === 8 лістапада 2025 года партыя Roshel Senator была дастаўлена з Канады на [[Гаіці]] для [[Узброеныя сілы Гаіці|Узброеных Сіл]] гэтай краіны ў мэтах [[Вайна банд у Рэспубліцы Гаіці|барацьбы са злачыннымі групоўкамі]].<ref>{{Cite web|url=https://lenouvelliste.com/article/261522/le-gouvernement-remet-sept-vehicules-blindes-aux-forces-armees-dhaiti|title=Le gouvernement remet sept véhicules blindés aux Forces Armées d’Haïti|lang=fr|author=Jean Junior Celestin|website=lenouvelliste.com|date=10.11.2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eGpzF-DENKE|title=Gouvènman an ak KPT a rèmèt yon lo materyèl blennde bay lame a pou ranfòse l|lang=fr|website=[[YouTube]]|date=08/11/2025}}</ref> == Эксплуатанцы == [[Файл:Operators of Roshel Senator.svg|міні|367x367пкс|Карта краін-эксплуатантаў Roshel Senator]] * {{Сцягафікацыя|Боснія і Герцагавіна}} ** Адміністрацыя паліцыі [[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны|федэрацыі]]: 2 адзінкі<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/sarajevska-policija-kupila-tri-nova-oklopna-vozila-katica-objasnio-njihovu-namjenu|title=Sarajevska policija kupila tri nova oklopna vozila, Katica objasnio njihovu namjenu|lang=hr|website=www.klix.ba|date=22.06.2023}}</ref> ** Паліцыя [[тузланскі кантон|Тузланскага кантона]]: 4 бронеаўтамабіля<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/mup-tuzlanskog-kantona-nabavlja-vozila-koja-koriste-vojska-ukrajine-i-nasa/230120023|title=MUP Tuzlanskog kantona nabavlja vozila koja koriste vojska Ukrajine i NASA|lang=hr|website=www.klix.ba|date=20.01.2023}}</ref> ** Паліцыя [[Сараеўскі кантон|Сараеўскага кантона]]: 5 бронеаўтамабіляў<ref name=":3" /> * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} ** [[Ваенная паліцыя Бразілія]]<ref>{{Cite web|url=https://www.infodefensa.com/texto-diario/mostrar/5268427/fuerzas-especiales-policiadel-distrito-federal-reciben-seis-vehiculos-blindados-ruedas-roshel-apc-mrap|title=Las Fuerzas Especiales de la Policía del Distrito Federal brasileño reciben seis vehículos blindados Roshel APC y MRAP|lang=es|author=Roberto Caiafa|website=Infodefensa - Noticias de defensa, industria, armamento y ejércitos|date=29.04.2025}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Канада}} ** Паліцэйская служба [[Атава|Атавы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/OttawaNewsNetwork/posts/the-ottawa-police-service-has-introduced-a-new-roshel-senator-emergency-response/1400026875482321/|title="The Ottawa Police Service has introduced a new Roshel Senator Emergency Response Vehicle (ERV) to support its Tactical Unit during high-risk incidents throughout the city"|lang=en|website=[[Facebook]]|date=13/06/2026}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Коста-Рыка}} ** [[Узброеныя сілы Коста-Рыкі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-intelligence-insights/defence-news/industry/ausa-2023-roshel-details-senator-mrap-vehicle|title=AUSA 2023: Roshel details Senator MRAP vehicle|lang=en|website=Janes.com|date=17/10/2023}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Гаіці}} ** [[Узброеныя сілы Гаіці]]: 7 адзінак (варыянт RAM MRAP)<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/archives/archives-land-defense/defense-news-army-2025/haiti-fields-7-canadian-roshel-senator-armoured-personnel-carriers-for-counter-gang-operations|title=Haïti fields 7 Canadian Roshel Senator armoured personnel carriers for counter gang operations|lang=en|website=armyrecognition.com|date=12.11.2025}}</ref> ** [[Нацыянальная паліцыя Гаіці]] * {{Сцягафікацыя|Казахстан}} ** [[Сухапутныя войскі Казахстана]]<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/04597222.2026.2608517|title=Chapter Four: Russia and Eurasia|lang=en|website=[[The Military Balance]]|date=23.02.2026|pages=160–215|doi=10.1080/04597222.2026.2608517}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Малдова}} ** [[Сухапутныя войскі Малдовы]]: заказана больш за 100 адзінак<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseromania.ro/armata-r-moldova-a-parafat-modernizarea-cu-blindate-de-ultima-generatie-senator-produse-de-compania-canadiana-roshel_646508.html|title=Armata R. Moldova a parafat modernizarea cu blindate de ultimă generație Senator produse de compania canadiană Roshel|lang=ro|website=DefenseRomania|date=30/06/2026}}</ref> ** [[Паліцыя Малдовы]] * {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} ** [[Нацыянальнае агенцтва паліцыі (Рэспубліка Карэя)|Нацыянальнае агенцтва паліцыі]] * {{Сцягафікацыя|Украіна}} ** [[Нацыянальная гвардыя Украіны]]<ref name=":4" /> ** [[Нацыянальная паліцыя Украіны]]<ref name=":4" /> ** [[Дзяржаўная памежная служба Украіны]]: 200 адзінак<ref name=":4" /> ** [[Сухапутныя войскі Украіны]]<ref name=":4" /> * {{Сцягафікацыя|ЗША}} ** [[Іміграцыйная і мытная паліцыя ЗША]]: заказана 20 адзінак<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ice-ordering-vehicles-brampton-roshel-9.7001107|title=ICE ordering fleet of 20 armoured vehicles from Brampton, Ont., firm|lang=en|author=Kyle Duggan|website=cbc.ca|date=02.12.2025}}</ref> ** [[НАСА]]<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/roshel-emergency-response-unit-at-nasa/|title=Roshel Emergency Response Unit at the NASA Historic Mission|lang=en|date=28.05.2020}}</ref> == Варыянты == * '''Senator APS''' — базавая версія, якая выпускаецца з 2018 года. Уяўляе сабой чатырохдзверны бронеаўтамабіль падвышанай праходнасці з аднымі заднямі дзвярыма, разлічаны на перавозку да 10 чалавек. ** '''Senator Special Forces''' — мадыфікацыя для [[Спецпрызн|падраздзяленняў спецыяльнага прызначэння]], аснашчаная сістэмай кругавога відэаназірання і светлавой сігнальнай апаратурай.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-erv/|title=Senator Emergency Response Vehicle|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250318164204/https://roshel.com/products/defense/senator-erv/|archive-date=13.12.2024}}</ref> ** '''Senator Pickup''' — варыянт з кабінай на пяць месцаў і павялічанай грузападымальнасцю, прызначаны для перавозкі грузаў.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-pickup/|title=Senator Pickup|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250306135434/https://roshel.com/products/defense/senator-pickup/|archive-date=06.03.2025}}</ref> ** '''Senator Medical Evacuation Vehicle''' — [[Аўтамабіль хуткай дапамогі|санітарны варыянт]] для эвакуацыі параненых. Адрозніваецца двухстворкавымі заднімі дзвярыма, адсутнасцю мацаванняў для ўзбраення на даху і наяўнасцю сістэмы фільтрацыі паветра.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/roshel-presents-an-ambulance-version-of-the-senator-armored-vehicle/|title=Roshel presents an ambulance version of the Senator armored vehicle|lang=en|author=Кирило Кушніков|website=Militarnyi|date=05.12.2024}}</ref> ** '''Senator Explosive Ordnance Disposal''' — мадыфікацыя для [[размініраванне|размініравання]] і абясшкоджвання выбуховых прылад. Абсталявана узмоцненай задняй рампай для выкатывания робата-сапёра і павялічанай вышынёй даху для ўстаноўкі спецыяльнага абсталявання. * '''Senator MRAP''' — варыянт з [[MRAP|узмоцненай супрацьміннай абаронай]], упершыню прадстаўлены ў 2023 годзе. Месціць да 8 пасажыраў, 2 дзвяры. Корпус абсталяваны V-вобразным дном для павышэння стойкасці да падрываў на мінах і [[самаробнае выбуховае прыстасаванне|самаробных выбуховых прыладах]]. Узровень бронеаховы адпавядае стандарту [[STANAG 4569]], узровень II.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-mrap/|title=Senator MRAP|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220013437/https://roshel.com/products/defense/senator-mrap/|archive-date=20.02.2025}}</ref> ** '''Senator Ram MRAP''' — варыянт, створаны на шасі пікапа [[RAM Pickup|RAM]].<ref>{{Cite web|url=https://defence-blog.com/roshel-builds-new-senator-variant-on-ram-chassis/|title=Roshel builds new Senator variant on Ram chassis|lang=en|author=Dylan Malyasov|website=Defence Blog|date=30.10.2025}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://roshel.com/products/defense/senator-apc/ Roshel Senator на оф. сайте Roshel] {{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бранятэхніка Канады]] 1w5m7abgvfs9bg1f4zsi6muxobzjl7e 5193279 5193276 2026-09-05T12:33:27Z DBatura 73587 5193279 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Roshel Senator''' — лёгкі бронеаўтамабіль, які выпускаецца [[Канада|канадскай]] кампаніяй [[Roshel]] на базе шасі [[Ford Super Duty|Ford F-550]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://globalnews.ca/news/9280476/canada-armoured-vehicles-ukraine/|title=Canadian Shield: How Ukrainians are defending their homeland from 8,000 kilometres away|lang=en|author=Brennan Leffler & Mike Drolet|website=globalnews.ca|date=19/11/2022|url-status=live}}</ref> Уяўляе сабой універсальную платформу, адаптаваную для перавозкі асабовага складу, вядзення разведкі і выканання патрульных задач у складзе ваенных і паліцэйскіх фарміраванняў. Сама кампанія Roshel класіфікуе машыну як [[бронетранспарцёр]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.blueline.ca/roshel-starts-production-of-new-armoured-carrier-the-senator-5380/|title="Roshel starts production of new armoured carrier — the Senator"|lang=en|website=Blue Line Magazine|date=23.04.2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122190956/https://www.blueline.ca/roshel-starts-production-of-new-armoured-carrier-the-senator-5380/|archive-date=22.01.2023}}</ref> ==Гісторыя == [[File:Roshel Senator MSPO24.jpg|міні|На зброевай выставе ў Польшчы ў 2024 годзе.]] Серыйны выпуск бронеаўтамабіляў Roshel Senator пачаўся ў красавіку 2018 года. У вопытную эксплуатацыю машыны паступілі ў другой палове таго ж года.<ref name=":1" /> У 2020 годзе бронеаўтамабілі Senator выкарыстоўваліся для дастаўкі астранаўтаў [[Роберт Бенкен|Боба Бенкена]] і [[Даглас Джэральд Херлі|Дага Херлі]] да месца пасадкі ў рамках выпрабавальнага палёту [[SpaceX DM-2|Crew Dragon Demo-2]].<ref>{{Cite web|url=https://defence-blog.com/nasa-uses-new-senator-armored-vehicles-to-support-historic-mission-to-iss/|title=NASA uses new Senator armored vehicles to support historic mission to ISS|lang=en|author=Dylan Malyasov|website=Defence Blog|date=25.05.2020}}</ref> == У гарачых кропках == === Украіна === У 2022 годзе значная колькасць бронемашын Roshel Senator была пастаўлена Украіне ў складзе пакетаў вайсковай дапамогі.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/ukraine-received-senator-apc-armored-vehicles/|title=Ukraine received Senator APC armored vehicles|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=23.05.2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.joint-forces.com/defence-equipment-news/61400-canadian-donation-of-200-roshel-senators-to-ukraine|title=Canadian Donation Of 200 Roshel Senators To Ukraine|lang=en|website=Joint-forces.com|date=20.01.2023}}</ref> Частка машын паступіла на ўзбраенне [[Дзяржаўная памежная служба Украіны|Дзяржаўнай памежнай службы Украіны]].<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/chernihiv-border-guards-receive-senator-apc-armored-vehicles/|title=Chernihiv border guards receive Senator APC armored vehicles|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=31.12.2022}}</ref> У сувязі з узрослым попытам вытворца абвясціў аб планах павялічыць выпуск да 1000 адзінак у год.<ref name=":0"/> У студзені 2023 года Канада абвясціла аб новым пакеце ваеннай дапамогі Украіне на суму 90 млн [[Канадскі долар|канадскіх долараў]] (каля 67,3 млн [[Долар ЗША|долараў ЗША]]), у які ўваходзіла каля 200 машын Roshel Senator.<ref>{{Cite web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/1949135/canada-don-vehicules-blindes-senator-ukraine|title=Le Canada donne 200 véhicules blindés supplémentaires à l’Ukraine|lang=fr|website=ici.radio-canada.ca|date=18.01.2023}}</ref> Па дадзеных defence-blog.com, да 10 чэрвеня 2023 года ў складзе [[Узброеныя Сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]] налічвалася каля 550 бронеаўтамабіляў Roshel Senator. 21 снежня 2023 года Украіна атрымала чарговую партыю, давёўшы агульную колькасць да 750. Гэтыя машыны ўжываліся ў ходзе [[Баі ў Курскай вобласці (2024)|баёў у Курскай вобласці]]. Да 3 верасня былі візуальна пацверджаныя страты: 16 адзінак знішчана, 10 пашкоджана і 4 захоплена расійскімі войскамі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html|title="Attack on Europe: Documenting Ukrainian Equipment Losses During the Russian Invasion of Ukraine"|lang=en|website=[[Oryx (сайт)|Oryx]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://root-nation.com/en/articles-en/weapons-en/en-apc-senator-armoured-vehicle/|title=Weapons of Ukrainian victory: APC Senator armoured vehicle|lang=en|author=Yuri Svitlyk|website=root-nation.com|date=22/07/2023}}</ref> 21 снежня 2023 года Канада паставіла Украіне тысячны бронеаўтамабіль Senator.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/canadian-firm-roshel-marks-milestone-with-1000th-armored-vehicle-handover-to-ukraine/|title=Canadian Firm Roshel Marks Milestone with 1000th Armored Vehicle Handover to Ukraine|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=21.12.2023}}</ref> Да сакавіка 2025 года агульная колькасць пастаўленых ва Украіну бронеаўтамабіляў дасягнула каля 1700; пры гэтым вытворчасць машын фінансавалася на 90% замежнымі дзяржавамі (уключаючы Украіну), і 10 % — Канадай. Кошт адной машыны складаў каля 600 тыс. долараў ЗША. Вытворчасць вядзецца сіламі 550 супрацоўнікаў пры штомесячным выпуску 120 адзінак.<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/focus-analysis-conflicts/army/defence-security-industry-technology/roshel-delivers-1-700th-senator-armored-vehicle-to-ukrainian-defense-forces|title=Roshel Delivers 1 700th Senator Armored Vehicle to Ukrainian Defense Forces|lang=en|website=Army Recognition|date=12.03.2025}}</ref> Па дадзеных партала [[Oryx (сайт)|Oryx]], па стане на снежань 2025 года задакументавана знішчэнне, пашкоджанне або захоп 176 машын.<ref name=":2" /> Расіскі рэсурс Lost Armour паведамляў пра 188 знішчаных або пашкоджаных і 12 захопленых.<ref>{{Cite web|url=https://lostarmour.info/|title=Потери военной техники в локальных конфликтах XXI века|lang=ru|website=Lost Armour}}</ref> === Гаіці === 8 лістапада 2025 года партыя Roshel Senator была дастаўлена з Канады на [[Гаіці]] для [[Узброеныя сілы Гаіці|Узброеных Сіл]] гэтай краіны ў мэтах [[Вайна банд у Рэспубліцы Гаіці|барацьбы са злачыннымі групоўкамі]].<ref>{{Cite web|url=https://lenouvelliste.com/article/261522/le-gouvernement-remet-sept-vehicules-blindes-aux-forces-armees-dhaiti|title=Le gouvernement remet sept véhicules blindés aux Forces Armées d’Haïti|lang=fr|author=Jean Junior Celestin|website=lenouvelliste.com|date=10.11.2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eGpzF-DENKE|title=Gouvènman an ak KPT a rèmèt yon lo materyèl blennde bay lame a pou ranfòse l|lang=fr|website=[[YouTube]]|date=08/11/2025}}</ref> == Эксплуатанцы == [[Файл:Operators of Roshel Senator.svg|міні|367x367пкс|Карта краін-эксплуатантаў Roshel Senator]] * {{Сцягафікацыя|Боснія і Герцагавіна}} ** Адміністрацыя паліцыі [[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны|федэрацыі]]: 2 адзінкі<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/sarajevska-policija-kupila-tri-nova-oklopna-vozila-katica-objasnio-njihovu-namjenu|title=Sarajevska policija kupila tri nova oklopna vozila, Katica objasnio njihovu namjenu|lang=hr|website=www.klix.ba|date=22.06.2023}}</ref> ** Паліцыя [[тузланскі кантон|Тузланскага кантона]]: 4 бронеаўтамабіля<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/mup-tuzlanskog-kantona-nabavlja-vozila-koja-koriste-vojska-ukrajine-i-nasa/230120023|title=MUP Tuzlanskog kantona nabavlja vozila koja koriste vojska Ukrajine i NASA|lang=hr|website=www.klix.ba|date=20.01.2023}}</ref> ** Паліцыя [[Сараеўскі кантон|Сараеўскага кантона]]: 5 бронеаўтамабіляў<ref name=":3" /> * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} ** [[Ваенная паліцыя Бразілія]]<ref>{{Cite web|url=https://www.infodefensa.com/texto-diario/mostrar/5268427/fuerzas-especiales-policiadel-distrito-federal-reciben-seis-vehiculos-blindados-ruedas-roshel-apc-mrap|title=Las Fuerzas Especiales de la Policía del Distrito Federal brasileño reciben seis vehículos blindados Roshel APC y MRAP|lang=es|author=Roberto Caiafa|website=Infodefensa - Noticias de defensa, industria, armamento y ejércitos|date=29.04.2025}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Канада}} ** Паліцэйская служба [[Атава|Атавы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/OttawaNewsNetwork/posts/the-ottawa-police-service-has-introduced-a-new-roshel-senator-emergency-response/1400026875482321/|title="The Ottawa Police Service has introduced a new Roshel Senator Emergency Response Vehicle (ERV) to support its Tactical Unit during high-risk incidents throughout the city"|lang=en|website=[[Facebook]]|date=13/06/2026}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Коста-Рыка}} ** [[Узброеныя сілы Коста-Рыкі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-intelligence-insights/defence-news/industry/ausa-2023-roshel-details-senator-mrap-vehicle|title=AUSA 2023: Roshel details Senator MRAP vehicle|lang=en|website=Janes.com|date=17/10/2023}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Гаіці}} ** [[Узброеныя сілы Гаіці]]: 7 адзінак (варыянт RAM MRAP)<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/archives/archives-land-defense/defense-news-army-2025/haiti-fields-7-canadian-roshel-senator-armoured-personnel-carriers-for-counter-gang-operations|title=Haïti fields 7 Canadian Roshel Senator armoured personnel carriers for counter gang operations|lang=en|website=armyrecognition.com|date=12.11.2025}}</ref> ** [[Нацыянальная паліцыя Гаіці]] * {{Сцягафікацыя|Казахстан}} ** [[Сухапутныя войскі Казахстана]]<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/04597222.2026.2608517|title=Chapter Four: Russia and Eurasia|lang=en|website=[[The Military Balance]]|date=23.02.2026|pages=160–215|doi=10.1080/04597222.2026.2608517}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Малдова}} ** [[Сухапутныя войскі Малдовы]]: заказана больш за 100 адзінак<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseromania.ro/armata-r-moldova-a-parafat-modernizarea-cu-blindate-de-ultima-generatie-senator-produse-de-compania-canadiana-roshel_646508.html|title=Armata R. Moldova a parafat modernizarea cu blindate de ultimă generație Senator produse de compania canadiană Roshel|lang=ro|website=DefenseRomania|date=30/06/2026}}</ref> ** [[Паліцыя Малдовы]] * {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} ** [[Нацыянальнае агенцтва паліцыі (Рэспубліка Карэя)|Нацыянальнае агенцтва паліцыі]] * {{Сцягафікацыя|Украіна}} ** [[Нацыянальная гвардыя Украіны]]<ref name=":4" /> ** [[Нацыянальная паліцыя Украіны]]<ref name=":4" /> ** [[Дзяржаўная памежная служба Украіны]]: 200 адзінак<ref name=":4" /> ** [[Сухапутныя войскі Украіны]]<ref name=":4" /> * {{Сцягафікацыя|ЗША}} ** [[Іміграцыйная і мытная паліцыя ЗША]]: заказана 20 адзінак<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ice-ordering-vehicles-brampton-roshel-9.7001107|title=ICE ordering fleet of 20 armoured vehicles from Brampton, Ont., firm|lang=en|author=Kyle Duggan|website=cbc.ca|date=02.12.2025}}</ref> ** [[НАСА]]<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/roshel-emergency-response-unit-at-nasa/|title=Roshel Emergency Response Unit at the NASA Historic Mission|lang=en|date=28.05.2020}}</ref> == Варыянты == * '''Senator APS''' — базавая версія, якая выпускаецца з 2018 года. Уяўляе сабой чатырохдзверны бронеаўтамабіль падвышанай праходнасці з аднымі заднямі дзвярыма, разлічаны на перавозку да 10 чалавек. ** '''Senator Special Forces''' — мадыфікацыя для [[Спецпрызн|падраздзяленняў спецыяльнага прызначэння]], аснашчаная сістэмай кругавога відэаназірання і светлавой сігнальнай апаратурай.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-erv/|title=Senator Emergency Response Vehicle|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250318164204/https://roshel.com/products/defense/senator-erv/|archive-date=13.12.2024}}</ref> ** '''Senator Pickup''' — варыянт з кабінай на пяць месцаў і павялічанай грузападымальнасцю, прызначаны для перавозкі грузаў.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-pickup/|title=Senator Pickup|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250306135434/https://roshel.com/products/defense/senator-pickup/|archive-date=06.03.2025}}</ref> ** '''Senator Medical Evacuation Vehicle''' — [[Аўтамабіль хуткай дапамогі|санітарны варыянт]] для эвакуацыі параненых. Адрозніваецца двухстворкавымі заднімі дзвярыма, адсутнасцю мацаванняў для ўзбраення на даху і наяўнасцю сістэмы фільтрацыі паветра.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/roshel-presents-an-ambulance-version-of-the-senator-armored-vehicle/|title=Roshel presents an ambulance version of the Senator armored vehicle|lang=en|author=Кирило Кушніков|website=Militarnyi|date=05.12.2024}}</ref> ** '''Senator Explosive Ordnance Disposal''' — мадыфікацыя для [[размініраванне|размініравання]] і абясшкоджвання выбуховых прылад. Абсталявана узмоцненай задняй рампай для выкатывания робата-сапёра і павялічанай вышынёй даху для ўстаноўкі спецыяльнага абсталявання. * '''Senator MRAP''' — варыянт з [[MRAP|узмоцненай супрацьміннай абаронай]], упершыню прадстаўлены ў 2023 годзе. Месціць да 8 пасажыраў, 2 дзвяры. Корпус абсталяваны V-вобразным дном для павышэння стойкасці да падрываў на мінах і [[самаробнае выбуховае прыстасаванне|самаробных выбуховых прыладах]]. Узровень бронеаховы адпавядае стандарту [[STANAG 4569]], узровень II.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-mrap/|title=Senator MRAP|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220013437/https://roshel.com/products/defense/senator-mrap/|archive-date=20.02.2025}}</ref> ** '''Senator Ram MRAP''' — варыянт, створаны на шасі пікапа [[RAM Pickup|RAM]].<ref>{{Cite web|url=https://defence-blog.com/roshel-builds-new-senator-variant-on-ram-chassis/|title=Roshel builds new Senator variant on Ram chassis|lang=en|author=Dylan Malyasov|website=Defence Blog|date=30.10.2025}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://roshel.com/products/defense/senator-apc/ Roshel Senator на оф. сайте Roshel] {{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бранятэхніка Канады]] hk026brm0zp5r10hvgz4cd86ibljj60 5193281 5193279 2026-09-05T12:34:20Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5193281 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Roshel Senator''' — лёгкі бронеаўтамабіль, які выпускаецца [[Канада|канадскай]] кампаніяй [[Roshel]] на базе шасі [[Ford Super Duty|Ford F-550]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://globalnews.ca/news/9280476/canada-armoured-vehicles-ukraine/|title=Canadian Shield: How Ukrainians are defending their homeland from 8,000 kilometres away|lang=en|author=Brennan Leffler & Mike Drolet|website=globalnews.ca|date=19/11/2022|url-status=live}}</ref> Уяўляе сабой універсальную платформу, адаптаваную для перавозкі асабовага складу, вядзення разведкі і выканання патрульных задач у складзе ваенных і паліцэйскіх фарміраванняў. Сама кампанія Roshel класіфікуе машыну як [[бронетранспарцёр]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.blueline.ca/roshel-starts-production-of-new-armoured-carrier-the-senator-5380/|title="Roshel starts production of new armoured carrier — the Senator"|lang=en|website=Blue Line Magazine|date=23.04.2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122190956/https://www.blueline.ca/roshel-starts-production-of-new-armoured-carrier-the-senator-5380/|archive-date=22.01.2023}}</ref> ==Гісторыя == [[File:Roshel Senator MSPO24.jpg|міні|На зброевай выставе ў Польшчы ў 2024 годзе.]] Серыйны выпуск бронеаўтамабіляў Roshel Senator пачаўся ў красавіку 2018 года. У вопытную эксплуатацыю машыны паступілі ў другой палове таго ж года.<ref name=":1" /> У 2020 годзе бронеаўтамабілі Senator выкарыстоўваліся для дастаўкі астранаўтаў [[Роберт Бенкен|Боба Бенкена]] і [[Даглас Джэральд Хёрлі|Дага Хёрлі]] да месца пасадкі ў рамках выпрабавальнага палёту [[SpaceX DM-2|Crew Dragon Demo-2]].<ref>{{Cite web|url=https://defence-blog.com/nasa-uses-new-senator-armored-vehicles-to-support-historic-mission-to-iss/|title=NASA uses new Senator armored vehicles to support historic mission to ISS|lang=en|author=Dylan Malyasov|website=Defence Blog|date=25.05.2020}}</ref> == У гарачых кропках == === Украіна === У 2022 годзе значная колькасць бронемашын Roshel Senator была пастаўлена Украіне ў складзе пакетаў вайсковай дапамогі.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/ukraine-received-senator-apc-armored-vehicles/|title=Ukraine received Senator APC armored vehicles|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=23.05.2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.joint-forces.com/defence-equipment-news/61400-canadian-donation-of-200-roshel-senators-to-ukraine|title=Canadian Donation Of 200 Roshel Senators To Ukraine|lang=en|website=Joint-forces.com|date=20.01.2023}}</ref> Частка машын паступіла на ўзбраенне [[Дзяржаўная памежная служба Украіны|Дзяржаўнай памежнай службы Украіны]].<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/chernihiv-border-guards-receive-senator-apc-armored-vehicles/|title=Chernihiv border guards receive Senator APC armored vehicles|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=31.12.2022}}</ref> У сувязі з узрослым попытам вытворца абвясціў аб планах павялічыць выпуск да 1000 адзінак у год.<ref name=":0"/> У студзені 2023 года Канада абвясціла аб новым пакеце ваеннай дапамогі Украіне на суму 90 млн [[Канадскі долар|канадскіх долараў]] (каля 67,3 млн [[Долар ЗША|долараў ЗША]]), у які ўваходзіла каля 200 машын Roshel Senator.<ref>{{Cite web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/1949135/canada-don-vehicules-blindes-senator-ukraine|title=Le Canada donne 200 véhicules blindés supplémentaires à l’Ukraine|lang=fr|website=ici.radio-canada.ca|date=18.01.2023}}</ref> Па дадзеных defence-blog.com, да 10 чэрвеня 2023 года ў складзе [[Узброеныя Сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]] налічвалася каля 550 бронеаўтамабіляў Roshel Senator. 21 снежня 2023 года Украіна атрымала чарговую партыю, давёўшы агульную колькасць да 750. Гэтыя машыны ўжываліся ў ходзе [[Баі ў Курскай вобласці (2024)|баёў у Курскай вобласці]]. Да 3 верасня былі візуальна пацверджаныя страты: 16 адзінак знішчана, 10 пашкоджана і 4 захоплена расійскімі войскамі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html|title="Attack on Europe: Documenting Ukrainian Equipment Losses During the Russian Invasion of Ukraine"|lang=en|website=[[Oryx (сайт)|Oryx]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://root-nation.com/en/articles-en/weapons-en/en-apc-senator-armoured-vehicle/|title=Weapons of Ukrainian victory: APC Senator armoured vehicle|lang=en|author=Yuri Svitlyk|website=root-nation.com|date=22/07/2023}}</ref> 21 снежня 2023 года Канада паставіла Украіне тысячны бронеаўтамабіль Senator.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/canadian-firm-roshel-marks-milestone-with-1000th-armored-vehicle-handover-to-ukraine/|title=Canadian Firm Roshel Marks Milestone with 1000th Armored Vehicle Handover to Ukraine|lang=en|author=Vadim Kushnikov|website=Militarnyi|date=21.12.2023}}</ref> Да сакавіка 2025 года агульная колькасць пастаўленых ва Украіну бронеаўтамабіляў дасягнула каля 1700; пры гэтым вытворчасць машын фінансавалася на 90% замежнымі дзяржавамі (уключаючы Украіну), і 10 % — Канадай. Кошт адной машыны складаў каля 600 тыс. долараў ЗША. Вытворчасць вядзецца сіламі 550 супрацоўнікаў пры штомесячным выпуску 120 адзінак.<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/focus-analysis-conflicts/army/defence-security-industry-technology/roshel-delivers-1-700th-senator-armored-vehicle-to-ukrainian-defense-forces|title=Roshel Delivers 1 700th Senator Armored Vehicle to Ukrainian Defense Forces|lang=en|website=Army Recognition|date=12.03.2025}}</ref> Па дадзеных партала [[Oryx (сайт)|Oryx]], па стане на снежань 2025 года задакументавана знішчэнне, пашкоджанне або захоп 176 машын.<ref name=":2" /> Расіскі рэсурс Lost Armour паведамляў пра 188 знішчаных або пашкоджаных і 12 захопленых.<ref>{{Cite web|url=https://lostarmour.info/|title=Потери военной техники в локальных конфликтах XXI века|lang=ru|website=Lost Armour}}</ref> === Гаіці === 8 лістапада 2025 года партыя Roshel Senator была дастаўлена з Канады на [[Гаіці]] для [[Узброеныя сілы Гаіці|Узброеных Сіл]] гэтай краіны ў мэтах [[Вайна банд у Рэспубліцы Гаіці|барацьбы са злачыннымі групоўкамі]].<ref>{{Cite web|url=https://lenouvelliste.com/article/261522/le-gouvernement-remet-sept-vehicules-blindes-aux-forces-armees-dhaiti|title=Le gouvernement remet sept véhicules blindés aux Forces Armées d’Haïti|lang=fr|author=Jean Junior Celestin|website=lenouvelliste.com|date=10.11.2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eGpzF-DENKE|title=Gouvènman an ak KPT a rèmèt yon lo materyèl blennde bay lame a pou ranfòse l|lang=fr|website=[[YouTube]]|date=08/11/2025}}</ref> == Эксплуатанцы == [[Файл:Operators of Roshel Senator.svg|міні|367x367пкс|Карта краін-эксплуатантаў Roshel Senator]] * {{Сцягафікацыя|Боснія і Герцагавіна}} ** Адміністрацыя паліцыі [[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны|федэрацыі]]: 2 адзінкі<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/sarajevska-policija-kupila-tri-nova-oklopna-vozila-katica-objasnio-njihovu-namjenu|title=Sarajevska policija kupila tri nova oklopna vozila, Katica objasnio njihovu namjenu|lang=hr|website=www.klix.ba|date=22.06.2023}}</ref> ** Паліцыя [[тузланскі кантон|Тузланскага кантона]]: 4 бронеаўтамабіля<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/mup-tuzlanskog-kantona-nabavlja-vozila-koja-koriste-vojska-ukrajine-i-nasa/230120023|title=MUP Tuzlanskog kantona nabavlja vozila koja koriste vojska Ukrajine i NASA|lang=hr|website=www.klix.ba|date=20.01.2023}}</ref> ** Паліцыя [[Сараеўскі кантон|Сараеўскага кантона]]: 5 бронеаўтамабіляў<ref name=":3" /> * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} ** [[Ваенная паліцыя Бразілія]]<ref>{{Cite web|url=https://www.infodefensa.com/texto-diario/mostrar/5268427/fuerzas-especiales-policiadel-distrito-federal-reciben-seis-vehiculos-blindados-ruedas-roshel-apc-mrap|title=Las Fuerzas Especiales de la Policía del Distrito Federal brasileño reciben seis vehículos blindados Roshel APC y MRAP|lang=es|author=Roberto Caiafa|website=Infodefensa - Noticias de defensa, industria, armamento y ejércitos|date=29.04.2025}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Канада}} ** Паліцэйская служба [[Атава|Атавы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/OttawaNewsNetwork/posts/the-ottawa-police-service-has-introduced-a-new-roshel-senator-emergency-response/1400026875482321/|title="The Ottawa Police Service has introduced a new Roshel Senator Emergency Response Vehicle (ERV) to support its Tactical Unit during high-risk incidents throughout the city"|lang=en|website=[[Facebook]]|date=13/06/2026}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Коста-Рыка}} ** [[Узброеныя сілы Коста-Рыкі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-intelligence-insights/defence-news/industry/ausa-2023-roshel-details-senator-mrap-vehicle|title=AUSA 2023: Roshel details Senator MRAP vehicle|lang=en|website=Janes.com|date=17/10/2023}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Гаіці}} ** [[Узброеныя сілы Гаіці]]: 7 адзінак (варыянт RAM MRAP)<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/archives/archives-land-defense/defense-news-army-2025/haiti-fields-7-canadian-roshel-senator-armoured-personnel-carriers-for-counter-gang-operations|title=Haïti fields 7 Canadian Roshel Senator armoured personnel carriers for counter gang operations|lang=en|website=armyrecognition.com|date=12.11.2025}}</ref> ** [[Нацыянальная паліцыя Гаіці]] * {{Сцягафікацыя|Казахстан}} ** [[Сухапутныя войскі Казахстана]]<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/04597222.2026.2608517|title=Chapter Four: Russia and Eurasia|lang=en|website=[[The Military Balance]]|date=23.02.2026|pages=160–215|doi=10.1080/04597222.2026.2608517}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Малдова}} ** [[Сухапутныя войскі Малдовы]]: заказана больш за 100 адзінак<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseromania.ro/armata-r-moldova-a-parafat-modernizarea-cu-blindate-de-ultima-generatie-senator-produse-de-compania-canadiana-roshel_646508.html|title=Armata R. Moldova a parafat modernizarea cu blindate de ultimă generație Senator produse de compania canadiană Roshel|lang=ro|website=DefenseRomania|date=30/06/2026}}</ref> ** [[Паліцыя Малдовы]] * {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} ** [[Нацыянальнае агенцтва паліцыі (Рэспубліка Карэя)|Нацыянальнае агенцтва паліцыі]] * {{Сцягафікацыя|Украіна}} ** [[Нацыянальная гвардыя Украіны]]<ref name=":4" /> ** [[Нацыянальная паліцыя Украіны]]<ref name=":4" /> ** [[Дзяржаўная памежная служба Украіны]]: 200 адзінак<ref name=":4" /> ** [[Сухапутныя войскі Украіны]]<ref name=":4" /> * {{Сцягафікацыя|ЗША}} ** [[Іміграцыйная і мытная паліцыя ЗША]]: заказана 20 адзінак<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ice-ordering-vehicles-brampton-roshel-9.7001107|title=ICE ordering fleet of 20 armoured vehicles from Brampton, Ont., firm|lang=en|author=Kyle Duggan|website=cbc.ca|date=02.12.2025}}</ref> ** [[НАСА]]<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/roshel-emergency-response-unit-at-nasa/|title=Roshel Emergency Response Unit at the NASA Historic Mission|lang=en|date=28.05.2020}}</ref> == Варыянты == * '''Senator APS''' — базавая версія, якая выпускаецца з 2018 года. Уяўляе сабой чатырохдзверны бронеаўтамабіль падвышанай праходнасці з аднымі заднямі дзвярыма, разлічаны на перавозку да 10 чалавек. ** '''Senator Special Forces''' — мадыфікацыя для [[Спецпрызн|падраздзяленняў спецыяльнага прызначэння]], аснашчаная сістэмай кругавога відэаназірання і светлавой сігнальнай апаратурай.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-erv/|title=Senator Emergency Response Vehicle|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250318164204/https://roshel.com/products/defense/senator-erv/|archive-date=13.12.2024}}</ref> ** '''Senator Pickup''' — варыянт з кабінай на пяць месцаў і павялічанай грузападымальнасцю, прызначаны для перавозкі грузаў.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-pickup/|title=Senator Pickup|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250306135434/https://roshel.com/products/defense/senator-pickup/|archive-date=06.03.2025}}</ref> ** '''Senator Medical Evacuation Vehicle''' — [[Аўтамабіль хуткай дапамогі|санітарны варыянт]] для эвакуацыі параненых. Адрозніваецца двухстворкавымі заднімі дзвярыма, адсутнасцю мацаванняў для ўзбраення на даху і наяўнасцю сістэмы фільтрацыі паветра.<ref>{{Cite web|url=https://militarnyi.com/en/news/roshel-presents-an-ambulance-version-of-the-senator-armored-vehicle/|title=Roshel presents an ambulance version of the Senator armored vehicle|lang=en|author=Кирило Кушніков|website=Militarnyi|date=05.12.2024}}</ref> ** '''Senator Explosive Ordnance Disposal''' — мадыфікацыя для [[размініраванне|размініравання]] і абясшкоджвання выбуховых прылад. Абсталявана узмоцненай задняй рампай для выкатывания робата-сапёра і павялічанай вышынёй даху для ўстаноўкі спецыяльнага абсталявання. * '''Senator MRAP''' — варыянт з [[MRAP|узмоцненай супрацьміннай абаронай]], упершыню прадстаўлены ў 2023 годзе. Месціць да 8 пасажыраў, 2 дзвяры. Корпус абсталяваны V-вобразным дном для павышэння стойкасці да падрываў на мінах і [[самаробнае выбуховае прыстасаванне|самаробных выбуховых прыладах]]. Узровень бронеаховы адпавядае стандарту [[STANAG 4569]], узровень II.<ref>{{Cite web|url=https://roshel.com/products/defense/senator-mrap/|title=Senator MRAP|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220013437/https://roshel.com/products/defense/senator-mrap/|archive-date=20.02.2025}}</ref> ** '''Senator Ram MRAP''' — варыянт, створаны на шасі пікапа [[RAM Pickup|RAM]].<ref>{{Cite web|url=https://defence-blog.com/roshel-builds-new-senator-variant-on-ram-chassis/|title=Roshel builds new Senator variant on Ram chassis|lang=en|author=Dylan Malyasov|website=Defence Blog|date=30.10.2025}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://roshel.com/products/defense/senator-apc/ Roshel Senator на оф. сайте Roshel] {{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бранятэхніка Канады]] 81ynvzf2xbkkmdt4ffs90kf9mt28zwa 0 813997 5193477 2026-09-06T08:17:38Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Тэатральны дзеяч}} '''Наталля Дзмітрыеўна Касаткіна''' ({{lang-ru|Наталия Дмитриевна Касаткина}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійская артыстка балета, балетмайстар, сцэнарыст. Народная артыстка Расіі (1984). == Біяграфія == Скончыла Маскоўскае харэаграфічнае вучылішча...» 5193477 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} '''Наталля Дзмітрыеўна Касаткіна''' ({{lang-ru|Наталия Дмитриевна Касаткина}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійская артыстка балета, балетмайстар, сцэнарыст. Народная артыстка Расіі (1984). == Біяграфія == Скончыла Маскоўскае харэаграфічнае вучылішча (1953). У 1954—76 у [[Вялікі тэатр|Вялікім тэатры]]. Характарная танцоўшчыца. Сярод партый: Апантаная («Вясна свяшчэнная» І.Стравінскага), Лёс («Кармэн-сюіта» [[Ж. Бізэ]] — [[Р. Шчадрын]]а), Індыйская лялька («Шчаўкунок» [[П. І. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]]), Мерседэс («Дон Кіхот» [[Л. Мінкус]]а), Фані («Сцежкаю грому» К. Караева); характарныя танцы ў многіх балетах. Здымалася ў кіна- і тэлефільмах. Яе танец вылучаўся пластычнасцю, псіхалагічнай пранікнёнасцю. З 1960-х г. працуе з [[У. Ю. Васілёў|У. Васілёвым]] як балетмайстар і сцэнарыст, з 1977 мастацкі кіраўнік і галоўны балетмайстар Дзяржаўнага тэатра класічнага балета (з У. Васілёвым). Для іх спектакляў характэрны востраканфлікгная драматургія, сталая рэжысура, спалучэнне класічнага танца і сучаснай пластыкі. Сярод пастановак: «Стварэнне свету» А. Пятрова (1971), «Аповесць пра Рамэо і Джульету» (1980) і «Папялушка» (1993) [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў|С. Пракоф’ева]], «Лебядзінае возера» (1988) і «Шчаўкунок» (1994) П. Чайкоўскага, «Пацалунак феі» Стравінскага (1989), «Дама з камеліямі» на музыку [[Дж. Вердзі]] — П. Сальнікава (1995), «Цудоўны мандарын» Б. Бардака (1996). == Прэміі і ўзнагароды == Дзяржаўная прэмія СССР (1976). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касаткіна Наталля Дзмітрыеўна}} [[Катэгорыя:Артысты балета Расіі]] [[Катэгорыя:Балетмайстры Расіі]] [[Катэгорыя:Народныя артысты РСФСР]] r0mmj0dobeeazlz57yck829nl5azyv5 5193479 5193477 2026-09-06T08:18:59Z JerzyKundrat 174 5193479 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} '''Наталля Дзмітрыеўна Касаткіна''' ({{lang-ru|Наталия Дмитриевна Касаткина}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійская артыстка балета, балетмайстар, сцэнарыст. Народная артыстка Расіі (1984). == Біяграфія == Скончыла Маскоўскае харэаграфічнае вучылішча (1953). У 1954—76 у [[Вялікі тэатр|Вялікім тэатры]]. Характарная танцоўшчыца. Сярод партый: Апантаная («Вясна свяшчэнная» І.Стравінскага), Лёс («Кармэн-сюіта» [[Ж. Бізэ]] — [[Р. Шчадрын]]а), Індыйская лялька («Шчаўкунок» [[П. І. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]]), Мерседэс («Дон Кіхот» [[Л. Мінкус]]а), Фані («Сцежкаю грому» К. Караева); характарныя танцы ў многіх балетах. Здымалася ў кіна- і тэлефільмах. Яе танец вылучаўся пластычнасцю, псіхалагічнай пранікнёнасцю. З 1960-х г. працуе з [[У. Ю. Васілёў|У. Васілёвым]] як балетмайстар і сцэнарыст, з 1977 мастацкі кіраўнік і галоўны балетмайстар Дзяржаўнага тэатра класічнага балета (з У. Васілёвым). Для іх спектакляў характэрны востраканфлікгная драматургія, сталая рэжысура, спалучэнне класічнага танца і сучаснай пластыкі. Сярод пастановак: «Стварэнне свету» А. Пятрова (1971), «Аповесць пра Рамэо і Джульету» (1980) і «Папялушка» (1993) [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў|С. Пракоф’ева]], «Лебядзінае возера» (1988) і «Шчаўкунок» (1994) П. Чайкоўскага, «Пацалунак феі» Стравінскага (1989), «Дама з камеліямі» на музыку [[Дж. Вердзі]] — П. Сальнікава (1995), «Цудоўны мандарын» Б. Бардака (1996). == Прэміі і ўзнагароды == Дзяржаўная прэмія СССР (1976). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8|Касаткіна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касаткіна Наталля Дзмітрыеўна}} [[Катэгорыя:Артысты балета Расіі]] [[Катэгорыя:Балетмайстры Расіі]] [[Катэгорыя:Народныя артысты РСФСР]] d4eah7ch7b6wtbsbqqq6jhxd2up8m1t 5193493 5193479 2026-09-06T08:31:12Z JerzyKundrat 174 5193493 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Касаткіна}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Наталля Дзмітрыеўна Касаткіна''' ({{lang-ru|Наталия Дмитриевна Касаткина}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійская артыстка балета, балетмайстар, сцэнарыст. Народная артыстка Расіі (1984). == Біяграфія == Скончыла Маскоўскае харэаграфічнае вучылішча (1953). У 1954—76 у [[Вялікі тэатр|Вялікім тэатры]]. Характарная танцоўшчыца. Сярод партый: Апантаная («Вясна свяшчэнная» І.Стравінскага), Лёс («Кармэн-сюіта» [[Ж. Бізэ]] — [[Р. Шчадрын]]а), Індыйская лялька («Шчаўкунок» [[П. І. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]]), Мерседэс («Дон Кіхот» [[Л. Мінкус]]а), Фані («Сцежкаю грому» К. Караева); характарныя танцы ў многіх балетах. Здымалася ў кіна- і тэлефільмах. Яе танец вылучаўся пластычнасцю, псіхалагічнай пранікнёнасцю. З 1960-х г. працуе з [[У. Ю. Васілёў|У. Васілёвым]] як балетмайстар і сцэнарыст, з 1977 мастацкі кіраўнік і галоўны балетмайстар Дзяржаўнага тэатра класічнага балета (з У. Васілёвым). Для іх спектакляў характэрны востраканфлікгная драматургія, сталая рэжысура, спалучэнне класічнага танца і сучаснай пластыкі. Сярод пастановак: «Стварэнне свету» А. Пятрова (1971), «Аповесць пра Рамэо і Джульету» (1980) і «Папялушка» (1993) [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў|С. Пракоф’ева]], «Лебядзінае возера» (1988) і «Шчаўкунок» (1994) П. Чайкоўскага, «Пацалунак феі» Стравінскага (1989), «Дама з камеліямі» на музыку [[Дж. Вердзі]] — П. Сальнікава (1995), «Цудоўны мандарын» Б. Бардака (1996). == Прэміі і ўзнагароды == Дзяржаўная прэмія СССР (1976). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8|Касаткіна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касаткіна Наталля Дзмітрыеўна}} [[Катэгорыя:Артысты балета Расіі]] [[Катэгорыя:Балетмайстры Расіі]] [[Катэгорыя:Народныя артысты РСФСР]] kxmhk9ogdmkt5y7avsnocjroqelskb9 14 813998 5193483 2026-09-06T08:25:31Z Ciepiersia 162280 новая 5193483 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} {{catmain}} [[Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў]] [[Катэгорыя:Электраабсталяванне]] [[Катэгорыя:Размеркаванне электраэнергіі]] [[Катэгорыя:Дрот]] ooo1bx3hwip34t1nl1eh6uieizeb91d 0 813999 5193485 2026-09-06T08:27:53Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Касаткіна}} '''Людміла Іванаўна Касаткіна''' ({{lang-ru|Людмила Ивановна Касаткина}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійская актрыса. Заслужаная артыстка Расіі (1956), народная артыстка СССР (1975). == Біяграфія == Скончыла Дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва (1947...» 5193485 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Касаткіна}} '''Людміла Іванаўна Касаткіна''' ({{lang-ru|Людмила Ивановна Касаткина}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійская актрыса. Заслужаная артыстка Расіі (1956), народная артыстка СССР (1975). == Біяграфія == Скончыла Дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва (1947), у 1982—94 гады выкладала ў ім (з 1986 прафесар). З 1947 актрыса Цэнтральнага тэатра Расійскай Арміі. Стварыла больш за 60 рознахарактарных вобразаў: Мар’я Антонаўна («Рэвізор» М. Гогаля), Марфінька («Абрыў» паводле І. Ганчарова), Анечка («Акіян» А. Штэйна), Савіна («Элегія» П. Паўлоўската), Ніла Сніжко («Барабаншчыца» А. Салынскага), Кавалёва («Кавалёва з правінцыі» І. Дварэцкага), Кручыніна («Без віны вінаватыя» А. Астроўскага), каралева Лізавета («Ваша сястра і палонніца» Л. Разумоўскай). Знялася ў кіна- і тэлефільмах: «Утаймавальніца тыграў» (1955), «Утаймаванне свавольніцы» (1961), «Выклікаем агонь на сябе» (1964), «Помні імя сваё» (1975), «Маці Марыя» (1982), «Дарогі Ганны Фірлінг» (1985). == Прэміі і ўзнагароды == Дзяржаўная прэмія Расіі (1976). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8|Касаткіна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касаткіна Людміла Іванаўна}} [[Катэгорыя:Актрысы тэатра Расіі]] oavshxa26iwj9dyo9ytqsl7z4hfxrji 5193488 5193485 2026-09-06T08:29:15Z JerzyKundrat 174 5193488 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Касаткіна}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Людміла Іванаўна Касаткіна''' ({{lang-ru|Людмила Ивановна Касаткина}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійская актрыса. Заслужаная артыстка Расіі (1956), народная артыстка СССР (1975). == Біяграфія == Скончыла Дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва (1947), у 1982—94 гады выкладала ў ім (з 1986 прафесар). З 1947 актрыса Цэнтральнага тэатра Расійскай Арміі. Стварыла больш за 60 рознахарактарных вобразаў: Мар’я Антонаўна («Рэвізор» М. Гогаля), Марфінька («Абрыў» паводле І. Ганчарова), Анечка («Акіян» А. Штэйна), Савіна («Элегія» П. Паўлоўската), Ніла Сніжко («Барабаншчыца» А. Салынскага), Кавалёва («Кавалёва з правінцыі» І. Дварэцкага), Кручыніна («Без віны вінаватыя» А. Астроўскага), каралева Лізавета («Ваша сястра і палонніца» Л. Разумоўскай). Знялася ў кіна- і тэлефільмах: «Утаймавальніца тыграў» (1955), «Утаймаванне свавольніцы» (1961), «Выклікаем агонь на сябе» (1964), «Помні імя сваё» (1975), «Маці Марыя» (1982), «Дарогі Ганны Фірлінг» (1985). == Прэміі і ўзнагароды == Дзяржаўная прэмія Расіі (1976). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8|Касаткіна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касаткіна Людміла Іванаўна}} [[Катэгорыя:Актрысы тэатра Расіі]] 6c791dxefz9f68p8iyoo8sdx1aqkzr9 5193491 5193488 2026-09-06T08:30:17Z JerzyKundrat 174 5193491 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Касаткіна}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Людміла Іванаўна Касаткіна''' ({{lang-ru|Людмила Ивановна Касаткина}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійская актрыса. Заслужаная артыстка Расіі (1956), народная артыстка СССР (1975). == Біяграфія == Скончыла Дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва (1947), у 1982—94 гады выкладала ў ім (з 1986 прафесар). З 1947 года актрыса Цэнтральнага тэатра Расійскай Арміі. Стварыла больш за 60 рознахарактарных вобразаў: Мар’я Антонаўна («Рэвізор» М. Гогаля), Марфінька («Абрыў» паводле І. Ганчарова), Анечка («Акіян» А. Штэйна), Савіна («Элегія» П. Паўлоўската), Ніла Сніжко («Барабаншчыца» А. Салынскага), Кавалёва («Кавалёва з правінцыі» І. Дварэцкага), Кручыніна («Без віны вінаватыя» А. Астроўскага), каралева Лізавета («Ваша сястра і палонніца» Л. Разумоўскай). Знялася ў кіна- і тэлефільмах: «Утаймавальніца тыграў» (1955), «Утаймаванне свавольніцы» (1961), «Выклікаем агонь на сябе» (1964), «Помні імя сваё» (1975), «Маці Марыя» (1982), «Дарогі Ганны Фірлінг» (1985). == Прэміі і ўзнагароды == Дзяржаўная прэмія Расіі (1976). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8|Касаткіна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касаткіна Людміла Іванаўна}} [[Катэгорыя:Актрысы тэатра Расіі]] ewliqcqmdr75uwjba9znbdkmkwor5ws 0 814000 5193498 2026-09-06T08:41:28Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Мастак}} '''Мікалай Аляксеевіч Касаткін''' ({{lang-ru|Николай Алексеевич Касаткин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі мастак-жывапісец. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1903). Народны мастак Рэспублікі (1923). == Біяграфія == Вучыўся ў Маскоўскім вучылішчы жывапісу, скуль...» 5193498 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Мікалай Аляксеевіч Касаткін''' ({{lang-ru|Николай Алексеевич Касаткин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі мастак-жывапісец. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1903). Народны мастак Рэспублікі (1923). == Біяграфія == Вучыўся ў Маскоўскім вучылішчы жывапісу, скульптуры і дойлідства (1873—83) у В. Пярова, выкладаў там у 1894—1917 гадах. Член Таварыства перасоўных мастацкіх выставак (з 1891), Асацыяцыі мастакоў рэвалюцыйнай Расіі (з 1922). [[Файл:Сбор_угля_бедными_на_выработанной_шахте.jpg|thumb|left|Збор вугалю беднымі на выпрацаванай шахце (1894).]] У ранні перыяд ствараў познаперасоўніцкія жанравыя карціны («Саперніцы», 1890; «Паклёп», 1893). Адзін з першых звярнуўся да тэмы побыту і працы рускіх рабочых: «Шахцёрка», «Збор вугалю беднымі на выпрацаванай шахце» (абедзве 1894), «Вуглякопы. Змена» (1895) і інш. Аўтар работ, прысвечаных рэвалюці 1905—07 гадоў: «Рабочы-баявік» (1905), «Атака завода работніцамі» (1906). Пісаў карціны на гісгорыка-рэвалюцыйныя тэмы, імкнуўся да стварэння вобраза савецкага чалавека: «За вучобу. Піянерка з кнігамі» (1926), «Селькорка» (1927). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8|Касаткін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касаткін Мікалай Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] 8o26qpl55rj7hajcme4h6u2eaxgcxue 5193501 5193498 2026-09-06T08:45:08Z JerzyKundrat 174 5193501 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Мікалай Аляксеевіч Касаткін''' ({{lang-ru|Николай Алексеевич Касаткин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі мастак-жывапісец. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1903). Народны мастак Рэспублікі (1923). == Біяграфія == Вучыўся ў Маскоўскім вучылішчы жывапісу, скульптуры і дойлідства (1873—83) у [[Васіль Рыгоравіч Пяроў|В. Пярова]], выкладаў там у 1894—1917 гадах. Член Таварыства перасоўных мастацкіх выставак (з 1891), Асацыяцыі мастакоў рэвалюцыйнай Расіі (з 1922). [[Файл:Сбор_угля_бедными_на_выработанной_шахте.jpg|thumb|left|Збор вугалю беднымі на выпрацаванай шахце (1894).]] У ранні перыяд ствараў познаперасоўніцкія жанравыя карціны («Саперніцы», 1890; «Паклёп», 1893). Адзін з першых звярнуўся да тэмы побыту і працы рускіх рабочых: «Шахцёрка», «Збор вугалю беднымі на выпрацаванай шахце» (абедзве 1894), «Вуглякопы. Змена» (1895) і інш. Аўтар работ, прысвечаных [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюці 1905—07 гадоў]]: «Рабочы-баявік» (1905), «Атака завода работніцамі» (1906). Пісаў карціны на гісгорыка-рэвалюцыйныя тэмы, імкнуўся да стварэння вобраза савецкага чалавека: «За вучобу. Піянерка з кнігамі» (1926), «Селькорка» (1927). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8|Касаткін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касаткін Мікалай Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] jzwje6wfqoyxrs3x3elgdbwdsve1u13 5193506 5193501 2026-09-06T08:49:21Z JerzyKundrat 174 5193506 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Мікалай Аляксеевіч Касаткін''' ({{lang-ru|Николай Алексеевич Касаткин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі мастак-жывапісец. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1903). Народны мастак Рэспублікі (1923). == Біяграфія == Вучыўся ў Маскоўскім вучылішчы жывапісу, скульптуры і дойлідства (1873—83) у [[Васіль Рыгоравіч Пяроў|В. Пярова]], выкладаў там у 1894—1917 гадах. Член [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак]] (з 1891), Асацыяцыі мастакоў рэвалюцыйнай Расіі (з 1922). [[Файл:Сбор_угля_бедными_на_выработанной_шахте.jpg|thumb|left|Збор вугалю беднымі на выпрацаванай шахце (1894).]] У ранні перыяд ствараў познаперасоўніцкія жанравыя карціны («Саперніцы», 1890; «Паклёп», 1893). Адзін з першых звярнуўся да тэмы побыту і працы рускіх рабочых: «Шахцёрка», «Збор вугалю беднымі на выпрацаванай шахце» (абедзве 1894), «Вуглякопы. Змена» (1895) і інш. Аўтар работ, прысвечаных [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюці 1905—07 гадоў]]: «Рабочы-баявік» (1905), «Атака завода работніцамі» (1906). Пісаў карціны на гісгорыка-рэвалюцыйныя тэмы, імкнуўся да стварэння вобраза савецкага чалавека: «За вучобу. Піянерка з кнігамі» (1926), «Селькорка» (1927). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8|Касаткін}} {{Перасоўнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касаткін Мікалай Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] ncy60b84z1xozv1xvy2kzgpfy4av3wl 0 814001 5193500 2026-09-06T08:44:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларуская праваслаўная царква]] 5193500 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларуская праваслаўная царква]] t4wlytz5ctewj7zk5734r4oxt9cyee4 0 814002 5193502 2026-09-06T08:46:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Асоба | імя = Канстанцін Каверын | арыгінал_імя = {{lang-ru|Константин Каверин}} | імя_пры_нараджэнні = Канстанцін Вадзімавіч Місуна | фота = | шырыня = | подпіс = | дата_нараджэння = {{ДН|5|8|1985}} | месца_нараджэння = [[Віцебск]], Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэ...» 5193502 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Канстанцін Каверын | арыгінал_імя = {{lang-ru|Константин Каверин}} | імя_пры_нараджэнні = Канстанцін Вадзімавіч Місуна | фота = | шырыня = | подпіс = | дата_нараджэння = {{ДН|5|8|1985}} | месца_нараджэння = [[Віцебск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[СССР]] | дата_смерці = | месца_смерці = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | род_дзейнасці = [[радыёвядучы]], [[тэлевядучы]], [[шоўмен]], [[блогер]], [[журналіст]] | месца_працы = радыё «Unistar», «Обычное утро» | вядомы_як = вядучы канала «Обычное утро», былы дыктар «Барысаў-Арэны» | адукацыя = [[Факультэт журналістыкі БДУ]] | бацька = | маці = | жонка = Святлана Паўлоўская | дзеці = дачка Паліна }}{{Цёзкі2|Місуна}}{{Цёзкі2|Каверын}} '''Канстанці́н Вадзі́мавіч Місу́на''', больш вядомы пад псеўданімам '''Канстанці́н Каве́рын''' ({{ДН|5|8|1985}}, [[Віцебск]])&nbsp;— беларускі [[журналіст]], [[Радыёвядучы|радыё-]] і [[тэлевядучы]], [[шоўмен]], [[блогер]]. Былы дыктар футбольнага клуба «[[БАТЭ (футбольны клуб)|БАТЭ]]». Вядучы папулярнага эмігранцкага ютуб-шоу «[[Обычное утро]]». == Біяграфія і пачатак кар'еры == Нарадзіўся 5 жніўня 1985 года ў [[Віцебск]]у ў сям'і хірурга. Вучыўся ў сярэдняй школе № 2 горада [[Глыбокае]], якую скончыў у 2002 годзе<ref name="vk">{{cite web|url=https://vk.ru/id203269184|title=Константин Каверин (личная страница)|publisher=ВКонтакте|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. З дзяцінства сур'ёзна займаўся футболам, гуляў за юнацкую каманду. Сапраўднае прозвішча вядучага&nbsp;— Місуна. Псеўданім «Каверын» быў прыдуманы праграмным дырэктарам радыёстанцыі і кінакрытыкам [[Ігар Сукманаў|Ігарам Сукманавым]] непасрэдна перад першым выхадам маладога вядучага ў эфір на радыё «[[Unistar]]». Сам Канстанцін прызнаваўся, што яму не падабаюцца ні ўласнае прозвішча, ні псеўданім, і ён аддаў бы перавагу прозвішчу Грынберг<ref name="nn_misuna">{{cite web|url=https://nashaniva.com/403940|title=Канстанцін Каверын расказаў, як на радыё яму прыдумалі псеўданім і якое яго сапраўднае прозвішча|author=Сыраежка М.|publisher=Наша Ніва|date=2026-09-06|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У 2007 годзе скончыў [[Факультэт журналістыкі БДУ|Інстытут журналістыкі]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="vk"/>. З 2010 года працаваў вядучым на нацыянальным тэлеканале «[[Беларусь 1]]»<ref name="vk"/>. Канстанцін Каверын стаў шырока вядомы як прадзюсар і вядучы ранішняга шоу «Утро в большом городе» на радыё «Unistar», якое шмат гадоў запар займала першыя месцы ў рэйтынгах мінскіх радыёстанцый. У пачатку сваёй працы на радыё ён рабіў праграмы пра футбол, для якіх браў інтэрв'ю ў вядомых каментатараў, такіх як [[Васіль Уткін]] і [[Кірыл Дзяменцьеў]]<ref name="inst_utkin">{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/C4v6qwfos9I/|title=Пост о Василии Уткине|author=Каверин К.|publisher=Instagram|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У 2015 годзе стаў тэлевядучым забаўляльнага праекта [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]] «Панаехалі» ({{Lang-ru|Понаехали}}) на тэлеканале «[[Беларусь 2]]»<ref name="sb_kaverin">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/intelligent-kaverin.html|title=Интеллигент Каверин|author=Степуро Н.|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=2015-10-15|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Таксама з'яўляўся вядучым папулярнай інтэлектуальнай гульні «Квіз, пліз!» у [[Мінск]]у<ref name="vedushie">{{cite web|url=https://vedushie.by/leading/konstantin-kaverin.html|title=Константин Каверин (радио Unistar)|publisher=vedushie.by|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. З 2014 года на працягу сямі гадоў працаваў дыктарам на стадыёне «[[Барысаў-Арэна]]», з'яўляючыся «голасам» футбольнага клуба «[[БАТЭ (футбольны клуб)|БАТЭ]]». Яго дэбют на стадыёне адбыўся падчас матча з наваполацкім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]». К.&nbsp;Каверын стаў першым дыктарам у краіне, які пачаў працаваць з публікай непасрэдна на футбольным полі<ref name="sb_kaverin"/><ref name="vedushie"/><ref name="vk"/>. == Грамадзянская пазіцыя і эміграцыя == У маі 2017 года К.&nbsp;Каверын справакаваў гучны скандал, прызнаўшыся ў сацыяльных сетках, што адчувае «[[Беларусафобія|агіду]]» да [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і баіцца на ёй размаўляць. Прычынай ён назваў школьную псіхалагічную траўму, выкліканую патрабавальнай настаўніцай, якая ставіла нізкія адзнакі за [[Русізм|русізмы]], а таксама ўніверсітэцкіх выкладчыкаў і падручнік па гісторыі за пяты клас. Пры гэтым ён высока ацаніў унёсак пісьменніка [[Андрусь Горват|Андруся Горвата]] ў папулярызацыю мовы. Пасля таго як К.&nbsp;Каверын у каментарыях да свайго допісу дазволіў сабе фрывольныя і хамскія адказы крытыкам, у тым ліку актывісту [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|БХД]] [[Дзяніс Садоўскі|Дзянісу Садоўскаму]], кіраўніцтва радыё «Unistar» у асобе праграмнага дырэктара Аляксандра Налівайкі публічна асудзіла і пакарала вядучага за непрымальныя паводзіны<ref name="nn_skandal">{{cite web|url=https://nashaniva.com/191229|title=«Адрэагуем вельмі жорстка»: «Юністар» пакарае вядучага, які прызнаўся ў агідзе да беларускай мовы|author=АЯ|publisher=Наша Ніва|date=2017-05-24|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref><ref name="nn_mova">{{cite web|url=https://nashaniva.com/191070|title=Шоўмэн Канстанцін Каверын: Прычыны маёй агіды да беларускай мовы — выкладчыкі і кніга па гісторыі Беларусі за пяты клас|publisher=Наша Ніва|date=2017-05-22|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У інтэрв'ю [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]] Каверын удакладніў, што агіду ў яго выклікае не сама мова, а працэс дакранання да яе з-за дзіцячых успамінаў<ref name="svaboda_kaverin">{{cite web|url=https://nashaniva.com/191109|title=Шоўмэн Канстанцін Каверын: З мовай усё ў парадку, гэта са мною праблемы|author=Гурневіч Д.|publisher=Наша Ніва (Радыё Свабода)|date=2017-05-22|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Падчас прэзідэнцкай выбарчай кампаніі 2020 года К.&nbsp;Каверын публічна выказваў сімпатыі да кандыдата [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]]<ref name="nn_babariko">{{cite web|url=https://nashaniva.com/255020|title=Радыёвядучы Каверын: Чым больш даведваюся пра Бабарыку, тым больш ён мне падабаецца|publisher=Наша Ніва|date=2020-07-10|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref> і жорстка крытыкаваў уладу за затрыманне блогера [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргея Ціханоўскага]], назваўшы дзеянні дзяржавы бездапаможнымі<ref name="nn_tihanouski">{{cite web|url=https://nashaniva.com/252714|title=Шоўмен Каверын: Так бездапаможна, як цяпер, наша ўлада не выглядала. Спачатку з каранавірусам, зараз з Ціханоўскім|publisher=Наша Ніва|date=2020-05-30|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Пасля выбараў у жніўні 2020 года ён негатыўна выказваўся аб гвалце з боку сілавых структур. Праз грамадзянскую пазіцыю вядучага ў сакавіку 2021 года кіраўніцтва БАТЭ абвясціла аб спыненні супрацоўніцтва з ім. Сам К.&nbsp;Каверын назваў гэтае звальненне «балючым і брыдкім»<ref name="nn_bate">{{cite web|url=https://nashaniva.com/269700|title=БАТЭ звольніў дыктара «Барысаў-Арэны». Раней той выказваўся пра дзеянні сілавікоў|publisher=Наша Ніва|date=2021-03-12|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Улетку 2022 года разам з жонкай, якая працавала ў IT-сферы, вядучы выехаў у [[Варшава|Варшаву]] (Польшча). Апынуўшыся ў эміграцыі, К.&nbsp;Каверын перагледзеў сваё стаўленне да нацыянальнай ідэнтычнасці і пачаў актыўна карыстацца беларускай мовай падчас інтэрв'ю і публічных выступаў. Ён патлумачыў гэта тым, што за мяжой больш востра адчувае сябе беларусам<ref name="svaboda_mova">{{cite web|url=https://nashaniva.com/354393|title=«Я ўсё ж такі беларус». Гісторыі рускамоўных людзей, якія ў апошнія гады перайшлі на беларускую мову|publisher=Наша Ніва (Радыё Свабода)|date=2024-10-30|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Палітычную сітуацыю і немагчымасць вярнуцца на радзіму ён успрымаў вельмі цяжка, у прыватнасці, эмацыйна рэагаваў на слёзы палітвязня [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргея Ціханоўскага]]<ref name="nn_slyozy">{{cite web|url=https://nashaniva.com/371039|title=Каверын: Я думаю, Ціханоўскі заплакаў таму, што цудоўна разумее: пяць гадоў пекла былі дарэмныя|publisher=Наша Ніва|date=2025-06-25|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref> і называў вызваленне 52 палітвязняў у абмен на зняцце санкцый з «[[Белавія]]» трыумфам Лукашэнкі і трагедыяй для апазіцыі<ref name="nn_belavia">{{cite web|url=https://nashaniva.com/376806|title=Беларускі журналіст заклікаў біць артылерыяй па Драздах, а не таргавацца|publisher=Наша Ніва|date=2025-09-11|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У красавіку 2025 года Канстанцін Місуна быў унесены ў базу вышуку МУС Расійскай Федэрацыі разам з сотнямі іншых беларускіх актывістаў, журналістаў і дзеячаў культуры<ref name="mediazona">{{cite web|url=https://mediazonaby.com/article/2025/04/09/wanted_again|title=В базе розыска РФ появились очередные беларуские журналисты|publisher=Медиазона.Беларусь|date=2025-04-09|lang=ru|accessdate=2024-01-22}}</ref>. == Праект «Обычное утро» і рэзанансныя выказванні == У эміграцыі К.&nbsp;Каверын разам з [[Людміла Міласлаўская|Людмілай Міласлаўскай (Лабінскай)]] стварыў папулярнае ютуб-шоу «[[Обычное утро]]» (''Звычайная раніца''). У жніўні 2024 года новай сувядучай стала гендарная актывістка і пісьменніца [[Марына Ментусава]]<ref name="nn_mentusova">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350045|title=Ютуб-шоу «Обычное утро» пакінула вядучая. Хто стаў новай?|publisher=Наша Ніва|date=2024-08-26|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У красавіку 2025 года вядучыя таксама запусцілі праект «Звычайны вечар»<ref name="nn_vecher">{{cite web|url=https://nashaniva.com/365759|title=Ментусава і Каверын запусцілі новае ютуб-шоу «Звычайны вечар»|publisher=Наша Ніва|date=2025-04-12|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Праект неаднаразова трапляў у цэнтр грамадскіх скандалаў з-за эмацыйных і радыкальных выказванняў К.&nbsp;Каверына ў прамым эфіры. Восенню 2024 года ён іранізаваў над [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарнай ідэнтычнасцю]], уступіўшы ў спрэчку з квір-актывістам [[Паша Джэжора|Пашай Джэжорай]] і М.&nbsp;Ментусавай, а таксама абараняў права на існаванне ў інтэрнэце тэлеграм-каналаў [[ПВК «Вагнер»]], спасылаючыся на [[Свабода слова|свабоду слова]] і прыводзячы ў якасці аргументаў тэзы расійскай прапаганды (фразы накшталт «Расія аднавіла гістарычную справядлівасць»), што шакавала частку аўдыторыі<ref name="nn_peptugan">{{cite web|url=https://nashaniva.com/351767|title=«Абажаю гэтае лявацкае дзярмо». Каверын нагаварыў у эфіры такое, што гледачы ў шоку|publisher=Наша Ніва|date=2024-09-21|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref><ref name="nn_ment_konfl">{{cite web|url=https://nashaniva.com/366636|title=«Я пакуль трымаюся». Ментусава пра працу з Каверыным і канфлікты|publisher=Наша Ніва|date=2025-04-27|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У пачатку 2025 года канал пазбавіўся фінансавання з-за рашэння адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] прыпыніць замежную падтрымку. Першапачаткова К.&nbsp;Каверын рэзка падтрымаў гэтае рашэнне, заявіўшы ў сацыяльных сетках, што лепш ён памрэ з голаду, чым амерыканскія грошы пойдуць на падтрымку прыхільнікаў [[ХАМАС]] (пазней ён прызнаўся, што напісаў гэта на эмоцыях). Каб захаваць праект, вядучыя абвясцілі збор сродкаў і за тры дні сабралі больш за 14 тысяч еўра<ref name="nn_grolly">{{cite web|url=https://nashaniva.com/360659|title=«Лепей з голаду здохну». Каверын і «Обычное утро» засталіся без грошай, але ён рады спыненню амерыканскага фінансавання. Вось чаму|publisher=Наша Ніва|date=2025-01-31|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref><ref name="nn_zbor">{{cite web|url=https://nashaniva.com/360442|title=«Толькі ад вас залежыць, ці будзем мы выходзіць у эфір». «Обычное утро» просіць дапамогі|publisher=Наша Ніва|date=2025-01-29|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага К.&nbsp;Каверын змяніў рыторыку і ў эфіры назваў Д.&nbsp;Трампа «рыжым баязлівым клоўнам» за яго пазіцыю адносна вайны ва Украіне і заляцанні да Уладзіміра Пуціна<ref name="nn_trump">{{cite web|url=https://nashaniva.com/361649|title=Каверын пра Трампа: Я думаў, ён рэальны пацан, а ён аказаўся рыжым баязлівым клоўнам|publisher=Наша Ніва|date=2025-02-13|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У сакавіку 2025 года вядучы дэманстратыўна сышоў з канцэрта расійскага гурта «[[ДДТ (рок-гурт)|ДДТ]]» у Варшаве пасля таго, як яго лідар [[Юрый Юліянавіч Шаўчук|Юрый Шаўчук]] выказаў надзею, што народы Расіі, Украіны і Беларусі зноў будуць жыць разам «як раней»<ref name="nn_shevchuk">{{cite web|url=https://nashaniva.com/364690|title=Каверын пра Шаўчука: Ён так нічога і не зразумеў|publisher=Наша Ніва|date=2025-03-27|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. У красавіку 2026 года ў прамым эфіры адбыўся жорсткі канфлікт са святаром [[Аляксандр Шрамко|Аляксандрам Шрамко]] наконт ацэнкі дзейнасці кіраўніка [[БПЦ (Беларуская Праваслаўная Царква)|БПЦ]] мітрапаліта [[Веніямін (Тупека)|Веніяміна]]: К.&nbsp;Каверын абвінаваціў іерарха ў здрадзе і падтрымцы рэпрэсій, назваўшы яго «падлюкам», і са скандалам пакінуў студыю. Пазней вядучы папрасіў прабачэння за форму свайго выказвання, але не адмовіўся ад яго сутнасці<ref name="nn_shramko">{{cite web|url=https://nashaniva.com/392785|title=«Я заканчваю эфір, я проста не магу». Каверына давяла да шаленства дыскусія са святаром Шрамко|publisher=Наша Ніва|date=2026-04-13|lang=be|accessdate=2024-01-22}}</ref>. == Асабістае жыццё == З 11 чэрвеня 2011 года знаходзіцца ў шлюбе з Святланай Паўлоўскай<ref name="fb">{{cite web|url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100001962941643|title=Konstantin Kaverin (личная страница)|publisher=Facebook|lang=en|accessdate=2024-01-22}}</ref>. Жонка працуе ў IT-сферы. Разам гадуюць дачку Паліну<ref name="sb_kaverin"/><ref name="svaboda_mova"/>. Сам К.&nbsp;Каверын называе сябе інтэлігентным чалавекам і занудам, цытуючы любімага пісьменніка: {{цытата|Інтэлігентны чалавек можа жыць толькі так, як можа жыць.{{арыгінальны тэкст|ru|Интеллигентный человек может жить только так, как может жить.}}<ref name="sb_kaverin"/>}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Каверын Канстанцін Вадзімавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1985 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута журналістыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Радыёвядучыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя ў Польшчы]] eqjz2he7zmsorblpsh7dvvoyfkhr8ut 0 814003 5193503 2026-09-06T08:47:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Звычайны ранак]] 5193503 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Звычайны ранак]] gf9ag3md068w38o07m477fsqva93919 0 814004 5193517 2026-09-06T09:13:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Місу́на''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Алег Іосіфавіч Місуна]] (нар. 1959) — беларускі вучоны ў галіне сельскагаспадарчай тэхнікі. * [[Аляксандр Аляксандравіч Місуна]] (нар. 1951) — беларускі эканаміст. * [[Ганна Баляславаўна Місуна]] (1868—1922...» 5193517 wikitext text/x-wiki '''Місу́на''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Алег Іосіфавіч Місуна]] (нар. 1959) — беларускі вучоны ў галіне сельскагаспадарчай тэхнікі. * [[Аляксандр Аляксандравіч Місуна]] (нар. 1951) — беларускі эканаміст. * [[Ганна Баляславаўна Місуна]] (1868—1922) — беларуская, польская і расійская геолаг. * {{NL|Іван Місуна}} * [[Канстанцін Каверын|Канстанцін Вадзімавіч Місуна]] (больш вядомы пад псеўданімам ''Канстанцін Каверын''; нар. 1985) — беларускі журналіст, радыё- і тэлевядучы, шоўмен. * [[Кацярына Антонаўна Місуна]] (нар. 1946) — беларуская лінгвістка. * [[Мар'ян Іосіфавіч Місуна]] — беларускі эканаміст і партыйны дзеяч. * [[Ціхан Іванавіч Місуна]] — беларускі партыйны і гаспадарчы дзеяч. * [[Юлія Ігараўна Місуна]] — беларуская спецыялістка ў галіне лясной гаспадаркі. {{спіс цёзак2|Беларускія}} og7ypzl5a9xv29okm5wrllt9h4iq7rr 0 814005 5193518 2026-09-06T09:13:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Місуна}} '''Іван Місуна''': <onlyinclude> * [[Іван Станіслававіч Місуна]] (нар. 1942) — беларускі вучоны ў галіне эканомікі сельскай гаспадаркі. * [[Іван Усцінавіч Місуна]] (1920—1991) — беларускі ваенны дзеяч, удзельнік антыфашысцкага падполля. </onlyinclude> {{Неадназна...» 5193518 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Місуна}} '''Іван Місуна''': <onlyinclude> * [[Іван Станіслававіч Місуна]] (нар. 1942) — беларускі вучоны ў галіне эканомікі сельскай гаспадаркі. * [[Іван Усцінавіч Місуна]] (1920—1991) — беларускі ваенны дзеяч, удзельнік антыфашысцкага падполля. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} ksx5ny5qlqbn590e2ark7ug3zepizmi 0 814006 5193521 2026-09-06T09:17:54Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Ганна Трафімаўна Касценіч]] 5193521 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганна Трафімаўна Касценіч]] aixth8vz8jpa1fnhge67pjtxegdesqy 0 814007 5193522 2026-09-06T09:32:00Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Музыкант}} '''Ганна Трафімаўна Касценіч''' ({{ДН|4|8|1902}}, г. {{МН|Магілёў||}} — {{ДС|12|4|1990}}) — беларуская спявачка ([[мецца-сапрана]]). Скончыла Беларускі музычны тэхнікум (1930), [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]] (1937, клас Павел Ільіч Ціханаў|П....» 5193522 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Ганна Трафімаўна Касценіч''' ({{ДН|4|8|1902}}, г. {{МН|Магілёў||}} — {{ДС|12|4|1990}}) — беларуская спявачка ([[мецца-сапрана]]). Скончыла Беларускі музычны тэхнікум (1930), [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]] (1937, клас [[Павел Ільіч Ціханаў|П. Ціханава]]). У 1933—61 гадах салістка [[Дзяржаўны тэатр оперы і балета Беларусі|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі]]. Валодала голасам прыгожага тэмбру, акцёрскімі здольнасцямі. Сярод партый: Вольта і Ларына, Паліна і Гувернантка, Салоха («Яўген Анегін», «Пікавая дама», «Чаравічкі» [[П. І. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]]), Флора («Травіята» [[Дж. Вердзі]]), Берта («Севільскі цырульнік» [[Дж. Расіні]]), Кэт («Чыо-Чыо-сан» [[Дж. Пучыні]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8|Касценіч|[[Б. С. Смольскі]]}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|136306}} {{DEFAULTSORT:Касценіч Ганна Трафімаўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] [[Катэгорыя:Мецца-сапрана]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] asonh3tu5v8raqebnmyc24egty17vzg 0 814008 5193529 2026-09-06T09:50:38Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Музыкант}} '''Павел Ільіч Ціханаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі і беларускі артыст оперы (бас), вакальны педагог і грамадскі дзеяч. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1940). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1877 годзе ў Санкт-Пецярбургу. Вучыўся ў Імператар...» 5193529 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Павел Ільіч Ціханаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі і беларускі артыст оперы (бас), вакальны педагог і грамадскі дзеяч. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1940). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1877 годзе ў Санкт-Пецярбургу. Вучыўся ў Імператарскім Санкт-Пецярбургскім універсітэце (1896—1900), пасля чаго браў урокі спеваў. Вышэйшую музычную адукацыю атрымаў у Адэскай кансерваторыі. З'яўляўся салістам оперы Народнага дома ў Санкт-Пецярбургу, а таксама працаваў у оперных тэатрах Кіева і Адэсы. З 1911 па 1928 гады быў салістам Вялікага тэатра ў Маскве. Супрацоўнічаў з Опернай студыяй пад кіраўніцтвам К. С. Станіслаўскага. Павел Ціханаў зрабіў значны ўнёсак у станаўленне беларускай вакальнай школы. Ён выкладаў з 1933 года ў [[Беларуская кансерваторыя|Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі]]. У 1939 годзе па яго ініцыятыве пры кансерваторыі была створана оперная студыя, якая дапамагла выхаваць першыя пакаленні прафесійных нацыянальных выканаўцаў і заклала падмурак для развіцця беларускага опернага мастацтва. Напярэдадні акупацыі ў 1941 годзе пакінуў Мінск, пешкі дайшоў да Магілёва, адкуль эвакуаваўся ў Варонежскую вобласць. Быў накіраваны ў [[Саратаў]] загадваць аб'яднанымі кафедрамі Маскоўскай і Саратаўскай кансерваторый. Памёр у 1944 годзе. == Літаратура == * ''Івашкоў Л. П.'' З гісторыі вышэйшай вакальнай адукацыі ў сучаснай Беларусі (Прафесар П. І. Ціханаў /1877 — 1944/) / [[Л. П. Івашкоў]] // Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі: навукова-тэарэтычны часопіс. — 2005. — № 6. — С. 99-103. {{DEFAULTSORT:Ціханаў Павел Ільіч}} bzvj94qwydnvgm8nvwpins16c1agdwe 5193559 5193529 2026-09-06T10:50:42Z JerzyKundrat 174 5193559 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Павел Ільіч Ціханаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі і беларускі артыст оперы (бас), вакальны педагог і грамадскі дзеяч. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1940). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1877 годзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Вучыўся ў Імператарскім Санкт-Пецярбургскім універсітэце (1896—1900), пасля чаго браў урокі спеваў. Вышэйшую музычную адукацыю атрымаў у Адэскай кансерваторыі. З'яўляўся салістам оперы Народнага дома ў Санкт-Пецярбургу, а таксама працаваў у оперных тэатрах Кіева і Адэсы. З 1911 па 1928 гады быў салістам [[Вялікі тэатр|Вялікага тэатра]] ў [[Масква|Маскве]]. Супрацоўнічаў з Опернай студыяй пад кіраўніцтвам К. С. Станіслаўскага. Павел Ціханаў зрабіў значны ўнёсак у станаўленне беларускай вакальнай школы. Ён выкладаў з 1933 года ў [[Беларуская кансерваторыя|Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі]]. У 1939 годзе па яго ініцыятыве пры кансерваторыі была створана оперная студыя, якая дапамагла выхаваць першыя пакаленні прафесійных нацыянальных выканаўцаў і заклала падмурак для развіцця беларускага опернага мастацтва. Напярэдадні акупацыі ў 1941 годзе пакінуў [[Мінск]], пешкі дайшоў да [[Магілёў|Магілёва]], адкуль эвакуаваўся ў Варонежскую вобласць. Быў накіраваны ў [[Саратаў]] загадваць аб'яднанымі кафедрамі Маскоўскай і Саратаўскай кансерваторый. Памёр у 1944 годзе. == Літаратура == * ''Івашкоў Л. П.'' З гісторыі вышэйшай вакальнай адукацыі ў сучаснай Беларусі (Прафесар П. І. Ціханаў /1877 — 1944/) / [[Л. П. Івашкоў]] // Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі: навукова-тэарэтычны часопіс. — 2005. — № 6. — С. 99-103. {{DEFAULTSORT:Ціханаў Павел Ільіч}} hv5kycxreh6w6mn2r2vb233oq52o3mv 0 814009 5193530 2026-09-06T09:52:05Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Леанід Пятровіч Івашкоў]] 5193530 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Пятровіч Івашкоў]] giue12oqdxns00itolqk587x8eyq6nv 0 814010 5193551 2026-09-06T10:27:30Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Самуіл Уладзіміравіч Палонскі]] 5193551 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Самуіл Уладзіміравіч Палонскі]] 3rvlklypyx5hq0d4dfg3t25izmug6j6 0 814011 5193552 2026-09-06T10:28:34Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Іваноў}} {{Музыкант}} '''Міхаіл Аляксеевіч Іваноў''' ({{ДН|12|11|1904}}, {{МН|Санкт-Пецярбург||}} — {{ДС|||1955}}) — беларускі кампазітар. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскі музычны тэхнікум]] (1931). У 1931—38 гадах загадчык музычнай часткі Беларускі ТРАМ|Беларускага ТРА...» 5193552 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Іваноў}} {{Музыкант}} '''Міхаіл Аляксеевіч Іваноў''' ({{ДН|12|11|1904}}, {{МН|Санкт-Пецярбург||}} — {{ДС|||1955}}) — беларускі кампазітар. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскі музычны тэхнікум]] (1931). У 1931—38 гадах загадчык музычнай часткі [[Беларускі ТРАМ|Беларускага ТРАМа]], адказны сакратар аргкамітэта [[Саюз кампазітараў БССР|Саюза кампазітараў БССР]]. Працаваў пераважна ў жанры песні, раманса (пісаў на вершы Я. Купалы, М. Багдановіча). Аўтар аперэты «Зарэчны барок» на лібрэта [[А. Жаўрук]]а і А. Ушакова (з [[С. Палонскі]]м, паст. 1940, Тэатр музычнай камедыі БССР), музыкі да спектакляў «Новы горад» І. Бурскага (1932) у Беларускім ТРАМе і «Шлях далёкі» М. Шастакова (1934) у [[Тэатр юнага гледача БССР|Тэатры юнага гледача БССР]]. У 1941—42 гады артыст аркестра [[Менскі беларускі тэатр|Мінскага гарадскога тэатра]]. Аўтар дзіцячай оперы «Мухамор» на лібрэта [[В. Таўлай|В. Таўлая]] паводле аднайменнай казкі [[М. Танк]]а (1943). У 1944 годзе рэпрэсіраваны, рэабілітаваны ў 1988 годзе. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|7|Іваноў|[[Р. М. Аладава]]}} {{DEFAULTSORT:Іваноў Міхаіл Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] 1i0ekm83f29y579ewpzollamh8d5gav 0 814012 5193561 2026-09-06T11:02:24Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Рыгор Фёдаравіч Самохін]] 5193561 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Фёдаравіч Самохін]] q1w67q42lvwczrh5xdkq42a18grjto5 0 814013 5193564 2026-09-06T11:44:43Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Музыкант}} '''Рыгор Фёдаравіч Самохін''' ({{ДН|||1911}} г. [[Горкі]] — {{ДС|||1944}}?) — беларускі кампазітар, дырыжор, музыкант. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1911 годзе ў Горках на Магілёўшчыне ў сям’і агранома. Сям’я пазней перабралася ў [[Орша|Оршу]], дзе Рыгор вучыўся...» 5193564 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Рыгор Фёдаравіч Самохін''' ({{ДН|||1911}} г. [[Горкі]] — {{ДС|||1944}}?) — беларускі кампазітар, дырыжор, музыкант. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1911 годзе ў Горках на Магілёўшчыне ў сям’і агранома. Сям’я пазней перабралася ў [[Орша|Оршу]], дзе Рыгор вучыўся ў сямігодцы. У 1928 годзе ён пераязджае ў [[Менск]]. Тут атрымаў прафесійную музычную адукацыю ў [[Беларуская кансерваторыя|Беларускай кансерваторыі]], дзе займаўся ў класе [[Васіль Залатароў|Васіля Залатарова]]. Да вайны працаваў кантрабасістам у сімфанічным аркестры опернай студыі, быў кіраўніком домравага ансамбля на радыё, а пасля — дырыжорам аркестра народных інструментаў у [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]]. Вынікам кампазітарскай дзейнасці Рыгора Самохіна ў гэты час сталі апрацоўкі беларускіх народных песень, рамансы на словы беларускіх паэтаў, капрычыо, уверцюры, беларускія рапсодыі, дзве сюіты для аркестра народных інструментаў, трыа-фантазія для скрыпкі, віяланчэлі і фартэпіяна, тэмы з варыяцыямі і сімфонія для вялікага сімфанічнага аркестра. У 1941 годзе застаўся ў занятым немцамі Мінску. Арганізаваў і ўзначаліў нацыянальны ансамбль цымбалаў. Супрацоўнічаў з мінскай акруговай радыёстанцыяй. Падчас акупацыі Рыгор Самохін стварыў оперу «Каваль-ваявода» на лібрэта [[Еўсцігней Міровіч|Яўгена Міровіча]]. Шматлікія рамансы, сярод якіх найбольш папулярным быў «Непагодны вечар» на верш [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], выдадзены асобнай брашурай у [[Рыга|Рызе]] ў 1942 годзе накладам 2000 асобнікаў. Дакладныя абставіны гібелі Рыгора Самохіна няясныя. У 1944 годзе ён цяжка захварэў. Сярод даследчыкаў існавалі версіі, што ён мог выехаць у эміграцыю пры адступленні нямецкіх войск, аднак найімаверней жыццё яго абарвалася падчас ваеннага ліхалецця. == Літаратура == * Зайгралі спадчынныя куранты: цыкл нарысаў з гісторыі прафесійнай музычнай культуры Беларусі / [[Віктар Скорабагатаў]]. — Мінск, 1998. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|140102}} {{DEFAULTSORT:Самохін Рыгор Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горках]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Беларусі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] ml7hr62b43y2rj92gotoualf2jsx38f 5193567 5193564 2026-09-06T11:51:29Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5193567 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Рыгор Фёдаравіч Самохін''' ({{ДН|||1911}} г. [[Горкі]] — {{ДС|||1944}}?) — беларускі кампазітар, дырыжор, музыкант. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1911 годзе ў Горках на Магілёўшчыне ў сям’і агранома. Сям’я пазней перабралася ў [[Орша|Оршу]], дзе Рыгор вучыўся ў сямігодцы. [[Файл:Рыгор Самохін з артыстамі аркестра народных інструментаў БСС.jpg|міні|злева|Рыгор Самохін (у цэнтры) з артыстамі [[Дзяржаўны ансамбль народных інструментаў БССР|Дзяржаўнага ансамблю народных інструментаў БССР]] (1940).]] У 1928 годзе ён пераязджае ў [[Менск]]. Тут атрымаў прафесійную музычную адукацыю ў [[Беларуская кансерваторыя|Беларускай кансерваторыі]], дзе займаўся ў класе [[Васіль Залатароў|Васіля Залатарова]]. Да вайны працаваў кантрабасістам у сімфанічным аркестры опернай студыі, быў кіраўніком домравага ансамбля на радыё, а пасля — дырыжорам аркестра народных інструментаў у [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]]. Вынікам кампазітарскай дзейнасці Рыгора Самохіна ў гэты час сталі апрацоўкі беларускіх народных песень, рамансы на словы беларускіх паэтаў, капрычыо, уверцюры, беларускія рапсодыі, дзве сюіты для аркестра народных інструментаў, трыа-фантазія для скрыпкі, віяланчэлі і фартэпіяна, тэмы з варыяцыямі і сімфонія для вялікага сімфанічнага аркестра. У 1941 годзе застаўся ў занятым немцамі Мінску. Арганізаваў і ўзначаліў нацыянальны ансамбль цымбалаў. Супрацоўнічаў з мінскай акруговай радыёстанцыяй. Падчас акупацыі Рыгор Самохін стварыў оперу «Каваль-ваявода» на лібрэта [[Еўсцігней Міровіч|Яўгена Міровіча]]. Шматлікія рамансы, сярод якіх найбольш папулярным быў «Непагодны вечар» на верш [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], выдадзены асобнай брашурай у [[Рыга|Рызе]] ў 1942 годзе накладам 2000 асобнікаў. Дакладныя абставіны гібелі Рыгора Самохіна няясныя. У 1944 годзе ён цяжка захварэў. Сярод даследчыкаў існавалі версіі, што ён мог выехаць у эміграцыю пры адступленні нямецкіх войск, аднак найімаверней жыццё яго абарвалася падчас ваеннага ліхалецця. == Літаратура == * Зайгралі спадчынныя куранты: цыкл нарысаў з гісторыі прафесійнай музычнай культуры Беларусі / [[Віктар Скорабагатаў]]. — Мінск, 1998. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|140102}} {{DEFAULTSORT:Самохін Рыгор Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горках]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Беларусі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] kchc60w6bxlvlhk4keelhsttkkc8ygu